INHOUD VAN HET TWEEDE DEEL DER TWEEDE SERIE.

Korte opgaaf omtrent den toestand der Se eee me

Entomologische Vereeniging 1

Lijst van aanwinsten der Bibliotheek . 5

Lijst der leden . : 17

Twee waarnemingen van wijlen Dr. J. WrrEwasLL 20

De rups van Depressaria ultimella Staint. door P. C.T.SNELLEN. 26

Lijst van te Nunspeet gevangen Carabici, door W. Roetors. 51

Adnotationes in Monographiam formicidarum Indo-Neerl.

a D'° Gust. L. Mayr. Fite ene EISEN

Kleine entomologische aanteekeningen, door p. c. T. SNELLEN. 120

Beschrijving eener nieuwe soort van Pentatomide, door

Prof. C. Srär . 3 na En a AZ

Beschrijving van eenige Noord- PA a Diptera, door

F. M. van ver Wop Hare DIS RES ie . 125

De inlandsche Bladwespen in hare gedaantewisseling en

levenswijze beschreven, door Mr. S. C. SNELLEN van Vor-

LENHOVEN (Dertiende stuk) . . 165

Brief van Prof. J. Horrmann aan den Secretaris . . 185

Notices sur quelques Macrolépidoptères indigènes, par M. le

Doct. C. pE GAVERE . EREA et Nat ER

Beschrijving van eene nieuwe soort van bono, bene-

vens eenige aanteekeningen van G. A. Six 218

Drie nieuwe soorten van inlandsche Hymenoptera, beschre-

ven door SNELLEN van VOLLENHOVEN . SPRINT 294

Opgave omtrent de Dipters welke in het najaar in de

bosschen van Driebergen voorkomen, door G. A. Six. . 227

Aanteekening over Psyche villosella Ochs., door J. Backer Jr. 256

KORTE OPGAAF

OMTRENT DEN TOESTAND

DER

NEDERLANDSCHE ENTOMOLOGISCHE VEREENIGING.

Julij 1865 tot September 1866.

Bij ontstentenis van het Jaarlijksch Verslag, ten gevolge van

het niet houden der Algemeene Vergadering, heeft het Bestuur

gerekend den leden eene dienst te bewijzen, door hun in het

Tijdschrift het volgende ter lezing aan te bieden:

Met dankbaarheid dient vermeld te worden, dat de dood in

het afgeloopen jaar al onze werkende medeleden heeft gespaard,

doch met treurige aandoening zal men het herdenken, dat onze

begunstiger, Mr. D. Tieboel Siegenbeek, burgemeester van Leyden,

in de kracht zijns levens, aan eene eerst slepende, daarna spoe-

dig van aard veranderende ziekte overleden is. Slechts korten

tijd mogt onze Vereeniging zich in zijn bezit, als haren welwil-

lenden en belangstellenden fautor, verheugen; zijne nagedachtenis

blijve voortdurend bij ons in eere. — Een onzer gewone leden

heeft wegens verzwakking zijner oogen voor zijn lidmaatschap

bedankt, de Weleerwaarde Heer J. M. van der Stoot, pastoor

te Roelof-Arendsveen, wien de verzameling onzer Vereeniging

een vrij groot aantal Lepidoptera verschuldigd is. Het getal der

gewone leden wordt op dezelfde hoogte gehouden door het tot

9 i KORTE OPGAAF OMTRENT DEN TOESTAND

ons toetreden van den Heer A. Brants, student in de regten

aan de Leidsche hoogeschool, reeds bekend, doordien eenige

stukken van zijne hand, van uitnemende teekeningen vergezeld,

in Sepp’s werk opgenomen zijn.

Aan de Heeren, die op de laatste algemeene vergadering tot

eerelid en corresponderende leden waren benoemd, de H. H.

Prof. Hoffmann, J. W. May Jr. en Mr. J. W. van Lansberge,

is door den Secretaris kennis gegeven van hunne benoeming.

In antwoord daarop heeft ieder hunner betuigd gevoelig te zijn

voor die eervolle onderscheiding en gaarne het aangeboden lid-

maatschap te aanvaarden onder de verzekering dat het hem een

waar genoegen zou zijn der Vereeniging van nut te kunnen

wezen.

Onze verhouding met het buitenland en verschillende zoologi-

sche genootschappen is op denzelfden voet voortgezet, vooral

door ruil van tijdschriften; er valt evenwel hierbij het volgende

op te merken.

Het Wiener Entomologische Monatschrift, waarvan de redac-

teur, de heer Lederer, ten vorigen jare op verzoek van onzen

Secretaris beloofd had voortaan gekleurde platen in plaats van

zwarte toe te zenden, heeft opgehouden te bestaan. Ondertus-

schen zijn werkelijk gekleurde platen ter vervanging der onge-

kleurden in de laatst verschenen deelen toegezonden. Het vervolg

van ons Tijdschrift, hetgeen uit dien hoofde niet meer naar

den heer Lederer geexpedieerd wordt, zal voortaan naar Noord-

America vertrekken, ten bate van de Entomological Society of

Philadelphia in de Vereenigde Staten van Noord-America, terwijl

tevens een exemplaar aan de Boston Society of natural History

toegezonden wordt.

Van ons Tijdschrift is het achtste deel aan H. H. Bestuurders

van Teyler's tweede Stichting opgezonden met eene begeleidende

missive, waarin op nieuw dank gezegd werd voor de geldelijke

ondersteuning die ons het voortzetten der uitgave mogelijk maakt.

Dat de 5° en 4° afleveringen van den jaargang 1863 —1866

eenigzins later verschenen dan gebruikelijk is, moet slechts

daaraan geweten worden dat drie der 4 platen bij die aflevering

DER NED. ENT. VEREENIGING. 5

behoorende, bijzondere zorg en veel tijd aan den lithograaf

hebben gekost en ieder afzonderlijk meer tijd van kleuren vor-

derden dan 2 of 5 gewone platen.

De staat der kas over 1865/66 is als volgt:

Ontvangst . . . . f 1507.203

LUP ltr dn on dal

Batig saldo . . f 655.49,

waarvan evenwel de rekeningen der boekhandelaren Nijhoff en

Sepp nog moeten worden voldaan, doch na ontvangst der ge-

wone contributie voor dit jaar.

Onze bibliotheek is door ruiling van het Tijdschrift als in de

voorgaande jaren regelmatig vermeerderd; bovendien zijn van

verscheidene personen brochuren ten geschenke ontvangen,

gelijk zulks nader blijkt uit de achter dit kort Verslag gevoegde

lijst van aanwinsten.

Voor de insecten-verzameling zijn vrij belangrijke nieuwe toe-

zendingen van Lepidoptera ingekomen, terwijl uit oude doch

ongedetermineerde toezendingen van gekorvene dieren uit andere

orden de verzameling mede vrij aanzienlijk is toegenomen. Ten

bewijze strekke dat van de Lust der in de collectie der Veree-

niging ontbrekende geslachten van Coleoptera (zie het. verslag

in den vorigen jaargang, Bijlage B) de volgende namen kunnen

worden afgeschreven, aangezien representanten van die Genera

in dit jaar bij de collectie zijn gevoegd:

Blethisa. Bledius. Rhizophagus.

Dolichus. Phytosus. Sarrotrium.

Pogonus. Latrimaeum. Atomaria.

Pselaphus. Brachypterus. Valgus.

Euplectus. Carpophilus. Trachys.

Gyrophaena. Nitidula. Sybines.

Lithocharis. Omosita. Pachystola.

Rugilus. Cryptarcha. Mesosa.

4 KORTE OPGAAF OMTRENT DEN TOESTAND ENZ.

Altijd blijft er nog veel ontbreken en het aanvullen dier

leemten derhalve aan den ijver en waren maatschappelijken zin

der leden dringend aanbevolen.

Ten slotte dient hier alleen nog bijgevoegd te worden dat

het photographische portret van Lyonet in drieerlei verschillende

grootte afgeleverd is en wel voldoet en hiermede is alles korte-

lijk aangestipt, wat het beeld vormen moet van den toestand

onzer Vereeniging gedurende het afgeloopen jaar.

LIJST VAN AANWINSTEN DER BIBLIOTHEEK.

De Nederlandsche Entomologische Verceniging ontving:

December 1865:

Bulletin de la Société Impériale des naturalistes de Moscou. Année

1864. N°. 2—4. Année 1865. N°. 1.

Entom. inhoud:

— 1864. N°. 2. Bogdanoff, Deux acariens, trouvés sur l’homme

(avec 1 Pl.). Les pigments des insectes sont ils isolables? —

Ballion, Verzeichniss der in der Umgegend von Gorki ge-

fundenen Schmetterlinge. — Lindemann, Notizen zur Lehre

vom aeusseren Skelete der Insekten. — Solsky, Descrip-

tion de quelques nouvelles especes de Staphylinides (avec

dessins). — Assmuss, Symbola ad Faunam Mosquensem.

Enumeratio Orthopterorum® — A. Becker, Naturhistorische

Mittheilungen.

— 1864, N°. 3. Prof. H. Karsten, Beitrag zur Kenntniss des

Rhynchoprion (Pulex) penetrans (mit 2 Tafeln). — V. Mot-

schoulsky, Enumeration des nouvelles especes de Coléopt.

rapportés de ses voyages.

— 1864. N°. 4. Motschoulsky, Suite de l’Enumération. —

F. Morawitz, Ueber Vespa Austriaca Panz. und drei neue

Bienen. — Lindemann, Zoologische Skizzen (Fettkörper der

Ins., Serikterien der Lepid. Raupen etc.).

— 1845. N°. 1. Lindemann, Ueber den Bau des Skelets der

Coleopt.

Natuurkundig Tijdschrift voor Nederlandsch Indie. Deel XXVIII of

Zesde Serie, Deel III, Afl. 1—3.

(Bevat niets over Entomologie.)

Verhandlungen des Naturforschenden Vereins in Brünn, Band III.

1864.

Entom. inhoud :

Zawadzki, Ueber die Larven van Zabrus gibbus, — A. Makowsky,

6 LIJST VAN AANWINSTEN DER BIBLIOTHEEK.

Ueber Bienenarten. — Dr. Schwippel, Ueber das Auftreten

von Chlorops lineata F. bei Ullersdorf. — E. Steiner,

Erster Nachtrag zu J. Müller's Verzeichniss der bis jetzt in

Mähren und Oesterr. Schlesien aufgefundenen Coleoptern.

E. Ménétriés, Catalogue de la collection entomologique de l’Académie

Impériale des Sciences de St. Pétersbourg. Lépidoptères. De-

scription des nouvelles espèces par A. Morawitz avec Planches

col. 3 Parties.

A. Morawitz, Mélanges biologiques tirés du Bulletin de l’Acad. Imp.

des Sciences de St.-Pétersbourg. 4 Parties.

Geschenken van den Heer A. Morawitz.

Carl H. Boheman, Monographia Cassididarum. 4 Tomi cum tabb.

Geschenk van den Schrijver.

—— Insecta Caffrariae annis 1838—1845, a J. A. Wahlberg, collecta.

Partes 1 et 2. Coleoptera.

Geschenk van den Schrijver.

C. Stal, Monographie des Chrysomélides de l’Amérique, Tome III.

—— Hemiptera africana. Tomi 2.

Geschenken van den schrijver.

Acta Universitatis Lundensis 1864. 2 Tomi in quarto.

1. Philosophi, sprakvetenskap och historia.

2. Mathematik och naturvetenskap.

(Behelst niets over Entonrlogie.)

Geschenk van de Universitas Carolina Lundensis.

Februarij 1866.

Mittheilungen der Schweizerischen Entomologischen Gesellschaft. Redi-

girt von Dr. G. Stierlin in Schaffhausen und Meyer-Dür in

Burgdorf. Burgdorf, Gedruckt by C. Langlois. —

Inhoud:

N°. 1. Ausgegeben am 1 Februar 1862.

Ueber den Werth und Unwerth der Entomologie in der öffent-

lichen Meining und über die Motive, welche den Entomo-

logen in seinen Forschungen leiten sollen, von Meyer-Dür. —

Ueber Werneburg’s Gruppe B der scheckensäumigen Arten

der Falter-Gattung Hesperia, van denzelfden. — Larentia

Zumsteinaria nov. spec. par J. de Laharpe. — Beitrag zur

Hemiptern-Fauna des Ober-Wallis, von Frey-Gessner. —

Ein neuer Anthocoride (Zhemnostethus pinicola Meyer-Dür)

van denzelfden, — Das Aufsuchen der Sesien-Raupen, von

LIJST VAN AANWINSTEN DER BIBLIOTHEEK. 7

Meyer-Dür. — Auseinandersetsung der Hesperien Cirsii,

Alveolus und Fritillum van denzelfden. — Ueber einige

neue oder weinig gekannte Arten, der Schweizer. Käfer-

Fauna, von Dr. Stierlin. — Sammelberichte: Ueber Dr.

Eduard Gräffe und Dr. Alexander Schäfli, door denzelf-

den. — Beitrag zur Lösung der Frage über jungfräuliche

Zeugung bei Schmetterlinge, von J. Wullschlegel.

N°. 2. November 1862.

Eine entomol. Exkursion nach dem Engadin in Juni 1862, von

Dr. Stierlin; vervolg in n°. 3. — Ueber die Geschlechts-

verhältnisse der Bienen im Allgemeinen und über die Be-

fruchtung der Königin, über Parthenogenesis und Zwitter-

bildung im Besondern, von Prof. Dr. Menzel; vervolg in

n°. 3. — Ueber Melitaea Merope und Selina ramosa, von

Benteli. — Sammelberichte.

N°, 3. März 1863.

Noch einige Bemerkungen und Ansichten über Zrebia Eriphyle

Tr. und Mel. Merope de Pr., von Meyer-Dür. — Ueber-

sicht der in Europa und den angränzenden Ländern einhei-

mischen Arten der Gattung Melanotus, von Dr. Stierlin.

N°. 4. April 1863.

Revue synoptique des espèces européennes du genre Zudorea par

le Dr. J. de la Harpe. — Ueber einige seltene Schweize-

rische Hymenoptern, von Dr. Imhoff. — Ein neuer europ.

Athous (robustus), von Dr. Stierlin. — Uebersicht der in

Europa und den angränz. Ländern einheimischen Arten der

Gattung Athous, von Dr. Stierlin. — Lepidopterologische

Notizen, von Trapp. — Noch ein Wort über Zrebia Eri-

phyle Tr., von Rotenbach. — Die Salden der Umgegend

von Aarau, von Frey-Gessner. — Drei neue Hemiptern:

Rhyparochromus Beckeri, Zosmenus Atriplicis en Campylo-

tylus Meyeri von Frey-Gessner.

N°. 5. November 1863.

Betrachtungen auf einer entomol. Reise während des Sommers

1863 durch das Seegebiet von Tessin nach dem Ober-En-

gadin, von Meyer-Dür; gevolgd van lijsten der alstoen

verzamelde insekten: Hemiptera en Orthoptera, bewerkt door

Frey-Gessner; Coleoptera, door Dr. Stierlin en vervolgd in

N°, 6. Februar 1864.

Dit nommer bevat Remarques van Dr. de la Harpe over de

Phalénites et les Microlépidoptères recueillis par M. Meyer-

Dir dans son voyage en Tessin et en Engadine. — Ueber

einen neuen Schmetterling aus dem Ober-Engadin Exapate

8 LIJST VAN AANWINSTEN DER BIBLIOTHEEK,

Duratella, vom Senator von Heiden. — Uebersicht der in

Europa und den angränz. Ländern einheimischen Arten der

Gattung Simonius, von Dr. Stierlin. — Fundorte einiger

seltener Käfer der Schweiz von L. v. Heyden. — Ver-

zeiehniss Schweizerischer Insekten von Frey-Gessner: He-

miptera. Vervolg in n°. 7 en 9.

N°. 7. Mai 1864.

Ueber die rothen Oreinen der Schweiz und die Unterscheidung

der Oreinen im Allgemeinen, von Dr. Kraatz. -— Uebersicht

der in Europa und den angränz. Ländern einheimische Ar-

ten der Gattung Cardiophorus, von Dr. Stierlin. — Zusam»

menstellung der auf meiner Reise durch Tessin und Ober-

Engadin (1863) beobachteten und eingesammelten Neurop-

tern, von Meyer-Dür.

N°. 8. November 1864.

Ein Ausflug ins Engelberger Thal im Sommer 1864 von Dr.

Stierlin. — Zur Naturgeschichte der Heliothis armigera,

von Dietrich. — Hemipterologisches, von Frey-Gessner. —

Ueber Melitaea Artemis F. und Melitaea Merope de Prünn,

von H. Trap. — Ueber das Aufstecken von sehr kleinen

Nachtfaltern, door denzelfden. — Description de quelques

nouveaux coléoptères européens par H. Tournier. — Ueber

die Geschlechtsverschiedenheiten bei den Käfergattungen

Bruchus, Rhynchites und Ceuthorhynchus, von Dietrich. —

Des Hemipterologen Klagelied. — Ueber die Gruppe Alveolus

Carthami der saumscheckigen Hesperien, von v. Werneburg.

N°. 9. März 1865.

Mittheilungen über den japanesischen Eichenseidenspinner Jama-

Mai, seine Einführing, Zucht und Pflege, von J. Wull-

schlegel. — Uebersicht der in Europa und den angränz.

Ländern einheim. Arten der Gattung Corymbites, von Dr.

Stierlin. — Ueber einige für die Schweizer. Fauna wahr-

scheinlich neue Noctuinen, von Wullschlegel.

N°. 10. Mai 1865.

Lepidopterol. Excursion ins Wallis im Sommer 1860, von Jäggi. —

Die Schweizerischen Microlepidopteren von Prof. H. Frey. De

volgorde is van onder naar boven ; beginnende met de Alueiten.

Schijnt niet vervolgd te worden.

Jahrbücher des Vereins für Naturkunde im Herzogthum Nassau,

herausgegeben von Dr. C. L. Kirschbaum, Professor am Ge-

lehrtengymnasium und Inspector des naturhistorischen Museums

zu Wiesbaden. 17° und 18° Heft, Mit zwei Tafeln.

LIJST VAN AANWINSTEN DER BIBLIOTHEEK. 9

Entom. inhoud:

Beiträge zur Kenntniss der nassauischen Cynipiden (Gallwespen)

und ihrer Gallen. Von A. Schenk. p. 123—259.

Schriften der Kön. physikalisch-oekonomischen Gesellschaft zu Königs-

berg. Fünfter Jahrgang 1864, 1° und 2° Abth.

Inhoud met betrekking tot de gelede dieren.

G. Zaddach, Ein Amphipode im Bernstein. Pag. 1 met 1 pl.

R. Buchholz, Branchipus Grubii v. Dybowski. Pag. 93 met 1 pl.

C. G. A. Brischke, Die Hymenopteren der Provinz Preussen,

Pag. 177.

In de Sitzungsberichte: Prof. Caspary, über einer Libellen-

schwarm; Elditt, über Insekten, die den Feldfrüchten in

der Provinz geschadet.

Berliner entomologische Zeitschrift, 9° Jahrgang 1865. Zweites bis

viertes Vierteljahrsheft.

Inhoud:

Reinhard, Die Hypothesen über die Fortpflanzungsweise bei den

eingeslechtigen Gallwespen. — Dr. H. Loew, Ueber die

europäischen Arten der Gattung Geomyza. — Derselbe, Ueber

die europäischen Arten der Gattung Rhicnoessa. — Th.

Kirsch, Beiträge zur Käferfauna von Bogota. — Von

Hagens, Ueber Ameisengäste. — Derselbe, Ueber Myr-

medonia plicata und errata. — A. Gartner, Die ersten

Stände einiger Lepidopteren. — G. Stierlin, Ueber Atte-

Gattung Bulaea Muls. — H. Loew, Diptera Americae

Sept. Centuria sexta. — Reinhard, Zur Entwickelung des

Tracheen-Systems der Hymenopteren. — O. Pfeil, Zwei

entom. Riesengebirgs-Excursionen. — H. Loew, Ueber

einige bei Kutais in Imeritien gefangene Dipteren. — Derselbe,

Ortalis picipes. — Reinhard, Beiträge zur Kenntniss einiger

Braconiden-Gattungen 3° Stück. — H. Loew, Ueber die

europ. Noterophila-Arten. — Derselbe, Notiz über eine

neuere, die lebendig gebärenden Dipteren-Larven betreffende

Publication. — G. Seidlitz, Monographie der Curculioniden-

Gattung Peritelus Germ. — Dr. Loew, Replik. — H. v.

Kiesenwetter, Zur systematischen Stellung von Byturus. —

Derselbe, Eine entom. Excursion nach Spanien im Sommer

1865. — Derselbe, Necrolog von Prof. Dr. Schaum. —

G. Kraatz, Kurzer Bericht über die 40ste Versammlung

deutscher Naturforscher und Aerzte in Hannover. — Kleinere

Mittheilungen. — Synonymische Bemerkungen von Dr.

Kraatz. — Neuere Literatur.

10 LIJST VAN AANWINSTEN DER BIBLIOTHEER.

Sechster Bericht des Offenbacher Vereins für Naturkunde über seine

Thätigkeit vom 8. Mai 1864 bis zum 14. Mai 1865.

Bevat niets entomologisch.

April 1866.

The Entomologist’s Annual for 1866. London, John van Voorst. Met

een ongekl. plaat.

Inhoud :

My First visit to the Engadin. By H. T. Stainton.

New British Lepidoptera since 1853, door denzelfden.

CoLeoprERA. New British species etc., noticed since the publi-

cation of the Entomologist’s Annual, 1865. By E. C. Rye.

HymenoPTERA. Notes on Hymenoptera. By Frederick Smith.

LePIboPTERA. Notes on British Lepidoptera (excepting Tineina)

for 1865. By H. G. Knaggs.

New British Tineina. By H. T. Stainton.

HEMIPTERA. Additions to the British Fauna. By J. W. Douglas

and John Scott,

De plaat bevat: deidalia mancuniata Knaggs, Pterophorus

dichrodactylus Mühlig, Bothynotus Minki Fieber, Zera-

tocoris dorsalis Fieb., Cryptocephalus 10-punctatus, L.,

met 2 varieteiten, en Agathium Rhinoceros Sharp.

The Entomologist’s Monthly Magazine. Vol. II, London 1865, 66.

Inhoud:

The Neuroptera of Madeira. By Dr. Hagen. — On the occur-

rence of Systellonotus triguttatus in company with Formica

Jusca. By J. W. Douglas. — An Essay towards a know-

ledge of British Homoptera. By the Rev. T. A. Marshall

(vervolg van vol 1). — Description of a fourth new species

of Trichopteryx, taken by Messrs. Crotch in the Canary

Islands. By the Rev. A. Matthews. — Notes on Indian

Lepidoptera by Capt. de la Chaumette. — Notes on collec-

ting, Management, etc. (Lepidoptera). By H. G. Knaggs. —

Observations on the habits of the Ant-lion (Myrmeleon for-

micarius) by R. M’Lachlan. — Description of a new spe-

cies of Morpho in the collection of the British Museum.

By A. G. Butler, — Descriptions of new genera and spe-

cies of Gallerucidae. By J. S. Baly. — Note on the larva

of Laverna sub-bistrigella. By Stainton. — Sialis fuliginosa

Pict. By R. M’Lachlan. — Synopsis of the Psocina without

ocelli. By Dr. Hagen. — Observations on the economy

moulting, aud pupation of the larva of Zyonetia Clerckella.

LIJST VAN AANWINSTEN DER BIBLIOTHEEK. 11

By Ch. Healy. — Discription of Cupsus miniatus. By

Parfitt. — Description of Acidalia Mancuniata n. sp. By

H. G. Knaggs. — On some aberrant genera of Psocina.

By Dr. Hagen. — An entomological excursion in the Alps.

By Stainton. — Description of a new species of Butterfly

belonging to the family Lycaenidae (Aphaeus marmoreus).

By A. G. Butler. — Description of Melissoblaptes (?) Cepha-

lonica n. sp. By Stainton. — On the Blue-belted Epicaliae

of the forests of the Amazons. By H. W. Bates. — A

few days among the microlepidoptera of South Devon. By

R. C. R. Jordan. — The new American moth trap. By Knaggs.

— Descriptions of some curious variations in the genus

Morpho. By Butler. — Descriptions of Iunonia Iria n. sp.

By Butler. — Additions to the British Fanna (Hemiptera).

By Douglas en Scott. — Description of a genus of Caddis-

flies, of which the larvae construct cases known as Helico-

psyche. By Dr. Hagen. — Notes on three little known

species of Brit. Hemerobidae. By M’Lachlan. — On some

peculiarities in the development of Hemiptera-Heteroptera.

By Douglas.

Overigens bevat dit deel, even als het vorige, een menigte korte

berigten, opgaven, waarnemingen enz., enz.

Linnaea entomologica XVI* Band.

Inhoud :

Suffrian, Zur Kenntniss der südamerikanischen Cryptocephalen.

Entomologische Zeitung, herausgeg. von dem Vereine zu Stettin,

26° Jahrgang.

Inhoud :

Zeller, Meseritzer Falter. — Speyer, Literatur (Werneburg). —

Vollenhoven, idem. — Dohrn Tryponaeus, Bembidium eques.

— Philippi, Acanthia valdiviana, Bacteria unifoliata. — Dr.

Bethe, Zur Diagnose des Xanthol. linearis et longiventris. —

H. Dohrn, Versuch einer Monogr. der Dermapteren

(Schluss). — C. v. Heyden, Fragmente aus meinem ent.

Tagebuche. — Weymer Pachnobia leucographa. — Idem,

Lepidopt. Bemerkungen. — Dr. Morsbach, Einfaches Mittel

dem Metallglanz der Cassiden zu erhalten. — Plòtz, Neue

Cavallerie. —- O. v. Prittwitz, Beitrag zur Fauna des Cor-

covado. — Dr. Altum, die Käfer Borkums. — H. Bur-

meister, Longicornia Argentina, — Mühlig Coleophora Tana-

ceti. — Dr. Bethe, Vermischtes. — C. A. Dohrn, Note

zur Lamellicornien-Gattung Orsilochus Burm. — Aus dem

Reise-journal von Dr. H. Dohrn. — H. Hagen, Beiträge zur

Kenntniss der Phryganiden. — Gerhardt, Orchestes Queden-

19 LIJST VAN AANWINSTEN DER BIBLIOTHEEK.

feldti. — Hagen, Phryganiden von Madera. — Bethe,

Deutsche Throscus. — A. Dohrn, Darwins Theorie. —

Speyer, Lepid. Mittheilungen. — Wocke, Neue Nepticulae. —

Werneburg, Ueber Colias. — C. A. Dohrn, Tandem ali-

quando. Literatur (Assmuss, über Bienen-Parasiten). —

Gartner, Crambidenstände und Bucculatrix n. sp. — Put-

zeys, Amaroides. — C, A. Dohrn, Zur entom. Nomencla-

tur. — Altum, Dytiscus. — Gallus, Ochsenheimeria tau-

rella. — H. Dohrn, Reisejournal. — C. A. Dohrn, Tri-

chogomph. Martabani. — v. Heyden, Fragmente, Hopfer

Bericht über Felder’s Lepid. der Novara-Reise. — Schau-

fuss, Synonymie.

Van het Naturwissenschaftliche Verein te Bremen :

Erster Jahresbericht des naturwissenschaftlichen Vereines zu Bre-

men, Nov. 1864—März 1866.

Niets entomologisch.

Junij 1866.

Bulletin de la Société Imp. des Naturalistes de Moscou. Année 1865.

Livr. 2.

Entom. inhoud :

Les Mutilles russes , par Octave Radochkoffsky (avec 3 planches). —

Mittheilungen einer botanischen und entomologischen Reise

von A. Backer. — Un genre nouveau de Staphilinites de

l'Amérique Sept. décrit par V. Motschulsky.

Julij 1866.

Hemiptera Africana descripsit Carolus Stal. Tomus tertius et quartus.

Geschenk van den schrijver.

Verhandlungen der K. K. zoologisch-botanischen Gesellschaft in Wien.

Jahrgang 1865 oder XV. Band. (In ruil tegen het Tijdschrift.)

Entom. inhoud :

Von Malinowski, Beiträge zur Naturgeschichte der Wander-Heu-

schrecke. — Prof. Dr. Max Nowicki, Beitrag zur Lepi-

dopterenfauna Galliziens. — Rud. Damianitsch, Ueber die

Metamorphose von Scenopinus niger Deg., Medeterus tristis

Zeller und Axthomyia nov. Sp. — Dr. Friedrich Boie,

Dipterologische Notizen. — Prof. Dr. Förster, Ueber Do-

lichopus pennatus und signatus Meig. — G. Ritt. v. Frauen-

feld, Eine neue Trypete. — Joh. Egger, Dipterologische

LIJST VAN AANWINSTEN DER BIBLIOTHEEK. 15

Beiträge. — F. Brauer, Zweiter Bericht über die auf der

Weltfahrt der Novara gesammelten Neuropteren. — Dr. Gust.

L. Mayr, Diagnosen neuer Hemipteren. — O. Hermann,

Weitere Beobachtungen über Podura. — F. Brauer, Dritter

Bericht u. s. w. — Alois Rogenhofer, Funf Schmetter-

lingszwitter. — G. von Frauenfeld, Eine Galle auf den

Blättern von Tilia grandiflora. — Dr. F. K. Fieber, Sy-

nopse der europ. Arten Zeétigometra. — Dr. Joh. Egger,

Dipterologische Beiträge. — Dr. R. A. Philippi, Aufzählung

der chilenischen Dipteren. — Graf. Eug. Keyserling, Bei-

träge zur Kenntniss der Orditelae Latr. — Dr. L. Koch,

Beschreibungen neuer Arachniden und Myriopoden. — G.

von Frauenfeld, Neue Pflanzenmilben. — Fr. Bauer, Vierter

und Fünfter Bericht über Neuropteren. — Jos. Erber,

Ueber die auf der Seestrandkiefer (Pinus halepensis) leben-

den schädlichen Inseeten. — Cam. Heller, Kleine Beiträge

zur Kenntniss der Süsswasser-Amphipoden. — Dr. J. R.

Schiner, Dipterologische Miscellen. — F. Bauer, Bericht

über die von Herrn Baron Ransonnet am rothen Meere

und auf Ceylon gesammelten Neuropteren.

Bericht über eine Sammelreise durch England, Schottland, Irland und

die Schweiz, von G. Ritter von Frauenfeld.

Zoologische Miscellen IV, V en VI, von G. Ritter von Frauenfeld.

Alle vier ten geschenke van den schrijver.

Augustus 1866.

Natuurkundig Tijdschrift voor Nederlandsch Indië. Deel 28. (6° Serie,

Deel 3.) Afl. 4—6 en Deel 29. Afl. 1.

Van de Kon. Natuurkundige Vereeniging in Ned. Indië in ruil,

Entom. inhoud.

Beschadiging van kokos-palmen door eene kleine rups, medege-

deeld door Hoogeveen. Bl. 435.

Annuaire de l'Académie royale des Sciences, des Lettres et des

Beaux-Arts de Belgique. 1866.

Bulletins de l’Académie royale de Belgique. Tome 20 et 21. (1865 et 66).

Entom. inhoud :

M. de Selys Longchamps, Synopsis des Agrionines, 3° partie, —

M. Felix Plateau, Sur la force musculaire des Insectes et

Rapport de M. Poelman sur ce travail. (Tome 20.)

Invasion des Sauterelles. — Histoire, anatomie, marche, moeurs,

LIJST VAN AANWINSTEN DER BIBLIOTHEEK.

reproduction, ravages, leur importance en agriculture, moyens

de destruction, par le Doct. Amédée Maurin. 50 pagg. avec 4

planches in 8vo.

Geschenk van Z.E.den Miuister van Binnenlandsche Zaken.

Berliner Entomologische Zeitschrift 10° Jahrgang (1866). Erstes bis

drittes Vierteljahrsheft mit Portrait von Dr. Schaum.

Inhoud :

Diptera Americae Sept. indigena. Descripsit H. Loew. Cen-

turia septima. — Beschreibung einiger afrikanischen Di-

piera nemocera von Demselben. — Psilopus opacus n. sp.

von Demselben. — Beiträge zur Kenntniss der Tabaniden

Europa's von F. Jaennicke. — Beiträge zur Kenntniss

einiger Coprophagen Lamellicornien von E. v. Harold. —

Homalota subtilis Scriba, n. sp. — Zweiter Nachtrag zur

Revision der europ. Otiorhynchus-Arten von Dr. G. Stierlin. —

Aufzählung der in Andalusien 1865 gesammelten Schmet-

terl. von H. B. Möschler, — Neue Microlepid. von Sarepta

von Demselben. — Analecta hemipterologica auctore C.

Stal. — Beiträge zur Käferfauna yon Bogota von Th. Kirsch. —

Beiträge zur Kenntniss der europ. Stratiomyden, Xylopha-

giden und Coenomyiden, von F. Jaennicke. — Nachtrag zu

den Beitr. über Tabaniden, von Demselben. — Empylo-

cera, eine neue Ortaliden-Gattung von Dr. H. Loew. —

Beiträge zur Käferfauna Spaniens. (Erstes Stück.) Malaco-

dermata, Melirydae von H. v. Kiesenwetter. — Ueber

einige Bostrichiden vom Oberförster Eichhoff. — Zur Ent-

wickelungsgeschichte der Hadrotoma corticalis von Dem-

selben und R. Becker. — Ueber die Larve von Cossonus

ferrugineus Clairv. von Th. Kirsch. — Rhaphidopalpa si-

gnata n. sp. von Demselben. — Phyllobrotica elegans n. sp.

von Dr. G. Kraatz.

Kleinere Mittheilungen und synonymische Bemerkungen.

Voorts ontving de Vereeniging nog in den loop des jaars, zonder

dat aanteekening is gehouden van den datum:

Correspondenz-Blatt des Zool. mineralogischen Vereines in Regensburg,

Jahrgang XIX, Regensb. 1865.

Naamlijst van Torren, volgens de rangschikking van G. A. Olivier. Ms.

Geschenk van den Heer Sepp.

J. C. Schäffer, Zweifel und Schwierigkeiten welche in der Insectenlehre

annoch vorwalten. Regensburg 1766.

Geschenk van den Heer Sepp.

LIJST VAN AANWINSTEN DER BIBLIOTHEEK. 15

The Entomologist’s monthly Magazine. Vol. II. 1866.

List of the Linnean Society of London. 1865.

Annual Report of the Board of Regents of the Smithsonian Institution

for the year 1864. Washington 1865.

Boston Journal of Natural History, containing Papers and communica-

tions, read before the Boston Society of Natural History.

Vol. VII. Boston 1863.

J. C. Sepp, Beschouwing der wonderen Gods in de minstgeachte

Schepselen, of Nederlandsche Insecten. 2° Serie. Deel II. Afle-

vering 7—14.

Tijdschrift voor Entomologie, uitgegeven door de Nederlandsche Ento-

mologische Vereeniging. Deel VIII. Afl. 6. 2° serie. Deel I.

Afl. 1-4.

Verslag van Burgemeester en Wethouders aan den Gemeenteraad van

Leyden over 1865 en 1866.

Verslagen en mededeelingen van de Kon. Akademie van Wetenschap-

pen. Afd. Natuurkunde. Deel XVII compleet. 2° Reeks. DeelI.

Afd. 1 en 3.

Proceedings of the Scientific. Meetings of the Zoological Society of

London, for the year 1861, 1862, 1863, 1864. 4 voll.

LIJST DER LEDEN

VAN DE

NEDERLANDSCHE ENTOMOLOGISCHE VEREENIGING,

in September 1866,

MET OPGAVE VAN HET JAAR HUNNER TOETREDING, ENZ.

EERE-LEDEN.

De heer C. F. Westerman, Directeur van het Koninklijk Zoologisch

De heer

”

Genootschap Natura Artis Magistra, te Amsterdam. 1858.

H. T. Stainton, Esq. Mountsfield, Lewisham bij Londen. 1861.

Dr. C. Felder, Lid der Kais, L. C. Academie der Naturwis-

senschaften en Vice-President der K. K. Zool. Bot. Gesell-

schaft in Wien. 1861.

Dr. H. Löw, Director der Real-Schule, te Meseritz in Posen.

1862.

Prof. J. O. Westwood, F. L. S., Directeur van het Hopean

Museum te Oxford. 1862.

A. E. W. Ludeking, Officier van gezondheid bij het Nederl.

Indische leger, thans op Sumatra. 1862.

Jhr. J. L. C. Pompe van Meerdervoort, Officier van gezond-

heid der 2de klasse, thans te ’s Gravenhage. 1864.

Prof. J. J. P. Hoffmann, te Leiden. 1865.

BEGUNSTIGERS.

Mr. C. W. Hubrecht, te Zeiden. 1859.

Dr. C. G. R. Ontijd, Huize Rhienderstein bij Brummen. 1864.

CORRESPONDERENDE LEDEN.

Th. Lacordaire, Hoogleeraar aan de Hoogeschool te Zwik.

1853.

C. Wesmael, Hoogleeraar aan de Hoogeschool te Brussel, 1853.

LIJST DER LEDEN ENZ. 17

De heer Arn. Förster, Hoofdleeraar aan de hoogere Burgerschool te

Aken. 1853.

Emil vom Bruck, te Orefeld. 1853.

Dr. C. Stäl, aangesteld bij het Kon. Zoologisch Museum te

Stockholm. 1864.

Frederic Moore, Bestuurder van het Museum der voormalige

Oost-Indische Compagnie te Londen. 1864.

J. W. May Jr., Vice-Consul der Nederlanden te Zonden.

1865.

Mr. J. W. van Lansberge, Raad van Legatie bij het gezant-

schap der Nederlanden te Parijs. 1865.

GEWONE LEDEN.

1845-46.

Dr. J. G. Rombouts, te Amsterdam.

F. M. van der Wulp, Spui, n°. 60, te ’s Gravenhage. — Diptera.

Dr. M. C. Verloren, huize Schothorst, te Hoogland bij

Amersfoort. — Algemeene Entomologie.

J. Backer Sr., te Oosterbeek. — Kweeking van Bomb;

Yama-mayu in de vrije natuur.

J. W. Loodeesen, Prinsegracht bij de Reestraat, KK, 561,

te Amsterdam, — Lepidoptera indigena.

Dr. J. R. E. van Laer, te Utrecht.

Th. J. van Campen, te Amsterdam.

Dr. P. H. J. Wellenbergh, Veeartsenijschool te Utrecht.

Mr. H. Verloren, te Utrecht. — Lepidoptera.

Mr. S. C. Snellen van Vollenhoven, Breedestraat, IV-276;

te Leiden. — Algemeene Entomologie.

W. O. Kerkhoven, te Amsterdam.

1846-47.

Jhr. J, C. Martens, te Meern bij Utrecht. — Coleoptera.

Prof. J, van der Hoeven, Breedestraat, te Leiden. — Alge-

meene Zoologie,

1849—50.

J. J. van Voorst, te Amsterdam.

1851-52.

R. T. Maitland, Koninkl. Zoolog. Botan. twin te ’s Graven-

hage. — Algemeene Entomologie.

P. C. T. Snellen, Nieuwe Haven, XII-145, te Rotterdam. —

Europesche Lepidoptera.

Dr. J. A. Herklots, te Soeferwoude bij Leiden. — Algem.

Entomologie.

Dr. M. Imans, te Utrecht.

Dr. W. A, J. van Geuns, Oude Gracht, te Utrecht.

i 2

18 LIJST- DER LEDEN ENZ.

1852—53.

De heer N. H. de Graaf, Haarlemmerstraat, te Leiden. — Lepidoptera.

uv » Mr. H. W de Graaf, Oppert, VI-217, te Rotterdam. —

Lepidoptera.

v n G. M. de Graaf, te Leiden. — Lepidoptera.

» u Dr. L. A. J. Burgersdijk, te Deventer. — Algem. Entomol.

vo n G.A. Six, Weerd-Cingel, wijk M, n°. 610°, te Utrecht. -—

Hymenoptera.

” » Prof. W. Berlin, te Amsterdam.

1853—54.

De heer Prof. Cl. Mulder, Zurftorenstraat, te Groningen. — Insekten-

anatomie en œconomie.

ov » Mr. J. P. van Wickevoort Crommelin, Groote Markt, te

Haarlem.

1854-55.

De heer Corn. Sepp, te Amsterdam.

vo u Dr. C. de Gavere, te Groningen. — Algemeene Entomologie.

1855—56.

De heer A. A. van Bemmelen, Stille Rhijn, te Leiden. — Algemeene

Entomologie.

» u Mr.E.A.de Roo van Westmaas, Huize Daalkuizen ‚te Velp. —

Lepidoptera.

» uw M. Breukelman, Coolcingel, te Rotterdam.

1856—57.

De heer Mr. J. Herman Albarda, te Leeuwarden. — Inlandsche Lepi-

doptera, bijzonder Microlepidoptera.

n n Mr. W. Albarda, Poelestraat, te Groningen.

„ « A.P. H. Kuipers, te Leeuwarden.

n» Dr. A. W. M. van Hasselt, Domplein, te Utrecht. — Arachnidea.

1857—58.

De heer J. W. Schubärt, te Utrecht.

„u W. XK, Grothe, te Zeist.

1858—59.

De heer J. C. J. de Joncheere, Voorstraat, D, 368, te Dordrecht. —

Lepidoptera.

"n J, Backer Jr., te Oosterbeek, — Lepidoptera.

LIJST DER LEDEN ENZ. 19

1860-61.

De heer J. Kinker, Oudezijds Achterburgwal bij de Oudemanhuispoort.

B, 261, te Amsterdam. — Lepidoptera en Coleoptera indigena.

„ u Dr. E. Piaget, Geldersche kade, te Rotterdam. — Diptera en

Parasitica.

» » H. Weijenbergh Jr., phil. nat. stud., Steenweg, ten huize

van den goudsmid Muller, te Utrecht, — Lepidoptera.

1861—62.

De heer H. Hartogh Heys van de Lier, te Delft. — Entomologische

Bibliographie.

| 1862—63.

De heer H. Baron Lewe van Middelstum, te Beek bij Nümegen. —

Lepidoptera.

n n F, ter Meer, te Haarlem.

1863—64.

De heer Jhr. Mr. W. C. M. de Jonge van Ellemeet, te Oost-Capedle

bij Middelburg.

n» M. G. van Woerden, Hoogstraat, V, 398, te Rotterdam. —

Lepidoptera.

„ Mr. R. Th. Bijleveld, Rapenburg, te Leiden. — Algemeene

Entomologie.

» »w Prof. M. Salverda, te Groningen.

n n M. Snellen, te Groningen.

» uw D. J. R. Jordens, Nieuwstraat, F, 839, te Zwolle. —

Lepidoptera.

1864—65.

De heer Mr. A. H. Maurissen, te Maastricht. — Lepidoptera.

» « H.J. Veth, Phil. nat. stud., te Leiden. — Lepidoptera.

« « H, W. Groll, Lange Viesteeg, te Utrecht. — Coleoptera.

1S65—66.

De heer Dr. H. C. van Medenbach de Rooy, Weerdjesstraat, te

Arnhem. — Lepidoptera. :

« » W. J. Boogaard, Kleine Houtstraat, te Haarlem. — Micro-

lepidoptera en Hymenoptera.

1866—67.

De heer A. Brants, Jur. stud, te Leiden. — Lepidoptera.

TWEE WAARNEMINGEN VAN WIJLEN D*. J. WTTEWAALL,

MEDEGEDEELD DOOR

SNELLEN VAN VOLLENHOVEN.

Toen mijn onvergetelijke vriend Wttewaall nog in de dwaling

verkeerde dat zijn wijze voorslag omtrent het nasporen der aan

den landbouw schadelijke insecten zoowel bij de Staten-Generaal

als bij de regering bijval zou vinden, was hij dagelijks bezig

met het onderzoek der levenswijze van verschillende dieren en

heeft toen een materiaal bijeengebragt, berekend voor de uit-

gave van zijn groot werk dat nimmer het licht zou zien. Deze

bouwstoffen bestaan uit korte aanteekeningen in een dagboek

bijeengebragt, waar iedere soort van dieren een afzonderlijk

nommer had, een volgnommer naar de tijdsorde van vangst —

en uit teekeningen van mijne hand. Beide rubrieken zijn uit

den aard der zaak onvolledig, bevatten hier en daar nieuwe

ontdekkingen en wachten op een’ toekomstigen bearbeider.

In afwachting daarvan wil ik hier als proeven van dien arbeid

een paar waarnemingen van mijnen vriend mededeelen.

1. De pop van Pyrochroa rubens, F.

(Zie plaat 1, fig. 1—6).

Van de larve dezer torrensoort weten wij niet anders (*) dan

hetgeen Westwood ons mededeelt in zijne Introduction to the

Modern Classification ete. I, p. 288. Hij zegt aldaar het

«Ik kreég de larve van P. rubens uit een’ verrotten wilgen-

(*) Chapuis et Candèze, Catalogue des larves des Coléoptères, p. 526.

TWEE WAARNEMINGEN. of

boom te Horningsea Fen, op de excursie van de Britsche Veree-

niging na eene vergadering te Cambridge gehouden. Ook heb

ik de pop van hetzelfde dier in rotte wilgen aangetroffen te

Battersea in het midden van April, waaruit binnen eene week

het volkomen insect te voorschijn kwam. De pop had eene

vuilwitte kleur en de weinig ontwikkelde vleugels en vleugel-

scheeden waren kort, zoodat ik in het eerst meende eene pop

van een der Staphyliniden te zien; de larve (fig. 52, 11) is

lang, smal en plat, vooral de kop en borststuk-segmenten welke

schubbiger waren dan de volgende ringen; de sprieten zijn

korter dan de kop en hebben vier leedjes; de ringen van het

lijf zijn breeder dan lang, aan de zijden toegerond met diepe

insnijdingen in de geledingen; het 11° segment is zeer kort;

het 12° breed, vierkant en hoornachtiger dan het voorgaande,

gelijk mede is het 15% of eind-segment, dat nog breeder is

dan het vorige en gewapend met twee omhoog gerigte doornen.

Dit segment is aan de onderzijde voorzien van een anaal poot-

achtig uitsteeksel; de zes voorpooten zijn vrij kort, zeer dik en

in de zijden der ringen ingeplant; de kleur dezer larve was

vuii okergeel, met den kop en het staarteinde wat donkerder. »

Wttewaall vond de larve in een der eerste dagen van April

(waarschijnlijk bij Voorst) in wilgen weerdenhout. Hij maakte

van die larve geene beschrijving, doch deed haar in een blikken

busje met aarde en zond ze mij ter afteekening. Het busje

kwam mij den 11° April in handen en bij de opening bleek

dat de larve reeds tot den poppenstaat was overgegaan. Deze

pop kwam mij zeer merkwaardig voor. Haar kop was naar

voren op de borst gebogen, haar borststuk kort en breed,

haar achterlijf nagenoeg vierkantig en aan den buik met acht

sterke doornen bezet. De kop droeg op den schedel acht

eenigzins gebogen, doch vrij stijve borsteltjes, in eene dwarsrij

geplaatst (zie fig. 1 en 2). De oogen waren ovaal, weinig uit-

puilend, de onderkaak-voelers hingen uitgestrekt naar beneden,

doch de sprieten waren elk om de twee voorpooten aan hunne

zijde heengebogen. Van de rugzijde gezien (zie fig. 2), steken

de dijen en beginselen der scheenen vrij ver buiten het ligchaam

29 TWEE WAARNEMINGEN.

uit. De vleugelscheeden waren betrekkelijk kort en staken (zie

fig. 1 en 5) slechts even over de scheenen van het derde paar

pooten heen; de tarsen van dat paar reikten slechts tot den

rand van het 5° achterlijfs-segment. Het achterlijf was op den

rug en vooral op de kantige zijde der zes eerste ringen met

nederwaarts of op zijde uitstaande borsteltjes bezet. Aan de buik-

zijde droegen ring 5, 4, 5 en 6 ieder twee vrij groote , eenigzins krom

naar binnen gebogen hoornachtige doornen (zie fig. 5). De twee

laatste ringen, 7 en 8 van het abdomen, dragen aan de buik-

zijde eene hoornachtige plaat, die in twee breede naar de rug-

zijde omgebogen doorntjes eindigt.

Uit de verschrompelde larvenhuid, die eenigzins om deze

doorntjes gewikkeld zat, was niet veel omtrent de vroegere ge-

daante der larve af te leiden; alleen bleek het mogelijk den

vorm van het laatste lijfssegment, van de zes voorpooten en van

eenige monddeelen te herkennen. Het laatste lid van het ab-

domen der larve was hoornachtig, breeder dan het voorgaande,

eenigermate driehoekig met 4 uitsteeksels, waarvan de beide

middelsten de langsten en als scheef afgesneden (zie fig. 4).

Van de monddeelen was te zien wat bij fig. 5 voorgesteld is;

wij zien daar bij aa twee bovenkaken, waarvan de een drie,

de andere twee tandjes heeft, half bedekte onderkaken bij bb,

elk met een voeler van 4 leedjes en bij ¢ de wigvormige

onderlip, die twee voelertjes, elk van drie leedjes aan haar

voorrand draagt. De bij dd afgebeelde drieledige organen houd

ik voor sprieten, welker ware plaatsing na de vervelling niet

regt te bepalen is. Eindelijk ziet men bij fig. 6 een voorpoot

afgebeeld; het heupstuk zal niet buiten de huid uitgestoken

hebben; dij en scheen zijn kort en dik, en de tarsus wordt

alleen door een vrij dik, krom haakje vertegenwoordigd. Er is

hier niets wat niet met de beschrijving van Westwood overeen-

stemt, behalve de rigting der doornen van het anaal-segment ,

waarvan die schrijver opgeeft dat zij omhoog gerigt waren.

De pop, wier kleur bruinachtig geel was of feuillemorte, was

zeer bewegelijk en draaide sterk rond met het achterlijf. Den

6° Mei 1861 kwam daaruit eene Pyrochroa rubens te voorschijn.

TWEE WAARNEMINGEN. 25

2. Ochsenheimeria urella ?

Pl. 1, fig. 79.

Over deze ontdekking van Wttewaall heb ik reeds eenmaal

op eene vergadering onzer Vereeniging gesproken; daar de

mededeeling toen evenwel het gewenschte doel (nader onderzoek

der zaak door anderen) gemist heeft, kan eene herhaling met

bijvoeging der figuren niet dan nuttig zijn.

In de maand Mei der jaren 1857—1860 vond W. deze

larven in rogge te Voorst. Zie hier zijne aanteekeningen :

«27 Mei 1857. Rups gevonden in de rogge, vrij menigvuldig.

Zij zit met den kop omlaag tusschen de glumae en vreet dan de

bloem weg. Ofschoon vrij groot, zoo is zij echter voor het

oog geheel verborgen en moet men het kwaad kennen om haar

te vinden. Men ontdekt hare aanwezigheid aan de beschadiging

van de aar; soms zijn er onderscheidene bloempakjes afgevreten,

soms komt de aar niet goed uit de scheede. Het is duidelijk

dat de rups, klein zijnde, door de scheede in het bovenste

blad bijt en zoo in de aar komt, Bij iedere aangetaste aar

ontdekt men een zoodanig gaatje. De rups heeft 16 pooten en

is oranje-geel met zwarte luchtgaten in de zijden. Naar den

kop is zij smaller; de kop is lichtbruin met donkerder mond-

deelen ; de pooten hebben dezelfde kleur als het lijf».

«8 Julij 1887. Het rupsje van de rogge is heden door mij

uitgekomen gevonden, als vlinder, dus voor het rijp worden

van den korrel. Hoe is verder de leefwijze? Zou het vlindertje

het eitje op den korrel leggen en dat alzoo op den akker terug-

keeren of overwinteren de vlinders?»

«25 Mei 1858. Heden de rups in de rogge teruggevonden.

Zij zat nog in enkele kafblaadjes met den kop naar beneden,

Ik vond in de twee laatste bladscheeden een zeer klein rond

openingetje, doch niet lager. Het ei is dus gelegd waarschijnlijk

kort voor dat de rogge ging schieten. — De rog was ongeveer

4 dagen in de aar, doch het rupsje zat in eene aar, welke zich

nog niet geheel ontwikkeld had».

«18 Mei 1859. De rups van 0. wrella teruggevonden, zoo

wel op hoog en droog, als op vochtig land. De eitjes worden

94 TWEE WAARNEMINGEN.

gelegd als de aar zoo ver is doorgeschoten, dat zij nog slechts

door de twee bovenste blaadjes is ingesloten. Alleen deze blaadjes

zijn steeds doorboord. Zelden is alleen het bovenste doorboord

en dan meestal daar de rogaar begint».

De teekening, waarnaar de figuren 7—9 op Plaat 1 vervaar-

digd zijn, werd door mij geteekend te Voorst ten huize van

den heer Wttewaall. Bij a zijn de meergenoemde openingen

te zien, waardoor het rupsje zijnen weg naar de aar gevonden

heeft. Fig.7 is de rups vergroot en fig. 8 de kop onder nog iets

sterker vergrooting. Zoo ik mij wel herinner heeft W. nooit

meer dan een vlindertje uitgekregen.

De heer Mr. H. W. de Graaf had, toen ik hem meldde dat

ik voornemens was de waarneming omtrent Ochsenheimeria nog

eens te laten drukken, de goedheid mijne aandacht te vestigen

op the Entomological monthly Magazine, Aug. 1866, p. 72,

alwaar een kort verslag voorkomt van de vergadering der Ento-

mological Society of Londen, op den 2° Julij dezes jaars ge-

houden. In dit verslag wordt gezegd dat de heer Stainton

aldaar het volgende heeft medegedeeld: «dat hij een’ brief van

den heer Millière had ontvangen, meldende dat de rogge-aren

bij St. Etienne in Frankrijk geweldig geleden hadden door ver-

woestingen aangerigt door eene rups, die hij (Stainton) meende

te zijn die van Ochsenheimeria taurella». Waarom Stainton dit

meende, wordt niet opgegeven, maar men kan er uit afleiden

dat hij met de levenswijze der rups van 0. taurella bekend is.

Voor mij bestaat er geen twijfel of het door den heer Mil-

lière bedoelde insect is dezelfde soort als de ©. wrella van

Wttewaall; het doet mij des te meer leed dat ik van zijnen

eenigen vlinder geene afbeelding heb gemaakt; het ging hier

gelijk het meermalen gaat; wanneer men denkt dat eene soort

vrij gemeen is, zoo laat men den tijd voorbijgaan en erkent

later dat men zich bedrogen heeft, en de geschikte gelegenheid

heeft verzuimd. In dit geval was de rups vrij overvloedig,

doch de vlinder zeldzaam.

Ik voeg hierbij dat Dr. Gallus, op pag. 552—354 van de

Stettiner Entomologische Zeitung voor 1865, de metamorphose

S.v.V. fec.

1-6 Pyrochroa rubens. 7-9 Ochsenheimeria urella .?

10 Depressaria nervosa. 11 D.ultimella.

AJW. sculps

a 44 iY

ALS

FSE

ied A

“ah

API

dune TOR

TWEE WAARNEMINGEN. 95

van Ochsenheimeria taurella W. V. mededeelt. Volgens dien

waarnemer legt het wijfje in Augustus hare eitjes aan de jonge

scheuten der rogge, leeft de jonge rups in den halm, dien zij

tot aan den wortel uitknaagt, is dan groen met bruine langs-

strepen, verplaatst zich van den eenen halm naar den anderen

en herhaalt deze levenswijs na de overwintering. In Mei vindt

men haar reeds in de aren; alsdan is zij 8 tot 10 streep (RI. ?)

lang, dof beenkleurig met donkerder kop; in Junij is zij vol-

wassen en spint zich boven den grond onder bladeren of in het

topblad van een halm in een wit spinsel in en verandert daar

binnen weinige dagen tot pop. Vier weken later komt de vlin-

der te voorschijn.

Zou dit dezelfde soort zijn als die van Wttewaall of slaan

beide waarnemingen, die niet volkomen overeenstemmen op twee

verschillende soorten? Het is bekend dat eene soort, door En-

gelschen Birdella genoemd, in de halmen van Dactylis glome-

rata leeft.

DE RUPS VAN

DEPRESSARIA ULTIMELLA, STAINTON.

Plas tgs 10" en TT

In het begin der maand Juli) Il. eenige voorwerpen der (ook

mij) reeds lang bekende rups van Depressaria nervosa Haw.

vindende, had dit ten gevolge dat mij de, voor zoo ver ik weet,

nog onbeschreven rups van Ultimella mede in handen kwam.

De rupsen van Nervosa had ik op de bloemen van Phellan-

drium aquaticum op eene vrij afgelegen plaats aan de thans

nog bestaande veenplassen bij Rotterdam gevonden en daar ik

de dieren nog eenigen tijd moest kweeken, zocht ik het voedsel

wat meer in de nabijheid der stad te bekomen. Ik vond dan ook

in eene bijna drooge sloot digt bij de stad eenige planten,

waarop ik weder exemplaren der rups ontdekte. Wetende dat

zij, gelijk ook andere Depressariën doen, ter verpopping in de

holle stengels der door haar bewoonde schermplanten kruipen,

kwam ik op het denkbeeld eenigen der plantenstengels af te

snijden en te onderzoeken. Reeds in den eersten vond ik twee

ingesponnene rupsen van Nervosa, doch te gelijk nog eene andere,

mij onbekende, die zich blijkbaar met het binnenste van den

stengel voedde, gelijk aan de sporen van afknaging der wanden

te zien was. Door deze ontdekking aangespoord, onderzocht ik

niet alleen de planten in mijne nabijheid, maar ook al degenen

die verder in de sloot groeiden en herhaalde mijnen togt den

volgenden dag. Door ijverig zoeken bragt ik ongeveer twintig

stuks, meest volwassene rupsen bijeen, die ik eene behoorlijke

woonplaats bereidde door de onderste deelen der planten een

eind boven den eersten knoop af te snijden en ze met een of

DE RUPS VAN DEPRESSARIA ULTIMELLA. 97

twee worteltjes in vochtige aarde in suikerflesschen te pooten.

Mijne rupsen deed ik daarop in het opene eind der stengels en

had het genoegen te zien dat zij zich weldra eenen weg baan-

den door het schot dat het onderste lid der stengels afsloot en

de gemaakte opening met eenig spinsels weder digtmaakten. Ik

zetie nu mijne flesschen op eene koele plaats en liet ze ongeveer

5 weken onaangeroerd.

Na verloop van den genoemden tijd onderzocht ik mijne kwee-

kerij en bevond dat de meeste rupsen verpopt waren; enkelen

zaten nog onveranderd in een spinsel, terwijl twee of drie, die

tot de kleinste exemplaren hadden behoord, nu ongeveer volwas-

sen waren en nog aten. Eene daarvan zonderde ik ter beschrij-

ving af.

De spinsels en poppen die zich grootendeels in de stengels

bevonden onderzoekende , zag ik, niet zonder eenige verrassing,

dat zij volkomen op die der inmiddels ook veranderde en zich

in afzonderlijke flesschen bevindende rupsen van Depressaria

nervosa geleken en slechts iets kleiner waren, zoodat ik daaruit

opmaakte dat ook de nieuwe rups de larve eener Depressaria

was, aangezien de poppen van dat genus eene groote overeen-

komst bezitten, die ze dadelijk doet herkennen. Ik had iets anders

ver wacht.

De bedoelde overeenkomst maakte dat ik nu de poppen der

nieuwe soort zorgvuldig verzamelde , op droog zand in eene af-

zonderlijke flesch bewaarde en de ter beschrijving op zijde ge-

zette rups, nadat ik haar signalement had ongenomen, op nieuw

van voedsel voorzag ten einde ook haar tot verandering te bren-

gen, hetgeen mij inderdaad gelukte. Hoewel ik mij voorstelde

duidelijk onderscheid te zullen zien tusschen de vlinders der

nieuwe rups (welke ik nu vermoedde die van Depr. Yeatiana te

zijn) en Depr. nervosa, bewaarde ik toch de van de beschreven

rups verkregen pop afzonderlijk , omdat ik de mogelijkheid ver-

onderstelde dat zich in de stengels, welke ik aan mijne nieuwe

rupsen had gegeven en die ik natuurlijk niet had geopend, soms

poppen of ingesponnen rupsen van Nervosa hadden bevonden,

iets, dat van buiten niet alleen niet te zien is, omdat de rupsen

28 DE RUPS VAN DEPRESSARIA ULTIMELLA.

de gaatjes die zij maken, ten einde binnen in den stengel te

komen en welke zij met spinsel sluiten, dikwijls zeer behendig

weten aan te brengen, hetzij onder de knoopen of elders.

Dat ik in de bovenvermelde onderstelling van vermenging met

Nervosa niet had gedwaald, werd mij, zoo ik meende, duidelijk

toen, nadat een gedeelte mijner Nervosa-poppen in mijne pop-

pendoos was uitgekomen, in de flesch waarin ik de poppen

mijner nieuwe vondst bewaarde, een vlinder verscheen die ik ook

voor eene, slechts wat kleinere verarmde Nervosa hield. Tot

mijne groote verwondering echter kwamen in die flesch, in

plaats van de verwachte Yeatina, niet anders dan zulke kleine

Nervosa's te voorschijn. Onmogelijk kon ik aannemen dat Ner-

vosa tweeërlei rupsen had, die zoo weinig op elkaar geleken.

Ik begon dus te vermoeden dat ik de naaste verwante van

Nervosa, namelijk Ultimella Stainton bezat, welk vermoeden tot

zekerheid werd toen ik de beschrijving dier soort in Stainton’s

Insecta Brittanica raadpleegde. Met behulp daarvan konde ik

mijne Ultimella (waaronder inderdaad twee Nervosa verschenen),

zeer goed van die soort scheiden.

Na deze lange inleiding, die echter niet overbodig is daar zij

bewijst hoe ligt men in dwalingen kan vervallen *) ga ik tot de

beschrijving der rups van Ultimella over, terwijl ik aan het slot

daarvan de verschilpunten zal vermelden, die ik tusschen de vol-

maakte insecten dier soort en die van Nervosa heb gevonden.

De rups van Ultimella, waarvan ik geene kleinere exemplaren

vond dan bijna half volwassen, die er eveneens uitzagen als de

grooten, is geheel volgroeid, schraal 20 mm. lang, rolrond,

voor zeer weinig dunner dan in het midden, dus eenigzins af-

wijkende van den gewonen motrupsvorm. De kop is klein, ook

de pooten; het dier is echter vlug ter been en weet zich langs

de wanden van zijn verblijf vrij snel op en neder te bewegen.

1) Hiertoe was niets anders noodig dan dat ik bij voorbeeld, wetende dat de pop-

pen van Nervosa in de stengels der planten, waarvan de rupsen de bloemen aten, te

vinden zijn, mijn zoeken naar de poppen zoo lang had uitgesteld tot ook Ultimella

was verpopt. Dan had ik stellig, Nervosa en Ultimella dooreen uitkrijgende , de

weinig merkbare punten van verschil over het hoofd gezien en alles voor eene soort

gehouden.

DE RUPS VAN DEPRESSARIA ULTIMELLA. - 29

De kleur van het lijf is een iets onzuiver bleek zeegroen zonder

teekening, de gewone stippen zijn zeer klein, donkerbruin, de

kop lichtbruin, de voorpooten en het halsschild zeer bleekbruin.

De pop, die in den stengel in een dun wit spinsel rust, is blin=

kend kastanjebruin, kort gedrukt gelijk al de Depressariën-poppen

en met een stomp staarteinde.

Bemerkt men dus een tamelijk verschil tusschen de eenkleu-

rige larve van Ultimella en de bontgeteekende, veel slanker ge-

vormde van Nervosa die in alle toestanden weldra in het werk

van Sepp zal verschijnen, de vlinders gelijken daarentegen sterk

op elkander en gevlogen hebbende exemplaren zijn moeijelijk

met zekerheid te herkennen. Zoo men eene reeks van 8 fraaije, ge-

kweekte stukken van iedere soort naast elkander zet, valt in het

oog dat bij beide soorten in dezelfde kleurschakeeringen voor-

komen; men vindt bruingrijze, geelgrijze, schorskleurige, bleek-

bruine en roodachtige exemplaren bij Nervosa zoowel als bij

Ultimella; bij beiden is de aanleg van de teekening der voor-

vleugels dezelfde; men ziet namelijk een klein donker vlekje aan

den vleugelwortel, kleine donkere , door lichte schubben gescheiden

langsstreepjes op de aderen, een zeer scherp gebroken , met de

punt naar de vleugelspits gerigte, onduidelijk begrensde lichte

streep over het achterrandsderde en donkere stippen voor de, door

eene donkere lijn gedeelde franje, terwijl de middenader aan

het eind soms eene bijna zwarte stip vertoont. Palpen, achter-

lijf en onderzijde met pooten zijn bij beide soorten eveneens.

Het voornaamste en best te constateeren punt van onderscheid

tusschen de beide soorten ligt in de aderen der achtervleugels.

Daarin komen namelijk bij Nervosa ader 2, 5 en 4 niet alleen

steeds uit een punt uit den binnenrandshoek der middencel,

doch ader 2 en 5 zijn altijd, korter of langer, maar immer dui-

delijk gesteeld, en dikwijls staan zelfs al de drie genoemde

aderen op eenen steel (zie pl. 1, fig. 10). Bij Ultimella daaren-

tegen ontspruiten ader 2, 5 en 4 ook wel uit den binnenrands-

hoek der middencel doch alleen 2 en 5 komen uit een punt,

zijn bij geen mijner acht exemplaren gesteeld en 4 is aan haren

oorsprong duidelijk van 2 en 5 onderscheiden (zie fig. 11). Door

50 DE RUPS VAN DEPRESSARIA ULTIMELLA.

dit verschil in het aderstelsel zijn zelfs min of meer afgevlogen

stukken der beide soorten duidelijk te onderscheiden.

Verder is er een zigtbaar verschil in de grootte. Mijne 8

exemplaren van /ervosa hebben eene vlugt van 21,3 tot 25

millimeters, 8 stukken van Ultimella slechts van 19,5 tot 20,5

mm.; dan is de kleur der voorvleugels bij Nervosa (gelijk Stain-

ton mede opmerkt) veel minder en niet zoo dikwijls met rood

gemengd, terwijl eindelijk kop en rug bij Ultimella zeer merk-

baar lichter zijn dan de voorvleugels, iets dat bij Nervosa slechts

in onbeduidende mate of in het geheel niet het geval is. Dit

laatste punt van onderscheid, hoe in het oog vallend ook bij zit-

tende en onopgestokene voorwerpen van beide soorten wordt

door de speld minder duidelijk en gaat al ligt verloren wanneer

de dieren spekkig worden. Voorts zou ik zeggen dat de voor-

vleugels bij Ultimella, door dikker, schoon korter zwarte streep-

jes en rijkelijker lichte beschubbing daarom heen, een bonter

aanzien hebben dan bij Nervosa en de niet zoo scherp gebroken

lichte streep duidelijker langs den binnenrand doorloopt dan bij

de laatstgenoemde soort. Dat bij Nervosa het zwarte streepje

op de middenader voor en de zwarte daarop voorbij het midden

van den vleugel bij Nervosa wit geringd zouden zijn, gelijk

Stainton in zijne diagnose opgeeft, heb ik niet alleen niet be-

vestigd gevonden maar zelfs, gelijk boven gemeld is, bijna het

tegenovergestelde waargenomen.

Door de ontdekking der rups van Depressaria ultimella bij

Rotterdam wordt tevens eene nieuwe vindplaats dier soort in

ons land gewonnen, zijnde de vlinder tot dusverre slechts uit

de duinstreken en uit Noordbrabant bekend. (Zie Bouwstoffen

voor eene Fauna van Nederland, Deel Ill, p. 242, onder n°. 96.)

Rotterdam , 12 Oct. 1866. P. C. T. SNELLEN.

LIJST

VAN TE NUNSPEET AAN HET STRAND DER

ZUIDERZEE IN DE MAAND SEPTEMBER 1865 GEVANGEN

DAHER Bil GL,

MEDEGEDEELD DOOR

W. ROELOFS.

NB. De meeste voorwerpen werden onder aangespoeld zeegras

aangetroffen. Allen zijn gedetermineerd door den heer J. Putseys

te Brussel.

Elaphrus riparius F.

Notiophilus aquaticus L.

» palustris Dufts.

» biguttatus F.

Clivina fossor L.

Dromius linearis Ol.

» foveola Gyll.

Loricera pilicornis F.

Poecilus cupreus L.

Omaseus vulgaris.

» nigrita FE.

Argutor vernalis F.

» diligens Steph.

Amara fulva de Geer.

» convexiuscula Marsh.

» vulgaris Dej.

» spreta Dej.

LIJST VAN CARABICI.

Harpalus ruficornis F.

» aeneus F.

Anisodactylus poeciloides Steph.

» binotatus F.

Dichirotrichus pubescens Sk. .. . (?)

Acupalpus dorsalis Gyll.

Agonum marginatum L.

» viduum Panz.

Calathus cisteloides Illig.

» fulvipes Gyll.

» melanocephalus F.

Bembidinm varium Ol.

» littorale Ol.

» aeneum Grm.

» lunatum Dufts.

» bipunctatum F.

» assimile Gyll.

ADNOTATIONES

IN MONOGRAPHIAM FORMICIDARUM INDO-NEERLANDICARUM

Dre. GUSTAVO L. MAYR.

Es ist wohl ein gewagtes Unternehmen , eine solche Arbeit zu

schreiben, wenn man fast nur die Hälfte der Arten kennt, welche

aus diesen Ländern bereits beschrieben worden sind ; doch soll

mich einerseits der bescheidene Titel dieser Abhandlung entschul-

digen „ so wie andrerseits der Umstand, dass ein sehr grosser

Theil der vielen von Herrn Frederick Smith in London beschriebenen

Arten in generischer Beziehung noch gar nicht gekannt ist.

Die Anregung zur Ausarbeitung dieser Abhandlung gab mein

geehrter Freund Dr. Vollenhoven, welcher den Wunsch au-ge-

drückt hat, dass ich über die Formiciden des königlichen Museums

zu Leyden, welche von mir durch dessen Güte grösstentheils

untersucht worden sind, Mittheilung mache. Da die Ameisen

dieses Museums vorzüglich aus den indo- niederländischen Colonien

stammen, und da mir auch von den Museen zu Wien, Halle a/S.

und Stockholm, so wie durch meinen hochgeschätzten Freund

Dr. Sichel und durch meine Sammlung viel Materiale von diesen

Inseln zur Untersuchung geboten war, so hielt ich es für zweck-

maessig, die von mir untersuchten Ameisen der indo-nieder-

ländischen Colonien zu diagnosticiren (ohne mich allzu strenge an

die politischen Grenzen zu halten), und dadurch Vorarbeiten zu

einer späteren Bearbeitung der Formiciden dieser Inseln zu liefern.

Viele mir unbekannte Arten sind wol noch von dorther beschrieben ,

doch dürfte sich deren Zahl verringern, wenn mir die geehrten

54 ADNOTATIONES IN MONOGRAPHIAM FORMICIDARUM

Entomologen Ameisen von diesen Inseln (unter der Adresse:

Dr. G. Mayr, Wien III. Hauptstrasse 75) zur Untersuchung senden

würden.

Von grossem Vortheile zu vorliegenden Studien waren mir viele

Typen, welche ich Herrn Smith verdanke.

Ich sehe den Zweck dieser meiner Arbeit erreicht, wenn da-

durch die Ameisen der australasiatischen Inseln genauer bekannt

und einige Entomologen veranlasst werden, ihre von dorther

stammenden Formiciden bestimmen zu können ; gekrönt würde

aber jene, wenn Herr Smith dadurch angeregt würde, bei dem

reichen ihm zu Gebote stehenden Materiale eine dem jetzigen

Stande der Myrmecologie entsprechende Monographie der For-

miciden von Australasien zu schreiben.

Wien, den 18. September 1866.

I. Subfamilia.

FORMICIDAE.

Mandibularum articulationes inter se distantes, in capitis an-

gulis anticis. Petiolus uniarticulatus. Abdomen non constrictum

inter segmentum primum et secundum, absque aculeo. Alae

anticae cellula radialis clausa.

1. CAMPONOTUS, Mayr.

%2. Caput antice non truncatum. Palpi maxillares sex -,

labiales quadri-articulati. Clypei trapezoidalis fossa separata a

fossa antennali. Laminae frontales S litterae similes. Antennae

12-articulatae oriuntur remotae a clypeo; funiculi subfiliformis

articulus primus brevior secundo et tertio. Operaria absque ocellis

(aut tantum uno) Abdominis segmentum primum circiter lon-

gitudine secundi.

dg. Palpi, laminae frontales et clypei fossa ut in ÿ et g. An-

tennae 15-articulatae oriuntur remotae a clypeo. Area frontalis

indistincta duplo latior quam longior. Frons fere plana. Petiolus

INDO-NEERLANDICARUM. 95

cum squama erecta. Hypopygium non exsectuin; genitalia minuta

valvulis externis spinoideis

Alae anticae cellula cubitali, discoidali nulla !.

A. Operariae thorax supra longitrorsum conveaus ,

absque strictura.

a. Tibiae pilis abstantibus.

1. G. cıcas, Latr.

Operaria : Long. corp. 20—28 mm. Nigra, abdomine, petiolo

infra, flagello tarsorumque apice castaneis, coxis et saepissime

femoribus apud è minorem ochraceis aut ferrugineis; dispersis-

sime breviter pubescens, sat rufo-pilosa, tibiis pilis brevibus ab-

stantibus; caput (ind. majoris cordiforme, maximum, latitudine

7-8mm , ind. minoris oblongum, angustum, thorace paulo la-

tius,) nitidum, subtilissime coriaceo-rugulosum et dispersissime

punctulatum; mandibulae disperse punctatae, apud 8 minorem

insuper subtiliter coriaceo-rugulosae, apud majorem nitidae

laeves, basi coriaceo-rugulosae; elypeus carinatus, antice in lobum

emarginatum (ind. maj.) aut vix emarginatum (ind. min.) utrimque

aculum productus; % maj. ocello uno, 8 min. absque ocellis ;

thorax subtiliter coriaceo-rugulosus, pronoto % majcris partim

punctato-ruguloso; squama modice minuta % majoris incrassata ,

ovalis, marginibus rotundatis, $ minoris magis incrassata et com-

pressa; abdomen, subopacum, subtiliter transverse rugulosum ;

pedum posteriorum tibiae et metatarsi quadrilatera „ compressa ,

extus sulco longitudinali distinetissimo.

Borneo (Mus. Leyden et Mus. caes. Vienn.) Ins. Banka (Mus.

Halle), Malacea (Mus. Holm.), Sumatra, India, China, Singapore,

Java (sec. Smith).

* Von dieser Gattung diagnosticire ich nur jene wenigen Arten , deren Bestimmung

ich als sicher aniehmen kann, wärend mehrere Species , welche ich von dieser Inseln

untersucht habe, sich nach den vorhandenen Beschreibungen nicht sicher bestimmen

lassen, so dass ich es vorziehe, dieselben indessen zu übergehen.

56 ADNOTATIONES IN MONOGRAPHIAM FORMICIDARUM

2. GC. porycus, Smith.

Operaria : Long. 45 —19 mm. Operaria major nigra, nitida,

mandibulis apice obscure castaneis „ flagello et tarsorum articulis

quatuor apicalibus testaceo-rufis, coxis anticis, apice lestaceo

excepto, et femorum parte apicali castaneis, coxis posterioribus,

trochanteribus atque femorum parte basali testaceis, tibiis el

metatarsis fuscis, tarsis articulis quatuor ultimis testaceo-rufis ;

operaria minor obscure fusca, nitida , capite nigro, mandibulis

apice ferrugineis, funiculo „ coxis mediis et posticis, trochan-

teribus femoribusque basi rufo-testaceis, pedibus castaneo-rufis ;

sparse, abdomine densius, rufo pilosa, tibiis pilis abstantibus

brevibus, sparsissime partim densius albido-pubescens ; subtiliter

coriaceo-rugulosa, genis insuper disperse et pronoto lateraliter

acervatim punctato, abdomine transversim coriaceo ruguloso ;

operariae majoris caput magnum, cordiforme, postice latum ,

operariae minoris elongatum, angustum, antice latissimum , po-

stice sensim angustatum, margine postico brevi arcuatim emar-

ginato; clypeus carinatus antice paulo productus; petioli squama

ovalis supra emarginata.

Waigeoe (Mus. Leyd.) Dory, (sec. Smith.)

Die Arbeiter dieser Art sind den grösten Arbeitern von €. va-

riegatus sehr änlich, doch durch die abstehend behaarten Schienen

leicht zu unterscheiden.

5. C. exaspERATUS, Smith.

Operaria : Long. 10—-15.5 mm. Obscure ferruginea, opaca,

nunnunquam capite et thorace maculis dilutis nigricantibus ,

scapo atque abdomine nigris, mandibulis (apice saepe excepto) ,

tibiis metatarsisque fuscis aut nigricantibus; copiose et longe

rufo-pilosa, sparse et pallide pubescens; mandibulae rude et

disperse punctatae, aut ($ min.) insuper subtiliter coriaceo -

rugulosae et opacae, aut ($ maj.) nitidae et solummodo basi

subtiliter coriaceo-rugulosa et opaca; caput subtriangulare subti-

liter et densissime reticulato-punctatum, nec non antice disperse

punctulatum; elypeus aut (8 maj.) non carinatus, aut (8 min.)

INDO-NEERLANDICARUM. ar

postice carina brevi, margine antico medio emarginato , thorax

subtiliter et densissime reticulato-punctatus; petioli squama com-

pressa, ovalis; abdomen delicatule dense transverse et acute

coriaceo-rugulosum; pedes nitidi subliliter et superficialiter co-

riaceo-rugulosi, metatarsis fortiler compressis et dilatatis.

Femina: Long. 15mm. Quoad colorem, pilositatem et sculp-

turam operariae simillima ; caput opacum, thorax et abdomen

tamen subtilius punctata et micantia, mesothoracis latera partim

laevigata et nitida; petioli squama magis dilatata, latior quam

altior; metatarsi ut in operaria.

Sumatra, Borneo (Mus. Leyd.), Celebes (Mus. Vienn.).

Diese Art hat mit dem amerikanischen ©. opaciceps Rog. eine

täuschende Ahnlichkeit, unterscheidet sich aber durch den nicht

oder nur hinten kurz gekielten Clypeus, durch den an der Basis

nicht compressen Fühlerschaft und die stark compressen und erweiter-

ten Metatarsen, wärend bei C. opaciceps das Gegentheil der Fall ist.

4. CG. emvicers, Rog. (F. ruficeps Sm.)

Operaria : Long. 40 mm. Fusco-nigra aut nigro-fusca, nitida,

capite cum funiculo tarsorumque apicibus rufis, mandibulis nigro-

fuscis apice ferrugineo, scapo nigro (pronoto maculis 2 magnis

et metanoto supra obscure ferrugineis); miscroscopice sparse pu-

bescens, capite abdomineque pilis abstantibus nonnullis , tibiis

pilis abstantibus copiosis at brevibus ; mandibulae disperse pun-

ctatae, basi subtilissime cinereo-rugulosae; corpus subtilissime et

tenuissime coriaceo- rugulosum, abdomine hoc modo transverse

ruguloso et subtiliter disperse punctulato ; clypeus non carinatus,

antice paulo productus; caput thorace latius, postice arcuatim

excavatum; petioli squama ovalis.

Sumatra, Borneo (Mus. Leyden).

Herr Smith gibt bei der Beschreibung der Schuppe an: «ovate,

its apex acuminate.» Das mir vorliegende Exemplar zeigt aber

am obern Ende der Schuppe eine geringe Abnormität, indem

die Spitze schief, obschon schwach, ausgerandet ist, so dass ich

es unterlassen habe, in der Diagnose davon Erwähnung zu machen.

Im Museum zu Leyden findet sich aus Borneo ein Camponotus-

58 ADNOTATIONES IN MONOGRAPHIAM FORMICIDARUM

Weibchen mit einem angeklebten Kopfe. Dieser Kopf, welcher

dem übrigen Körper vielleicht nicht angehört und auch keine

Fühler hat, gehört ohne Zweifel einem 9 von €. gilviceps an.

Er ist röthlich gelb, glinzend, vorne etwas dunkler, mit roth

braunen Mandibeln. Die Sculptur desselben ist ebenso wie beim

Arbeiter, nur weicht die Form in soweit ab, dass er lang ge-

streckt, ohne Mandibeln lang-viereckig ist, ziemlich parallele Seiten

hat und nur hinten unbedeutend breiter als vorne ist. Die starke ,

ziemlich eigenthümliche bogige Ausrandung des Hinterkopfes hat

er so wie beim Arbeiter. Ohne Mandibeln ist der Kopf 5.1 mm.

lang, hinten 5 mm. und vorne 2.5 mm. breit.

b. Tibiae sine pilis abstantibus.

5. C. ParLipus, Smith.

Operaria : Long. 7.5—8 mm. Flava, nitida, capite rufo testaceo,

abdomine fuscescenti, mandibulis ferrugineis, tarsis ochraceis;

corpus supra pilis abstantibus pallidis , pubescentia adpressa dis-

persissima; mandibulae disperse punctatae, et tenuissime coriaceo-

rugulosae ; caput et thorax tenuissime coriaceo-rugulosa „ caput

antice insuper indistincte disperse punctatum; clypeus obtuse

‚arinatus, antice lobo producto margine transverso; petioli squama

ovata margine superiore integro; abdomen tenuissime transversim

rugoso striatum.

Femina: Long. 10-15 mm Testaceo-rufa, nitida, mandibulis

abdomineque castaneis, abdominis partis inferioris macula magna

basali pedibusque rufo-testaceis, macula interocellari fuscescenti ;

caput ut in 8, antice vero distincte disperse punctatum; thorax

tenuissime coriaceo-rugulosus punctulis dispersis; petioli squama

rotundato-trapezoidea, margine superiore aut integro aut paulo

emarginato ; abdomen tenuissime transversim rugoso-striatum

punctis dispersissimis tenuibus ; alae hyalinae „ costis ochraceis.

Java (Mus. Holm), Sumatra, Borneo, Celebes (Mus. Leyden

et sec. Smith), Martabello, Timor, Batjan, Singapore (sec. Smith),

Kar-Nicobar (Mus. Vienn.).

INDO- NEERLANDICARUM. 39

6. C. tinctus, Smith.

Femina: Long. 14 mm. Laete ochracea, nitida, mandibulis

castaneis, vertice macula interocellari et marginibus segmentorum

abdominalium supra nigris; sparse pilosa, dispersissime pubescens ;

subtiliter coriaceo-rugulosa et disperse punctulata, mandibulis

fortius punctatis , scutello in medio laevigato; clypeus non cari-

natus margine antico recto, utrimque emarginato; petioli squama

ovalis , integra; alae subhyalinae costis ochraceis.

Java (Mus. Vienn.), Birma (sec. Smith).

B. Operariae thorax supra strictura transversa inter mesonotum

el metanotum ; tibiae copiose abstante pilosae.

7. GC sınsurarıs, Smith (senilis Mayr).

Operaria: Long. 15--17 mm. Nigra, capite aut omnino nigro,

aut nigro maculis 2 obscure ferrugineis, aut omnino ferrugineo ,

mandibulis aut ferrugineis aut fusco-nigris, antennis nigris; pilis

longis abstantibus pallidis copiose vestita; caput sparsissime ,

thorax, antennae, pedes petiolusque modice, abdomen dense pilis

tenuibus adpressis aurichalceis nitidis pubescentia; mandibulae

nitidae disperse punctatae; caput operariae maj. magnum cordi-

forme, dense et subtiliter reticulato-punctatum, operariae minoris

elongato-ovatum postice angustatum, in collum angustum con-

strictum, dense et subtiliter reticulato-rugoso-punctatum; clypeus

carinatus, antice in lobum brevem productus; thorax dense et

subtiliter reticulato-rugoso-punctatus, elongatus, inter mesonotum

et metanotum fortiter constrictus, antice rotundato-elongatus ,

metanoto longitrorsum et transversim convexo, duplo longiore

quam latiore; petioli squama supra nodo subsemigloboso; abdomen

densissime et subtiliter rugoso- punctatum.

Java (Mus. Halle et Leyden), Sumatra (M. Leyd.), Borneo

(M. Vienn.), Singapore (sec. Rog.).

8. €. LAEvissimus, Smith. (Formica laevissima Sm.)

(Fig. 1.)

Operaria : Long. 8 mm. Nigra, nitidissima, mandibularum

parte apicali tarsisque castaneis, femoribus tibiisque plus minusvo

40 ADNOTATIONES IN MONOGRAPHIAM FORMICIDARUM

fuscis; pilis longis abstantibus albicantibus copiose pilosa, pubes-

centia adpressa nulla; laevis, mandibulis disperse punctatis, insuper

subtilissime coriaceo-rugulosis et ante apicem rude striato-rugosis ,

metanoto atque abdomine subtilissime et superficialiter transversim

rugulosis; clypeus parum convexus, haud carinatus, antice non

productus; caput rotundato-triangulare, postice nonnihil arcuatim

emarginatum; thorax deplanatus, antice latus, inter mesonotum

et metanotum fortiter constrictus, metanoto depresso, quadran-

gulo, longiore quam latiore, marginibus rotundatis; petiolus

supra paulo pone medium nodo rotundato-transverso, planitia

antica obliqua trapezoidali, antice infra angustiore quam postice

supra. (Secundum exemplum typicum Dom. Smith.)

Gilolo (Mus. Leyden), Aru (Coll. Mayr), Waigeoe, Batjan

(sec. Smith).

Trotz der eigenthümlichen Körperform kann diese Art nur zur

Gattung Camponotus gestellt werden, indem die vom Clypeus

entfernten Fühlergelenke, die schwach S-förmig gekrùmmten

Stirnleisten, der trapezförmige Clypeus, die von einander getrennte

Schild- und Fühlergrube, die 12gliedrigen Fühler , der Mangel

der Punktaugen, der Hinterleib, dessen erstes Segment nicht den

halber Hinterleib bedeckt, diese Art dahin verweisen. Dr. Roger

hatte sie mit Unrecht zu Colobopsis gestellt, da der Kopf nicht

die massgebenden Merkmale zeigt und derselbe viel eher mit

manchen Polyrhachis-Arten einige Ahnlichkeit hat.

2. POLYRHACHIS, Shuckard.

32. Camponoto simillimae, thorax et petiolus saepissime spinosi ;

abdominis segmentum primum, secundo longius, obtegit ad mini-

mum dimidiam abdomis partem.

d Camponoto simillimus, sed laminae frontales magis approxi-

matae; frons convexa a parte anteriore ad posteriorem; abdominis

segmentum primum fere dimidiam aut ad minimum tertiam ab-

dominis partem obtegit.

Alae anticae cellula cubitali una et discoidali nulla.

LithogrInstAntHartingor ASobn, Wien.

INDO-NEERLANDICARUM. 41

Das Bestreben „ die vielen Arten dieser Gattung zu gruppiren,

ist ein ganz Begreifliches, um eine bessere Uebersicht über die

grosse Anzahl derselben zu erhalten und die Bestimmung zu

erleichtern. Ich habe mich schon mehrmals eifrigst bemüht, diess

zu Stande zu bringen, doch stets scheiterte ınein Bestreben

dadurch, dass die Weibehen, von welchen bisher wol nur wenige

bekannt sind, keine Gruppirung zulassen. Ich muss daher noch

darauf Verzicht leisten, solche Gruppen aufzustellen, bei welchen

auf die Weibchen die entsprechende Rücksicht genommen ist ,

so dass sich die Gruppencharaktere fast nur auf die Arbeiter

beziehen, und jene Arten, von welchen nur Weibchen bekannt

sind, anhangsweise beschrieben werden.

I. Turma: Rastellata.

3 Caput infra carinis duabus longitudinalibus percurrentibus.

Thorax supra longitrorsum et transversim fortiter convexus, supra

lateraliter baud marginatus ; pronotum inerme aut bidentatum ;

sutura pro-mesonotalis deleta; metanotum absolute inerme; pe-

tioli squama bi - aut quadridentata; corpus nitidissimum

1. P. RASTELLATA, Latreille.

Operaria et Femina: Long. # 5-6 mm., 2 7.5 mm. Nigra,

pedibus plus minusve ferrugineis, subnuda; mandibulae deli-

catule striato-rugulosae et disperse punclatae; corpus tenuissime

coriaceo-rugulosum, nitidissimum, caput antice, apud feminam

etiam mesonotum insuper dispersissime punctatum, meso- et

meta-thoracis latera saepe fortius rugulosa ; clypeus margine an-

tico medio paulo producto emarginato et bidentato ; thorax inermis;

petioli squama quadridentata, dentibus 2 mediis acutioribus et

paulo longioribus; tibiae basi paulo angustatae.

Ceram, Mysole Ceylon (Coll. Mayr), Boeroe, Waigeoe, Celebes,

Batjan (sec. Smith).

2. P. GLOBULARIA, nov. spec.

Operaria: Long. 5.5 mm. P. rastellatae Latr. proxima, differt

49 ADNOTATIONES IN MONOGRAPHIAM FORMICIDARUM

solummodo pronoto bidentato, petioli squama dentibus 2 erectis,

margine superiore arcuato medio emarginato.

Java (Mus. Halle).

II. Turma: Armata.

% Thorax saltem pronoto et mesonoto convexis et supra late-

raliter haud marginatus; pronotum bidentatum aut bispinosum ;

metanotum bispinosum; sutura meso-metanotalis deleta aut valde

indistincta. Petiolus spinis duabus, nonnunquam insuper denti-

culis 2 intermediis.

5. P. sexspinosa, Latreille.

Operaria: Long. 15 --14 mm. Nigra, femoribus saepe castaneo-

fuscis, dense aurichalciter sericeo-pubescens et copiose pilosa ;

mandibulae basi dense et subtiliter, medio et apice disperse et

rudius punctatae; caput elongatum postice colliforme constrictum

(margine postico utrimque subbidentato-laminato), antice nitidum

et subtiliter punctatum, medio longitudinaliter striato-rugosum ,

vertice postice subtiliter rugoso et irregulariter grosse punctato ;

thorax praesertim lateribus rude at haud profunde reticulato-

rugosus, inter pronotum et mesonotum paulo constrictus; pro-

notum spinis duabus longis acutis obliquis deorsum curvatis ;

mesothorax infra utrimque dente retrorsum directo; metanotum

spinis duabus longis erectis acutis et rectis; petiolus cubico-

nodiformis, postice altior, spinis duabus subrectis valde diver-

gentibus, postice directis, abdomen subtiliter punctulatum.

Femina: Long 17 mm. Quoad colorem „ pubescentiam, sculp-

turam, capitis et abdominis formam operariae simillima ; pronotum

spinis duabus porrectis, paulo divergentibus, vix curvatis, for-

tioribus; metanotum spinis duabus longis, subhorizontalibus, vix

curvatis; petiolus cubico-nodiformis spinis duabus curvatis, valde

divergentibus, postice direetis, haud longis; alae infuscatae costis

fuscis.

Gilolo (a Dom. Sichel in Coll. Mayr, Mus. Leyden), Ins. Philipp.

(Mus. Vienn), India, Sumatra, Java, Waigeoe, Aru, Mysole,

Dory (sec. D. Smith), Waigeoe (Sichel).

INDO-NEEKLANDICARUM. 45

4. P. xusırrkons, Smith.

Operaria : Long. 11—12 mm. Nigra, coxis, femoribus, saepe

etiam tibiis partim rufo-testaceis, mandibulis margine mastica-

torio ferrugineo; subtiliter flavide pubescens et haud copiose

pilosa; mandibulae disperse punctatae basi insuper tenuissime

striolatae; caput elongatum postice colliforme constrictum; antice

nitidum et subtiliter punctatum, postice irregulariter rugosum ;

thorax rude et irregulariter reticulato-rugosus, inter pronotum

et mesonotum laeviter constrictus; pronotum spinis 2 longis

acutis extrorsum et paulo antrorsum directis, apice paulo an-

trorsum curvatis; mesotharax infra utrimque post pronoti angulum

lamina paulo prominenti, metanotum spinis 2 longis divergen-

tibus, curvatis, sursum et paulo retrorsum directis ; petiolus

cubico-nodiformis, postice altior, spinis 2 longis curvatis, valde

divergentibus, relrorsum et extra directis; abdomen subtiliter

punctulatum. (Secundum exempl. typ.)

Ceram (Coll. Mayr), Amboina (Mus. Leyden), Celebes, Salawatti

(sec. Smith).

5. P. spinosa, nov. spec.

Fig. 2.

Operariu : Long. 11—12 mm. Nigra, unguiculis calcaribus-

que anticis rufescentibus; ferrugineo-pilosa, capite antice ,

thorace supra, petiolo supra et postice , abdomine pedibusque

tenuiter cinereo-pubescentibus ; mandibulae disperse punctatae

nitidae, basi insuper tenuissime at dense striolatae; caput elon-

gatum postice colliforme constrictum; clypeus, genae et frons

tenuiter atque superficialiter reticulato-punctata , genae et frons

insuper disperse rudius punctatae ; spatium inter genam et an-

tennae articulationem .curvatim longitudinaliter rugoso-striatum ;

vertex et capitis latera rude et irregulariter reticulato-rugosa ;

thorax „ inter pronotum et mesonotum laeviter constrictus, rude

et irregulariter reticulato-rugosus, mesonoto supra et metanoti

parte basali laevioribus; pronotum spinis 2 acutis paulo curvatis,

oblique extra et antrorsum directis; mesothorax infra utrimque

post pronoti angulum lamina indistincta; metanotum spinis 2

44 ADNOTATIONES IN MONOGRAPHIAM FORMICIDARUM

longis suberectis et paulo retrorsum directis, a latere visis paulo

sigmoideis ; petiolus cubico-nodiformis supra et lateraliter irre-

gulariter rugosus, postice reticulato-punctatus, spinis 2 subpa-

rallelis subrectis, oblique retrorsum et sursum directis; abdomen

tenuiter punctulatum.

Femina: Long. 14 mm. Nigra, unguiculis calcaribusque anticis

rufescentibus, femoribus obscure ferrugineis ; tenuiter cinereo-

pubescens et ferrugineo-pilosa ; caput ut in Operaria ; pronotum

rude reticulatim rugoso- punctatum, spinis 2 fortibus, haud acutis,

vix curvatis, antrorsum et vix extra directis ; mesonotum te-

nuissime reticulato-rugolosum et insuper rude et disperse, late-

raliter vero dense, punctatum ; scutellum et metanoti pars

basalis tenuissime et dense reticulato-punctulata et insuper punctis

magnis dispersis ; metanoti pars declivis et ejusdem latera rude

reticulato-rugosa ; metanotum spinis 2 fortibus paulo divergenti-

bus, oblique sursum et retrorsum directis, a latere visis paulo

sigmoideis ; petiolus ut in Operaria , at spinis distincte divergen-

tibus ; abdomen tenuiter punctulatum.

Halmaheira (Mus. Leyden).

Die Arten P. sewspinosa, rugifrons, spinosa und puber (von

Waigeoe) sind mit einander sehr nahe verwandt. P. bubastes

und spinosa haben ausserhalb den Füblergelenken grobe Längs-

runzeln, welche bei P. sexspinosa und rugifrons fehlen, P. sex-

spinosa und bubastes haben senkrecht stehende Metanotum-

dornen, wärend diese bei P. rugifrons und spinosa schief nach

oben und hinten gerichtet sind. P. sexspinosa hat eine reich-

liche fast goldgelbe lange anliegende Pubescenz, wärend bei

den 5 anderen Arten dieselbe kurz und viel feiner ist, P.

sexspinosa und bubastes haben jederseits am mesothorax hinter

der Pronotumecke einen nach rückwarts gerichteten Zahn ,

wärend bei P. spinosa und rugifrons nur eine Lamelle vorhanden

ist. Nach Smith sollen die Zähne am Hinterhauptloche bei P.

sexspinosa vorhanden sein, bei P. bubastes aber fehlen, welche

Augabe unrichtig ist, denn Smith’s Type von P. bubastes hat

ebenfalls diese lamellenartigen Zähne.

INDO-NEERLANDICARUM. 45

6. P. cLeopnanes, Smith.

Operaria: Long. 7.5 mm. Nigra, femoribus tibiisque ferrugineis,

genubus tarsisque nigricantibus; haud copiose pilosa et tenuiter

albido-pubescens ; mandibulae nitidae disperse punctatae, et partim

valde superficialiter atque disperse subtilissime striolatae; clypeus

indistincte et superficialiter punctulatus, medio carinatus , margine

antico medio paulo emarginato; laminae frontales postice valde

triangulariter dilatatae; vertex, genae et capitis latera rudissime

rugoso-punctata, caput extra antennarum articulationes rude

longitudinaliter rugosum, postice post oculos rotundatum; thorax

et petiolus rudissime rugoso-punctati, pronotum spinis 2 oblique

antrorsum et extra directis, paulo deorsum curvatis, metanotum

spinis 2 longis paulo divergentibus, sursum et paulo retrorsum

directis paulo retrorsum curvatis; petiolus subcuboideus , supra

antice angulis 2 dentiformibus, postice spinis 2 acutis divergen-

tibus, paulo curvatis oblique retrorsum et paulo sursum directis;

abdomen subtilissime punctulatum ; tibiae ad basem attenuatae.

(Secundum exempla typica.)

Celebes (Coll. Mayr).

Diese Art ist durch die grossen dreieckig-erweiterten Stirn-

leisten besondert ausgezeichnet , sonst aber mit der Nächstfolgenden

nahe verwandt, mit welcher sie insbesondre durch die am Grunde

stark verschmälerten Tibien der Mittel- und Hinterbeine über-

einstimmt.

7. P. exaspERATA, Smith.

Operaria : Long. 5.5 mm. Nigra, nitida, capitis parte antica

cum mandibulis, funiculo et plus minusve pedibus ferrugineis ;

corpus sparse, pedes vero densius, pilosa, clypeus et genae

pubescentia adpressa haud densa; mandibulae nitidae sublaeves

punctis nonnullis dispersis; capitis pars antica sublaevis, postica

rude reticulato-punctata; clypeus antice non emarginatus; thorax

rudissime reticulato-punctatus, supra longitrorsum et transverse

convexus, antice spinis 2 longis valde divergentibus et paulo

curvatis, postice spinis 2 longioribus mediocriter divergentibus,

paulo curvatis; petiolus subcuboideus valde reticulato-punctatus ,

46 ADNOTATIONES IN MONOGRAPHIAM FORMICIDARUM

spinis 2 longis crassis curvatis, abdominis basim eireumeingen-

tibus; abdomeu valde nitidum laeve; tibiae ad basim attennuatae.

(Sec. ex typ.)

Celebes (Coll. Mayr).

8. P. armata, Le Guillou (pandarus Smith.)

Operaria et Femina: Long. $ 8—10 mm., g 12—15 mm.

Opaca, nigra, abdomine saepissime obscure ferrugineo; nuda ,

abdomine pilis minutissimis adpressis albis valde dispersis; caput,

thorax et petiolus rude reticulato-punctata , interstitiis subtiliter

reticulato-punctatis ; mandibulae subtiliter at densissime striatae ;

abdomen uniformiter subtilissime et densissime reticulato- pune-

tatum ; pedes etiam hoc modo al minus uniformiter punctati ;

clypeus margine antico emarginato et bidentato; pronotum spinis

2 longis rectis horizontalibus, valde divergentibus; metanotum

spinis 2 longis divergentibus obliquis et rectis; petiolus subcubicus ,

supra antice angulis 2 dentiformibus, postice spinis 2 longis

acutissimis obliquis, valde divergentibus, paulo curvatis; alae

feminae infuscatae.

Java, Sumatra, Borneo (Mus. Leyden et Halle), Ins. Lucon,

Siam (Coll. Mayr), Celebes (Mus. Vienn.), Singapore (sec. Smith).

9. P. tRISTIS, nov. spec.

Operaria: Long. 9 mm. Opaca, nigra, mandibularum margine

masticatorio castaneo; pilis adpressis minutissimis albis valde dis-

persis, absque pilis abstantibus; dense et subtiliter reticulato-

punctata, mandibulis subtiliter dense striatis et dispersissime punc-

tatis; clypeus margine antico medio paulo emarginato; pronotum

dentibus 2 trigonis acutis lateralibus; metanotum spinis 2 longis,

rectis, subparallelis, oblique sursum et retrorsum directis, metanoti

pars basalis duplo latior quam longior, lateraliter a spinarum basi

terminata, metasterni latera dente magno obtuso; petiolus rotun-

dato-cuboideus, antice rotundatus, postice spinis 2 valde diver-

gentibus paulo curvatis, retrorsum et extra directis, margine

supero inter spinas denticulis 2 minutissimis; tibiae et metatarsi

non compressa.

Java (Mus. Leyden).

INDO-NEERLANDICARUM. 47

Diese Art ist mit der Folgenden sehr nahe verwandt, und

unterscheidet sich durch die Zähne des Pronotum, durch den

kurzen Basaltheil des Metanotum , durch das vorne ganz gerundete

Stielehen und durch die nicht compressen Tibien und Metatarsen.

10. P. puvrropnıa, Smith. = PIERRE

Opereria : Long. 9-10 mm. Opaca, nigra, ahdomine aut

nigro aut obscure ferrugineo; pilis appressis minutissimis albis,

valde dispersis, sine pilis abstantibus ; dense et subtiliter reticulato-

punctata, mandibulis subtiliter dense striatis et dispersissime

punctatis ; clypeus margine antico medio emarginato ; pronotum

spinis 2 longis acutissimis rectis obliquis horizontalibus ; metanotum

spinis 2 longis rectis oblique sursum et retrorsum directis , metanoti

pars basalis quadrangularis, longior quam latior, utrimque carina

terminata ; petiolus cuboideo-nodosus angulis anticis rotundatis,

postice spinis 2 gracilibus, valde divergentibus, paulo curvatis,

retrorsum et extra directis; pedum posteriorum tibiae et metatarsi

compressa. (Sec. ex. typ.)

Java, Sumatra, Pagowat (Mus. Leyden), Celebes (Coll. Mayr

et Mus. Leyden).

11. P. pressa, Mayr.

Operaria : Long. 10 mm. Pol. phyllophilae proxima differt

abdomine fere polito, nitidissimo, nudo, clypeo antice haud

emarginato et petioli squama compressa (haud cuboideo-nodosa).

Femina : Long. 12 mm. Nigra, nuda, opaca, abdomine niti-

dissimo, fere polito; caput et thorax dense et subtiliter reticulato-

punctata, hie antice dentibus 2 triangularibus, acutis, postice

spinis 2 obliquis validis; petioli squama spinis 2 longis curvatis;

pedes subtiliter coriaceo-rugulosi, tibiis et metatarsis pedum

posteriorum planatis, latis et pressis; alae parum infuscatae costis

brunneis.

Java (Mus. Vienn. et Mus. Leyden), Sumatra (Mus. Leyden).

12. P. amanus, Smith.

Operaria : Long. 6.5 mm. Nigra, mandibularum et antennarum

48 ADNOTATIONES IN MONOGRAPHIAM FORMICIDARUM

apicibus pedibusque anticis ferrugineis, pedum anticorum coxis

apice et femoribus basi ochraceis ; subnuda, abdomine pilis ad-

pressis, microscopicis, albis, valde dispersis ; mandibalae nitidae

tenuiter dense striolatae et disperse punctatae; caput subtilissime

coriaceo-rugulosum , nitidissimum; clypeus non emarginatus; tho-

rax reticulatim punctato-rugosus, supra longitrorsum et trans-

verse convexus , antice spinis 2 longis, horizontalibus , obliquis,

paulo curvalis, postice spinis 2 longissimis , valde divergentibus,

subrectis, acutis; petioli squama supra spinis 2 longis, gracilibus,

curvatis et acutis; abdomen nitidissimum , sublaeve (microscopice

coriaceo-rugulosum) ; tibiae ad basim attenuatae. (Sec. ex typ)

Celebes. (Coll. Mayr).

15. P. BicoLor, Smith.

Operaria : Long. 7 mm. Nigra, mandibulis, antennis, abdo-

mine pedibusque „ tarsis exceplis, testaeeo-rufis ant ferrugineis;

adpresse albido-pubescens et pilis tenuibus abstantibus albicanti-

bus; mandibulae nitidae disperse puntulatae; caput, thorax ac

petiolus ruguloso-reticulato-punetata, thorax supra longitrorsum

et transversim convexus, antice spinis 2 gracilibus acutis, oblique

antrorsum el extra directis, postice spinis 2 paulo brevioribus ,

parallelis, gracilibus et rectis; petioli squama spinis 2 subrectis,

valde divergentibus „ acutis; abdomen tenuissime ruguloso-punc-

tulatum ; tibiae ad basim paulo attenuatae.

Femina: Long. 8—10 mm. Quoad colorem, sculpturam et

pilositatem operariae simillima; pronotum dentibus 2 lateralibus

acutis extra directis, metanotum spinis 2 brevibus gracilibus;

petioli squama spinis 2 divergentibus; tibiae ad basim indistinete

attenuatae; alae paulo infumatae, pterostigmate fusco, costis

ochraceis.

Ternate, Birma (sec. Smith), Ins. Philipp. (coll. Mayr et

Mus Holm.)

14. P pives, Smith.

Opereria: Long. 5.5—5.8 mm. Nigra, paulo aenescenti-micans,

pilis abstantibus nonnullis „ pilis adpressis flavidis nitidis copiose

INDO-NEERLANDICARUM. 49

at haud dense pubescens; mandibulae tenuiter striolatae et

disperse punctatae; caput, thorax et petiolus subtiliter, abdomen

subtilissime reticulatim rugoso-punctata; clypeus margine antico

medio emarginato et bidentato; thorax longitrorsum paulo,

transversum fortiter convexus inter pronolum et mesonotum paulo

impressus, antice spinis 2 acutis, haud longis, rectis, horizonta-

libus, postice spinis 2 paulo longioribus, divergentibus et fere

sursum directis; petioli squama supra medio denticulis 2 mi-

nutis et extus spinis 2 longis gracilibus, abdominis basim cir-

cumcingentibus; tibiae ad basim indistincte attenuatae. (Sec. ex.

typ.).

Femina: Long. 7.6 mm. Quoad colorem et sculpturam ope-

rariae simillima ; pronotum dentibus 2 lateralibus, acutis; meta-

notum spinulis fortibus brevibus; squamae petiolaris spinae

breviores quam in operaria; abdomen pubescentia nitida aeneo-

flavescente sericea et densa vestitum ; alae subhyalinae costis

fuscis.

Mas: Long. 6.8 mm. Niger, mandibulis fuscis; fere absque

pilis abstantibus, pubescentia flavescenti haud densa; mandi-

bulae subtilissime coriaceo-rugulosae punctis nonnullis disper-

sis, apice bidentatae; caput subtiliter reticulato-punctatum ;

clypeus margine antico medio anguste emarginato; thorax subtiliter

reticulatim ruguloso-punctatus, inermis, metanoto convexo declivi;

petiolus nodo crasso subquadrato, supra medio paulo impresso;

abdomen subtilissime coriaceo-rugulosum , nitidum ; alae paulo

infuscatae, pterostigmate et costis ochraceis.

Ins. Moluec. (Coll. Sichel), Ceram (Coll. Mayr), Java (Mus.

Leyden et Holm.), Borneo (Mus. Leyden), Siam (Mus, Halle),

Ins. Philipp. (Mus. Vienn.), Singapore, Batjan (sec. Smith),

Malacca, China (Mus. Holm).

15. P. ARGENTEA, Mayr.

Operaria: Long. 6 mm. P. diviti simillima, nigra, pedibus

partim ferrugineis ; subtiliter rugoso-punetata , sericeo-micans,

pubescentia argentea densa; thorax crassus antice spinis 2 validis,

porrectis, postice spinis 2 validioribus, rectis, extrorsum directis;

30 ADNOTATIONES IN MONOGRAPHIAM FORMICIDARUM

squama spinis 2 fortissimis eurvatis, abdominis basim circum-

eingentibus.

Pagowat (Mus. Leyden), Timor (Coll. Sichel), Gilolo (Coll.

Mayr a D. Sichel), Manilla (Mus. Vienn.), Siam (Mus. Halle).

NI. Turma: Bihamata.

8. Excellens mesonoto armato spinis 2 curvatis et vertice ocellis

uno aut tribus; pronotum spinis 2 curvatis; metanotum denticulis

2 obtusis saepe indistinetis. Petiolus spinis 2 longis erectis fortiter

uncinalis.

16. P. BIHAMATA, Drury.

Operaria : Long 10 mm. Rufa, capite, antennis, thoracis et

et petioli spinis apice, abdominis parte apicali, geniculis, tibiis

atque tarsis nigris aut nigricantibus; aureo-sericeo-pubescens ,

pilis flavis abstantibus copiose instructa; vertex ocello unico ;

pronotum cornubus 2 fortiter extrorsum et postice versus cur-

vatis, post cornua sine carina; mesonotum spinis 2 curvatis

parellelis.

Sumatra, Java, Borneo (Mus. Leyden et Halle), Singapore

(Coll. Mayr a D. Smith), India, Celebes, Ceram, Waigeou,

Batjan, Doree (sec. Smith).

17. P. setticosa, Smith.

Operaria: Long. 8-9 mm. P. bihamatae simillima; rufa aut

ferruginea, capite, antennis, thoracis et petioli spinis apice, abdo-

mine, geniculis, tibiis atque tarsis nigris; subtiliter flavescente

pubescens, supra aut sine pilis abstantibus aut tantum paucis

texta; vertex ocellis tribus; pronotum spinis 2 minoribus obli-

que antrorsum et extrorsum directis ac haud fortiter deorsum

curvatis, post spinas supra disco deplanato, quadrato, utrimque

carina longitudinali terminato; mesonotum spinis 2 curvatis pa-

rallelis (Sec. ex Lyp.).

Sumatra (Mus. Leyden), Gilolo, Waigeou, Ceram, Aru (Coll.

Mayr a Smith et Sichel), Ins. Morotai (sec. Smith).

Diese Art welche ich früher für eine Varietat von P. bihamata

INDO-NEERLANDICARUM. 51

gehalten habe, unterscheidet sich von dieser durch die geringere

Grösse, den ganz schwarzen Hinterleib, die viel feinere anliegende

Behaarung, durch den gänzlichen oder fast völligen Mangel der

abstehenden Haare an der Oberseite des Körpers, und durch die

Pronotum-Dornen, welche kleiner sind, mith ihrer Basalhälfte

schief nach vorne und aussen gerichtet sind, wärend die Endhälfte

abwärts (nicht wie bei P. bihamata rückwärts) gekrümt ist.

IV. Turma: Ammon.

%. Thorax quadrilaterus, elongatus, supra marginibus latera-

libus acutis aut obtusis; pronotum muticum aut obtuse bidentatum ;

sutura pro-mesonotalis distinctissima; mesonotum aut quam lon-

gum tam latum, aut paulo latius quam longius; sutura meso-

metanotalis distineta aut vix visibilis; metanotum bidentatum aut

bispinosum, parte basali subquadrata.

18. P. cHaraxus, Smith.

Operaria : Long 6 mm. Nigra, petiolo, abdomine pedibusque

obscure fuscis, mandibulis funiculisque ochraceis; fere absque

pilis abstantibus, pilis adpressis minutissimis dispersis ; mandibulae

subtilissime striolatae punctis nonnullis; caput micans tenuiter et

dense reticulatum (superficialiter reticulato-punctatum); clypeus

carinatus margine antico medio emarginato et bidenticulato ;

thorax micans tenuiter et dense reticulatus, mesonotum insuper

longitudinaliter striolatum; pronotum subbidentatum; mesonotum

supra rotundato trapezoideum; metanotum parte basali subqua-

drata, postice paulo angustiori dentibus 2 erectis; petioli squama

nitida spinis 2 rectis, divergentibus, erectis, gracilibus et aculis;

abdomen modice nitidum, tenuissime transversim coriaceo rugn-

losum; pedes graciles. (Sec. ex typ.)

Batjan (Coll. Mayr), Singapore (sec. Smith).

19. P. rravenreLDi, Mayr.

Operaria: Long. 8—9.5 mm. Nigra, funiculi tarsorumque

apicibus testaceis; fere nuda, opaca, dense et subtiliter reticulato-

punctata, abdomine subtilissime transversim ruguloso et nitido ;

52 ADNOTATIONES IN MONOGRAPHIAM FORMICIDARUM

thorax sine marginibus acutis; pronotum atque metanotum biden-

tata; petiolus nodosus supra spinis 5, medio longo, lateralibus

brevibus.

Femina : Long. 10.5 mm. Operariae quoad colorem, pubes-

centiam, sculpturam, capitis ac petioli formam simillima ; pronotum

dentibus 2 triangularibus; metanotum declive dentibus modice

approximatis, depressis, obtusis, metanoti pars basalis convexa

sicut pars declivis haud marginata; alae paulo infuscatae, pte-

rostigmate fusco et costis ochraceis.

Mas: Long 7—7.5 mm. Nigra, abdomine pedibus partim,

apicibus mandibularum et funiculorum brunneis ; caput et thorax

reticulatim rugulosa aut leviter punctata; abdomen nitidum,

subtilissime reticulatim rugulosum ; thorax et petiolus mutici,

hic nodiformis.

Java (Mus. Vienn.).

20. P. THRINAX, Rog. var. JAVANICA m.

Operaria : Long. 5.5 mm. Ferruginea, funiculi parte apicali

pallidiori; mon pilosa (pilis nonnullis capitis et abdominis partis

inferioris exceptis) et haud pubescens; mandibulae punctulis dis-

persis et rugulis subtilissimis nonnullis; clypeus carinatus margine

antico bidenticulato; caput, thorax et petiolus subtiliter at dense

reticulato-punctata ; pronotum dentibus 2 trigonis; metanotum

spinis 2 gracilibus, erectis, parallelis; petiolus nodiformis supra

spinis 5 gracilibus, subaequilongis, erectis, paulo postice directis

et rectis; abdomen nitidum subtilissime coriaceo-rugulosum.

Java (Mus. Holm). à

Das mir vorliegende Exemplar „ welches beim ersten Anblicke

mit einer kleinen unausgefärbten P. Frauenfeldi sehr viele Ahn-

lichkeit hat, weicht wohl etwas von Roger’s Diagnose ab, doch

scheint est mir, dass das Exemplar dennoch zu dieser Art gehört

und etwa nur eine Varietät derselben bildet. So schreibt Dr. Roger

bei P. thrinax, dass «die Dornen des Metanotum etwas nach

oben gerichtet sind,» wärend sie bei dem javanischen Stücke

senkrecht sind, ferner dass «die Schuppe einen spitzigen Mittel-

dorn und 2 viel kürzere Seitendornen hat,» wärend bei dem

INDO-NEERLANDICARUM, 55

von mir untersuchten Exemplare der mittlere Dorn nur um

Weniges länger ist als die seitlichen Dornen.

21. P. LatiFRONS, Rog.

Operaria: Long 4—5 mm. Nigra, opaca, tibiis anticis nonnun-

quam ferrugineis; corpus cum pedibus longe flavo-albido-pilosum ,

albido-, abdomine pallido-flavescenti pubescens; caput et thorax

rugulosa, hic antice latior quam medio et postice, supra paulo

convexus, marginibus lateralibus acutis horizontalibus; pronotum

lateraliter aut rotundatum aut utrimque denticulo obtuso instructum;

metanotum spinis 2 longis, paulo curvatis, distantibus, modice

divergentibus, retro et paulo sursum directis; abdomen (pilis

remotis) nitidum et subtiliter punctatum. (Partim sec. diagn. Rog.)

Java (Mus. Holm), Ins. Bintang (sec. Roger).

Den 2 von mir untersuchten Stücken fehlt zwar der Kopf,

doch stimt der übrige Körper so genau mit Roger’s Diagnose

überein, dass dieselben zweifellos zu dieser Art gehören.

WV. Turma: Relucens.

%. Thorax quadrilaterus, supra marginibus 2 lateralibus acutis,

bis profunde emarginatis; pronotum bispinosum ; mesonotum

minime duplo latius quam longius; metanotum aut inerme aut

bidentatum; mandibulae striatae.

2 Metanoti pars basalis marginibus lateralibus distinctis et

saepe margine postico distincto.

a. Petioli squama distincte aut indistincte

bidentata.

22. P. merops, Smith,

Fig. 3.

Operaria : Long. 12 mm. Nigra, femoribus et nonnunquam

abdomine rufis; copiose pilis abstantibus flavidis, capite, thorace,

petiolo et abdomine dense, antennis pedibusque minus dense

(mandibulis absque) pubescentia adpressa, aurea, nitida obtectis;

corporis sculptura propter pubescentiam invisibilis; pronotum

54 ADNOTATIONES IN MONOGRAPHIAM FORMICIDARUM

spinis 2 porrectis, acutis, parum divergentibus; metanotum

inerme a basi ad apicem (oblique) declive ; petioli squama mar-

gine superiore arcuatim rotundato, acuto, utrimque a dente dis-

tincto aut indistinclo terminato, medio plerumque emarginato ,

utrimque inter medium et dentem nonnunquam denticulo obtu-

sissimo. (Sec. ex. typ.)

Celebes (Coll. Mayr, Mus. Leyden), Batjan (sec. Smith).

Nach Entfernung der reichlichen Pubescenz zeigt sich eine

dichte fingerhutartige Punktirung. Die Abbildung der Schuppe

im Journ. Linn. Soc. Zool. Vol. V. Suppl. Pl. 1. fig. 17 weicht

so bedeutend von der Type ab, welche ich von Herrn Smith

erhalten habe, dass es zweckmässig sein durfte, unter fig. 5 a

die Schuppe dieser Type und unter fig. 5 die eines Exem-

plares vom Museum zu Leyden abzubilden,

25. P. orsyLLus, Smith.

Operaria: Long. 3.8—7 mm. Nigra, tibiis plus minusve

ferrugineis, pubescentia tenuissima, sericea, cinerea, absque pilis

abstantibus; caput crassum longitudinaliter rugoso-seriatum, cly-

peus carinatus vero dense punctatus, margine integro; thorax

longitudinaliter rugoso-striatus, metanoti parte declivi rugoso-

punctata; pronotum spinis 2 porrectis, horizontalibus, paulo di-

vergentibus; metanotum denticulis 2 erectis, parte basali lata

trapezoidali, postice margine acuto, parte declivi longitrorsum

concava, lateraliter a dentibus usque ad spiraculos marginata;

petioli squama margine superiore arcuatim curvato, acuto,

utrimque dente minuto acuto terminato, abdomen dense et

subtiliter reticulato punctatum. (Sec. ex. typ.)

Celebes, Ceram (Coll. Mayr).

24. P. auricHatcea, Mayr.

Femina: Long. 8.5 mm. Nigra, copiose aurichaleiter pubes-

cens, pilis abstantibus sparse, abdomine densius, pilosa; subti-

liter punctato-rugulosa, abdomine subtilissime et densissime

punctato; clypeus margine antico integro; pronotum utrimque

carina longitudinali in dentem indistinctum obtusum > dilatata;

INDO=NEERLANDICARUM. 55

metanoti pars basalis trapezoidalis, margine postico distincto ,

denticulis 2 erectis; petioli squama trapezoideo-ovata, dentibus 2

lateralibus horizontalibus acutis el margine superiore arcuatim

rotundato, subacuto; pedes pilis abstantibus nonnullis tenuibus '.

Java (Mus. Vienn.).

b. Petioli squama supra spinis 2 et lateraliter

dentibus 2, nonnunquam dente medio

inter spinas.

25. P. retucens, Latreille.

Operaria: Long. 10 mm. Nigra, femoribus tibiisque aut rufis

aut nigris; copiose pilosa, antennae vero pedesque absque pilis

abstantibus, pilis adpressis flavidis copiose pubescens; caput

propter pubescentiam indistincte longitudinaliter rugosum ; cly-

pei margo anticus integer; thorax rugulosus, marginibus latera-

libus dilatatis et paulo elevatis; pronotum spinis 2 acutis, por -

rectis, divergentibus; metanotum inerme, declive, parte basali

parte declivi breviore et absque margine postico distincto, parte

declivi lateraliter haud marginata; petioli squama bispinosa et

bidentata, scilicet supra spinis 2 erectis parallelis, lateribus

utrimque dente triangulari externe directo; abdomen dense et

subtiliter reticulato-punctatum.

Gilolo (Mus. Leyden), India, Java, Borneo (sec. Rog. et Smith).

26. P. pecipieNs, Rog.

Operaria: Long. 9.5 mm. P. relucenti proxima differt metanoto

ad basim magis elevato, parte basali longitrorsum magis con-

vexa, postice bidentata, parte declivi magis perpendiculari, late-

raliter haud marginata, petioli squama bispinosa et tridentata ,

scilicet margine superiore spinis 2 distincte divergentibus et

dente mediano, marginibus lateralibus omni dente oblique sur-

sum et extra directo.

Coloniae indo-neerland. (Mus. Leyden), Batjan (sec. Roger).

1 In meinen » Myrmecologischen Studien» pag. 684 (36) ist bei dieser Art das

Zeichen »g# zu streichen, und dafür #9» zu setzen.

56 ADNOTATIONES IN MONOGRAPHIAM FORMICIDARUM

27. P. sericata, Guérin.

Operaria: Long. 9.5 mm. Nigra, dense flavido-pubescens ,

abdomen vero fere absque pilis adpressis, thorax copiose, caput

et abdomen pareius pilosa, tibiae pilis abstantibus brevioribus ;

caput et thorax subtilissime punctata, pubescentia obtecta ; ab-

domen nitidissimum, fere laeve (subtilissime coriaceo-rugolosum);

thorax formae Pol. decipientis, marginibus lateralibus vix elevatis,

pronoti disco non excavato, metanoto inermi parte basali bre-

viore, parte declivi lateraliter haud marginata; petioli squama

bispinosa et bidentata, scilicet supra spinis 2 erectis divergenti-

bus et lateraliter utrimque dente triangulari extra directo.

Mysole (Coll. Mayr a D. Smith), N. Hebridae (sec. Guérin).

Martabello, Boero, Timor, Waigeou, Aru, Doree, Nov. Hebrid.

(sec. Smith).

28. P. mayri, Rog.

Operaria: Long. 9--9.5 mm. Nigra, pubescentia adpressa

pallide cinereo-sericea et pilis abstantibus copiosis pilosa; corpus

rugoso-punctatum a pubescentia obtectum, caput insuper paulo

longitrorsum rugulosum ; thorax supra usque ad metanoti partis

basalis marginem posticum distinctum longitrorsum et paulo

transversim convexus, utrimque margine acuto haud elevato;

pronotum spinis 2 porrectis divergentibus, metanotum parte basali

trapezoidali parte declivi paulo longiore, postice dentibus 2 erec-

tis, parte declivi lateribus a dentibus ad spiracula distincte mar-

ginata; petioli squama quadrispinosa, scilicet spinis 2 superioribus

erectis divergentibus longis et spinulis 2 lateralibus brevibus extra

et paulo sursum erectis (nonnunquam margine superiore inter

spinas longiores dente mediano).

Java (Mus. Halle), Sumatra (M. Halle), Ceylon, Siam (Coll.

Mayr a D". C. A. Dohrn et Smith).

29. P. proxima, Roger.

Operaria: Long. 9 mm. P. Mayri proxima differt pilis pedum

paucis et brevibus, lamellis frontalibus magis approximatis, tho-

race angustiori, metanoto dentibus 2 obtusis haud erectis, parte

INDO-NEERLANDICARUM. 87

basali subquadrata, parte declivi lateraliter haud marginata,

petioli squama angustiori supra spinis 2 longioribus , lateraliter

dentibus 2 biacuminatis. ;

Sumatra (Mus. Leyden), Ins Linga (sec. Roger).

50. P. orenus, Smith.

Operaria: Long. 8 mm. Nigra, pubescentia adpressa flavido-

cinerea tenuissima, fere absque pilis abstantibus; dense et sub-

tiliter ruguloso-punctata ; thorax angustus usque ad partis meta-

noti basalis marginem posticum distinctum laeviter convexus,

marginibus lateralibus acutis haud elevatis; pronotum spinis 2

porrectis divergentibus; metanoti pars basalis quadrata parte

declivi paulo longior, postice dentibus 2 erectis ; petioli squama

supra bispinosa, lateraliter bidentata, margine superiore arcuatim

excavata. (Sec. ex. typ.)

Celebes (Coll. Mayr).

Diese Art steht der P. relucens sehr nahe, ist aber kleiner,

die Pubescenz ist viel kurzer, fast weisslich und spärlicher, so

dass die feinere Punktirung leicht gesehen werden kann, der

Thorax ist schmäler, die Basalfläche des Metanotum ist quadra-

tisch, die Seitenzihne der Schuppe sind kleiner und der obere

Rand der Schuppe zwischen den Dornen ist gleichmässig bogig

ausgebuchtet.

51. P. Lycipas, Smith.

Operaria: Long. 9 mm. Nigra, indistincte coerulescens , tenuis-

sime argenteo-sericeo-pubescens, absque pilis abstantibus (solum-

modo abdominis apice piloso); corporis sculptura propter pubes-

centiam indistincte visibilis; caput antice, pro- et mesothoracis

latera atque metanoti pars declivis subtiliter ruguloso-punctulata ,

caput postice, thorax supra et metathoracis latera delicatule

longitudinaliter striato-rugulosa, abdomen densissime subtiliter

punctatum; caput infra carinis 2 longitudinalibus percurrentibus

(angulatis) ; clypeus haud carinatus margine antico medio emarginato ;

thorax supra usque ad metanoti partis basalis marginem posticum

distinctum longitrorsum paulo convexus, marginibus lateralibus

8 ADNOTATIONES IN MONOGRAPHIAM FORMICIDARUM

acutis haut elevatis; pronotum spinis 2 longis, acutis, porrectis,

valde divergentibus; metanotum denticulis 2 minutis parte basali

distinelissime trapezoidali parte declivi lateraliter haud marginata

breviori; petioli squama supra spinis 2 erectis, subparallelis et

dentibus 2 lateralibus, margine superiore subrecto transverso.

Femina: Long. 12 mm. Nigra, pubescentia tenui albido-cinerea,

absque pilis abstantibus (solummodo abdominis apice piloso) ;

caput superficialiter et longitudinaliter striato-rugosum ; clypeus

subtiliter ruguloso-punctatus antice medio paulo productus et

anguste emarginatus; thorax partim subtiliter longitudinaliter

striato-rugulosus, partim tenuiter punctato-rugulosus; pronotum

spinis 2 longis, porrectis, divergentibus; metanotum denticulis 2

indistinetis, parte basali subhorizontali trapezoidea, postice et

lateraliter distincte marginata, parte declivi subverticali lateraliter

haud marginata; petioli squama 5-acuminata, scilicet : supra

dente mediano et spinis 2 rectis, erectis, divergentibus, latera-

liter dente forti extra directo; abdomen subtilissime reticulato-

punctatum ; alae nonnihil infuscatae, costis fuscis.

Borneo (Mus. Leyden), Celebes (sec Smith).

52. P. vies, Smith.

Operaria: Long. 10--11 mm. Nigra, copiose pilis abstantibus

longis fuscis pilosa, pubescentia adpressa pallide aureo-sericea,

abdomine vero sine pubescentia; caput et thorax punctata, abdo-

men laeve et nitidum; thorax supra a capite usque ad petiolum

convexus, transversim planus; pronotum spinis 2 porrectis di-

vergentibus; metanotum parte basali quadrato-trapezoidea parte

declivi longiore, margine postico indistincto „ dentibus 2 minutis

erectis, parte declivi haud marginata; petioli squama supra

spinis 2 ereclis divergentibus longis et lateraliter dentibus 2

minutis.

Sumatra, Borneo (Mus. Leyden).

Diese Art ist mit P. sericata sehr nahe verwandt, aber durch

die besonders an der Streckzeite der Beine reichliche Behaarung,

durch die andere Form des Metanotum, durch die 2 Zähnchen

am Metanotum, die langeren Dornen und kleineren Zihne der

INDO-NEERLANDICARUM. 59

Schuppe, so wie durch den glatten Hinterleib leicht zu unter-

scheiden.

99. P. stRIATA, Mayr.

Operaria: Long. 10 mm. Nigra, opaca, haud copiose pilosa,

sparse, antennis abdomine pedibusque densius at microscopice

flavido-pubescens; striata, inter strias subtiliter punetato-rugu-

losa, abdomine reticulato-punctato-ruguloso; thorax supra longi-

trorsum convexus, marginibus lateralibus haud elevatis; pronotum

supra subquadratum, spinis 2 divergentibus; metanotum parte

basali quadrato-trapezoidali parte diclivi longiori, margine pos-

tico recto, distincto, at haud acuto, denticulis 2 erectis, parte

declivi lateraliter haud marginata; petioli squama supra spinis 2

longis, erectis, et lateraliter dentibus 2 extra directis.

Java (Coll. Mayr a Dr. Thorey, Mus. Vienn. et Mus. Leyden),

Sumatra, Borneo (Mus. Leyden), Manilla (Mus. Holm.).

54. P. scurprurara, Smith.

Operaria: Long. 10 mm. Opaca, nigra, nigro-pilosa, scapo

pedibusque copiose longe nigro-pilosis, sparse et microscopice

flavido-pubescens; caput antice micans dense rugoso-reticulato-

punctatum clypeo insuper punctis nonnullis piligeris), postice

longitudinaliter rugosum; thorax longitudinaliter rugulosus longi-

trorsum convexus, transversim planus, marginibus lateralibus ,

acutis, haud elevatis; pronotum spinis 2 longis, porrectis, acu-

tis, divergentibus; metanotum indistincte bidentatum parte basali

parte declivi longiori, margine postico indistincto, parte declivi

rugoso-reticulato-punctata, lateraliter haud marginata; petioli

squama bispinosa et bidentata, scilicet: supra spinis 2 erectis ,

longis, divergentibus, infra harum basim ad margines laterales

denticulo triangulari; abdomen dense uniformiter reticulato-

punctatum; pedes nitidi subtiliter coriaceo-rugulosi, tibiis insuper

rude punctatis.

Timor, Celebes, Salawatti (sec. Smith), Siam (Mus. Halle).

Diese Art ist mit P. rugulosa und striata sehr nahe verwandt.

Die Schuppe ist wie bei diesen beiden und die Divergenz der

60 ADNOTATIONES IN MONOGRAPHIAM FORMICIDARUM

Dornen halt zwischen diesen beiden die Mitte. Von P. striata

ist sie besonders durch die Sculptur des Hinterleibes verschieden,

und von P. rugulosa vorziiglich durch die schwarze Behaarung,

ganz besonders durch die reichlichen schwarzen lanzen Borsten-

haare am Fühlerschafte und an den Beinen, wärend P. rugulosa

an diesen nur einzelne weissliche Borstenhaare hat.

c. Petioli squama spinis vel dentibus quatuor

aequalibus aut subaequalibus.

99, P. srrıarorucosa, Mayr.

Operaria: Long. 10 mm. Nigra, opaca, antennarum apice ti-

biisque anticis ferrugineis; pubescentia nitida haud densa, flavida,

copiose pilis abstantibus rufo-fuscis pilosa ; longitudinaliter rugoso-

striata, petioli squama irregulariter rugulosa, pedibus reticulato-

punctatis ; clypeus margine antico integro; thorax usque ad

metanoti partis basalis marginem posticum acutum longitrorsum

convexus, marginibus lateralibus haud elevatis; pronotum spinis

2 porrectis, non longis, divergentibus; metanotum dentibus 2

erectis, acutis, ejus pars basalis trapezoidea parte declivi lon-

gior, pars declivis concava, lateraliter marginata; petioli squama

spinis 4 haud longis subaequalibus (lateralibus paulo brevioribus),

margine superiore medio paulo elevato.

Femina: Long. 12 mm. Quoad colorem, pubescentiam, pilo-

sitatem sicut formam et sculpturam capitis, petioli et abdominis

Operariae simillima ; pronotum spinis 2 porrectis modice diver-

gentibus, supra punctatum et satis divergenter striolatum,

lateraliter dense longitudinaliter rugoso-striatum; mesonotum,

scutellum et metanoti pars basalis longitudinaliter striata, meso-

thoracis latera irregulariter, postice paulo longitudinaliter, rugosa,

metanoti pars declivis haud striata, metathoracis latera longitu-

dinaliter striato-rugosa; metanotum dentieulis 2 erectis, parte

basali margine postico acuto, parte declivi lateraliter marginata;

alae longae paulo infuscatae pterostigmate fusco, costis ochraceis.

Java (Mus. Leyden et Halle, Coll. Mayr a D. Sichel), Celebes

(Mus. Leyden), Birma (Mus. Vienn.)

INDO-NEERLANDICARUM. 61

56. P. ruroremorara, Smith.

Operaria: Long. 8.4 mm. Nigra, petioli squama, abdominis

basi, coxis femoribusque (apice excepto) ferrugineis; sparse pi-

losa, caput et thorax copiose, abdomen et pedes minus dense

flavescenti-pubescentia ; caput subtiliter punctato-rugulosum, medio

longitudinaliter striato-rugosum; clypeus margine antico rotun-

dato, integro; pronotum spinis 2 porrectis longis acutis valde

divergentibus; mesonotum supra subplanum, marginibus latera-

libus paulo elevatis; metanoti inermis pars basalis brevis trape-

zoidalis transversim concava, absque margine postico, marginibus

lateralibus subauriculatim elevatis, pars declivis longa, oblique

descendens, transversim convexa, longitudinaliter recta, absque

marginibus lateralibus ; thoracis sculptura subtiliter punctato-

rugulosa, propter pubescentiam indistincta; petioli squama sexan-

gularis dentibus 4 triangularibus obtusis, aeque longe distanti-

bus; abdomen subtiliter ruguloso-punctatum. (Sec. ex. typ.)

Ceram (Coll. Mayr), Amboina (Mus. Leyden), Ternate, Aru,

Waigeou (sec. Smith).

57. P. convexa, Roger.

Operaria : Long. 5.5—6 mm. Nigra, micans, delicatule cine-

reo-, abdomine flavescenti-pubescens, fere sine (abdominis parte

posteriore cum) pilis abstantibus; caput antice punctato-rugulo-

sum, postice longitudinaliter rugulosum; clypeus margine antico

integro; thorax subtiliter ruguloso-punctatus in longitudinem

valde convexus, in latitudinem leviter convexus; pronotum rec-

tangulare latius quam longius, spinulis 2 brevibus divergentibus,

porrectis; metanoti pars basalis trapezoidea margine postico in-

distincto, postice denticulis 2 suberectis, pars declivis parte

basali subaequilonga; petioli squama antice et postice convexa,

prope marginem superiorem transversim compressa, spinulis 4

minutis, scilicet: 2 superioribus et 2 lateralibus; abdomen sub-

tiliter punctato-coriaceo-rugulosum. (Sec. ex. typ.)

Pagowat (Mus. Leyden), Ceylon (Coll. Mayr).

Das Exemplar aus Pagowat weicht von obiger Diagnose, welche

nach einem typischen Exemplare von Dr. Roger entworfen ist,

62 ADNOTATIONES IN MONOGRAPHIAM FORMICIDARUM

dadurch ab, dass es statt der Pronotum-Dornen starke ziemlich

stumpfe, dreieckige Zähne, und statt der oberen Dörnchen an

der Schuppe nur 2 Zähne hat. In dieser Beziehung stimmt es

fast ganz mit P. punctillata Rog. überein, doch kann ich es

nicht zu dieser Art, sondern nur zu P. convexa ziehen, weil es,

wie diese, eine gelbliche und reichliche Pubescenz hat. Die Ab-

weichung in Bezug der Dornen kann zu keiner specifischen Tren-

nung hinreichenden Anlass geben, da solche Abänderungen bei

der Gattung Polyrhachis öfters vorkommen.

VI. Turma: Abrupta. (Hemioptica Roger.)

& Excellens a ceteris turmis oculis processui angulari insiden-

tibus, prorsis, margine externo acuto, vertice utrimque pone ocu-

los carina longitudinali.

58. P. aBRUPTA, Mayr nov. spec.

Operaria: Long. 9.5—10 mm. Nigra, pubescentia densa auri-

chalcea, solummodo capite antice et abdomine postice pilis non-

nullis, longis, abstantibus; mandibulae dense striatae et disperse

punctatae; caput subtiliter punctato-rugulosum, vertice subtiliter

longitudinaliter striato-ruguloso; clypeus carinatus margine antico

integro; thorax quadrilaterus supra longitrorsum convexus subti-

liter longitudinaliter striato-rugosus, marginibus acutis biincisis

vix elevatis, lateribus ruguloso-punctatis; pronotum spinis 2 por-

rectis; mesonotum duplo latius quam longius; metanoti inermis

pars basalis trapezoidalis a parte declivi non separatus, pars

declivis haud marginata parte basali aequilonga; petioli squama

supra lata, angulis 2 lateralibus dentiformibus; margine superiore

arcuatim curvato, medio emarginato; abdominis sculptura longi-

tudinaliter punctato-rugosa indistincta propter pubescentiam ; pedes

coriaceo-rugulosi.

Gilolo (Mus. Leyden et Coll. Mayr a D. Sichel).

Bei der Bearbeitung der Synopsis generum Formicidarum im

Novarawerke war ich im Zweifel, ob ich die von Dr. Roger

aufgestellte Gattung Hemioptica aufnehmen , oder als ein Synonym

zu Polyrhachis stellen sollte. Da ich es aber in einem solchen

INDO-NEERLANDICARUM. 63

dubiösen Falle stets für zweckmässiger halte, eine solche Gat-

tung so lange bestehen zu lassen, bis mich gewichtige Gründe

zur Einziehung berechtigen, so habe ich auch in diesem Falle

meine Ansicht beibehalten. Die eben beschriebene Art P. abrupta

stellt aber den Uebergang von Hemioptica zu Polyrhachis voll-

kommen her, denn bei dieser Art ist der Thorax vollkommen

wie bei der Turma: Relucens gebildet und nur die eigenthüm-

liche Augenstellung hat sie mit Hemioptica gemein. Uebrigens

soll sich ja auch das Weibchen von Hemioptica nur durch die

Augen von Polyrhachis unterscheiden. Eine Andeutung dieser

Augenstellung findet sich übrigens auch bei manchen Polyrhachis-

Arten der Turma: Relucens.

APPENDIX ad hoc genus.

59. P. resurarıs, Mayr. nov. spec.

Fig. 4.

Femina: Long. 12 mm. Nigra, pubescentia pallida valde di-

spersa, haud pilosa, excepto dimidio abdominis apicali; mandi-

bulae striato-rugosae et punctatae; corpus dense et subtiliter

reticulato-punctatum, abdomine microscopice reticulato-punctato;

caput magnum, elongatum, quadrangulare (sine mandibulis) ,

thorace paulo latius, postice leviter emarginatum; clypeus mar-

gine antico medio paulo emarginato; thorax compressus , sub-

quadrilaterus; pronotum dentibus 2 rectangularibus obtusis; me-

tanotum dentibus 2 magnis, horizontalibus, parallelis, retrorsum

directis, parte basali trapezoidali inter dentes arcuatim emargi-

nata, parte declivi parte basali longiore; petioli squama basi

antice incrassata, trapezoidalis, supra modice dilatata, spinis 2

haud longis, modice curvatis, oblique extra, sursum et retror-

sum directis, margine superiore semilunariter emarginato ; alae

paulo infuscatae, pterostigmate fusco et costis ochraceis.

Java (Mus. Leyden).

40. P. Lucens, Mayr. nov. spec.

Femina: Long. 7 mm. P. diviti proxima; nigra, mandibula-

rum margine masticatorio , flagello (basi excepta) laete, tibiis

64 ADNOTATIONES IN MONOGRAPHIAM FORMICIDARUM

anticis obscure ferrugineis; sat dense microscopice flavido-sericeo-

pubescens, fere sine pilis abstantibus; mandibulae subtiliter ru-

gulosae et punctulatae; caput et thorax subtiliter reticulato-

punctato-rugulosa ; elypeus antice paulo productus, margine

antico medio indistincte emarginato ; pronotum inerme carinulis

2 longitudinalibus, lateralibus, indistinctis; metanotum spinulis

2 acutis divergentibus, oblique retro et sursum directis; petioli

squama subtrapezoidalis, supra dilatata, bispinosa et bidentata,

scilicet: spinis 2 lateralibus oblique extra sursum et retrorsum

directis, margine superiore inter spinas dentibus 2 minutis ap-

proximatis; abdomen microscopice et densissime reticulato- punc-

tatum; pedes subtiliter coriaceo-rugulosi ; alae paulo infuscatae,

plerostigmate et costis ochraceis.

Borneo (Mus. Leyden).

41. P. Excisa, nov. spec.

Fig. 5.

Femina: Long. 10.5 mm. Nigra, mandibulis dimidio apicali,

trochanteribus, femoribus dimidio basali, tarsorum apice et plus

minusve tibiis ferrugineis, abdomine infra marginibus segmento-

rum rufescentibus; dispersissime pubescens, sine pilis abstantibus

(solummodo abdomine infra pilis nonnullis); mandibulae disperse

punctatae, basi subtiliter coriaceo-rugulosae, apice striatae ;

caput micans subtiliter striato-rugosum, antice insuper punctis

dispersis minutis ; clypeus coriaceo rugulosus, carinatus, antice

lobo medio producto, profunde emarginato et acute bidentato;

pronotum micans, subtiliter rugulosum, carinis 2 lateralibus lon-

gitudinalibus; mesonotum et scutellum subtiliter longitudinaliter

striata et micantia; metanotum dentibus 2 magnis, latis, de-

pressis, apice rotundatis, metanoti pars basalis subtiliter striata,

pars declivis subtiliter coriaceo-rugulosa et nitida; thoracis latera

rugulosa, postice striato-rugulosa ; petioli squama subtrapezoidalis ,

supra dilatata, angulis lateralibus rectangularibus, margine supe-

riore modice emarginato; abdomen et pedes modice nitida, sub-

tiliter coriaceo-rugulosa.

Java (Mus. Leyden).

INDO-NEERLANDICARUM. 65

42. P. LaminatA, Mayr. nov. spec.

Fig. 6.

Femina: Long. 8 mm. Nigra, paulo aenescens et mediocriter

nilida, tibiis ferrugineis; pilis abstantibus longis, pallidis copiose

pilosa, solummodo capite metanotoque pilis adpressis flavidis

nitidis pubescens; mandibulae striatae et disperse punctatae ;

caput longitudinaliter rugosum; clypeus carinatus margine antico

medio emarginato; laminae frontales fortiter triangulatim dilatatae

et modice elevatae; thorax incrassatus; pronotum supra striatum

laminis 2 lateralibus, subcochlearibus, rotundatis, inter se carina

transversa conjunctis; mesonotum longitudinaliter striatum; scu-

tellum divergenter et postice transverse striatum; metanotum

transverse striatum spinis 2 longis, validis, valde distantibus,

paulo divergentibus, subhorizontabibus, retrorsum directis; petioli

squama transverse striata spinis 2 validis ad basim extra et

paulo sursum directis, dein extra et retrorsum curvatis, abdo-

minis basim circumcingentibus; abdomen subtiliter et superficia-

liter rugoso-reticulato-punctatum, punctis dispersis piligeris; tibiae

extus copiose et longe abstante pilosae; alae infuscatae costis

fuscis.

Coloniae indo-neerland. (Mus. Leyden).

Diese Art stimmt in Bezug der Stirnlamellen mit P. Cleophanes

überein, unterscheidet sich aber von derselben bedeutend durch

die anderen Merkmale.

5. ECHINOPLA, Smith.

3 Palpi maxillares 5-, labiales 4-articulati. Laminae frontales

inter se distantes, dilatatae, margine externo curvato !. Antennae

49-articulatae oriuntur remotae a clypeo. Ocelli desunt. Petiolus

supra squama lata spinosa praeditus. Abdominis segmentum pri-

mum, multo longius secundo , obtegit dimidiam abdominis partem.

2 Im Novarawerke hat sich in der Abtheilung: »Formicidae pag. 7 bei der

Diagnose von Echinopla ein Schreibfehler eingeschlichen, indem es statt »concavae

heissen sollte: »convexae»,

66 ADNOTATIONES IN MONOGRAPHIAM FORMICIDAROM

a. Operariae thorax subcubicus sine strictura

et sutura.

1. E. meranarcros, Smith.

Operaria: Long 6.5 mm. Nigerrima, mandibularum pedumque

apicibus obscure ferrugineis; frons, vertex, thorax et abdomen

supra stylis permultis longis piligeris obteeta; mandibulae rude

et disperse punctatae; clypeus et genae rude et longitudinaliter

striatae, pedes sublaevigati, tibiis extus longe et abstante nigro

pilosis.

Sumatra (Mus. Leyden), Borneo, Singapore (sec. Smith).

2. E. parties, Smith.

Operaria: Long 5.7 mm. Nigra, mandibulis, scapo pedibusque

ferrugineo-teslaceis, funiculo castaneo; dense pilosa; mandibulae

nitidae punctis elongatis rudibus; caput et thorax stylis brevibus

basi pilis stellatis brevioribus apice pilo longo instructis; clypeus

et genae rude longitudinaliter striato-rugosa; abdomen vermicu-

latum. (Sec. ex. typ.).

Borneo, Celebes (sec. Smith).

Diese Art zeichnet sich durch die besonders am Thorax schö-

nen Stiften aus, welche an der Basis einen Haarkranz und am

Ende ein langes, abstehendes Haar tragen. Bei E. melanarctos

sind diese Stiften viel länger und nur sehr undeutlich mit einem

Haarkranze versehen.

b. Operariae thorax magis elongatus, suturis

distinetissimis, metanoto elevato.

9. E. srrIata, Smith.

Operaria: Long 6--6.8 mm. Coeruleo-nigra, mandibulis, an-

tennis pedibusque nigris, larsorum apice castaneo; nigro-pilosa ;

mandibulae rude et disperse striato-punctalae; caput longitudi-

naliter dense rugoso-striatum; thorax inter mesonotum et meta-

notum angustatus et constrictus; pronotum et mesonotum lon -

gitudinaliter rugoso-striata, utrimque stylis nonnullis brevissimis

piligeris; metanotum aut longitudinaliter strialo-rugosum aut

INDO-NEERLANDICARUM. 67

irregulariter rugosum, antice transversim rugosum, lateraliter

stylis brevibus piligeris; thoracis latera punctato-rugosa; sutura

pro-mesonotalis angusta, laevis et nitida; abdomen aut nitidum

et superficialiter longitudinaliter striatum, aut subopacum et

acute striatum. (Sec. ex. typ.)

Ceram, Singapore (Coll. Mayr), Sumatra, Borneo, Celebes,

Malacca (sec. Smith).

4. E. vingata, Mayr.

Operaria: Long. 5.5 mm. £. striatae simillima; nigra, tarso-

rum apice et saepe femorum basi brunneis; flavo-albido-et

longe pilosa; caput, thorax et abdomen regulariter striato-lineata;

clypeus oblique striatus; thorax marginibus lateralibus denticu-

latis stylis piligeris, lateribus longitudinaliter rugosis; sutura pro-

mesonotalis haud laevis et indistincta.

Java (Mus. Vienn. et Mus. Holm.).

4. COLOBOPSIS, Mayr.

8 9 Caput quadrangulare antice plus minusve oblique trunca-

tum. Palpi maxillares 6-, labiales 4-articulati. Clypeus margini-

bus lateralibus parallelis aut subparallelis; clypei fossa separata

a fossa antennali. Laminae frontales haud sigmoideae, subrectae,

postice divergentes. Antennae 12-articulatae oriuntur remotae a

elypeo. Operaria sine ocellis. Petiolus supra cum squama aut

nodo. Abdominis segmentum 1. circa longitudine secundi. Alae

anticae cellula cubitali una et discoidali nulla.

1. €. quapricers, Smith.

Fig. 4.

Operaria : Long. 7.5—85 mm. Nitida, nigra aut fusco-nigra ,

capite anlice aut toto funiculoque ferrugineis, pedibus nigris aut

fuscis, tarsorum apicibus rufo-testaceis; sparse abstante pilosa ,

pedibus sine pilis abstantibus; thorax et pedes pilis adpressis

tenuibus; mandibulae disperse punctatae el microscopice rugu-

losae; caput et thorax subtilissime coriaceo-rugulosa et disper-

sissime punctulata; caput antice distinetissime oblique truncatum,

68 ADNOTATIONES IN MONOGRAPHIAM FORMICIDARUM

genis extra mandibularum articulationes angulo paulo producto;

elypeus planus, subrectangularis, longior quam latior; mesonotum

postice sulco transverso, suturae mesometanotali parallelo et

simili; metanotum parte basali transversim convexa, longitror-

sum recta, aut subhorizontali aut retrorsum ascendenti, parte

declivi subverticali; petioli squama erecta, rotundata; abdomen

microscopice et valde superficialiter transversim coriaceo-rugulo-

sum et dispersissime punctulatum; pedes subtilissime coriaceo-

rugulosi. (Sec. ex. typ.)

Femina: Long. 10 mm. Quoad colorem, pilositatem, sculptu-

ram, capitis et petioli formam Operariae simillima, nitidissima,

thoracis sculptura subtiliori, petioli squama humiliori; alae ae-

qualiter modice infuscatae, costis fuscis. (Sec. ex. lyp.)

Mysole, Aru (Coll. Mayr), Amboina (Mus. Vienn.), Ceram

(sec. Smith).

2. (. rusescens, Mayr.

Operaria : Long. 11 mm. Nigra, opaca, clypeo, genis, scapi

basi femoribusque partim rufescentibus, funiculo tarsisque ferru-

gineis; modice pilosa et pubescens; mandibulae punctatae; caput

antice fortiter oblique truncatum, rugis rudis longitudinalibus ,

postice subtiliter punctatum ; thorax irregulariter aut striato-ru-

gosus; mesonotum postice sulco transverso, suturae meso-meta-

notali parallelo et simili, metanotum parte basali horizontali,

longitudinaliter recta, transversim convexa, parte declivi subver-

ticali; petioli squama incrassata, quadrangularis, paulo altior

quam latior; abdomen subtilissime et densissime transversim

striatum; pedes nitidi, subtilissime coriaceo-rugulosi.

Femina: Long. 14 mm. Nigra, paulo virescenti-micans, man-

dibulis, clypeo antice, funiculo pedibusque obscure fuscis; sparse

pilosa (segmentorum abdominalium marginibus poslicis serie

pilorum densa), pedibus sine pilis abstantibus; copiose flavido-

pubescens, capite anlice sparse pubescenti; caput ut in Operaria;

thorax modice altus, rugoso-punctatus ; petioli squama humilis ,

incrassata, rectangularis, marginibus incrassalis et rotundatis ;

abdomen magnum subtilissime et densissime transversim striatum

INDO-NEERLANDICARUMe 69

ac disperse punctulatum; pedes subtilissime coriacco-rugulosi ;

alae subhyalinae costis fuseis.

Celebes (Mus. Vienn.).

9. C. PUNCTATICEPS, Mayr. nov. spec.

Femina: Long. 8 mm. Fusco-nigra „ mandibulis ferrugineis ,

antennis pedibusque castaneis, pronoto fascia transversa postica

scutelloque albido testaceis; corpus sparse, abdomen copiosius

pilosa, pedes sine pilis abstantibus; caput haud, thorax copiose,

pedes sparse, abdomen dense flavido-pubescentia; mandibulae

nitidae disperse punctatae; caput ovato-oblongum, thorace paulo

latius, punctis ocellatis haud dense obtectum, paulo nitidum ,

antice vix truncatum; clypeus quadrangularis longior quam la-

lior, marginibus lateralibus parallelis; thorax modice compressus,

subtiliter ruguloso-punctatus, mesonoto nitido, antice haud dense

punctato et parum pubescenti; scutellum nitidum ; petioli squama

erecta, rotundata, antice convexa, postice plana, marginibus

incrassatis; abdomen subtiliter at acute rugulosum; pedes subti-

liter coriaceo-rugulosi; alae subhyalinae costis ochraceo-testaceis,

Java (Mus. Leyden).

Es ist möglich, dass die weisslichen Stellen am Thorax nur

unwesentlich sind und bei anderen Exemplaren vielleicht nicht

vorkommen. Durch die eigenthümliche und gleichmässige Punk-

tirung des vorne kaum gestutzten Kopfes ist diese Art sehr aus-

gezeichnet.

4. GC. rasciata, Mayr. nov. spec.

Femina: Long. 8 mm. Rufo testacea, mandibulis, metanoto ,

petioli tarsisque apicibus rufis, scapo apice, macula interocellari

et tibiis extus fuscis, metanoti macula postica, petioli lateribus

et metatarsis nigricantibus, abdomine supra et lateraliter fusco -

nigro, segmentorum marginibus posticis flavo-albidis, abdomine

infra albido-testaceo; sparsissime pilosa, vix pubescens, pedibus

pilis adpressis dispersis brevibus ; mandibulae nitidae, punctataes

caput rotundato-quadrangulare , subaequilatum, longius quam

latius, antice vix truncatum, subopacum, subtiliter dense rugu-

70 ADNOTATIONES IN MONOGRAPHIAM FORMICIDARUM

loso-punctatum „ insuper punetis magnis plurimis subocellatis

valde superficialibus; clypeus subplanus, ovatus; thorax subtiliter

coriaceo-rugulosus punctulis nonnullis, mesonoto et scutello sub-

tilissime coriaceo-rugulosis et nitidis; petioli squama humilis,

incrassata, latiôr quam altior, marginibus rotundatis; abdomen

micans densissime et subtilissime ac acute transversim rastratum,

segmento primo curvatim rastrato ; pedes nitidi subtilissime

coriaceo-rugulosi.

Java (Mus. Leyden).

Der Kopf ist durch die grossen flachen Punkte, in deren Mitte

sich stets ein eingestochener Punkt vorfindet und die zwischen

den grossen Punkten runzliche, sehr seine Punktirung ausge-

zeichnet, sowie auch die Sculptur des Hinterleibes auffallend

ist, da dieselbe durch die sehr feinen parallelen und sehr dich-

ten Linien dem Hinterleibe ein schimmerndes Aussehen verleiht,

wie es gewöhnlich nur dann auftritt, wenn eine Körperober -

fläche mit einer sehr zarten dichten Pubescenz bedeckt ist.

5. OECOPHYLLA, Smith.

% Palpi maxillares 5-, labiales 4-articulati. Fossa clypei sepa-

rata a fossa antennali. Ocelli nulli. Antennae 12articulatae oriun-

tur remotae a clypeo, funiculi articulo basali paulo longiori

secundo et tertio ad unum. Thorax in medio valde constrictus.

Petiolus pedunculiformis quadrangulus sine squama.

2 Clypeus subtrapezoidalis postice rotundatus, ejus fossa et

antennae ut in Operaria. Petiolus supra cum squama parva

nodiformi. |

4 Excellens pronoto minimo. Fossa clypei separata a fossa an-

tennali. Antennae 15-articulatae, a elypeo remotae, funiculi

articulo primo clavato fere longitudine secundi et tertii ad unum.

Petiolus fere ut in Operaria.

Alae anticae cellula cubitali una et discoidali nulla.

1. ©. suaraGniNa, Fabricius.

Operaria: Long. 8.5—9.5 mm. Ochracea, mandibularum mar-

gine masticatorio nigro; microscopice haud dense pallido-pubes-

INDO-NEERLANDICARUM. 71

cens et micans, sine pilis abstantibus, abdomine vero postice et

infra pilis abstantibus brevibus pallidis; mandibulae subtiliter et

densissime striatae; caput et thorax densissime et subtilissime

punctata; abdomen sine sculptura distincta.

Femina: Long 15 mm. Aut ochracea, aut viridis et plus

minusve ochracea; subtiliter albido-pubescens, breviter et subtili-

ter pallido-pilosa, pedibus sine pilis abstantibus; subtiliter et

dense punctata, mandibulis subtiliter et dense striolatis et dis-

perse punctalis.

Java, Halmaheira merid., et Soemalatta in Celebes (Mus.

Leyden et Holm.), Banka (Mus. Halle), Ins. Molucc. (Coll. Sichel),

Ceilon (Mus. Vienn. et Coll. Sichel), Singapore (Mus. Vienn.),

Cochinchina, Tranquebar (Coll. Mayr a D. Dohrn et Drewsen),

Bengalia (Mus. Holm.), Ins. Philipp., Malacca, Borneo, Gilolo ,

Waigeou, Batjan, Doree, Mysole, Celebes, Aru, Timor, Australia

(sec. Smith), Sumatra (sec. Roger).

6. PRENOLEPIS, Mayr.

% 2 Palpi maxillares 6-, labiales 4-articulati. Fossa clypei se-

parata a fossa antennali. Antennae 12-arliculatae oriuntur a

margine postico clypei. Laminae frontales rectae. Petiolus superne

cum squama.

g Mandibulae margine masticatorio acuto. Fossa clypei sepa-

rata a fossa antennali. Laminae frontales brevissimae. Antennae

15-articulatae, funiculi articulis subaequalibus, primo et ultimo

longioribus. Petiolus supra cum squama crassa. Genitalium

valvulae angustissimae.

Alae anticae cellula cubitali una et discoidali nulla aut in-

complete clausa.

1. P. osscura, Mayr.

Operaria: Long. 2.6—5.5 mm. Nigro-fusca, nitida, mandibulis ,

antennis pedibusque fuscis, funiculi: apice et tarsis testaceis; de-

licatule non. copiose pubescens, setis longis nigricantibus pilosa;

mandibulae longitudinaliter rugosae; caput atque thorax subtilis-

79 ADNOTATIONES IN MONOGRAPHIAM FORMICIDARUM

sime rugulosa; thorax brevis formae generis «Lasius»; squama

cuneiformis, quadrangularis; abdomen fere lacve.

Femina: Long. 4.5 mm. Colore Operariae, copiose pubescens

et sparse pilosa; caput et thorax disperse punctata et rudius

rugulosa quam in Operaria; abdomen modice dense et non

tenuissime ruguloso-punctatum; alae fortiter infuscatae.

Batavia (Mus. Leyden), Sidney (Mus. Vienn.).

Die mir vorliegenden Exemplare aus Java unterscheiden sich

von den australischen Stücken nur durch eine etwas lichtere

Farbe und eine geringere Grösse (8 2.6—5 mm.).

2. P. ronercornis, Latreille (gracilescens Nyl.).

Operaria: Long. 2.5—5 mm. Nigro-fusca, thorace saepe fusco-

lurido, antennis pedibusque plus minusve pallescentibus; flavide

et sat longe setoso-pilosa; nitida, sublaevis, mandibulis 5denta-

tis, subtiliter striatis; antennae gracillimae corporis longitudine ,

scapo longissimo; thorax sublinearis, longus, inter mesonotum

et metanotum impressione transversa laevi; petioli squama obli-

que antrorsum inclinata, rotundato-quadrangularis, abdomine

obtecta.

Femina: Long. 5.5 mm. Fusca, antennis, coxis tarsisque fla-

vis; dense pubescens sine pilositate erecta; mandibulae dense

striatae; corpus subtilissime punctato-rugosum; squama parva

antrorsum inclinata, abdomine obtecta.

Species cosmopolitica.

Dr. van Vollenhoven hatte die Freundlichkeit , mir über diese Art

eine von Herrn Bernelot Moens gegebene Notiz einzusenden, in

welcher bemerkt ist, dass sie bei Batavia sehr allgemein ist,

meistens auf Bäumen, weniger in Wohnhäusern gefunden wird,

dass sie ihre Nester unter Steinen anlegt, zu bestimter Jahreszeit

in grosser Anzahl mit sehr viel feiner Erde hervorkomt und ihre

Cocons mit sich führt. Stets fand Herr Moens in ihrer Gesell-

schaft eine kleine Blatta, die auch wieder mit den Ameisen

verschwand; er hat nicht bemerkt, dass dieselbe den Ameisen

feindlich sei.

INDO-NEERLANDICARUM. 75

7. PLAGIOLEPIS, Mayr.

% 2 Palpi maxillares 6-, labiales 4-articulati. Antennae 11-

articulatae oriuntur a margine clypei postico. Fossa clypei transit

in fossam antennalem. Operaria sine ocellis. Metanotum et

petioli squama mutica.

4 Antennae 12articulatae. Funiculi articulus primus triplo

longior secundo. Genitalium valvulae externae subcirculares ,

dente obluso.

Alae anticae cellula cubitali una, discoidali nulla.

1. P. Gracitipes, Smith.

(Formica gracilipes Smith, Formica trifasciata Smith).

Operaria : Long. 5.8 —4.2 mm. Rufo-testacea, abdomine fus-

cescenti aut fusco, funiculis, tibiis tarsisque pallidis; sparse fla-

vido-pilosa, thorace pedibusque nudis; nitida, subtilissime coria- .

ceo-rugulosa ; antennae sat corporis longitudine, gracillimae ,

scapo longissimo; caput elongatum thorace latius; thorax angus-

tus, elongatus, pronoto longissimo longitrorsum recto, metanoto

valde convexo; petioli squama nodiformis, lateraliter compressa;

pedes longissimi, graciles. Differt a speciebus hujus generis prae-

cipue corpore elongato, gracillimo, antennis pedibusque longissimis.

Femina: Long. 8—9 mm. Pallide ochracea, pronoti fascia,

mesonoti vittis tribus, media abbreviata, metanoti vittis 2 ab-

domineque fuscis, segmentorum abdominalium marginibus late

ochraceis, femoribus medio infuscatis; sparsissime pilosa, copiose,

praesertim abdomine, subiiliter pubescens; mandibulae dense et

subtiliter striatae; corpus propter pubescentiam indistincte sub-

tilissime rugulosum; petioli squama elevata, supra emarginata ;

alae infuscatae.

Java (Mus. Leyden), Hongkong (Mus. Vienn.), Ins. Nagivat.

(Coll. Godeffroy), Celebes, Aru, Singapore (sec. Smith).

Herr Bernelot Moens berichtet über diese Art aus Batavia,

dass sie daselbst allgemein in Häusern lebt, Früchte und kleine

todte Thiere benagt, ihre Colonien unter Steinen oder in Kisten

anlegt, und kein eigentliches Nest baut, indem die Puppen bei-

sammen ohne Bedeckung liegen.

74 ADNOTATIONES IN MONOGRAPHIAM FORMICIDARUM

Die 11-gliedrigen Fühler verweisen diese Art zu Plagiolepis ,

obschon der Arbeiter in der Körperform sehr erheblich von den

anderen Arten dieser Gattung abweicht, wärend das Weibchen,

von Herrn Smith als Formica trifasciata beschrieben, allsogleich

durch den Habitus als Plagiolepis zu erkennen ist.

8. LASIUS, Fabrieius.

% Mandibulae trigonae. Palpi maxillares 6-, labiales 4-articu-

lati. Clypei fossa transit in fossam antennalem. Antennae 12ar-

ticulatae oriunter a margine elypei postico; funiculi non clavati

articuli 2—5 breviores et minores sequentibus. Area frontalis

subtiliter impressa, duplo latior quam longior. Ocelli aut in-

distineti aut nulli. Petiolus cum squama erecta aut parum in-

clinata.

2 Mandibulae, palpi, fossa clypei, antennarum articulationes

et petiolus ut in 8. Funiculi filiformis articuli 2-10 longitudine

fere acquales. Area frontalis non acute impressa.

4 Mandibulae trigonae. Antennae 1öarticulatae oriuntur a

margine clypei postico. Laminae frontales breves, postice paulo

divergentes. Area frontalis indistincta. Petiolus cum squama

erecta aut suberecta. Hypopygium integrum. Genitalia parva val-

vulis externis deplanatis duplo longioribus quam basi latioribus ,

in apice rotundatis.

Alae anticae cum cellula cubitali una.

1. L. ramıLıarıs, Smith.

(Formica familiaris Sm. Pr. Linn. Soc. V. Suppl. p. 68.)

Femina: Long. 10--10.5 mm. Flava aut rufescenti flava, mi-

cans, mandibulis flavis margine masticatorio fusco; dense pallide

pubescens, tenuiter pilosa; mandibulae nitidissimae , disperse

punctatae et valde superficialiter et subtiliter paulo striolatae ,

ad basim laeves; clypeus nitidus subtilissime punctulatus, mar-

gine antico late at parum emarginatus; area frontalis nitida;

caput subtilissime ruguloso-punctulatum postice parum emargi-

natum; scutellum sublaevigatum , paulo nilidum; petioli squama

INDO- NEERLADICARUM. 75

parva, oblique fortiter antrorsum directa, ab abdomine obtecta,

margine superiore paulo emarginato; abdomen antice supra

petiolum productum, infra antice excavatione ad petiolum reci-

piendum; alae subhyalinae costis pallide ochraceis.

Mas: Long 5 mm. Testaceus, abdomine postice fuscescenti ;

subtiliter coriaceo-rugulosus, nitidulus; mandibulae margine ma-

sticatorio acuto, non denticulato; frons sulco frontali indistineto

aut nullo, impressione transversa nulla; caput postice rotunda-

tum; petiolus supra cum squama quadrangulari, latiori quam

altiori, suberecta, antrorsum paulo nutanti, margine superiore

recto transverso; tibiae pilis abstantibus dispersis; genitalium

valvulae externae triangulares apice late rotundato; alae ut in

femina.

Coloniae indo-neerlandicae (Mus. Leyden), Makassar (sec.

Smith).

Vielleicht ist die 2. Formica familiaris Sm., welche Herr

Smith in seinen Descriptions of Hym. Ins. coll. by Mr. Wallace

in the Islands Bachian, Raisaa etc. beschreibt, der Arbeiter zu

der oben beschreibenen Art.

Mit dieser Art gemischt fand ich in der Sammlung des

Leydner-Museums noch eine 2. kleinere Lasius Art, von welcher

mir aber nur das Männchen bekannt ist, wesshalb ich deren

Beschreibung unterlassen habe.

9. HYPOCLINEA, Mayr.

8 Palpi maxillares 6-, labiales 4-artieulati. Clypeus rotundato-

triangularis intersertus inter antennarum articulationes, margine

‘antico depresso. Caput supra convexum. Antennae 12articulalae.

Ocelli nulli. Thorax inter mesonotum et metanotum constrictus ,

metanoto cubico acute marginato aut bidentaio. Petioli squama

saepe dentata.

2 Clypeus et antennae ut in Operaria. Caput sub-ovale ,

postice excavatum, supra convexum, in medio latissimum. Scu-

tellum convexum.

& Clypeus ut in 8 2. Antennae Â5-articulatac, Metanotum

76 ADNOTATIONES IN MONOGRAPHIAM FORMICIDARUM

inerme. Petiolus nodiformis. Genitalia parva valvulis externis

subcircularibus.

Alae anticae cellulis eubitalibus duabus.

1. H. sirurercuLata, Mayr. (H. sellaris Roger).

Operaria: Long. 5.2— 5 mm. Fusco-nigra, mandibulis, antennis

omnino aut solummodo funiculo, tarsis, metatarsis plerumque

exceptis, et nonnunquam clypeo ferrugineis ; albido-pilosa et

pallide pubescens, mandibulae nitidae et dispersissime punctatae;

caput subtiliter rugulosum et insuper partim subtilissime reticu-

lato-punctatum ; thorax rude et irregulariter rugulosus, inter

mesonotum et metanotum sulco transverso profundo ; mesonotum

pronoto altius, longitrorsum convexum, saepe sulco longitudinali

distincto aut indistincto et cum tuberculis 2 minutis); metanoti

pars basalis parum convexa et retrorsum ascendens, margine

postico transverso sub-acuto, pars declivis longitrorsum concava,

supra verticalis; petioli squama ovalis paulo antrorsum inclinata;

abdomen subtilissime coriaceo-reticulatum.

Celebes (Mus. Vienn.), Mysole (Coll. Mayra D. Smith), Lucon

(Coll. Mayr a D. Thorey), Borneo, Singapore (sec. Roger).

Den Exemplaren, nach welchen Dr. Roger seine H. sellaris

beschrieben hat, fehlten die Längsfurche und die Höcker am

Mesonotum, so dass sich Roger veranlasst sah, eine eigene Art

aufzustellen. Ich besitze aber ein Exemplar, bei welchem diese

Furche undeutlich ist und die Höcker fehlen, so dass dieses das

Mittelglied zwischen H. bituberculata und sellaris bildet. Da

beide durch kein weiteres Merkmal von einander unterschieden

sind, so nehme ich nicht Anstand, sie zusammenzuziehen.

10. IRIDOMYRMEX, Mayr.

% Palpi maxillares 6-, labiales 4-articulati. Clypeus rodundato-

triangularis intersertus inter antennarum 12-articulatarum articula-

liones, margine antico aut non depresso aut solum in medio.

Caput deplanatum. Ocelli desunt. Thorax inter mesonotum et

metanotum constrictus, melanoto gibbiformi sine dentibus et

INDO-NEERLANDICARUM. 77

sine margine acuto. Petiolus cum squama erecta, non obtecta

ab abdomine.

g Mandibulae deplanatae, angustae, margine masticatorio

obliquo, acuto, antice dente valido. Clypeus vix intersertus

inter antennarum articulationes, margine antico arcuato integro,

postice sulco transverso. Antennae 1 5articulatae , scapo brevissimo,

funiculi filiformis articulo basali crasso, subgloboso. Petiolus

supra squamatus. Hypopygium non exsectum. Genitalium val-

vulae externae triangulares. Alae anticae cum cellulis cubitali-

bus duabus.

1. I excisus, Mayr. nov. spec.

Fig. 8.

Operaria: Long. 5.5 mm. Nitido-micans, castaneo-ferruginea ,

abdomine obscuriori et iridescenti, scapi parte basali tarsisque

pallidis; delicatule albido- pubescens, sine pilis abstantibus; caput

rotundato-triangulare (subcordiforme), subtilissime punctulatum ;

mandibulae disperse punctatae, apice latae dente apicali curvato;

clypeus non carinatus, antice late emarginatus utrimque dente

obtuso; area frontalis indistincta; thorax delicatule punctulatus

et partim subtilissime coriaceo-rugulosus; pronolum et mesono-

tum ad unum longitrorsum valde convexa; meianotum valde

convexum et gibbiforme; petioli squama erecta, ovata , integra ;

abdomen subtiliter coriaceo-rugulosum.

Femina: Long. 7.6—8 mm. Fusca, abdomine iridescenti ,

mandibulis, scapi parte basali tarsisque ferrugineis; caput atque

thorax subtilissime punctulata, abdomen subtilissime punctato-

_ coriaceo-rugulosum; capitis forma, mandibulae, clypeus et petioli

squama ut in Operaria; alae subhyalinae costis ochraceis.

Coloniae indo-neerlandicae (Mus. Leyden).

Es ist möglich, dass diese Art mit Formica procidua Er.

synonym sei, da die Beschreibung so ziemlich, obwohl nicht

vollständig, übereinstimmt. Das Museum in Stockholm besitzt

einen Arbeiter aus Sidney , welcher mit obiger Art vollkommen

übereinstimmt, nur ist das Pronotum kürzer, vorne gar nicht

vorgezogen, sondern stark abgerundet. Vielleicht gehört dieses

Exemplar zu F. procidua Er.

78 ADNOTATIONES IN MONOGRAPHIAM FORMICIDARUM

11. TAPINOMA, Förster.

8 9 Palpi maxillares 6-, labiales 4-articulati. Clypeus rotundato-

triangularis intersertus inter antennarum 12-articulatarum arlicu-

lationes. Operaria sine ocellis. Operariae thorax inter mesonotum

et metanotum parum constrictus, metanoti mulici parte basali

brevissima, parte declivi plus duplo longiori. Petiolus cum

squama parva antrorsum nutanti, abdomine obtecta.

g Mandibulae trigonae, margine masticatorio lato dentato.

Clypeus ut in x et g. Antennarum 15-articularum funiculus

articulis subaequalibus. Hypopygium profunde exsectum. Geni-

talium valvulae externae cochleariformes.

Alae anticae cum cellula cubitali una.

1. T. nigrum, Mayr.

Operaria : Long. 2.4 mm. Nigra, mandibulis apiceque funi-

culi brunneis, tarsis testaceis; parce pubescens, fere sine pilo-

sitate; mandibulae subtilissime rugulosae punctis nonnullis; caput

atque thorax subtiliter rugulosa, abdomen vero subtilissime

coriaceo-rugulosum; clypeus antice delicatule emarginatus; thorax

post medium fortiter compressus, metanoti parte basali brevi.

Batavia (Mus. Leyden), Ceylon, Hongkong (Mus. Vienn.).

Herr Moens hat diese Art nebst Prenolepis longicornis und

obscura auf den Blüthen von Citrus decumana (Pompelmoes)

gefunden.

Bei den Arbeitern aus Batavia steckte auch ein nicht ausge-

firbtes Männchen, welches sicher hieherzugehören scheint. Es

ist nur 2.5 mm. lang, lichtbraun, die Mandibeln röthlich gelb,

die Fühler und Beine sind bräunlich gelb. Ueber die Behaarung

kann ich nichts Verlässliches angeben, da das Exemplar mit

Schmutz stark bedeckt war und daher mit Pinsel und Aether

so viel geputzt werden musste, dass dadurch wahrscheinlich die

feine Pubescenz verloren gegangen ist. Der Kopf ist sehr fein,

aber ziemlich scharf gerunzelt, das Mesonotum ist ziemlich un-

deutlich und äusserst fein und seicht fingerhutartig punctirt,

die anderen Theile des Thorax scheinen sehr fein gerunzelt zu

sein. Die Schuppe ist wie beim Arbeiter niederliegend und

INDO -NEERLANDICARUM. 79

glänzend, aber breiter oval und vorne stark abgerundet. Der

Hinterleib ist sehr fein lederartig gerunzelt.

II. Subfam.

ODONTOMACHIDAE.

Mandibularum articulationes in $ 2 se attingentes.

Petiolus uniarticulatus. Abdomen cum aculeo.

12. ODONTOMACHUS, Latreille.

g 2 Palpi maxillares 4- , labiales 5-articulati. Fossae antennales

curvatae, in fronte conjunctae. Vertex cum sulco longitudinali.

Capitis latera cum inpressione obliqua. Petiolus supra cono

aculeato.

1, 0. HAEMATODES, Linné.

Operaria et Femina: Long. & 8.5—10 mm., g 10—12 mm.

Castanea aut fusca, funiculo pedibusque pallidioribus, abdomine

fusco-nigro, capite nonnunquam ferrugineo; sparsissime, abdo-

mine sparse, pilosa, sparse pubescens; mandibulae margine

interno inermi, apice dentibus 5 brevibus oblusissimis; caput et

thorax densissime et subtiliter striata, abdomen vero subtiliter

coriaceo-rugulosum punctis dispersissimis piligeris , segmento primo

sublaevi; petioli spina recta, haud longa.

Asia: Java, Ternate, Amboina (Mus. Leyden et Holm.) Celebes

(Coll. Mayr a D. Smith) etc.; Australia; America.

Obige Diagnose dieser die Tropenländer bewohnenden Art

habe ich nur nach asiatischen Stücken entworfen; die amerika-

nischen Stücke weichen in der Färbung von den asiatischen oft

nicht unbedeutend ab.

9. 0. saevissimus, Smith.

Operaria: Long. 15—16 mm. Ferrugineo-castanea, pedibus

ferrugineis aut flavis; subnuda; mandibulae margine interno

80 ADNOTATIONES IN MONOGRAPHIAM FORMICIDARUM

serrato, apice dentibus 2 longis et uno intermedio brevi ; caput

antice subtiliter et densissime striatum, postice et lateraliter

laeve et nitidum; vertex pronoto latior; thorax subtiliter et

dense transversim (pronoto arcuatim) striatus; petiolus spina

longa; abdomen laevigatum, nitidum, punctulis nonnullis dis-

persissimis *.

Coloniae indo-hollandicae (Mus. Leyden), Amboina (Mus. Vienn.),

Batjan, Ceram, Celebes (sec. Smith).

9. 0. LATIDENS, nov. spec.

Femina: Long. 15 mm. Nitida, castanea , capite cum mandi-

bulis et antennis ferrugineis, pedibus ochraceis, ad basim palli-

dioribus; subnuda pedibus nudis; mandibulae subtilissime coriaceo-

rugulosae, ante apicem punctis nonnullis, margine interno integro,

edentato, apice dentibus tribus, quorum basalis latissimus et

late truncatus margine obtuso; fossa antennalis antice laevissima ,

postice sicut et frons dense striata; vertex laevis sulco longitu-

dinali haud profundo; pronotum et metanotum transversim striata,

mesonotum, scutellum, pronotum utrimque infra et mesothoracis

latera laevia ; petiolus supra cum cono gracili acute acuminato ;

abdomen laeve.

Java (Mus. Halle).

Diese Art ist durch den ungezihnten Innenrand der Mandi-

beln und den sehr breiten abgehackten Basalzahn an der Spitze

derselben sehr ausgezeichnet. Die Beschreibung von 0. rixosus Sm.

stimmt wol ziemlich gut mit dieser neuen Art überein, doch

macht Herr Smith von dem breiten Zahne der Mandibeln keine

Erwähnung, was er wol nicht unterlassen hätte, wenn O. rixosus

einen solchen Zahn haben würde. Bij 0. cephalotes Sm. soll

an den Mandibeln der Innenrand ungezähnt und der Basalzahn

an der Spitze stumpf sein, doch ist die Sculptur von der der

neuen Art ganz verschieden.

* Ich habe nicht die volle Gewissheit , dass ich die Art richtig gedeutet habe.

INDO-NEERLANDICARUM. 81

13. STENOMYRMEX, Mayr.

ÿ Fossae antennales rectae, non conjunctae in fronte. Vertex

impressione oblonga tenui sine sulco. Capitis latera impressione

obliqua. Petiolus cum squama, aut cono aculeato aut bidentato.

1. S. Grapiator, Smith.

Operaria: Long. 9.5 mm. Rufo-castanea, nitida, funiculo

pedibusque pallidioribus ; sparse abstante pilosa, pedibus pilis

abstantibus, haud pubescens; mandibulae margine interno acute

serrato; caput laeve, fronte striolata; pronotum et mesothoracis

latera laevia; mesonotum postice longitudinaliter —, metanotum

transversim striata ; petioli conus supra spina acuta, erecta; ab-

domen laeve. (Sec. ex. typ.)

Mysole (Coll. Mayr), Celebes (sec. Smith).

III. Subfam.

PONERIDAE

Mandibularum articulationes inter se distantes in capitis an-

gulis antieis. Petiolus uniarticulatus. Abdomen inter segmentum

1 et 2 plerumque constrietum, in g et 9 aculeo instructum.

Alae anticae cellulis cubitalibus 2 et cellula radiali clausa *.

a. Petioli squama aut nodus in # et 2 a segmento

abdominis primo remota.

14. TRAPEZIOPELTA, Mayr.

$ 2 Mandibulae lineares, angustae, margine interno dentibus

2 robustis et antice nonnullis minutis. Palpi maxillares et labiales

4-articulati. Clypeus antice processu transverso. Antennarum

42-articulatarum funiculus articulo 1 longitudine secundi. Ocelli

nulli in Operaria. Oculi prope mandibularum articulationes.

Petiolus cylindrico-cubicus. Unguiculi simplices.

ı Im Mus. Halle findet sich ein Poneriden-Männchen aus Brasilien, welches wol

nur eine Cubitalzelle hat.

82 ADNOTATIONES IN MONOGRAPHIAM FORMICIDARUM

1. T. marina, Smith.

Operaria : Long. 9-10 mm. Nigra, nitida, mandibulis ,

laminis frontalibus, antennis, ano pedibusque castaneis aut

fuscis; erecte et pailido-pilosa; laevigata, capite, thorace atque

petiolo punctis dispersissimis grossis. (Sec. ex. typ.)

Celebes (Coll. Mayr), Batjan (sec. Smith).

15. ODONTOPONERA, Mayr.

ÿ Mandibulae trigonae, dentatae. Clypeus triangularis inter

antennarum 192-articulatarum articulaliones acute productus,

margine antico denticulato. Funiculi articulus { longitudine

secundi. Oculi mediocri magnitudine. Pronotum et metanotum

bidentata. Squama petioli compressa, sublimis. Abdomen non

constrictum. ‚"Inguieuli simplices.

1. 0. pENTIcULATA, Smith.

Operaria: Long. 9—10 mm. Nigra aut fusco-nigra, mandi-

bulis, antennis pedibusque fuscis aut ferrugineis; pilosa et pube-

scens; mandibulae subtiliter striatae et dispersissime punctatae ;

caput rude longitrorsum, postice divergenter, striatum; thorax

rude transversim striatus; petioli squama margine superiore

emarginato; abdomen nitidum, subtilissime coriaceo-rugulosum

et delicatule punctulatum.

Java (Mus. Holm., Vienn. et Leyden), Ins. Philipp. (sec.

Rog.), Cap. bonae Spei (sec. Smith). +

Ponera transversa Smith aus Singapore ist wol ohne Zweifel

dieselbe Art mit rostrothen Fùhlern und Beinen.

16. BOTHROPONERA, Mayr.

$ Mandibulae trigonae, 7dentatae. Clypeus carinatus, postice

acutus , margine antico angulato-curvato. Genae sine carina.

Antennae 12-articulatae, funiculi articulo primo longitudine

secundi aut paulo longiori, articulo apicali longitudine 2 prae-

ultimorum. Area frontalis nulla. Oculi magnitudine mediocri.

Occiput arcuatim emarginatum; capitis Jatera haud deplanata.

”

INDO-NEERLANDICARUM. 85

Thorax leviter arcuatus, non constrictus, pronoto rotundato

marginibus antico-lateralibus parum arcuatim excisis; inter me-

sonotum et mesosternum pars nulla separata; sutura inter meso-

notum et metanotum muticum obliterata. Petiolus cum nodo

rodundato-tesselato. Abdomen constrictum inter segmentum pri-

mum et secundum. Unguiculi simplices.

1. B. rurıpes, Jerdon.

Operaria: Long. 15—14 mm. Fusca, opaca, mandibulis ,

laminis frontalibus, antennis, segmentorum 1 et 2 marginibus

postieis pedibusque plus minusve rufo-ferrugineis; breviter pilosa

et pubescens; mandibulae parum nitidae, subtiliter striatae et

disperse grosse punctatae, margine masticatorio antice dentato,

poslice serrato; caput thorax et petiolus rude rugoso-punctata,

metanoti parte declivi leviter concava nitida, laevı, petioli nodus

postice concavus, margine superiore postico irregulariter dentato;

abdomen rude remote et longitudinaliter carinato-striatum.

Coloniae indo-holl. (Mus. Leyden), India or. (sec. Jerdon),

Hongkong, Singapore (sec. Smith).

17. ECTOMOMYRMEX, nov. gen.

Fig. 9.

g 2 Mandibulae trigonae, margine masticatorio denticulato,

duplo longiore margine postico. Palpi maxillares 2 — (?), labiales

d-articulati, Clypeus postice inter antennarum articulationes longe

et acute produclus, antice medio fortiter impressus, margine

antico parum arcuatim rotundato medio paulo emarginato. Area

frontalis nulla. Suleus frontalis Operariae brevissimus solummodo

inter laminas frontales, Feminae ad ocellum anticum extensus.

Laminae frontales breves antice triangulariter dilatatae, postice

angustissimae, carinaeformes et extrorsum curvatae. Antennae

12-articulatae funiculi articulo primo secundo aequilongo. Genae

sine carina. Oculi multicellulati, subrotundati , ante capitis laterum

medium siti; % sine ocellis. Capitis latera postice deplanata.

Thorax supra inermis et sine strictura. Pronotum convexum

sine carina, marginibus antico-lateralibus profunde arcuatim

84 ADNOTATIONES IN MONOGRAPHIAM FORMICIDARUM

excisis, infra angulo antico-laterali supra coxam. Sutura meso-

metanotalis in % vix visibilis. Metanoti planitia declivis subcon-

cava, lateraliter acute marginata. Inter mesonotum et mesoster-

num utrimque pars quadrangularis separata. Squama petioli

alta, transversa, planitia antica transversim convexa, planitia

postica plana, supra paulo antrorsum inclinata. Abdomen antice

truncatum, inter segmentum 1 et 2 constrietum. Calcaria pec-

tinata; unguiculi simplices.

Ob diese Gattung stichhaltig bleibt, mag ich jetzt nicht ent-

scheiden, da die Merkmale, welche ich zur Unterscheidung von

Pachycondyla und Ponera angeben kann, nicht unanfechtbar sind.

Dass ich aber diese Gattung dennoch aufstelle, mag darin die

Entschuldigung finden , weil ich die 2 Arten weder zu Ponera ,

noch zu Pachycondyla stellen kann, weil durch Beistellung einer

abweichenden Art die Abgrenzung der Gattung sehr leidet und

ein folgender Beschreiber einer neuen Art gezwungen ist, die

Organe näher zu studieren, wenn er sich nicht einer. grossen

Leichtfertigkeit beschuldigen lassen will.

Das viereckige abgetrennte Stück am Mesothorax des Arbeiters

ist bei den Gattungen Pachycondyla, Ponera etc. nur bei den

Weibchen zu finden.

1. E. savanus, nov. spec.

Operaria et Femina: Long. 12 mm. Nigra, pubescens, scapi

femorum et abdominis apicibus, flagello, tibiis tarsisque castaneis;

caput et thorax dense et subtiliter longitrorsum rugulosa, squama

petioli transversim rugulosa, abdomen modice nitidum, sublaeve,

punctulis indistinctis piligeris subtilissimis , pedes subtiliter coriaceo-

rugulosi.

Java (Mus. Halle et Leyden).

Die Beschreibung von Pachycondyla astuta Sm. stimmt mit

dieser Art wol ganz überein (es ist daselbst fast nur die Sculptur

und Farbe berücksichtigt, so dass man in Bezug der Gattung

vollkommen unklar bleibt), doch ist als Vaterland Australien

angegeben, so dass ich es nicht wagen konnte, die beschriebene

Art zu astuta zu ziehen.

INDO-NEERLANDICARUM. 85

2. E. suNpaicus, nov. spec.

Femina: Long. 15.5 mm. E.javano proxima at major, meta-

noti parte declivi transversim striato-rugosa et abdomine haud

nitido distinctissime subtiliter reticulato punctato.

Java (Mus. Leyden).

18. PONERA, Latreille.

& 2 Mandibulae trigonae, dentatae. Palpi maxillares 1- 2-,

labiales 2-articulati, Clypeus postice inter antennarum articula-

tiones longe et acute productus. Area frontalis nulla. Antennae

12-articulatae funiculi articulo primo secundo longiore. Genae

sine carina. Oculi in $ saepe minutissimi in capitis lateribus ;

ÿ sine ocellis. Capitis latera non deplanata. Pronotum inerme ;

rotundatum, sine carina laterali, marginibus antico-lateralibus

non excisis. Mesonotum in % minimum dimidia pronoti longi-

tudine; inter mesonotum et mesosternum in $ nulla pars sepa-

rata; sutura meso-metanotalis in 8 distincta Metanoti pars

declivis plana, marginibus lateralibus rotundatis. Petioli squama

alta, transversa, verticalis et inermis. Abdomen distincte aut

indistincte constrictum inter segmentum 1 et 2. Unguiculi

simplices.

& Mandibulae angustissimae, apice rotundato. Palpi maxillares

4-, labiales 5-articulati. Clypeus fornicatus antice sulco angusto.

Antennarum 15-articulatarum scapus paulo longior quam arti-

culus funiculi primus brevissimus. Thorax ut in Femina. Petioli

squama ut in $ et 2 compressa et rotundata, at humilior. Py-

gidium apice cum spina.

1. P. truncata, Smith.

Femina: Long. 4—4.2 mm. Micans, nigra aut fusco-nigra ,

abdomine fusco aut fusco-nigro, clypeo, scapo femoribusque

fuscis, mandibulis, funiculo, tibiis tarsisque ferrugineis; pube-

scens at sparsissime pilosa, subtilissime et propter pubescentiam

indistincte punctulata; mandibulae nitidae, sublaeves, punctis

subtilibus dispersis, margine masticatorio margine postico lon-

86 ADNOTATIONES IN MONOGRAPHIAM FORMICIDARUM

giore et serrato, antice dentibus nonnullis distinetissimis; clypei

carina mediana antice sulco brevi longitudinali; petioli squama

alta, marginibus lateralibus subparallelis, margine superiore ar-

cuatim rotundato ; alae paulo infuscatae costis fuscis. (Sec. ex. typ.)

Celebes (Coll. Mayr).

Von der zunächst verwandten P. luteipes Mayr unterscheidet

sich die Smithsche Art durch den vorne gefurchten Clypeus-

kiel, durch die braunen Schenkel, die schmälere fast parallel-

randige Schuppe und durch den geringen Glanz.

19. DIACAMMA, Mayr.

% Mandibulae trigonae, dentatae. Palpi maxillares et labiales

4-articulati. Clypeus antice angulatim productus. Antennae 12-

articulatae, funiculi articulo primo dimidia longitudine secundi.

Oculi prominentes in medio laterum capitis. Mesonotum supra

brevissimum. Petiolus cum nodo subgloboso bidentato. Ungui-

culi simplices.

1. D. rucosum, Le Guillou.

Operaria: Long. 12—14 mm. Aeneo-purpureo-aut violaceo-

nigra, mandibulis, funiculis, tarsis, ano, saepe femoribus tibiisque

fuscis; pilosa et pubescens; mandibulae partim striolatae et

disperse punctatae; caput rude longitudinaliter striatum, clypeo

laminisque frontalibus saepissime subtiliter ruguloso-punctatis ;

thorax rude striatus; pronoto transverse et curvatim striato et

metanoti parte declivi transversim striata; petioli nodus trans-

verse striatus; abdomen subtiliter ruguloso-punctatum, segmento

primo rude semicirculariter striato; pedes subtiliter punctato-

rugulosi.

Java, Borneo, Süd-Halmaheira (Mus. Leyden), Manilla (Coll.

Mayr a D. Heer et Sichel), Siam (Mus. Halle).

Die Beschreibung von Ponera tortuolosa Sm. stimmt vollkom-

men mit Stücken dieser Art aus Java, Borneo und Siam überein.

Da sich aber diese nur durch die Erzfarbe von der Stammart

unterscheiden und auch Zwischenglieder existiren, welche den

INDO-NEERLANDICARUM. 87

Uebergang bilden, so kann ich P. tortuolosa nur als Varietät

von D. rugosum betrachten.

Zwei Exemplare von Timor, eines von Dr. Sichel in meiner

Sammlung und eines im Museum Leyden, unterscheiden sich von

D. rugosum durch eine andere Sculptur des ersten Hinterleibs-

segmentes; dasselbe ist schärfer und feiner gestreift, vorne ist

es quer-, dann bogig-, und hinter der Mitte längs gestreift.

y 2. D. vagans, Smith,

Operaria: Long. 9 mm. D. rugoso simillima, minor, aeneo-

nigra, mandibulis, clypeo, funiculo, pedibus anoque castaneis ,

striis capitis thoracis petioli et segmenti abdominalis primi magis

superficialibus. (Sec. ex. typ.)

Batjan (Coll. Mayr).

Diese Art dürfte sich wol nur als Varietät von D. rugosum

erweisen.

9. D. morosericeum, Rog.

Operaria: Long. 14—15.5 mm. Nigra, mandibulis, abdominis

apice, unguiculis, nonnunquam scapi basi et apice, funiculi

articulis apice, clypeo partim, segmentorum abdominalium mar-

ginibus posticis pedibusque ferrugineis ; sparse pilis abstantibus,

tenuibus, haud longis pilosa, petiolus et abdomen pubescentia

sericea microscopica flavescenti et densa; mandibulae partim

striolatae, punctis nonnullis impressis; caput inter oculos et

infra rude, longitudinaliter, paulo convergenter-lateraliter lon-

gitrorsum-, poslice transverse semicirculariter striatum; clypeus

subtiliter rugulosus; pronotum supra antice transverse-, postice

arcualim-, lateraliter longitrorsum striatum; metathorax longitu-

dinaliter-, parte declivi transversim striatum; petioli nodus

striatus, transversim compressus; abdomen totum dense et sub-

tiliter rugoso-punctulatum, solummodo basi, nodo opposita ,

transversim striata. |

Sumatra (Mus. Leyden), Java (sec. Roger).

20. ECTATOMMA, Smith.

3 2 Mandibulae trigonae. Palpi maxillares 5-, labiales 2-arti-

88 ADNOTATIONES IN MONOGRAPHIAM FORMICIDARUM

culati. Clypeus subplanus non tectiformis, postice inter anten-

narum 12-articulatarum origines produetus et semicirculariter

rotundatus. Area frontalis distincta. Oculi semiglobosi. Capitis

latera extra oculos sine sulcis. Petiolus supra aut cum squama

aut nodo. Abdomen inter segmentum 1 et 2 constrictum. Un-

guiculi dentati.

& Mandibulae trigonae. Clypeus parum convexus, postice

rotundatus. Area frontalis triangularis. Laminae frontales longae,

subparallelae. Antennarum 15-articulatarum scapus funiculi ar-

ticulo 2 brevior, funiculi articulus 1 brevissimus, articuli scquentes

cylindrici, longi, fere longitudine aequali. Scutellum semiglo-

bosum. Petiolus supra nodiformis. Abdomen inter segmentum

1 et 2 constrictum. Unguiculi dentati.

Subgenus RHYTIDOPONERA.

% Clypeus modice convexus, disco modice deplanato, postice

sine tuberculis semiglobosis. Pronotum supra inerme, infra

utrimque cum spina, aut dente, aut inerme. Thorax sine ulla

strictura. Petiolus supra squama crassa inermi aut nodo.

1. E. (ruvrip.) rucosum, Smith.

Operaria : Long. 8.5 mm. Fusca, mandibulis, capite antice,

antennis, abdominis apice pedibusque castaneo-rufis : crebre

pilosa, fere sine pubescentia, abdomine dispersissime pubescenti,

mandibulae densissime striatae; caput rude reticulato-rogusum ,

margine postico transverso truncato (infra prope foramen occi-

pitale arcuatim excisum et utrimque dente acuto instructum);

clypeus et frons longitudinaliter et rude carinato-striata ; scapus

striolatus; thorax antice rude reticulato-, postice transverse ru-

gosus; pronotum utrimque supra coxam dente trigonali deorsum

directo; petioli nodus compressus, rude rugoso-striatus; abdomen

subtilissime et densissime striatum punctis nonnullis dispersis ,

propter sculpturam distinctissime sericeo-micans; pedes subtiliter

striolati, coxis muticis. (Sec. ex. typ.).

Ceram (Coll. Mayr), Aru (sec. Smith).

INDO-NEERLANDICARUM. 89

9. E. (Ruyrin.) coxaLe, Rog.

Operaria: Long. 6.2 mm. Nitida, ferruginea , antennis pedi-

busque flavo-rufis, copiose pilosa, rude rugosa, caput margine

postico arcuatim excavato; thorax brevis supra longitrorsum for-

titer convexus; pronotum utrimque supra coxam dente obtuso

indistincto; petioli nodus crassus , rotundatus, postice deplanatus ;

coxae postice ad basim spina armatae. (Sec. ex. a D. Roger).

Borneo, Celebes, Aru (sec. Smith), Ceylon (sec. Roger).

91. LOBOPELTA , Mayr.

% Mandibulae deplanatae, aut subtrigonae, aut marginibus

parallelis, ad apicem truncatis. Palpi 4-articulati. Clypeus inter

antennarum 192-articulatarum origines acute productus, in disco

tectiformis et fortiter carinatus, antice trigonaliter productus.

Petiolus supra cum squama aut nodo. Unguiculi pectinati.

4. L. piminura, Smith.

Operaria: Long. 7—7.5 mm. Nitida, nigra, mandibulis, funi-

culo, ano, articulationibus pedum tarsisque plus minusve fusces-

centibus aut rufis; copiose pilosa sine pubescentia distincta ;

mandibulae striatae apicem versus latiores et oblique truncatae ,

margine masticatorio acuto ; caput subtiliter longitrorsum striatum,

vertice transversim et subsemicirculariter striato atque punctis

nonnullis dispersis; thorax supra plus mipusve laevigatus, latera-

liter striolatus; petioli nodus sublaevis, lateraliter compressus ,

quadrilaterus, supra rotundatus, planitia antica convexa, postica

plana; abdomen laeve. (Sec. ex. typ.)

Waigeou (Coll. Mayr a D. Smith sub nomine Ponera laeviceps

Sm.), Malacca (Coll. Mayr a D. Smith s. nom. P. simillima Sm.),

Borneo, Gelebes, Batjan (sec. Smith), Ceylon (sec. Roger).

2. L. muragiis, Smith.

Operaria: Long. 6.5 mm. Nitida, ferrugineo-castanea, pedibus

pallidioribus ; pilosa sine pubescentia distincta; laevis, punctis

dispersis piligeris; mandibulae subtiliter striatae marginibus

90 ADNOTATIONES IN MONOGRAPHIAM FORMICIDARUM

externo et interno subparallelis, apice oblique truncato, et mar-

gine masticatorio brevi dentato; petiolus supra cum squama

transversa compressa quadrato-rotundata. (Sec. ex. typ.)

Celebes (Coll. Mayr).

b. Petioli nodus segmento abdominis

primo coalitus.

22. MYOPOPONE, Erichson.

% 2 Mandibulae lineares, dentatae. Clypeus emarginatus biden-

talus. Antennae 12-articulatae funiculo compresso clavato „ funi-

culi articuli crassiores quam longiores. Oculi minimi in %.

Mesonotum ir % brevissimum. Unguiculi simplices.

1. M. castanea, Smith. (47. rufula Rog.)

Operaria et Femina: Long. 8: 9—11 mm., 9 : 14 mm. Nitida,

castanea aut ferruginea, antennis pedibusque clarioribus, tibiis

posterioribus macula oblonga flava saepe distincta; copiose fla-

vido-pilosa; laevigata, disperse rude punctata (abdomine solum-

modo punctis nonnullis), capite utrimque inter laminam. fronta-

lem et oculum, vertice postice (in femina capite fere solo) et

thoracis petiolique lateribus longitudinaliter striatis; alae g in-

fuscatae. ($ sec. ex. typ.)

Java (Mus. Leyden), Ins. Nicobar. (Mus. Vienn.), Batjan,

Ceram (Coll. Mayr), Ceylon, Ins. Bintang (sec. Roger).

Dr. Roger’s M. maculata kann ich nur als Varietät dieser Art

betrachten, da sich allmählige Uebergange vorfinden, und selbst

die extremen Formen nur unbedeutend von einander abweichen.

IV. Subfam.

DORYLIDAE

3 Oculi et ocelli nulli. Mandibulae longae marginibus subpa-

rallelis, Thorax sine mesonoto, spiraculis solummodo metano-

INDO-NEERLANDICARUM. 91

talibus distinetis. Petiolus uniarticulatus. Abdomen segmento

ultimo bidentato.

& Mandibulae edentatae, trigonae aut elongatae sine margine

masticatorio. Clypeus indistinetus. Petiolus uniarticulatus. Ab-

domen longum, cylindricum, segmentis subaequalibus '.

93. TYPHLOPONE, Westw.

% Palpi biarticulati. Antennae 11—12-articulatae scapo crasso,

funiculi articuli (excepto primo et ultimo) crassiores quam lon-

giores. Thorax quadrilaterus supra deplanatus. Abdomen inter

segmentum 1 et 2 non constrictum, pygidio (i. e. segmento

ultimo dorsali) bidentato, impressione subrotunda subtili.

1. T. LAEVIGATA, Smith.

Operaria: Long. 6.5—9 mm. Nitida, castaneo-ferruginea ,

antennis, petiolo, abdomine pedibusque rufis; laevis punctulis

minutis dispersissimis; antennae 12-articulatae ; caput rectangu-

lare, longius quam latius, lateribus parallelis in $ min. subpa-

rallelis, sulco mediano longitudinali distincto; pronotum sulco

mediano longitudinali indistincto aut (in % min.) nullo; petioli

nodus latior quam longior.

Java (Mus. Holm.), Celebes (Mus. Vienn.), Siam (Coll. Mayr

a D. Sichel), Borneo (sec. Smith).

VW. Subfam.

MYRMECIDAE.

Petiolus biarticulatus. Abdomen in % et 2 aculeo instructum.

1 Die Weibchen dieser Subfamilie sind bisher sehr wenig bekannt. Dr. Gerstäcker

hat unter dem Namen Dichthadia eine Ameise beschrieben, welche er für ein Weib-

chen dieser Gruppe hält, und ich habe ein Weibchen aus Brasilien vom Stockholmer

Museum kennen gelernt, welches der Gattung Typhlopone sehr nahe steht. Beide

zeichnen sich, so wie die Arbeiter der Doryliden durch die Grube an der obern

Seite des letzten Hinterleibssegmentes aus, welches beim ersteren Weibchen hinten 2

Zähnen hat, wärend beim letzteren die Grube jederseits von einer gezähnelten Kante

begrenzt ist.”

99 ADNOTATIONES IN MONOGRAPHJAM FORMICIDARUM

a. Laminae frontalesin medio partis anticae

capitis; fossa antennalis externe sine carina;

clypeus in $ et g postice inter antennarum

articulationes intersertus.

a, % 2 Antennae 12-articulatae; funiculi articuli 5 ultimi

ad unum breviores quam reliqui articuli.

24. ISCHNOMYRMEX, Mayr.

g Excellens capite elongato, postice anguste colliforme con-

stricto. Mandibulae trigonae, dentatae. Area frontalis trigonalis

postice rotundata. Oculi prominentes. Metanotum bidentatum.

Antennae pedesque longi.

9. I. roncipes, Smith.

Operaria: Long. 5.4 mm. Nitida, fusca aut castanea, mandi-

bulis, funiculis pedibusque pallidioribus; corpus subnudum scapis

pedibusque copiose pilis longis abstantibus pallidis obtectis; man-

dibulae striatae; caput postice longe colliforme productum et

constrictum, utrimque inter oculum et laminam frontalem lon-

gitudinaliter striatum; funiculi articulus 8. nono aequilongus ;

pronotum laevis, anguste productus et angustatus; mesothorax

et metathorax lateraliter superficialiter reticulato- punctati, supra

subtiliter et valde superficialiter coriaceo-rugulosi; petiolus sub-

tilissime coriaceo-rugulosus; abdomen laeve.

Celebes (Mus. Vienn.), Borneo, Singapore (sec. Smith).

25. APHAENOGASTER, Mayr.

% 2 Mandibulae trigonae. Palpi maxillares 4—5-articulati ,

palpi labiales 5-articulati. Funiculus indistincte clavatus. Area

frontalis profunde impressa, postice rotundata. Thorax Operariae

in medio constrictus, ante stricturam fere semiglobosus. Petioli

segmentum 1 antice petiolatum, postice supra nodiforme. Tibia-

rum calcaria simplicia.

& Mandibulae latae, trigonae, dentatae. Antennae 15-articu-

latae scapo brevi; funiculus filiformis articulis (ultimo excepto)

INDO-NEERLANDICARUM. 95

omnino cylindricis. Area frontalis distincta, postice rotundata.

Mesonotum sine sulcis convergentibus. |

Alae anticae cellulis cubitalibus 2, discoidali una et cellula

radiali aperta.

1. A. srrucror, Latreille.

Operaria: Long. 4—10 mm. Rufa, fusca aut nigrofusca ,

capite antice, funiculis, articulationibus pedum tarsisque rufo-

testaceis; copiose pilosa, micans, dense-, capite subtiliter-rugu-

loso-striata, abdomine nitido, laevi; clypeus medio sine impres-

sione transversa; thorax inermis.

Femina: Long. 9-15 mm. Nigro-fusca aut fusco-nigra ,

capite antice, funiculis, articulationibus pedum tarsisque plus

minusve rufis aut ferrugineis; copiose pilosa , nitida ; caput, prono-

tum, metanotum et petiolus ruguloso-striata, mesonotum rude

punctatum medio sublaeve, abdomen laeve; metanotum tuber-

culis 2; alae subhyalinae costis ochraceis.

Mas: Long. 7.5—8 mm. Niger, antennis pedibusque fuscis ,

mandibulis apice, articulationibus pedum, tarsis et nonnunquam

funiculis rufo-testaceis, copiose pilosus, nitidus; caput et pro-

notum striato-rugosa, mesonotum punctatum et lateraliter strio-

latum; metanotum obliquum, inerme, transverse striatum ; petiolus

rugulosus; abdomen sublaeve.

Terra antiqua.

Im Leydner Museum findet sich ein Arbeiter aus Java vor,

welcher unzweifelhaft zu dieser Art gehört. Ob sich nun der

Verbreitungsbezirk derselben bis Java erstreckt (denn bis jetzt

war sie in Asien nur aus Syrien bekannt), oder ob sie nach Java

mit Waaren aus Europa eingeschleppt worden, da sie daselbst

auch in Häusern öfters lebt, oder ob in der Etiquettirung des

besagten Exemplares ein Fehler gemacht worden ist, kann ich

nicht entscheiden.

B. % 9 Antennae 12-articulatae; funiculi articuli 5 ultimi

ad unum longiores aut minimum longitudine aequali

quam reliqui articuli ad unum.

94 ADNOTATIONES IN MONOGRAPHIAM FORMICIDARUM

26. VOLLENHOVIA, Mayr.

9 Mandibulae trigonae, dentatae. Clypeus bicarinatus , in medio

excavatus. Funiculus articulis 2--6 brevissimis, cum clava api-

cali 5-articulata. Area frontalis minuta acute triangularis. Thorax

depressus, muticus. Petioli segmentum 4 haud petiolatum,

supra nodo rotundato, antice infra carina longitudinali cunei-

formi acutissima, segmentum 2 subglobosum, infra carina trans-

versa, distinctissima, acuta. Abdomen elongatum. Pedes breves.

Alae anticae cellula cubitali et discoidali, costa transversa con-

juncta ramo costae cubitalis externo subrecto, cellula radiali

aperta. |

1. V. PUNCTATO-STRIATA, Mayr.

Femina: Long. 9—10 mm. Fusca, mandibulis, capite antice,

antennis pedibusque rufis; copiose pilosa; mandibulae nitidae

punctis dispersis; clypeus striatus in medio antice laevis; frons

striata, vertex et genae striata et punctata; thorax capite paulo

latior; pronotum, mesonotum antice et scutellum punctata, me-

sonotum postice et metanoti pars declivis laevis ; petiolus trans-

verse striatus, nodo primo paulo latiore quam longiore; abdo-

men nitidum, subtilissime reticulatim rugulosum, segmento 1

subtiliter et disperse punctato. »

Java, Borneo (Mus. Leyden).

2. V. pepestris, Smith (Myrmica pedestris Smith).

Femina: Long. 5.5 —5,7 mm. Nitida, nigro-fusca, mandibulis,

clypeo, antennis, thoracis lateribus partim ac pedibus ferrugineis

aut partim rufis; copiose pilosa; mandibulae nitidae punetis

dispersis; clypeus laevis, ante genas longitudinaliter striatus,

parte mediana carinis 2 acutis percurrentibus, antrorsum diver-

gentibus et deinde extra clypei marginem anticum formantibus ;

caput fortiter longitudinaliter striato-rugosum, punctis magnis

ovalibus intermixtis, sulco frontali et area frontali laevibus et

nitidissimis; thorax, capite paulo angustior, fortiter punctatus,

supra linea mediana longitudinali percurrenti laevi et nitidissima;

petiolus disperse punctatus, nodo primo paulo longiore quam

INDO-NEERLANDICARUM. 95

latiore et antice distincte latiore quam postice; abdomen disperse

et subtiliter punctatum; alae ignotae. (Sec. ex. typ.).

Celebes, Aru (Coll. Mayr a D. Smith).

27. MONOMORIUM, Mayr.

% Mandibulae trigonae, dentatae. Palpi maxillares 1—2 arti-

culati, palpi labiales biarticulati. Clypeus antice productus, in

medio sulcatus. Sutura pro-mesonotalis nulla. Metanotum inerme.

Petioli segmentum 1 antice petiolatum, postice nodiforme.

9 Caput et petiolus ut in Operaria. Mesonotum lateraliter

marginatum. Metanotum inerme.

g Antennae 15-articulatae; funiculi articulus 1 subcylindricus.

Mesonotum sine suleis convergentibus. Metanotum inerme.

Alae anticae cum cellula cubitali; costa cubitalis furcae initio

conjuncta costae transversae; cellula radialis clausa.

1. M. praraonis, Linné.

Operaria : Long. 2—2.5 mm. Opaca, flava, abdomine nitido

postice fusco; sparsissime pilosa; subtilissime reticulato-punctata,

abdomine laevi; mandibulae striolatae, nitidae; clypeus bicarina-

tus sulco lato superficiali laevi, nitido; thorax inter mesonotum

et metanotum constrictus.

Femina: Long. 5.8—4 mm. Flava, nonnunquam partim rufo-

flava, abdomine nigro, macula magna basali flava, mesonoto

strigis 5 scutelloque postice fuscis; modice pilosa; mandibulae

striatae ; caput subtiliter reticulato-punctatum , opacum, clypeo

subtilissime ruguloso, nitido, vix sulcato; thorax et petiolus sub-

tiliter reticulato-punctati, opaci, mesonoto partim subtilissime et

indistinete striato-ruguloso; metanotum declive medio concavum,

infra nitidum; abdomen nitidum , subtiliter coriaceo-rugulosum.

Mas: Long. 5 mm. Fusco-niger, abdomine fusco, mandibulis

elypeoque brunneis, antennis pedibusque pallidis; sparse pilosus;

mandibulae angustae, striolatae ; clypeus convexus sine sulco ;

caput, thorax atque petiolus subtiliter reticulato-punctata, parum

nitida, abdomen vero sublaeve, nitidissimum; alae subhyalinae ,

costis ochraceis.

96 ADNOTATIONES IN MONOGRAPHIAM FORMICIDARUM

Species cosmopolitica.

Ueber diese Art schreibt Herr Moens. Sie lebt in den Häusern

in Batavia, verdirbt das Geräthe, bohrt sich Gänge darin im

Durchmesser von etwa 2 Zoll. In der Tiefe der Gänge liegt

die Brut.

28. PHEIDOLE, Westwood.

ÿ et Miles: Mandibulae trigonae. Palpi biarticulati. Funiculi

clava 5-articulata, funiculi articulus 9. duplo longior octavo,

arliculus apicalis paulo longior penultimo. Thorax profunde con-

strictus, metanoto bidentato. Petioli segmentum 1 antice petio-

latum , postice nodiforme.

2 Mandibulae margine masticatorio acuto, antice bidentato.

Thorax humilis, supra planatus. Petioli segmentum 2 utrimque

cono instructum.

4 Antennarum 15-articulatarum scapus brevis, funiculus fili-

formis articulo 1 globoso, articulo apicali longissimo. Mesonotum

sine suleis convergentibus. Genitalium valvulae externae cultri-

formes, apice oblique truncatae.

Alae anticae cum cellulis cubitalibus 2 et cellula radiali

aperta.

1. P. rurıcers, Sm. (Myrın. ruficeps, Sm., P. mordax Sm.)

Miles: Long. 4.5—5 mm. Castaneus, tarsis pallidioribus, ab-

domine nigricanti; sparsissime pilosus; mandibulae nitidae, lae-

ves, punctis nonnullis dispersis, extus striolatae; caput acute

longitudinaliter striatum, utrimque inter oculum et laminam

frontalem antice reticulato-striatum „ postice sicut pone oculos

reticulatum, interstitiis superficialiter reticulato-punctatis, clypeo

medio carinato, nitido, solummodo striis nonnullis, margine

antico medio minute subsemicirculariter impresso, vertice depresso

antice divergenter curvatim- et prope capitis angulos posticos

transverse striato; thorax irregulariter rugulosus, inter mesono-

tum et metanotum profunde incisus; pronolum et mesonotum ad

unum rotundata, hoc sine onco; metanotum spinis 2 divergen-

tibus obliquis; petiolus subtiliter coriaceo-rugulosus, nodo 2

INDO-NEERLANDICARUM. 97

supra medio sublaevi, nitido, transverse ovali, nodo primo fere

ter latiore, lateraliter rotundato, abdomen laeve et nitidum ;

pedes sine pilis abstantibus. (Sec. ex. typ. sub nomine P. mordax).

Femina: Long. 8 mm. Castanea, petioli nodis abdomineque

nigro-fuscis, verlicis macula, thorace supra et scapulis fusces-

centibus, tibiis rufis; sparsissime pilosa; caput ut in milite; pro-

notum reticulato-rugosum ; mesonotum subtiliter at dense longi-

tudinaliter — postice transverse striatum ; scutellum transversim ru-

gulosum, medio sublaeve et nitidum; meso- et metathoracis

latera striolata; metanotum spinis 2 triangularibus acutis obli-

quis, spatio intermedio concavo sublaevi; petioli rugosi nodus 1.

supra paulo emarginatus, nodus 2. primo duplo latior, transver-

sus, lateraliter subrotundatus; abdomen laeve, nitidum; pedes

sine pilis abstantibus. (Sec. ex typ. sub nomine Myrm. ruficeps Sm.).

Celebes, Mysole (Coll. Mayr).

2. P. DIVERGENS, nov. spec.

Miles: Long 5—5.5 mm. Rufescenti-flavus, abdomine dimidio -

antico flavo et postico nigro-fusco; mandibulae sublaeves punctis

nonnullis dispersis, extus striolatae; caput fortiter longitrorsum

striatum, utrimque inter oculum et laminam frontalem antice

rude reticulato-striatum, postice rude reticulatum, clypeus medio

laevi, nitido, carinato, lateribus fortiter striatis, margine antico

integro; vertex depressus antice longitudinaliter curvatim et

divergenter striatus, postice transverse striatus; scapus modice

longus; thorax rugulosus , pronoto laeviori bituberculato , meso-

noto onco transverso, metanoto spinis 2 longis suberectis; petioli

nodus 2. subtiliter coriaceo-rugulosus, transverso-ovalis, utrimque

indistinete angulatus, nodo primo duplo latior; abdomen laeve;

pedes (sicut totum corpus) copiose pilis abstantibus obtecti.

Operaria: Long. 5.5 mm. Nitida, rufescenti-flava, abdomine

fuscescenti; mandibulae striato-rugosae; caput sublaeve ulrimque

inter oculum et laminam frontalem rugoso-striatum; pronotum

sublaeve, vix bituberculatum , postice medio paulo deplanatum ;

mesonotum et metanotum subtiliter reticulato-punctata , hoc

98 ADNOTATIONES IN MONOGRAPHIAM FORMICIDARUM

spinulis 2 suberectis; petioli sublaevis nodus 2 primo vix duplo

latior; abdomen laeve; pedes pilis abstantibus longis.

Femina: Long. 7.5 mm. Rufa, mesonoto scutelloque fusces-

centibus, abdomine medio et postice fusco, tarsis pallidis; caput

ut in milite, vertice distinclissime divergenter — postice vix

transverse striato; pronotum striato-rugosum; mesonotum retro

convergenter longitrorsum striatum, antice medio sublaeve, niti-

dissimum; scutellum subtiliter rugulosum, medio sublaeve aut

subtilissime coriaceo-rugulosum, thoracis latera rugoso-striata ,

scapula laeviori; metanotum spinis 2 paulo compressis, haud

acutis, retro directis, spatio intermedio laevissimo et nitidissimo;

petiolus transversim rugosus nodo 2. transverso utrimque in den-

tem obtusum producto; abdomen laeve, punctis dispersis pili-

geris, ad basim subtiliter et superficialiter reticulato-punctulatum ;

pedes pilis abstantibus; alae paulo infuscatae, costis fuscis.

Mas: Long. 4.4—-4.3 mm. Fuscus, nitidus, mandibulis, cly-

peo, antennis, articulationibus pedum tarsisque aut totis pedibus

testaceis; caput subtiliter rugoso-striatum, postice et utrimque

inter oculum et laminam frontalem subtilissime reticulato-punc-

tatum, mandibulis clypeoque sublaevibus; thorax subtilissime,

aciculate striatus, mesonoto et scutello sublaevibus, punctis dis-

persis, modice grossis, metanoto subtiliter reticulato-punctato ;

petioli nodus 1. subtiliter reticulato-punctatus; nodus 2 sublaevis;

abdomen laeve, pedes pilis abstantibus; alae subhyalinae , costis

ochraceis.

Coloniae indo-neerlandicae (Mus. Leyden).

Es ist möglich, dass diese Art bereits unter den aus Batjan

stammenden und von Herrn Smith aufgestellten Arten beschrie-

ben ist, doch lasst sich diess nicht eruiren, weil die Diagnosen

nicht vergleichend sind und Widerspriiche in einer und derselben

Diagnose vorkommen, wie diess bei P. pabulator Sm. der Fall ist.

9. P. JAVANA, nov. spec.

Miles: Long. 5.5 5.8 mm. Castaneus, abdomine obscuriori ,

funiculo, thorace pedibusque plus minusve ferrugineis, scapo

fusco, articulationibus pedum atque tarsis rufo flavis; copiose

INDO- NEERLANDICARUM. 99

pilosns; mandibulae sublaeves punctulis dispersis, extus ad basim

subtiliter striatac; clypeus lateraliter striatus, medio non cari-

natus, sublaevis (microscopice coriaceo-rugulosus), margine antico

paulo emarginato; genae nec non frons et vertex inter laminas

frontales elongatas longitudinaliter striata, vertex postice vix

impressus, longitrorsum rugulosus interstitiis sublaevibus; capitis

latera reticulata interstitiis subtiliter reticulato-punctatis; fossa

antennalis, longitudine scapi modice longi sublaevis, subtiliter

reliculato-punetata; pronotum subrotundatum, lateraliter striato-

rugulosum, medio sublaeve rugis nonnullis transversis, utrimque

tuberculo indistinctissimo rotundato; mesonotum transversim et

coriaceo-rugulosum, medio toro transverso; metanotum supra

transversim rugulosum, spinulis 2 erectis, divergentibus, haud

longis; meso- et metathoracis latera subtiliter at acute reticulato-

punctata; petioli nodus secundus, primo duplo latior , transverso-

ovatus et subtilissime coriaceo-rugulosus ; abdomen laeve et

nitidum ; pedes copiose pilis abstantibus vestiti.

Operaria: Long. 2.4 mm. Nitida, rufo-flava, capite obseuriori,

abdomine fuscescenti; copiose-pilosa, mandibulae striis subtilibus

marginem masticatorium acute denticulatum versus evanescenti-

bus; caput sublaeve utrimque inter laminam frontalem subtilis-

sime striolatum et oculum subtiliter et superficialiter reticulato-

punctatum, genis striatis; pronotum rotundatum subtiliter coria-

ceo-rugulosum (aut valde superficialiter reticulato-punctatum) ,

disco laeviori, antice striis nonnullis transversis ; mesonotum

medio elevatione transversa tecliformi; metanotum dentibus 2

trigonalibus, acutis, erectis; mesothorax et metathorax reticulato-

punetati; petiolus subtiliter coriaceo-rugulosus ; abdomen laeve.

Diese Art lebt nach Herrn Moens, von welchem das Leydner

Museum: dieselbe erhalten hat, bei Batavia unter Steinen.

Der Soldat unterscheidet sich von P. pallidula Nyl., pusilla

Heer, capensis Mayr und laevigata Mayr durch den nicht glatten

Hinterkopf, von P. excellens Mayr, opaca Mayr und cubaensis

Mayr durch den glatten Hinterleib, von P. parva Mayr, sinaitica

Mayr, chilensis Mayr, aspera Mayr und ruficeps Smith durch

die lang abstehend behaarten Schienen, von P. latinoda Rog.

100 ADNOTATIONES IN MONOGRAPHIAM FORMICIDARUM

durch die andere Sculptur und den viel schmäleren 2. Stielchen-

knoten, von P. sulcaticeps Rog., oceanica Mayr, tasmaniensis

Mayr und pennsylvanica Rog. besonders durch den seitlich ab-

gerundeten Stielchenknoten, von P. divergens Mayr endlich

durch die andere Färbung, die geringere Grösse, durch die

verschiedene Sculptur besonders des Scheitels, durch die sehr

undeutlichen Pronotum-Höcker, sowie durch den seitlich abge-

rundeten 2. Stielchenknoten.

7. $ 2 Antennae 7—11 articulatae; mandibulae trigonae.

29. PHEIDOLOGETON, Mayr.

g 2 Generi «Pheidole» simillima. Antennarum 11-articulatarum

clava biarticulata. Clypeus non carinatus. Metanotum bidentatum.

Petioli articulus 1. antice petiolatus, postice supra onco trans-

verso. Abdomen ovatum, apice rotundato. Feminae alae anticae

cum cellula cubitali una, costae cubitalis ramus externus con-

junctus costae transversae, cellula radialis clausa.

1. P. ragoriosus, Smith (Solenopsis calida Sm.)

Operaria: 2.5—15 mm. Ferruginea, castaneo-ferruginea, aut

rufo-testacea (& minutiss.), antennis pedibusque plus minusve

pallidioribus, abdomine nonnunquam obscuro; mandibulae apud

$ maj. laeves, nitidae, punctis nonnullis dispersissimis, ad basim

extus striatae, apud $ minimam superficialiter striolatae , margine

masticatorio apud % maj. absolute edentato, apud % minorem

plus minusve irregulariter dentato; caput longius quam latius,

capitis tertia pars antica usque ad oculos longitudinaliter striata

(apud $ minimam fronte laevi), clypeo laevi, nitido, pars media

plerumque nitida, laevis, punctis dispersis, apud $ max. longi-

tudinaliter striata, apud * minimam laevissima sine punetis, pars

postica transversim, paulo curvalim, rugoso striata, apud % mi-

nimam laevissima; pronotum apud # maj. transversim striatum,

apud $ min. laeve aut sublaeve; mesonotum apud $ maj. (scutello

instructam) laevigatum punctis grossis, lateraliter et antice stria-

tum, apud % min. (scutello indistincto aut nullo) laeve aut sublaeve;

INDO-NEERLANDICARUM. 101

metanotum apud 8 maj. supra transversim striato-rugosum et par-

tim rugoso-punctulatum, spinis 2 haud longis, rectis, apud $ min.

subtiliter reticulato-punctatum spinis 2 longis paulo curvatis;

meso- et metathoracis latera apud % maj. striata, apud % min.

subtiliter reticulato-punctata; petioli nodus 1. supra margine

transverso rotundato, nodus 2. nitidus, laevis aut. sublaevis,

transverso-ovatus, apud $ minimam globosus; abdomen laeve et

nitidum, apud % maj. punctis nonnullis dispersissimis ; tibiae

pilis abstantibus longis.

Femina : Long. 15 mm. Castanea, partim ferruginea , antennis

pedibusque pallidioribus, abdomine nonnunquam obscure fusco ,

marginibus pallidis; mandibulae laeves, nitidae, punctis dispersis,

ad basim extra striatae, margine masticatorio acuto antice biden-

tato; capitis pars tertia antica fortiter longitudinaliter striata,

clypeo areaque frontali laevibus, nitidis, pars media subtilius et

minus dense longitudinaliter striata punctis dispersis, pars postica

transversim et arcuatim rugoso-striata; pronotum striatum et

laeve; mesonotum nitidum punctis dispersis, scutellum laeve

punctis nonnullis; metanotum supra subtiliter transversim stria-

tum; mesosternum laeve, nitidum, punctis nonnullis, postice

striatum; metathoracis latera striata; petioli subtiliter striato-

rugosi nodus 1. supra margine transverso rotundato, nodus 2.

lateraliter nonnunquam dente obtuso; abdomen nitidum, laevi-

gatum, punctis plurimis minutis et punctis majoribus sparsiori-

bus; pedes pilis abstantibus copiosis; alae infuscatae. (Sec. ex.

typ. sub nomine Solenopsis callida Smith).

Ceram, Waigeou (Coll. Mayr), Java (Mus. Leyden).

2. P. ocELLIFER, Smith.

Operaria: Long. 2.4—15 mm. Castaneo-fusca aut castanea,

capite saepe ferrugineo, abdomine plerumque fusco, funiculo |

geniculis tarsisque pallidis; aut rufo-testacea (& minutiss.); man-

dibulae apud & maj. laeves, nitidae, punctis nonnullis dispersis ,

ad basim extra striatae, apud $ minimam dense striatae , margine

masticatorio apud & maj. antice emarginato et obtuse bidentato,

apud $ min. fortiter dentato; caput quadratum (apud 8 minutiss.

102 ADNOTATIONES IN MONOGRAPHIAM FORMICIDARUM

longius quam latius), capitis pars tertia antica usque ad oculos

longitudinaliter striata (apud % minim. solummodo genis striatis),

elypeo laevi, nitido, pars media nitidissima, laevissima, punctis

nonnullis dispersissimis, pars postica transversim, paulo arcuatim,

striato-rugosa, apud & minimam laevissima; pronotum apud %

maj. transversim striatum disco laevi, apud % min. laeve, meso-

notum apud & maj. laevigatum punctis dispersis aut subtiliter

coriaceo-rugulosum punctis dispersis et disco laevigato , scutello

distincto transversim striato, apud % min. subtiliter coriaceo-

rugulosum, antice plus minusve laeve, scutello nullo; metanotum

apud % maj. supra transversim striatum spinis 2 paulo curvatis,

apud & min. subtiliter-, aut coriaceo-rugulosum, aut reticulato-

punctatum, spinis 2 longioribus et distinctius curvatis; meso- et

metathoracis latera reticulato-punctata, apud $ maj. insuper paulo

striolata; petioli nodus 1. apud % maj. supra margine emarginato,

nodus 2. transverso-ovatus apud % maj. utrimque paulo obtuse

angulatim productus, apud % minores globosus; abdomen apud

3 maj. laevigatum, nitidum, punctis dispersis, apud ¥ min. laeve;

tibiae pilis longis adpressis, prope genu pilis talibus abstantibus

nonnullis (apud $ maximam extra solummodo pilis abstantibus).

Timor (Coll. Mayr a D. Sichel), Mysole, Waigeou, Siam (Coll.

Mayr a D. Smith), Hongkong (Mus. Vienn.).

Herr Smith hat mir unter dem Namen Solenopsis laboricsus

2 verschiedene Arten der Gattung Pheidologeton in einer grös-

seren Anzahl gesendet. Nach den Beschreibungen ist keine dieser

2 Arten mit einiger Sicherheit zu bestimmen, so dass wol eine

einfache Combination erlaubt wäre. Es ist mit Wahrscheinlichkeit

anzunehmen, dass doch eine dieser beiden von Herrn Smith als

S. laboriosus gesendeten Arten der echte P. laboriosus Sm. sei, und,

diess angenommen, stimmt nun jene Art, welche den länglich-

viereckigen Kopf und eine hellere Farbe hat, am besten mit der

Beschreibung von S. laboriosus überein, so dass die andere Art

zu bestimmen bleibt. Die grossen Arbeiter dieser 2. Art stimmen

nun mit der Beschreibung von P. ocellifer gut überein, nur ist

die Länge meiner grössten Exemplare geringer und das Punktauge

fehlt. Aber eben das Zusammentreffen dieser @ Merkmale lässt

INDO-NEERLANDICARUM. 105

mich mit Wahrscheinlichkeit vermuthen, dass ich nicht die grössten

Exemplare habe, wie sie Herrn Smith zur Beschreibung von P.

ocellifer vorgelegen sind, denn die Gegenwart oder das Fehlen

des Punktauges scheint bei Pheidologeton kein Artmerkmal, son-

dern nur den grössten Arbeitern der Arten eigenthümlich zu

sein, wie diess bei Camponotus gigas Ltr. der Fall ist. Von Herrn

Smith erhielt ich auch ein Weibchen von Solenopsis callida Sm.,

welches zweifellos zu der von mir als P. laboriosus bestimmten

Art gehört.

Bei jener Art, welche ich für P. ocellifer Sm. halte, ist der

Kopf beim Arbeiter quadratisch (die Mandibeln abgerechnet , in

der Mitte ebenso lang als breit, nur bei den kleinsten Arbeitern

deutlich länger als breit), die Mitte des Kopfes ist viel feiner

zerstreut punctirt als bei P. laboriosus, der 1. Knoten des Stiel-

chens ist beim grossen Arbeiter oben deutlich ausgerandet, und

die Schienen haben nur nahe dem Knie 5—4 lange abstehende

Haare, nur bei den grössten Arbeitern sind die Schienen ganz

behaart. Im Uebrigen sind keine constanten Unterschiede zwischen

den Arbeitern von P. laboriosus und ocellifer zu entdecken.

30. CREMASTOGASTER, Lund.

% 2 Palpi maxillares 5-, labiales 5-articulati. Antennae 11-

articulatae. Petioli segmentum 1. deplanatum, segmentum 2. in

partem superiorem abdominis subcordiformis apice acuti articu-

latum.

g Antennarum 12-articulatarum scapus brevissimus; funiculi

filiformis articulus 1. globosus. Mesonotum sine suleis convergen-

tibus. Metanotum muticum. Abdomen et petioli articulatio in

abdomen ut in & et 9.

Alae anticae cum cellula cubitali una ; costae cubitalis ramus

externus conjunctus costae transversae; cellula radialis aperta.

1. €. sicoLor, Smith.

Operaria: Long. 5— 4.5 mm. Nitida, mellea, abdomine fusco

aut fuscescenti, antice pallidiori ; longe pilosa ; mandibulae lae-

104 ADNOTATIONES IN MONOGRAPHIAM FORMICIDARUM

vigatae punctis dispersis, margine masticatorio nigro dentato ;

caput sublaeve punctis nonnullis dispersissimis , clypeo et fronte

antice rugulis subtilissimis nonnullis longitudinalibus; funieuli

clava biarticulata; thorax supra sublaevis, sulco transverso inter

mesonotum et metanotum, pronoto convexo, metanoto spinis 2

rectis, distantibus, acutis, divergentibus, oblique retro et sur-

sum directis; petioli segmentum 1. deplanatum, subquadratum,

angulis anticis fortiter rotundatis, segmentum 2. globosum, laeve,

supra sine sulco mediano; abdomen sublaeve.

Femina: Long. 7—7.6 mm, Nitida, mellea, abdomine fusco,

mesonoto paulo infuscato ; pilosa; mandibulae disperse punctatae

et paulo superficialiter striolatae; clypeus antice longitrorsum

rugulosus , postice laevis; frons antice longitudinaliter rugulosa ,

postice cum vertice laevis punctis dispersis; funiculi clava in-

distincte 2- aut 5-articulata, thorax laevis, mesonoto punctis

dispersis, metanoto denticulis 2 minutissimis distantibus; petiolus

et abdomen ut in Operaria; alae subhyalinae costis ochraceis.

Mas: Long. 2.4 mm. Nitidus, sublaevis, melleus, abdominis

apice fuscescenti, verlice macula interocellari nigricanti; meta-

notum declive inerme; petioli segmentum 1. depressum, elongato-

quadrangulare, antice indistincte angustius, segmentum 2. glo-

bosum *.

Coloniae indo-neerlandicae (Mus. Leyden), Batjan (sec. Smith).

9. CG. EDENTATA, Mayr nov. spec.

Fig. 10.

Femina: Long. 10 mm. Castanea, subnuda, thorace obscu-

riori, antennis pedibusque ferrugineis ; mandibulae rude striatae

et disperse punctatae; caput subtiliter dense et acute striatum

et disperse punctatum, pone oculos nitidum, coriaceo-rugulosum

et disperse punctatum; funiculi clava indistincte 5—4 articulata;

thorax disperse punctulatus, partim delicatule striolatus, partim

subtilissime coriaceo-rugulosus; metanotum subverticale, inerme;

+ Eine genauere Beschreibung des Männchens wäre mir nur dan möglich gewesen,

wenn mir ganz reine Exemplare zur Untersuchung vorgelegen wären.

INDO-NEERLANDICARUM. 105

petioli subtilissime coriaceo-rugulosi et partim delicatule striolati

segmentum 1. depressum, suborbiculare, antice breviter petiolatum ,

segmentum 2., primo vix latius, transverso-ovatum, medio sine

sulco, solummodo postice impressione minuta; abdomen subti-

lissime coriaceo-rugulosum et disperse punctatum, nitidum, seg-

mento primo minus nitido; pedes nitidi, subtilissime coriaceo-

rugulosi et disperse punctati.

Java (Mus. Halle).

Dieses durch den Mangel der Metanotumdornen ausgezeichnete

Weibchen diirfte wol nicht zu jenen Arten gehòren, bei welchen

die Arbeiter ein bewehrtes Metanotum haben; möglich ist es

aber, dass es zu jenen gehört, deren Arbeiter ein unbewehrtes

aufgeblasenes Metanotum haben.

5. GC. ANTHRACINA, Smith.

Operaria: Long. 4 mm. Piceo-nigra, mandibularum apice,

scapi basi, funiculo toto aut solummodo dimidio apicali et plus

minusve tarsorum articulis 2— 4 rufis; mandibulae striatae punctis

nonnullis; caput parte antica longitudinaliter striata, parte pos-

tica nitida, subtilissime coriaceo-rugulosa et dispersissime punc-

tulata ; funiculi clava triarticulata ; thorax subtiliter rugulosus ,

inter mesonotum et metanotum forliter constrictus ; mesonotum

transversim concavum; metanotum spinis 2 acutis, subhorizon-

talibus , divergentibus, inter se distantibus; petioli nitidi segmen-

tum 1. coriaceo-rugulosum , trapezoidale, antice fortiter dilatatum,

segmentum 2. rugulosum, nodiforme, supra sulco longitudinali ;

abdomen nitidum, subtilissime coriaceo-rugulosum.

Borneo, Singapore (sec. Smith), Ceylon (Coll. Mayr a D. Roger).

4. GC. pirrormis, Smith.

Operaria: Long. 5.5—6.2 mm. Fusco nigra, mandibulis, fu-

niculi parte apicali et plus minusve tarsis obscure ferrugineis ;

mandibulae striatae punctis dispersis; capitis magni pars antica

longitudinaliter striata, pars postica subtiliter coriaceo-rugulosa

et disperse punctulata; funiculi clava 5-articulata; thorax coria-

ceo-rugulosus , antice insuper rugis subtilibus , inter mesonotum

106 ADNOTATIONES IN MONOGRAPHIAM FORMICIDARUM

et metanotum constrictus, parte antica (pronoto et mesonoto)

subrotundata supra paulo deplanata, parte postica (metanoto)

magna, paulo latiori parte antica, postice spinarum loco tuber-

culis 2 rotundatis magnis, metanoti parte basali medio brevi,

parte declivi excavata longa et lata; petioli segmentum 1. oblon-

gum, nitidum et sublaeve (microscopice coriaceo-rugulosum ,

segmentum 2. subtiliter coriaceo-rugulosum punctis nonnullis ,

latius quam longius, subrotundatum, segmento primo aequila-

tum, supra sine sulco longitudinali, sed margine superiore postico

medio paulo emarginato; abdomen subtiliter coriaceo-rugulosum.

Celebes (Mus. Vienn.) Borneo, Singapore (sec. Smith).

5. C. INFLATA, Smith.

Operaria: Long. 5.6—45 mm. Nitida, fusco-nigra, capite

antice, funiculis, pronoto ac mesonoto, nonnunquam abdomine

antice castaneis, melanoto tarsisque (metatarsis exceptis) testaceis ;

mandibulae striatae punctis nonnullis; caput antice subtiliter-,

postice subtilissime coriaceo-rugulosum, et punctulis dispersis

piligeris; clypeus margine antico depresso; funiculi clava triar-

ticulata; thorax subtilissime coriaceo-rugulosus, sine strictura;

pronotum rotundatum, mesonotum minutum, metanotum per-

magnum, inflatum, semipellucens, postice spinarum loco tuber-

culis 2 subdentiformibus, inter se valde distantibus, parte declivi

transversim concava; petioli segmentum 1. oblongum, segmentum

2. nodiforme, supra sine sulco; abdomen subtilissime coriaceo-

rugulosum.

Borneo, Singapore (sec. Smith), Birma (Mus. Vienn.).

31. CAREBARA, Westw.

2 Palpi triarticulati. Clypeus trigonus postice rotundatus.

Frons cum sulco frontali sine area frontali impressa. Antennae

10-articulatae sine clava distincta. Thorax muticus. Petioli seg-

mentum 2 transverso-ovatum.

g. Caput rotundato-trigonum. Mandibulae parum dilatatae,

margine masticatorio dentato valde obliquo in marginem posticum

INDO-NEERLADICARUM. 107

transeunti. Clypeus valde fornicatus, non carinatus, haud inter

antennarum articulationes intersertus. Laminae frontales ut in 9.

Antennae filiformes 15-articulatae , scapo brevi, funiculi articulo

basali brevissimo. Area frontalis nulla. Sulcus frontalis tenuis.

Genae sine carina. Thorax muticus. Mesonotum sine sulcis con-

vergentibus. Petiolus inermis segmento primo antice brevissime

et late petiolato, postice incrassato et rotundato-quadrangulari ,

segmento secundo transverso-ovato. Unguiculi simplices. (Sec.

exemplum Carebarae viduae Sm.)

Alae anticae cum cellula cubitali una, discoidali magna, costae

cubitalis ramus externus conjunctus coslae transversae; cellula

radialis clausa.

1. C. Lienata, Westw.

Femina : Long. 18—19 mm. Nitida, ferrugineo-fulva; sparse

et tenuiter, capite densius et fortius, punctata; angustata, ab-

domine elongato; alae infuscatae.

Java et Sumatra (Mus. Leyden), Java (Coll. Mayr).

52. PODOMYRMA, Smith.

$. Mandibulae margine masticatorio dentato. Clypeus muticus.

Antennae 11-articulatae; clava 5-articulata brevior quam funi-

culi caeteri articuli. Pronotum bidentatum. Thorax inter meso-

notum et metanotum fortiter constrictus. Petioli segmentum 1.

elongatum, supra medio saepe unidentato. Femora in medio

fortiter incrassata, ad basim angustissima.

1. P. ruricers, Smith.

Operaria: Long. 12 mm. Fusca, capite rufo, scapo nigricanti,

funicuio fusco, thorace fusco-nigro; pilis erectis setaceis albido-

testaceis haud sparse pilosa; mandibulae parte basali laevi, parte

apicali superficialiter striata; clypeus, genae, frons et vertex

longitudinaliter striata, capitis Jatera undulatim longitudinaliter

striata; area frontalis laevis et nitidissima; frons foveola centrali ;

thorax rude longitrorsum rugoso-striatus, pronoto utrimque spina

108 ADNOTATIONES IN MONOGRAPHIAM FORMICIDARUM

obtusa, extra et paulo supra directa, metanoto denticulis 2 valde

approximatis ; petioli longitudinaliter rugoso-striati segmentum 1.

supra medio dente ereclo, aculo; abdomen laeve et nitidum,

(Sec. ex. typ.)

Mysole (Coll. Mayr).

9. P. syrvicora, Smith.

Operaria: Long. 7—7.2 mm. Castanea, partim ferruginea;

subnuda; mandibulae leviter striatae; clypeus, frons et vertex

longitudinaliter striata, capitis latera longitrorsum et reticulatim

rugosa interstitiis subtiliter punctulatis; area frontalis subtiliter

striolata; thorax longitudinaliter rugoso-striatus, pronoto utrim-

que dente trigonali, mesosterno infra utrimque dente obtuso,

metanoto mutico irregulariter rugoso, parte declivi laevigata;

petioli striati segmentum 1. supra medio dente acuto erecto;

abdominis segmentum 1. rastratione densissima et microscopica

sericeo-micans; pedes sublaeves, nitidi. (Sec. ex. typ.)

Batjan, Morotai (sec. Smith), Aru (Coll. Mayr).

5. P. zaeviceps, Smith in litt.

Operaria : Long. 7 mm. Ferrugineo-rufa, capite, femoribus

tibiisque magis castaneis, abdomine nigricanti basi rufo; modice

pilosa; mandibulae striatae; caput subtiliter—, lateraliter fortius

longitrorsum striatum; area frontalis laevissima; thorax rude

longitudinaliter striatus, pronoto utrimque dente triangulari ob-

tusiusculo oblique antrorsum et extrorsum directo, metanoto

mutico parte declivi laevigata; petioli supra laevigati lateraliter

paulo striolati segmentum 1. supra medio conulo obtuso subden-

tiforme; abdomen nitidum segmento 1. laevi, segmentis ceteris

subtilissime coriaceo - et partim transversim - rugulosis; pedes

laeves, nitidi.

Waigeou (Coll. Mayr a D. Smith).

4. P. Basaris, Smith.

Operaria: Long 6.5 mm. Ferruginea, abdomine fusco-nigro,

abdominis parte basali superiori et macula quadrata basali infe-

INDO NEERLANDICARUM. 109

riori testaceis, funiculo parte apicali fusca, femoribus tibiisque

rufo-flavis, femorum dimidio apicali et tibiarum apice fusco-

nigris; sparsissime pilosa; mandibulae superficialiter striolatae

punctulis dispersissimis; clypeus, frons et vertex regulariter

longitrorsum striata, capitis latera longitudinaliter rugosa; area

frontalis tota aut partim striolata; thorax longitudinaliter striatus,

pronoto utrimque dente trigonali, mesothorace utrimque dente

obtuso, metanoto mutico parte declivi laevigata; petiolus supra

striolatus et lateraliter nonnunquam subtilissime reticulato-punc-

tulatus, segmento 1. supra medio dente acuto; abdomen subti-

lissime coriaceo-rugulosum, ad basim acute subtilissime et den-

sissime longitudinaliter striolatum aut rastratum; pedes laeves,

nitidi. (Sec. cx. typ.)

Mysole, Doree (Coll. Mayr), Aru, Amboina, Boero (sec Smith),

33. SOLENOPSIS, Westw.

g 2 Palpi biarticulati. Clypeus postice rotundatus. Antennae

in $ 10-, in 2 11-articulatae cum clava magna biarticulata, in

$ sutura pro-mesonotalis nulla (aut in % maximis indistincta).

Metanotum inerme. Petioli segmentum 1. petiolatum , 2. nodiforme.

g Antennarum 12-articulatarum scapus brevissimus, funiculi

arliculus 1. globosus. Mesonotum sine sulcis convergentibus,

Abdomen ovale.

Alae anticae cum cellula cubitali una ; costae cubitalis ramus

externus conjunctus costae transversae; cellula radialis aperta ;

cellula discoidalis subtrapezoidea.

1. S. ceminata, Fabricius.

Operaria: Long. 5—6.4 mm. Nitida, aut rubro-testacea man-

dibulis saepe ferrugineis, aut castaneo-fusca capite antice antennis

tarsisque rubro-testaceis; longe et copiose pilosa; mandibulae

acute striatae; caput laeve punctis dispersis piligeris, apud %

maximas sulco mediano a clypeo ad foramen occipitale extenso;

clypeus carinis 2 longitudinalibus acutis percurrentibus antice in

singulum dentem acutum terminatis, spatio intermedio trans-

110 ADNOTATIONES IN MONOGRAPHIAM FORMICIDARUM

versim concavo et laevissimo; thorax supra laevis, metanoti

parte declivi transversim striata, mesothoracis et metathoracis

lateribus striato-rugulosis; petiolus laevis aut sublaevis; abdomen

laeve.

Femina: Long. 8--9 mm. Nitida, aut rubro-testacea mandi-

bulis nigro-ferrugineis, mesonoto striis 5, abdomine supra fasciis

5 plus minusve distinelis infuscatis, aut castaneo-fusca capite

antice, antennis pedibusque plus minusve rubro-testaceis ; longe

et copiose pilosa; caput ut in Operaria; thorax laevis punctis

dispersissimis piligeris, metathoracis lateribus subtiliter striatis

et paulo rugulosis, metanoti parte declivi transversim striolata ;

petiolus subtiliter rugulosus; abdomen laevigatum; alae hyalinae,

costis testaceis.

Mas: Long. 6 mm. Nitidus, aut rubro-testaceus, capite ab-

domineque plus minusve fusco-castaneis, aut castaneo-fuscus ,

mandibulis, antennis, thorace infra pedibusque testaceis; copiose

pilosus; mandibulae bidentatae , indistincte striolatae; caput ru-

gulosum; clypeus sublaevis sine carinis, parte mediana fortiter

convexa, medio paulo deplanata; area frontalis distincta, sub-

laevis; thorax crassus, laevis punctis dispersissimis, metathoracis

lateribus subtiliter rugulosis; petioli segmentum 1. subtiliter co-

riaceo-rugulosum „ supra postice carina alta transversa acuta

plus minusve emarginata, segmentum 2. transversum et laeve;

abdomen laeve; alae hyalinae costis testaceis.

Von Herrn Smith besitze ich von dieser Art ein Weibchen

unter dem Namen Crematostaster laboriosus Sm. von der Insel

Batjan , so wie 2 Arbeiter unter dem Namen Myrmica saevis-

sima Sm. ohne Vaterlandsangabe.

34. OLIGOMYRMEX, Mayr. nov. gen.

Fig. 11.

2 Solenopsidi simillima differt solummodo clypeo mutico pos-

tice obtusangulo, antennis 9-articulatis, alarum cellula discoidali

subrhomboidea.

Nach dem Habitus und den meisten Merkmalen könnte diese

Gattung ganz gut mit Solenopsis vereinigt werden, wenn nicht

INDO-NEERLANDICARUM. 411

insbesondre die Anzahl der Fühlerglieder abweichen würde, indem

bei der neuen Gattung die Fühler neungliedrig sind, wärend das

Weibchen von Solenopsis eilfgliedrige Fühler hat.

1. ©. concinnus, nov. spec.

Femina: Long. 4 mm. Nitida, testaceo-rufa, segmentorum

abdominalium marginibus posticis pedibusque pallidioribus ; sparse

pilosa, abdomine insuper longe pubescenti; mandibulae 5-den-

tatae, laevigatae, punctis nonnullis ; caput subtiliter haud dense

longitrorsum striolatum, genis densius striatis, clypei medio im-

presso laevissimo; thorax laevigatus; petioh laevigati nodus primus

margine superiori transverso incrassato recto, nodus secundus

supra convexus; abdomen laevigatum; alae paulo infuscatae cos-

tis ochraceis.

Coloniae indo-neerlandicae (Mus. Leyden).

35. MYRMICARIA, Saunders.

(Physatta, Sm. Heptacondylus, Sm.)

4 9 Palpi triartieulati. Antennae 7-articulatae. Metanotum

bispinosum. Petioli mutici segmentum 1. antice petiolatum, 2.

nodiforme.

4 Mandibulae breves, angustae, apice dente obtuso. Antennae

15-articulatae scapo brevi; funiculus filiformis articulis 1, brevis-

simo et 2. longissimo. Thorax muticus, mesonoto cum sulcis 2

convergentibus. Abdomen subcordiforme.

Alae anticae cum cellula cubitali ; costa cubitalis in furcae

initio conjuncta costae transversae; area radialis aperta.

1. M. carinata, Smith.

Operaria: Long. 6.5 —7.4 mm. Nitida, obscure ferruginea,

abdomine nigrofusco, robusta, copiose fusco-pilosa; mandibulae

dense striatae; caput striis elevatis longitudinalibus haud copiosis

interstitiis laevibus; scapus dense striatus, basi non angustatus;

thorax longitudinaliter striatus, metanoti partibus basali et de-

clivi laevibus; pronotum utrimque infra dente robusto; petiolus

et abdomen laevia.

112 ADNOTATIONES IN MONOGRAPHIAM FORMICIDARUM

Femina: Long. 11.5 mm. Sordide ferruginea , antennis, pedibus ,

abdomineque plus minusve fuscis; fusco-pilosa, robusta; mandi-

bulae dense striatae; caput striis elevatis longitudinalibus modice

copiosis; scapus subtiliter striatus, basi non angustatus; prono-

tum striato-rugosum utrimque infra dente robusto, mesonotum

parte antica fortiter reticulato-rugosa, lateribus et parte postica

longitrorsum rugoso-striata; scutellum reticulato-rugosum; meta-

notum rugosum spinis 2 fortibus triangularibus; petiolus subti-

liter at dense striato-rugosus; abdomen laeve ; alae infuscatae.

Java (Mus. Leyden), Borneo (sec. Smith), Tranquebar (Coll.

Mayr a D. Drewsen), Ceilon (Coll. Mayr a D. Sichel et Roger).

Von der nächstfolgenden M. subcarinata Sm. ist der Arbeiter

unterschieden durch stämmigeren Körperbau, braune Behaarung,

stärker gestreiften Kopf, etwas dickeren und dicht gestreiften

Fühlerschaft und durch etwas längere Dornen des Metanotum.

Vielleicht erweist sich diese Art späterhin nur als Variétät von

M. subcarinata.

2. M. suscarınara, Smith. (Physatta dromedarius Sm.)

Operaria: Long. 6.2—6.5 mm. Nitida, rufa, abdominis parte

apicali fuscescenti; copiose flavido-pilosa; mandibulae dense

striatae; clypeus laevis; frons et vertex striolis raris elevatis lon -

gis, interstitiis laevibus; genae fortius striatae; scapus haud dense

striatus basi angustatus; thorax striis longitudinalibus elevatis,

metathorace fere toto laevi; pronotum utrimque infra dente

robusto; petiolus sublaevis; abdomen laeve.

Femina: Long. 1.2—1.5 mm. Rufo-ferruginea , antennis, ab-

domine, tibiis tarsisque plus minusve fuscis; robusta, copiose

flavido-pilosa ; mandibulae dense striatae; caput rugis longitudi-

nalibus, vertice rugis divergentibus et nonnunquam curvatis;

scapus paulo striolatus; thorax longitudinaliter striatus; pronotum

utrimque infra dente robusto; metanotum spinis 2 robustis sub-

horizontalibus, paulo inclinatis; petiolus striato-rugulosus; abdo-

men laeve; alae infuscatae.

Java (Mus. Leyden et Holm.), Borneo (sec. Smith).

INDO-NEERLANDICARUM. 145

5. M. rueosa, Smith.

Operaria: Long. vix 6 mm. Nitida, obscure castaneo-fusca,

mandibulis funiculo tarsisque (metatarsis exceptis) pallidioribus;

nigro-fusco-pilosa; caput dense longitudinaliter striatum; scapus

gracilis et striatus; thorax fortiter longitrorsum striatus; prono-

tum utrimque infra dente robusto; metanotum spinis 2 sub-

horizontalibus, longis, acutis, parte declivi laevi; petiolus sub-

tiliter longitrorsum striatus; abdomen subtilissime et superficialiter

coriaceo-rugulosum, postice laeve. (Sec. ex. typ )

Batjan (Coll. Mayr), Key, Nova Guinea (sec. Smith).

Diese Art stimmt im Habitus und in Bezug des Fühlerschaftes

mit M. subcarinata überein, unterscheidet sich aber von dieser

und von M. carinata durch die Färbung, die dichte Streifung

des Kopfes und des Thorax, durch das gestreifte Stielchen und

den bei Anwendung einer starken Loupe äusserst fein aber deut-

lich lederartig gerunzelten Hinterleib. Mit M. nigra Mayr hat

diese Art die grösste Verwandschaft, unterscheidet sich aber von

dieser durch die dunkle Behaarung, den nur längsgestreiften

Thorax, durch den längsgestreiften Petiolus und den vorne und

in der Mitte fein lederartig gerunzelten Hinterleib.

4. M. Loncipes, Smith (H. arachnoides Sm.)

Operaria: Long. 6—6.4 mm. Nitida, rufo-castanea, antenna-

rum apice, articulationibus pedum tarsisque (metatarsis exceptis)

pallidis; flavido-pilosa, gracillima, antennis pedibusque valde

elongatis; mandibulae laeves punctis nonnullis; caput laeve, frons,

vertex et scapus punctis dispersis elevatis piligeris; pronotum

medio laeve aut sublaeve et paulo concavum, lateribus tuberculo

singulo distincto et carinulis nonnullis, infra supra coxas muticum ;

mesonotum disco subconcavo, sublaevi, carinato-marginato ; meta-

notum lateraliter reticulato-rugulosum spinis 2 longis acutis ;

petioli segmentum 1. antice longe petiolatum nodo paulo striato,

segmentum 2. laeve; abdomen laeve.

Femina: Long. 9—10 mm. Nitida aut testacea, scapo, tibiis,

metatarsis et abdominis maxima parte plus minusve fuscis, aut

114 ADNOTATIONES IN MONOGRAPHIAM FORMICIDARUM

castanea vel fusca praeeipue thorace petioloque testaceo-variegatis ;

flavido-pilosa, gracilis, antennis pedibusque elongatis ; mandibulae

laeves punctis nonnullis; caput laeve utrimque inter laminam

frontalem et oculum rugis nonnullis; pronotum inerme, laeve et

partim rugulosum; mesonotum antice laeve; postice rugis longi-

tudinalibus; scutellum rugulosum impressione mediana indistincta

laevi; metanotum rugulosum spinis 2 subparallelis, parte declivi

sublaevi; petioli segmentum 1. gracile petiolatum et nodo pos-

tice transversim striato-rugoso, segmentum 2. disco sublaevi ;

abdomen laeve; alae mediocriter infuscatae.

Mas: Long. 5.5 mm. Nitidus, pallide fuscus, funiculo tarsisque

testaceis; flavido-pilosus, gracilis pedibus valde elongatis; caput

sublaeve, thorax laevis lateribus paulo et subtiliter rugulosis ;

petiolus et abdomen laevia; alae modice infuscatae.

Java (Mus. Leyden), Borneo (sec. Smith).

bh. Laminae frontales in medio partis anticae

capitis; fossa antennalis externe sine

carina; clypeus postice non inter an-

tennarum articulationes intersertus.

36. SIMA, Roger.

ÿ Antennarum 12-articulatarum funiculus non clavatus. Caput

antice plus minusve oblique truncatum. Oculi circiter tertiam

capitis laterum partem occupantes. Laminae frontales fortiter

approximatae.

1. S. ruroniera, Jerdon.

Operaria: Long. 9—11 mm. Rufa, capite fusco aut nigro,

mandibulis, antennis et saepissime capitis margine antico rufis,

petiolo aut toto castaneo aut solummodo segmento 2., abdomine

fusco aut fusco-nigro, coxis et femoribus omnibus atque tibiis

posterioribus plus minusve castaneis; pallide pilosa et pubescens;

mandibulae rude at haud profunde striatae; caput dense punc-

tatum interslitiis subtilissime coriaceo-rugulosis; clypeus rugulo-

INDO-NEERLANDICARUM. 115

sus parum prominens; ocelli distincti; thorax dense et subtiliter

reticulato-punctatus, inter mesonotum et metanotum sulco lato

transverso; pronotum angulis anticis rectangularibus; metanotum

pronoto et mesonoto ad unum aequilongum; petioli segmentum

1 dense et subtiliter reticulato-punctatum et punetis majoribus

superficialibus dispersis, antice breviter depresso-petiolatum, pos-

tice nodo elongato ovato, segmentum 2. subtiliter punctulatum ,

pyriforme; abdomen subiiliter punctulatum; pedes pilis non-

nullis abstantibus.

Ceylon (Coll. Mayr a D. Sichel), Kar Nikobar (Mus. Vienn.),

Sumatra.

2. S. compressa, Roger.

Operaria: Long. 4—5 mm. Nitida, nigra, antennis, articula-

tionibus pedum tarsisque testaceis, mandibulis, elypeo, laminis-

que frontalibus antice rufescentibus, coxis, femoribus tibiisque

fuscescentibus; vix pilosa; mandibulae parte apicali distincte

striatae, marginibus externo et interno subparallelis , margine mas-

licatorio dentibus 4 nigris; clypeus brevis transversim fortiter

fornicatus, medio lobo producto antice subdenticulato setulis

ciliato a mandibulis longe distanti; caput laeve punctulis non-

nullis dispersissimis, utrimque inter laminam frontalem et oculum

genisque subtilissime rugulosum et punctulis nonnullis dispersis-

simis; ocelli nulli ; pronotum sublaeve (indistinetissime coriaceo-

rugulosum punetulis nonnullis subtilissimis), supra deplanatum ,

paulo convexum, utrimque obtuse marginatum; mesonotum supra

disco sublaevi lateraliter et postice margine carinaeformi postice

medio interrupto confinito, metanotum, a mesonoto sulco trans-

verso profundo, separatum, fortiter lateraliter compressum. ele-

vatum, longius quam latius, rugulosum, dorso sublaevi; petioli

segmentum 1. antice petiolatum, postice nodo laevi pyriformi ,

segmentum 2. laeve, pyriforme, segmenti primi nodo latius ;

abdomen antice laeve, postice valde delicatule coriaceo-rugulosum.

Von Herrn Sinith besitze ich 2 Arbeiter von Batjan unter

dem Namen Pseudomyrma insularis Sm. Herr Roger erhielt

diese Art aus Ceylon.

116 ADNOTATIONES IN MONOGRAPHIAM FORMICIDARUM

c. Laminae frontales in capitis margine laterali.

37. MERANOPLUS, Smith.

% 2 Mandibulae trigonae, dentatae. Laminae frontales rectae

capitis angulos posticos fere attingentes. Fovea antennalis recta,

scapum fere occultans, terminans inter oculum et laminam fron-

talem. Antennae 9-articulatae. Alae anticae cum cellula cubitali.

1. M. mucronatus, Smith.

Operaria: Long. 7 mm. Ferruginea, abdomine nigro; copiose

et longe pilosa; caput rude reticulatum, clypeo longitudinaliter

rugoso, area frontali sublaevi nitidissima ; thorax brevissimus,

cuboideus, disco superiori maximo, explanato, a pronoto et

mesonoto formato, plano, rude reticulato, spinis 4 horizontalibus

longis, angulis disci respondentibus, margine postico inter spinas

posticas spinulis 2 minutis; metanotum subverticale, vix ad

thoracis longitudinem conferens, sublaeve, nitidissimum, spinis

2 gracilibus, curvatis, acutis; thoracis latera rugulosa, nitida ;

petioli segmentum 1. supra squama parum rugulosa, erecta, a

latere visa cuneiformi, margine superiori acuto, segmentum 2.

supra nodo erecto, subsquamiformi, reticulato, antice verticale

abrupto, postice rotundato-declivi ; abdomen cordiforme, opa-

cum, densissime et subtilissime reticulato-punctatum, pedes nitidi

femoribus laevigatis, tibiis striolatis.

Sumatra (Mus. Leyden), Borneo, Malacca (sec. Smith).

De redactie heeft op verzoek van den schrijver vrede gehad met de nienwerwetsch-

latijnsche woorden in dit opstel, en evenzeer met het weinig classieke af breken der

lettergrepen. SVE

Fig.

INDO -NEERLANDICARUM. #17

DAC OR cee Dee OMD

1. Camponotus laevissimus Smith #, von der Seite gesehen,

2a. Polyrhachis spinosa Mayr &, Thorax u. Stielchen v. d. Seite.

2b. » » A LOT ee » a

Saundb. » merops Smith 8, Schuppe des Stielchens

von hinten.

4. Polyrhachis regularis Mayr 2, Kopf von oben.

da. » excisa Mayr 2, Thorax von oben.

db. » » » », Schuppe von hinten.

6. » laminata Mayr 2, Kopf von oben.

7. Colobopsis quadriceps Smith %, Thorax u. Stielchen

von der Seite.

8. Iridomyrmex excisus Mayr %, T horax u. Stielchen von

der Seite.

9. Ectomomyrmex javanus Mayr $, Thorax von der Seite.

10. Cremastogaster edentata Mayr 9, Stielchen von oben.

11. Oligomyrmex concinnus Mayr 2, Fühler.

BIJSCHRIFT BIJ HET OPSTEL VAN D*. MAYR.

Gelijk men in fatsoenlijke kringen gewend is een’ binnentre-

denden vreemdeling aan de aanwezige gasten voor te stellen ,

zoo wensch ik ook de lezers van dit tijdschrift cenige inlichting

te geven omtrent den schrijver van het voorgaande stuk en de

aanleidende oorzaak tot het zamenstellen daarvan. De Heer

Dr. Gustav L. Mayr, die eerst leeraar (Professor) aan de hoogere

burgerschool (Oberrealschule) te Pesth geweest is en nu dezelfde

betrekking aan eene dergelijke inrigting voor onderwijs te Weenen

bekleedt, heeft in 1852 zijn eerste entomologisch opstel in het

licht gegeven; het handelde over Ectophyten op Nebria brunnea.

In het volgende jaar begon hij de studie, die tegenwoordig

zijne entomologische hoofdstudie genoemd mag worden, van de

familie der Mieren en gaf dienaangaande een klein opstel in

het tijdschrift der Zool. botanische Vereeniging in het licht.

Twee jaren later had hij zich de kennis der Oostenrijksche

mieren zoo zeer eigen gemaakt, dat hij het waagde hare be-

schrijving onder den titel van Formicina Austriaca uit te geven,

terwijl hij eenigen tijd later de beschrijving der Hongaarsche

soorten in een program der Oberrealschule liet opnemen. In

het jaar 1861 verscheen van hem een zeer grondig werk , in-

gerigt naar de bekende wijze van Redtenbacher’s Fauna Austriaca

en betiteld: die Europäischen Formiciden, nach der analytischen

Methode bearbeitet. Sedert dien tijd heeft hij zich ook meer

bijzonder op de kennis der exotische soorten toegelegd, daar-

over verscheidene opstellen in het meergenoemde tijdschrift door

den druk bekend gemaaakt en werd dientengevolge en om zijne

uitgestrekte kennis der orde van Hemiptera, door de Keizerlijke

Academie der wetenschappen te Weenen uitgenoodigd om voor

BEDS Cs R 1k: T 119

de beschrijving van de reis om de wereld, door het Oostenrijk-

sche fregat Novara in 1857—59 gedaan, de Formiciden en

Hemiptera te behandelen.

Het eerste gedeelte is in het jaar 1865 in het licht versche-

nen ', van het tweede zijn nog slechts de Hemiptera heteroptera

uitgegeven. Beiden zijn bewijzen van voortvarenden ijver, uit-

gestrekte kennis en scherp onderscheidingstalent.

De uitgave mijner monographie over Scutelleriden gaf den

Heer Mayr aanleiding te trachten met mij in briefwisseling te

komen, welke correspondentie sedert tusschen ons vrij geregeld

is voortgezet, vooral nadat ik den Heer Mayr voorgesteld had

de mierensoorten van ’s Rijks Museum te Leyden te herzien, aan

een naauwkeurig wetenschappelijk onderzoek te onderwerpen en

zoo er nieuwe soorten onder voorkwamen, die te beschrijven.

Met groote bereidwilligheid nam hij die taak op zich, die

hem de gelegenheid zou verschaffen vele nieuwe vormen, vele

onbekende soorten onder de oogen te krijgen. Een uitvloeisel

van zijne werkzaamheid is het voorstaande opstel.

De schrijver daarvan, meer en meer door den arbeid zelf tot

het onderzoek der geheele Mierenfauna van Oost-Indië opgewekt,

verlangt daarover een uitgebreider werk in het licht te geven,

zoodra hij daartoe de noodige bouwstoffen zal verzameld hebben.

Het is om hem in dat loffelijk voornemen te ondersteunen, dat

ik de Nederlandsche entomologen, die Oost-Indische insecten

bezitten , uitnoodig om hunne mierensoorten aan den Heer

Mayr? ter bestemming toe te zenden. Moge mijne stem niet die

eens roependen in de woestijn wezen.

Ss TVs

ı Zoologischer Theil. Formieidae von Dr. Gustav L. Mayr mit IV Tafeln in 4°,

Prijs 5 fl. Oost. of 3 Thal. 10 N. Gr.

Zoologischer Theil. Hemipteren von Dr. Gustav L. Mayr mit V Tafeln in 4°.

Prijs zwarte platen 7 fl. 50 Oost. = 5 Thal. met gekleurde platen 9 fl. 50 Oost.

2 Adres: Wien. III Hauptstrasse 75.

KLEINE ENTOMOLOGISCHE AANTEEKENINGEN ,

DOOR

P. 6, T. SNELLEN.

1°. over Zygaena Filipendulae , varieteit Chrysanthemi

Borkh. Esp., Hubn., Ochs.

Deze zoo zeldzame varieteit is in den zomer van 1864 in

Engeland bij St. Leonards-on-Sea gevangen, zie Edward Cooper,

in the Entomologist's Monthly Magazine, pag. 145. Zoo ver ik

weet, is nog van geene andere soort van het genus Zygaena

eene dergelijke afwijking waargenomen, waarbij de roode kleur der

voorvleugelvlekken en achtervleugels in donkerbruin veranderd is.

2°. over Ciduria ferrugata L.

Door Engelsche Lepidopterologen is de varieteit A (Guenée) van

Ferrugata (Unidentaria, Haw., Wood) steeds vrij algemeen als

eene afzonderlijke soort beschouwd en nog laatstelijk is deze

quaestie in onderscheidene Engelsche Tijdschriften behandeld (zie

Knaggs, The Entomologists Annual for 1865, pag. 100,

KLEINE ENTOMOLOGISCHE AANTEEKENINGEN. 191

H. d’Orville, The Entomologists Monthly Magazine, 1, pag. 92).

Guenée echter, ofschoon door het zeer verschillend uitzigt der

beide vormen geneigd om hen als twee soorten aan te nemen,

aarzelt echter zulks te doen, aangezien Sepp hen uit dezelfde

rups kweekte. Hieromtrent merkt d’Orville 1. c. aan, dat het

zeer mogelijk is dat Sepp beide vormen uit rupsen kweekte die

hij voor dezelfde hield, daar de rupsen zoo op elkander gelijken

dat men moeijelijk eenig punt van verschil kan vinden, doch

dat hij er aan twijfelt of Sepp beiden uit een broed eijeren

heeft gekweekt, want hij (d’Orville) heeft meermalen Uniden-

taria en Ferrugata uit het ei gekweekt en waargenomen dat

eijeren door den eerstgenoemden vlinder zoo wel als die door -

den tweeden gelegd, altijd onveranderlijk dezelfde vlinders voort-

bragten als de moeders, zonder overgangen.

Ten opzigte van Sepp is de zaak deze: Uit een den 16°”

Junij gevangen vlindertje verkreeg de heer Ver Huell eijeren ,

die den 16% Julij daaraanvolgenden de rupsjes leverden ; deze

vervelden drie malen, verpopten na den 9% Augustus en

gaven van den 25% Augustus af de vlinders. Het eerst uit-

gekomen exemplaar, op plaat XXXI van deel V, bij fig. 10 in

zittende houding afgebeeld, is een wijfje en een gewoon, rood-

bruin, typisch voorwerp; een dergelijk wat donkerder mannetje

is bij fig. 11 voorgesteld, terwijl de heer Ver Huell, als voor-

beeld van het verschil in kleurschakeering bij deze soort, fig. 12

een wijfje van de twijfelachtige varieteit Unidentaria afbeeldt.

Welligt behoorde dit mede onder de voorwerpen, gekweekt

uit de op 16 Junij verkregen eijeren. Ik zeg welligt, want be-

paald vermeld heeft Ver Huell het niet; het is dus mogelijk dat

het niet zoo is; ook zegt hij niet of zijne gekweekte voorwerpen

‚nog verder variëerden, evenmin als hij de moedervlinder beschrijft.

De zaak kan dus door de aanhaling van Sepp niet worden

uitgemaakt en verder onderzoek blijft zeer wenschelijk.

Ik zelf heb Unidentaria nog nooit uit het ei gekweekt, wel

Ferrugata en ook nog uit eijeren, in den zomer verkregen, voor-

werpen bekomen die van den door Guenée beschreven type,

199 KLEINE ENTOMOLOGISCHE WAARNEMINGEN.

waarbij de middenband der voorvleugels roodbruin is, verschillen

door de purpere kleur van dien band (1 &, 2 9). De in Mei

uitgekomen stukken (5 d, 1 2) vertoonen niets van de purperen

tint, wel een in Julij gevangen d. Van Unidentaria heb ik

1 3 (uitgekomen in Mei) en 1 2 (gevangen den 5° Augustus).

Het laatste wilde geene eijeren leggen. Daarentegen heb ik

thans 15 of 16 poppen liggen uit eijeren van een in ’tlaatst van

Julij 1866 aan de plassen bij Rotterdam gevangen wijfje. Dit

behoort mede tot het purpertintige ras. De rupsen heb ik, door

andere bezigheden verhinderd , niet beschreven.

Hoewel de Engelsche Entomologen soms al vrij ligt overgaan

tot het aannemen van soorten en in dat opzigt zelfs eenen kwa-

den naam hebben, zou men toch verkeerd doen met aan hunne

meeningen onze aandacht te onthouden. Zijn deze in sommige

gevallen overdreven, in anderen is het toch zeker dat zij met

de waarheid overeenkomstig zijn.

5°. over Margarodes , als generieke naam.

In Hagen’s Bibliographie I, pag. 524, vind ik onder L. Guil-

ding eene verhandeling van dezen schrijver vermeld , getiteld:

On Margarodes, a new Genus of insects found in the neigh-

bourhood of Ants nests. (Tab. I). Trans. Linn. Soc. of London

1855, T. 16, P. 1, p. 115—119. De naam Margarodes is

ook door Guenée, in zijne Suites à Buffon, Deltoides et Pyra-

lides 1854) gebezigd voor een genus der Pyraliden.

4°. over de rupsen die in planten veranderen.

De heer J. Backer Sr. heeft op de 21° Algemeene Vergade-

ring der Nederlandsche Entomologische Vereeniging voorlezing

gedaan van eenen zeer opmerkelijken brief over dat punt, welke

in zijn geheel is opgegenomen in het verslag. Waarschijnlijk

handelt ook daarover: W. V. Guise, The vegetable Caterpillar

from New-Zealand in Morris’ Naturalist, 1857, Tom 7, p. 106—

108 (zie Hagen, Bibliographie I, p. 526).

KLEINE ENTOMOLOGISCHE WAARNEMINGEN, 195

Mededeelingen over hetzelfde verschijnsel zijn ook te vinden

in het Bulletin de la Société Linneenne de Normandie, Vol. X

p- 50 enz., door den heer Eudes-Deslongchamps. Volgens dezen

zijn het voorwerpen van Sphaeria (eene zwamsoort), die zich

uit in den grond gestorven rupsen ontwikkelen, gelijk Dr. Snel-

len van Vollenhoven ook reeds aanmerkt.

BESCHRIJVING EENER NIEUWE SOORT VAN

PENTATOMIDE,

DOOR

Prof. C. STAL.

LYRAMORPHA VOLLENHOVN, Stal.

Pallide olivaceo-virescens , nitidus, superne in carneum obso-

lete vergens; antennis rufescente-testaceis; hemelytris pallide

carneis, litura ramosa media nebulaque pone medium posita

nigro-fuscis ; membrana fusco-vinacea; alis sordide vinaceis ;

abdomine dorso violaceo, hic illic aenescente-nitido, margine

denticulis remotis nigris armato; tibiis tarsisque testaceis.

& Long. 21, Lat. 11 millim. |

Patria: Insula Morotai (Coll. Stäl).

Antennae articulo secundo superne obsoletissime sulcato, arti-

culo tertio duplo et dimidio longiore ; articulo ultimo exempli

descripti mutilo. 'Thorax remote subtiliterque punctatus, margi-

nibus lateralibus anticis rectis, posterius rotundatis, leviter

reflexis, angulis lateralibus rotundatis, haud productis. Scutellum

remote punctulatum, retrorsum sensim acuminatum. Hemelytra

dense punctulata. Pectus punctis raris adspersum. Venter laevis,

opacus, carina obtusa media nitida; spina basali antrorsum ultra

medium mesosterni producta; angulis apicalibus segmenti ultimi

acutiusculis, leviter productis, pone segmentum anale haud vel

vix prominulis; segmento anali apice leviter sinuato, medio

angustissime inciso.

C. SràL.

EENIGE NOORD-AMERICAANSCHE DIPTERA,

DOOR

F. M. VAN DER WULP.

In den laatsten tijd hebben de Noord-Americaansche Diptera,

na die van ons eigen werelddeel, bijzonder de aandacht getrok-

ken van velen, die zich met de studie dezer insecten-orde bezig

houden, en het laat zich aanzien dat binnen betrekkelijk weinig

jaren, de fauna van Noord-America, wat de tweevleugeligen

betreft, bijna even goed bekend zal zijn als die van Europa.

De aanleiding hiertoe is vooral geweest, dat de Baron van Osten-

Sacken, die zich reeds sints lang als uitnemend dipteroloog had

doen kennen, in zijne betrekking van Secretaris der Russische

legatie te Washington, een geruimen tijd aldaar heeft doorge-

bragt en zich die gelegenheid heeft ten nutte gemaakt, om er

eene rijke en uitmuntende verzameling van Diptera bijeen te

brengen, terwijl professor Löw te Meseritz begonnen is, de

massa der daarin vervatte soorten, te gelijk met een aantal

anderen, die reeds vroeger uit Noord-America waren overgebragt ,

op de hem eigene, meesterlijke wijze uiteen te zelten en te

beschrijven.

Eene kleine verzameling van Noord-Americaansche Diptera ,

door den heer Thure Kumlien met insecten van andere orden uit

Wisconsin aan het Leydsche museum toegezonden, werd dan ook

met groote belangstelling door den zco ijverigen en verdienste-

lijken Conservator bij die inrigting, Dr. Snellen van Vollenhoven,

ontvangen, die mij welwillend in de gelegenheid stelde deze

voorwerpen te onderzoeken en met de bestaande beschrijvingen

te vergelijken.

126 EENIGE NOORD-AMERICAANSCHE DIPTERA.

Ofschoon het aantal der daarin voorkomende soorten niet zeer

groot was, — ongeveer een honderdtal, — vond ik daarin al

dadelijk bevestigd, dat de fauna van Noord-America ten aanzien

der tweevleugeligen, van die van Europa niet zoo sterk ver-

schilt als men zou verwachten van twee werelddeelen door den

breeden oceaan van een gescheiden; niet alleen dat de vormen

over het algemeen eene opmerkelijke overeenkomst aanbieden ,

maar zelfs verscheidene bij ons gewone soorten zijn ook daar

aanwezig. Onder de soorten, die ik onderzocht, vond ik de

volgenden, die ook bij ons voorkomen:

Chironomus riparius, Meig.

» aprilinus , Meig.

» chloris, Meig.

» pedellus, Linn.

» viridis, Macq.

Tanypus monilis, Linn.

Coenomyia ferruginea, Latr.

Nemotelus nigrinus, Fall.

Tabanus bromius, Linn.

Syritta pipiens, Linn.

Melanostoma mellina, Linn.

Gastrophilus Equi, Fabr.

Gymnosoma rotundata, Linn.

Lucilia Caesar, Linn.

Sapromyza longipennis, Fabr.

» lupulina, Fabr.

» notata, Fall.

Olfersia Ardeae, Macq.

Zooveel ik heb kunnen nagaan, was het, behalve alleen van

Syritta pipiens, Gastrophilus Equi, Gymnosoma rotundata en

Lueilia Caesar, van de overige hier opgenoemde soorten niet

bekend, dat zij ook in Noord-America worden gevonden.

Daarentegen waren onder de overigen betrekkelijk slechts

weinig soorten, die ik naar reeds bestaande beschrijvingen kon

bestemmen, en wel:

Bibio fuscipennis, Macq. Dipt. exot. I. 1. 87. 5.

EENIGE NOORD-AMERICAANSCHE DIPTERA. 127

Bibio hirtus, Löw, Berl. Ent. Zeitschrift 1864. 51. 2,

Beris lata, Walk. List. Brit. mus. I. 127 !.

Stratiomyia quadrigemina, Löw, Berl. Ent Zeitschr. 1865, 199. 4.

Odontomyia pilimana , Löw, |. c. 146. 27.

Chrysops obsoletus, Wied. Aussereur. Zweifl. I. 211. 95.

Erax stylatus , Fabr. Wied. |. c. I. 462. 57. pl. 6. f. 6.

Bombilius (Sparnopolius, Löw) fulvus, Wied. |. c. I. 547. 97.

Anthrax Pluto, Wied. |. e. I. 261. 11.

Leptis mystacea, Macq. Dipt. exot. II. 1. 50. 1.

Eristalis transversus, Wied. Aussereur. Zweifl. II. 188. 51.

Psilopus Sipho, Say, Löw, Monograph. Dipt. North-Amer.

II. 247. 2. ;

Psilopus scobinator, Löw, 1. c. 268. 11.

Chrysotus discolor, Löw, |. c. 182. 9.

Saucropus superbiens, Löw, |. c. 227. 5.

Dolichopus scoparius, Löw, l. c. 70. 58°,

» bifractus, Löw, 1. c. 55. 24.

Tetanocera plebeia, Low, |. c. I. 120. 11.

» plumosa, Low, l. c. I. 121. 12.

» flavescens, Löw, 1 e. 1. 115. 5.

1 Deze soort onderscheidt zich, behalve door breederen vorm, ook vooral door het

ongedoornde schildje, en zal waarschijnlijk tot een nieuw geslacht aanleiding geven.

2 Van Dol. scopiarius, die door Löw naar een enkel d is beschreven, heb ik niet

alleen een d, maar ook een in de bezending van den heer Kumlien gevonden.

Het d' is ongelukkig niet zoo gaaf, dat ik in staat zou zijn Löw’s beschrijving, die

ten opzigte der geslachtsdeelen, om gelijke reden onvolledig moet blijven, geheel aan

te vullen; alleen kau ik er bijvoegen, dat het hypopygium glanzig zwart is, met

flaauwen metaalglans en van onderen met eenige witte bestuiving; de lamellen zijn

van dezelfde gele kleur als de pooten, groot, aan het uiteinde van boven hoekig,

van onderen afgerond; de bovenzijde is als omgevouwen en heeft aan den binnenkant

eene uiterst korte, zwarte beharing ; daarentegen is aan de buitenzijde geene bewim-

periog met borstels aanwezig, althans deze bevindt zich bij het exemplaar, dat ik

voor oogen heb en dat blijkbaar geleden heeft, aan geen der beide lamellen. De voor-

heupen hebben, behalve de zwarte beharing, waar Löw van spreekt, ook eene dui-

delijke witte bestuiving. Het 2 heeft het aangezigt breeder, zilverachtig grijs, met

het onderste derdedeel iets vooruitstekend en van boven met eene flaauwe langsgroeve ;

de pooten zijn eenvoudig; aan al de tarsen zijn de vier laatste leden zwartbruin, aan

de voortarsen gaat die kleur ook nog tot de spits van het eerste lid over; in het

niet verdonkerd zijn van de spits der zchterscheenen en alle overige kenmerken komt

het zoodanig met het & overeen , dat er geen twijfel overblijft, of het wel tot deze

soort moet gebragt worden.

128 EENIGE NOORD AMERICAANSCHE DIPTERA.

Supromyza compedita, Löw, Dipt. Amer. Septentr. indigena,

Centuria 1”. 41. 76.

Calobata antennipes, Say, Wiedemann, Aussereur. Zweifl. II.

546. 25.

Chlorops trivialis, Löw, Berl. Ent. Zeitschrift, 1865. 47. 87.

Olfersia americana, Leach. Wiedem. 1. c. IL 606. 1.

Verscheidene andere soorten, waarop ik geene der beschrij-

vingen, die mij ten dienste stonden, kon toepassen, moet ik

voor nog onbeschreven houden, en van deze laat ik daarom de

beschrijving hier volgen.

1. Culex testaceus. (Plaat 5, fig. 1.)

Testaceus; thorace subvittato; abdomine linea laterali nigri-

cunte; pedibus lutescentibus : alis immaculatis. 2 long. 2j lin.

Kop donkerbruin; schedel en achterhoofd met grove, bruine

beharing. Sprieten lichtbruin, zwartachtig geringeld; de vederbos

lichtbruin met bleekgelen weerschijn. Zuiger langer dan de kop

en thorax, in ’t midden lichtbruin, aan den wortel en de spits

donkerder. Voelers (zie pl. 5, fig. 1) lichtbruin, de spits der

geledingen donker; het tweede lid het langst, ongeveer een

derde langer dan het eerste; de beide laatste leden ieder ter

halver lengte van het tweede lid; van digt voor de spits van het

tweede lid tot een weinig voor het uiteinde is aan de onder-

zijde eene aaneengeschakelde, digte, vrij lange beharing van

donkerbruine kleur, met bruingelen weerschijn; van boven en

aan de uiterste spits eene borstelige, minder digte beharing.

Thorax van boven donker geelbruin ; de schubachtige beharing ,

waarvan de topjes goudgeel zijn, wijzigt eenigzins de grondkleur

en laat een paar onduidelijke langsstrepen vrij; het schildje deelt

in de kleur en beharing van den thorax; borstzijden en achterrug

geelbruin; boven de achterste heupen een vlekachtige, geelachtig

witte weerschijn. Achterlijf platgedrukt, geelbruin, aan weder-

JAN. 23, 1869,

—

EENIGE NOORD-AMERICAANSCHE DIPTERA. 429

zijden met zwartachtige zijstreep, die vooral aan de laatste

ringen duidelijk wordt en daar ook eenigzins eenen achterzoom

vormt; de laatste ring bijna geheel zwartbruin ; de tang korter

dan die ring, geelbruin ; beharing des achterlijfs matig lang en

digt, geelachtig. Pooten en kolfjes vrij helder bruingeel. Vleu-

gels met geelachtige tint; de aderen en schubben lichtbruin ;

de bovenste basaal-cel langer dan de onderste.

2. Anopheles annulimanus. (Plaat 5, fig. 2.)

Fuscus; tibiis anticis albis fusco-annulatis ; melatarso postico

tibia longiori. &. long. 2 lin.

Kop zwartbruin; achterhoofd met grove zwarte beharing.

Sprieten witachtig, bruin geringeld; vederbos lichtbruin met

gelen weerschijn. Zuiger anderhalf maal zoo lang als kop en

thorax „ zwartbruin, van boven en aan de spits met lichten

weerschijn. Voelers (zie pl. 5, fig. 2) bruin; de beide eerste

leden donkerder; het tweede lid een weinig langer dan het

eerste, te zamen zoo lang als de sprieten; de beide laatste leden

ieder naauwelijks half zoo lang als het tweede, bruingeel, te

zamen elliptisch verbreed, schraal met lange haren bezet. Thorax,

schildje en achterrug donkerbruin, met fijne gele beharing; van

de schouders naar den vleugelwortel een smalle lichtgrijze zoom,

die in 't midden eenigzins hoekig naar onderen is uitgebogen ;

de borstzijden grootendeels lichtgrijs bestoven. Achterlijf naar

evenredigheid kort, graauwbruin; de achterzoom der ringen

zwartbruin, hetgeen op den buik, waar de grondkleur lichter

is, meer iu het oog valt; de tang korter dan de laatste lijfs-

ring, met lange omgebogen spitsen; beharing des achterlijfs matig

digt, fijn, van blonde kleur. Pooten donkerbruin; de heupen

en de wortel der dijen bruingeel; het uiteinde der dijen bijna

zwart, waartegen de bleekgele of witachtige kniespitsen duidelijk

uitkomen; digt bij den wortel der middendijen is een witachtige

ring, aan beide zijden begrensd door eene bruine kleur, don-

kerder dan de grondkleur; de voorscheenen, met uitzondering

van het wortel-derdedeel, witachtig, met drie donkerbruine

150 EENIGE NOORD-AMERICAANSCHE DIPTERA.

ringen, waarvan de laatste zeer kort voor de spits, die weder

wit of geelachtig is; die lichte kleur bevindt zich ook aan de

spits der overige scheenen; de achterpooten zijn lang en dun,

vooral de tarsen, waarvan het eerste lid een vierde langer is

dan de scheenen. Kolfjes zwartbruin, de steel en de wortel

van den knop lichter. Vleugels langer dan het achterlijf, met

flaauwe graauwachtige tint; aderen en schubben bruin; in

°t midden onder den voorrand, op de tweede langsader, bevindt

zich een vlekje en een weinig verder, over de kleine dwarsader,

een tweede, beiden door ophooping van schubbetjes gevormd ;

de bovenste basaal-cel is iets langer dan de onderste.

5. Tanypus futilis.

Fuscus ; abdomine albido „ fusco-annulato ; scutello, pedibus ,

halteribusque pallide flavis; alis pilosulis , nebulosis, submacu-

latis; furca nervi longitudinalis quinti sessili. 3. long. 13 lin.

Kop donkerbruin, tegen den oogrand met lichten weerschijn ;

zuiger en voelertjes bruin; sprieten met de vederbos bruingeel.

Thorax matig gewulfd, donkerbruin; de voorrand, de schouders

en een paar langsstrepen over den rug met witachtigen weer-

schijn; schildje vuilgeel; achterrug zwartachtig. Achterlijf door-

schijnend witachtig, met breeden bruinen achterzoom der ringen

en eene zwartbruine, afgebroken rugstreep ; de laatste ringen

over het geheel verdonkerd, eenigzins platgedrukt, de beide

laatsten een weinig verbreed; de tang bruingeel, zoo lang als

de laatste ring; beharing des achterlijfs bleekgeel of lichtbruin ,

vrij digt en lang. Pooten eenkleurig bleek bruingeel; de heupen

alleen iets donkerder; de voortarsen onbehaard; het eerste lid

ongeveer een vierde korter dan de scheenen; de voordijnen aan

de onderzijde , zoomede de geheele achterste pooten met fijne,

malig lange, geelachtige beharing. Kolfjes bleekgeel of witachtig.

Vleugels behaard, daardoor graauwachtig, wolkachtig gevlekt ;

het meest vallen in het oog een vlekje over de dwarsaderen, een

vlekje meer naar de vleugelspits tusschen de derde en vierde

langsaderen, en een vlekje onder de dwarsaderen niet ver van

EENIGE NOORD-AMERICAANSCHE DIPTERA. 151

den achterrand; het dwarsadertje aan den vleugelwortel is zwart

geteekend; de vierde langsader is voor hare uitmonding aan de

vleugelspits iets naar beneden gebogen; de vorkcel der vijfde

langsader begint aan de achterdwarsader en is alzoo ongesteeld.

4. Glaphyroptera lateralis. (Plaat 3, fig. 5, 4.)

Ochracea ; thorace utrinque macula majuscula , abdomine punctis

lateralibus nigris; antennis infuscatis, basi ferruginea; pedibus

flavis, .tarsis obscuris; alis flavescentibus, fascia ante apicem

dilute fusca. g. long. 2 lin.

Glanzig okergeel, tot het roestkleurige overhellende; aangezigt

en monddeelen iets bleeker; voorhoofd en schedel met eenige

korte gele borstels; bijoogen zwart, op eene iets gebogen dwars-

lijn geplaatst; het middenste kleiner, de buitenste digt bij den

oogrand. Sprieten zoo lang als de thorax; de vijf eerste leden

roestkleurig, vervolgens tot eene donkerbruine kleur wegsmel-

tende. Thorax met eene flaauwe aanduiding van een bruinach-

tigen middenband ; ter wederzijde met eene groote, scherp be-

grensde zwarte vlek, die boven den zijrand zich tot digt bij het

schildje voortzet en onder dien zijrand en den vleugelwortel zich

naar achteren tot tegen den achterrug uitbreidt; deze laatste

vooral in de zijden sterk ontwikkeld en aan weerskanten lobachtig

uitstekende; op den thorax eene korte, borstelige beharing, die

op de zwarte gedeelten zwart, overigens geel is; aan den ach-

terrand van het schildje eenige langere, gele of bruingele

haren. Achterlijf elliptisch, een weinig platgedrukt, iets breeder

dan de thorax; op den rug vooral naar achteren bruin wordende,

met zwarte zijvlekjes aan de tweede en volgende ringen en eene

korte, borstelige, geelachtige beharing. Pooten eenkleurig geel;

de tarsen alleen wat bruinachtig; de eindsporen der scheenen

geel; het eerste lid der voortarsen ongeveer zoo lang als de

scheenen en een vierde korter dan de overige leden te zamen.

Kolfjes klein, geel. Vleugels met geelachtige tint, die langs

den voorrand krachtiger is; vóór de spits een flaauwe bruinach-

tige dwarsband, die aan den voorrand vóór de uitmonding der

159 EENIGE NOORD-AMERICAANSCHE DIPTERA.

derde langsader ' smal begint, naar onderen zich verbreedt en

den achterrand niet volkomen bereikt; ook in den hoek, dien

de vijfde langsader aan haar uiteinde met den vleugelrand maakt,

is eene donkere schaduw ; de wortel van de vorkcel der vierde

langsader ligt juist onder het naar een dwarsadertje gelijkende

begin der derde langsader ; die vorkcel is aan hare uitmonding

onder de vleugelspits een weinig vernaauwd, de wortel van de

vorkcel der vijfde langsader ligt veel meer naar den vleugelwortel

en haar bovenste arm hangt bij zijnen oorsprong niet volkomen

met den ondersten te zamen.

5. Subula tenthredinoides. (Plaat 5, fig. 5—7.)

Thorace nigro , flavo-maculato ; abdomine rufo , basi nigro ;

pedibus flavis, femorum tibiarumque posticorum apice nigra.

9. long. 5 lin.

Kop zwart; voorhoofd smal, met grijzen haarglans, die boven

de sprieten het digtste is en op den schedel de bijoogen vrijlaat;

aangezigt uiterst kort; zuiger en voelertjes geel, zeer dik. Sprie-

ten langer dan de kop, bruin; de beide eerste leden kort, het

derde veel langer, cylindrisch, geleed, naar het uiteinde spits

toeloopend. Thorax, schildje en achterrug zwart met eenigen

glans ; geel geteekend zijn: de schouderknubbels, een band van

daar naar den vleugelwortel, eene vlek onder den vleugelwortel,

eene boven de voorheupen, eene boven de middenheupen, eene

ter wederzijde aan den achterhoek, binnenwaarts van den vleu-

gelwortel en een smal streepje ter wederzijde achter den dwars-

naad; voorts op het schildje eene middenvlek, rustende tegen

den achterrand, en een paar vlekjes ter wederzijde van den

achterrug, waarvan het onderste ter plaatse van de inwrichting

der kolfjes, die mede geel zijn. Achterlijf langwerpig, van den

derden ring eenigzins verbreed en vervolgens spits uitloopende ;

de eerste ring is van voren smal geel gezoomd, overigens zwart,

* Bij de benoeming dezer aderen volg ik het stelsel, door Schiner in zijne Fauna

austriaca aangenomen.

EENIGE NOORD-AMERIKAANSCHE DIPTERA. 155

dat op den tweeden ring wegsmelt tot eene heldere bruinroode

kleur, die verder het geheele achterlijf inneemt. Pooten met

de heupen helder roodgeel; de tarsen naar het uiteinde eenig-

zins gebruind; de achterheupen verbreed en het tweede lid aan

de binnenzijde zwartbruin; de spits der achterdijen voor ruim

een derde deel en die der achterscheenen voor ruim de helft

zwart, in welke kleur ook de sporen dezer scheenen deelen.

Vleugels met bruingele tint, die aan den voorrand krachtiger

is; aderen donkerbruin, behalve aan den uitersten wortel, alwaar

zij geel zijn; de vorkcel der derde langsader is iets korter dan

haar steel.

6. Oxycera picta.

Nigra; frontis lineis duabus, thoracis lineis quatuor, abdomi-

nis basi et apice, macula media et maculis lateralibus sulphu-

reis; anlennis pedibusque flavis. 2. long. 23 lin.

Kop glanzig zwart; ter wederzijde van het aangezigt een zoom

van witten weerschijn; onder de sprieten soms een klein geel

vlekje; voorhoofd met twee gele langsstrepen, die van voren

niet tot den sprietenwortel doorloopen en van achteren zich

vereenigende, een kring rondom de zwarte ocellenvlek vormen ;

het voorhoofd is zeer glanzig, als gelakt, en heeft kort boven

de sprieten eene kleine langsgroeve; langs den achterrand der

oogen loopt een gele, vrij breede zoom, die naar onderen

smaller en witter wordt en zich in den witten weerschijn van

de gezigtskanten verliest. Sprieten roestkleurig; het derde lid

met stompe punt; de borstel zwartbruin, even voor de spits

ingewricht. Monddeelen geel. Thorax glanzig zwart, fijn ge-

stippeld; op den rug vier gele langsbanden; de beide midden-

sten wijd uit elkander staande, van voren iets buitenwaarts om-

gebogen, van achteren niet volkomen het schildje bereikende en

aldaar een weinig spits toeloopende; de beide uitersten van

achteren eenigzins verbreed; nog zijn de beide schouderknubbels

geel, zoomede een smalle band van daar tot voor den vleugel-

wortel, alwaar hij zich tot eene driehoekige vlek uitbreidt ;

voorts zijn in de borstzijden een paar gele vlekjes. Schildje met

154 EENIGE NOORD-AMERICAANSCHE DIPTERA.

de beide doorntjes geel, de doorns zoo lang als het schildje.

Achterlijf glanzig zwart; de tweede, derde en vierde ring met

breede gele zijvlekken, die aan den rand elkander raken en

aan den binnenkant afgerond zijn; de vijfde ring is geheel geel,

even als eene vlek op den eersten ring en eene grootere dwars-

ovale op den derden ring; de buik is zwart, doch de zijvlekken

zijn ook daar zigtbaar. De gele kleur der teekeningen op kop,

thorax en achterlijf is een helder zwavelgeel. Pooten eenkleurig

roodgeel. Kolfjes bleekgeel. Vleugels glasachtig; de voorrands-

aderen geel, de overige aderen ongekleurd en allen tegen het

licht zigtbaar.

Aanmerking. Mogelijk is deze soort dezelfde als 0. unifasciata

Löw (Berl. Ent. Zeitschr. 1865. 9. 15), doch deze is kleiner

(slechts 14 lijn) en heeft het achterlijf met gelen wortel en spits

en eene gelen dwarsband in het midden. Zij zou ook wel kun-

nen zijn 0. maculata Oliv. van Macquart’s Dipléres exoliques.

Tom. 1. Part. 2. pag. 190, doch er is tamelijk veel verschil in

den vorm der gele strepen en vlekken aan kop en thorax. Indien

picta werkelijk tot maculata behoort, dan is deze soort onder-

hevig aan afwijkingen.

7. Sargus marginatus.

Viridi-aeneus nitidus ; scutelli margine posteriori, abdominis

margine, incisuris, ventre, pedibus halteribusque flavis; fronte

gultulis duobus albis; ocellis in triangulo dispositis; alis medio

subinfuscatis. 3 2. long. 51—-47 lin.

Voorhoofd in 3 glanzig metaalgroen, smal en naar boven nog

smaller toeloopende; in 9 glanzig metaalachtig blaauwzwart, iets

breeder en tot op den schedel dezelfde breedte behoudende, in

't midden over de geheele lengte met eene eenigzins verheven

lijst; in beide seksen boven de sprieten een paar helderwitte

druppelvlekken; bijoogen in eenen driehoek vrij digt bijeen ge-

plaatst; aangezigt en achterhoofd glanzig zwart; beharing van

den kop geelachtig. Sprieten bruingeel, met zwarten borstel.

EENIGE NOORD-AMERICAANSCHE DIPTERA. 155

Zuiger geel. Thorax en schildje glanzig metaalgroen, de borst-

zijden en de achterrug zeer glanzig zwart; schildje met min of

meer breeden gelen achterzoom; de lijst van de schouders

naar den vleugelwortel smal geel gezoomd ; ook de knubbel ter

wederzijde voor het schildje geelachtig. Achterlijf glanzig metaal-

groen,in g naar het uiteinde tot het donkerpaarsche overgaande;

een smalle rand ter wederzijde en de achterrand der ringen

geel; ook de buik geel, alleen tegen de zijden en den anus

verdonkerd; beharing van het lijf geelachtig. Pooten met de

heupen, alsmede de kolfjes geel. Vleugels met geelbruine tint,

aan den wortel glasachtig, in ’t midden slechts weinig verdon-

kerd; de aderen bij den wortel en den voorrand geel of bruin-

geel, de overigen zwartbruin; de randvlek bruingeel.

8. Chrysops aestuans. (Plaat 5, fig. 8, 9.)

Nigricans ; thorace glauco-vittato ; abdomine maculis dorsali-

bus trigonis albidis; epistomate ferrugineo-nitido; alarum basi,

costa, fasciaque media fuscis. 2. long. 43 lin.

Aangezigt onder de sprieten en in 't midden knubbelig, glanzig

roestkleurig, aan de kanten met graauwgele bestuiving; ter

wederzijde van den middensten knubbel met eene diep ingedrukte

stip; voorhoofd met graauwgele bestuiving; boven de sprieten

een groote glanzig zwarte wrat, die met de glanzig zwarte

schedelvlek niet zamenhangt; achterhoofd muisvaal; bakkenbaard

lichtgrijs. Sprieten een weinig langer dan de kop, het derde

lid zoo lang als de beide eersten ; roodbruin, de beide eerste

leden naar de spits donkerbruin wordende, het derde lid, met

uitzondering van den verdikten wortel, geheel van die kleur ;

de beide eerste leden met digte, borstelige, zwarte beharing.

Voelertjes roodgeel, naar de spits gebruind ; zuiger zwartbruin.

Thorax en schildje zwartbruin; over den thorax vier grijze langs-

banden, de beide middensten van achteren verkort, de uitersten

geheel aan den kant; borstzijden bijna geheel grijs, met bleek-

gele borstelige beharing. Achterlijf zwart; de tweede en vol-

gende ringen. met een vuilwitten, smallen achterzoom , die zich

156 EENIGE NOORD-AMERICAANSCHE DIPTERA.

in het midden tot een driehoekje uitbreidt; op den tweeden

ring is dit driehoekje het grootste en aldaar bevinden zich nog

een paar vuilwitte zijvlekken, waardoor een paar divergerende

zwarte vlekjes ontstaan; buik zwartachtig, met smallen geelach-

tigen zoom der ringen. Pooten zwart; digt bij den wortel der

voorscheenen een flaauwe gele ring; de middenscheenen , met

uitzondering der spits, en de wortel der achterste tarsen rood-

geel; de achterscheenen kort maar digt behaard. Kolfjes zwart,

Vleugeis bijna glasachtig, met den wortel, een smallen zoom

langs den voorrand en een dwarsband over het midden, don-

kerbruin ; deze teekening laat de basaal-cellen nagenoeg geheel

vrij; de dwarsband loopt zonder merkbare buiging, van den

voorrand over de discoidaal-cel, en verbleekt bij den achterrand,

waar alleen nog een zoom der aderen overblijft; de kern der

cellen, die door den dwarsband bedekt worden, is helderder ;

de vleugelspits is naauwelijks iets verdonkerd.

9. Leplogaster flavicornis.

Thorace fusco-cinereo ; antennis pedibusque flavis , abdomine

flavo, fusco-annulato ; alis hyalinis; cellula submarginali secunda

petiolo longiori, cellula posteriori secunda elongata, quarta bre-

viter petiolata. 3. long. 53 lin.

Aangezigt wit, naar boven sterk versmald; de schrale knevel-

baard witachtig, oogen met grof netwerk; het kleine voorhoofd

en het achterhoofd lichtgrijs; ocellenvlek zwart. Sprieten rood-

geel; de eindborstel bruinachtig. Thorax zwartbruin, grijs be-

stoven; in de borstzijden is de bestuiving lichter, bijna wit; de

knubbels aan de binnenzijde van den vleugelwortel bleekgeel.

De eerste ring des achterlijfs geheel donkerbruin; de tweede en

volgenden geel met donkerbruinen zoom aan de insnijdingen en

in tmidden op den rug met eene wegsmeltende bruine vlek ;

de beide laatste ringen weder geheel donkerbruin. Pooten bleek

roodgeel; heupen aan den ‘wortel graauwachtig, lichtgrijs be-

stoven; het laatste tarsenlid aan de spits gebruind en met zwarte

haken; de achterdijen als gewoonlijk op de laatste helft verdikt

v.d. W fec

Americaansche Diptera.

AJW sculps

Americaansche Di ptera.

Mi 70 daneen Rn figg: A

SE Hen, jut se ki,

ARIE PARO DA gr tra Sa a

ato Nae, + se Aa, Ar ee Ni = qa ait Het ;

ie : ;

4 iy

dea LEA

in i Ka

ba 2

hand in, Ri

| “x whee RE

i i why A pense

vida tr Paie

ae Pi ar

à Ti : “>

PARENT "ER MARNE À

ASI 185 Br A née

dé aM pena

SU, ju Mb rune 4 cal né

Wat sh: VAA he % DE Li A

EENIGE NOORD- AMERICAANSCHE DIPTERA. 157

en aldaar met een donkerbruinen, wegsmeltenden ring; aan de

achterpooten zijn voorts de uiterste knieén zwart en het uiteinde

der scheenen donkerbruin. Kolfjes bleekgeel. Vleugels glasachtig;

de vorkcel der derde langsader (tweede onderrandcel) is ander-

half maal zoo lang als haar steel; de tweede achtercel driemaal

zoo lang als haar steel; de vierde achtercel zeer kort gesteeld.

Aanmerking. In de meeste kenmerken komt deze soort zoo

veel overeen met L. flavipes Löw (Diptera Americae septentr.

indigena, centuria secunda n°. 15), dat ik eerst meende werke-

lijk die soort voor mij te hebben; aan die soort wordt echter

door Lòw een bruingelen voorrand der vleugels toegeschreven ,

waarvan in de mijue niets te zien is; daarentegen maakt hij

geen melding van de bruine teekening der achterpooten; ik moet

daarom tot het besluit komen dat mijne soort eene andere is.

Het zou evenwel mogelijk kunnen zijn, dat L. flavipes Low ,

waarvan alleen het 2 beschreven is, en L. flavicornis, waarvan

ik alleen: het 4 ken, als beide seksen bijeen hooren.

10. Dasypogon laticeps. (Plaat 5, fig. 10—16.)

Nudus; thorace flavido, in dorso villa media maculisque

quatuor fuscis; abdomine fusco, incisuris pallidis ; pedibus fer-

rugineis, femorum tarsorumque apice nigro ; capite lato; alis

infuscatis. 3. long. 5 lin.

Van korte ineengedrongen gestalte. Kop zeer breed en plat,

merkelijk breeder dan de thorax, van voren gezien grootendeels

door de oogen gevormd, die hoog boven den diep ingezonken

schedel uitkomen en vooral naar de gezigtszijde een grof net-

werk hebben. Het aangezigt is geelachtig aschgraauw, in ’t mid-

den met eene langsgroeve ; de knevelbaard is onbeduidend en

bestaat slechts uit enkele gele borstels; het zeer kleine zwart-

achtige voorhoofd, diep tusschen de oogen ingezonken, steekt

met een klein vierkant bultje boven den sprietenwortel uit.

Sprieten zwart; de beide eerste leden zeer kort; het tweede

vrij breed; het derde verlengd, aan den wortel verdund; de

158 EENIGE NOORD-AMERICAANSCHE DIPTERA.

eindgriffel kort, aan den wortel dik, aan ’tuiteinde sterk ver-

dund. Zuiger en voelertjes zwartbruin, de voelertjes cylindrisch,

aan 't uiteinde met lange geelachtige borstels. Achterhoofd geel-

achtig grijs, met bleekgele beharing, die tegen den achterrand

der oogen eene soort van krans vormt. Thorax en schildje

graauwachtig geel; de borstzijden lichtgrijs; over den rug een

donkerbruine langsband, die aan den hals begint, aldaar vrij

breed is en allengs zich versmallende, vóór het midden eindigt;

ter wederzijde nevens dien band een paar vlekken van dezelfde

kleur, de voorste iets grooter dan de achterste. Achterlijf kort,

kegelvormig, donkerbruin met den eersten ring en de insnijdin-

gen der overige ringen geelachtig. Zoowel thorax als achterlijf

zijn bijna kaal; alleen voor in de borstzijden en onder den

vleugelwortel zijn eenige tamelijk lange bleekgele haren. Pooten

roestkleurig; de voorste heupen aschgraauw ; de scheenen aan

de spits voor minstens een derde deel zwart; ook het tweede

en derde lid der tarsen aan de spits en de beide laatste leden

geheel zwart; de pooten zijn stevig, hebben eene digte geel-

achtige beharing en bovendien vele lange gele borstels, vooral

aan de eerste leden der voortarsen en aan de middentarsen ;

voorscheenen zonder einddoorn; de achterdijen worden naar het

uiteinde dikker en zijn daar, inzonderheid van boven, eenigzins

gebruind; van onderen hebben zij tot voorbij het midden eenige

lange gele wimpers; de achterscheenen zijn kort, naar het uit-

einde kolfachtig verdikt, dit verdikte gedeelte zwart en digt met

zwarte, aan de uiterste spits weder met vosroode beharing en

voorts met eenige lange gele borstels bezet; de achtertarsen

zijn anderhalf maal zoo lang als de seheenen; het eerste lid zoo

lang als de drie volgenden te zamen, zeer verdikt en digt met

vosroode beharing bedekt; ook op de beide volgende leden is

dergelijke beharing , doch minder digt; allen hebben bovendien

enkele lange gele borstels. Kolfjes vuilgeel. Vleugels bruin-

achtig, aan de wortelhelft donkerbruin, doch voorbij het midden

langzamerhand verflaauwende ; de aderen zwart.

EENIGE NOORD-AMERICAANSCHE DIPTERA. 159

11. Acrocera obsoleta. (Plaat 5, fig. 17.)

Nigra; abdomine pallide flavo, basi anoque nigris ; pedibus

albidis , unguibus nigris ; alarum nervis , praeter nervos longi-

tudinales duos priores , obsoletissimis ; furca in apice petiolo

breviori. 4. long. 24 lin.

Kop zwart; achter de oogen een zoom van lichtgrijze bestui-

ving; de zeer kleine sprieten zwartbruin. Thorax en schildje

zwart, met flaauwen glans en zijdeachtige lichtbruine beharing ;

van de schouders naar den vleugelwortel eene fijne beenwitte

lijn, die aan haar voorste einde verbreed is; de knubbels ter

wederzijde voor het schildje bruinachtig. Achterlijf bleekgeel ,

aan den wortel en den anus zwart; de zwarte kleur niet scherp

begrensd; die van den wortel zich in ’t midden en aan de beide

zijden uitbreidende, zoodat de gele kleur aldaar dubbel uitge-

bogen is; de middenste ringen hebben eene aanduiding van

zwarte driehoekige rugvlekken; buik bleekgeel, met onduidelijke

zwarte dwarsbanden, die aan de laatste ringen breeder worden

en in tmidden zijn ingekeept. Pooten eenkleurig witachtig ;

alleen de haken der tarsen zwart. Vleugelschubben en vleugels

bijna glasachtig, met zeer flaauwe geelbruine tint; de aderen

lichtbruin; alleen de voorrandsader, de beide eerste langsaderen

en de wortel der derde langsader duidelijk, de overigen on-

schijnbaar; het gevorkte uiteinde der derde langsader, benevens

de dwarsader, die de derde en vierde langsaderen verbindt,

naauwelijks zigthaar als men den vleugel in eene schuine rigting

beziet; de vorkcel is ongeveer half zoo lang als haar steel.

Aanmerking. Deze soort is zeer verwant aan de ook bij ons

voorkomende A. orbiculus Fabr. (= globulus Panz.); bij laatst-

genoemde zijn ook de onderste vleugeladeren weinig gekleurd,

maar toch, tegen het licht gezien, duidelijk; de vorkcel is bij

haar grooter en komt in lengte met den steel overeen.

12. Syneches punctipennis. (Plaat 5, fig. 18—21.)

Testacea ; thoracis dorso nigro ; alis subflavescentibus ; stig-

140 EENIGE NOORD-AMERICAANSCHE DIPTERA.

mate punctoque sub nervi longitudinalis secundi apicem fuscis.

2. long. 17 lin.

Kop klein, bijna geheel door de van boven zamenstootende

oogen ingenomen; oogen met grof netwerk; bijoogen op den

schedel knopvormig verheven, zeer glanzig. Sprieten bleekgeel,

het eerste of liever de aaneengewassen beide eerste leden ge-

bruind, eylindrisch, met een paar borsteltjes geëindigd; het

laatste lid eivormig, van boven met een borsteltje; de eindbor-

stel vrij lang. Zuiger vooruitstekend, spits toeloopend, even als

de korte, tepelachtige voelertjes, bleekgeel. Thorax bultachtig

gewulfd, zwart, van boven met een flaauw spoor van grijsach-

tige langsstrepen; de schouderknubbels en het schildje bruin-

geel. Achterlijf spits toeloopend, bruingeel. Beharing van thorax

en achterlijf onbeduidend. Pooten licht bruingeel; de heupen

en dijen , vooral de achterdijen bruinachtig; de achterdijen zijn

verlengd en een weinig gebogen „ doch niet verdikt; de pooten

hebben eene fijne borstelige beharing, aan de achterdijen en

achterscheenen digter en langer. Kolfjes bruinachtig met bleek-

gelen steel. Vleugels met flaauwe bruingele tint en deels geel-

achtige, deels donkerbruine aderen; de eerste langsader heeft

hare uitmonding in den voorrand op ruim de halve vleugellengte,

de tweede langsader is over hare gansche lengte zacht gebogen

en heeft aan haar uiteinde geene hoekige buiging opwaarts; de

langwerpige discoidaal-cel ligt bijna in ’t midden der vleugels ;

de beide basaal-cellen en de anaal-cel zijn ongeveer even lang, en

de dwarsaderen, waardoor zij aan haar einde gesloten zijn,

loopen zigzagsgewijs en zijn verdonkerd , even als achterdwars-

ader, die ongebogen is; aan de uitmonding der eerste langsader

ligt de vierkante donkerbruine randvlek; de voorrand is aldaar

iets uitgezet; onder die randvlek is eene flaauwe schaduwvlek

tusschen de derde en vierde langsaderen ; de uitmonding der

tweede langsader is donkerbruin en op kleinen afstand daaronder

ligt eene stip van dezelfde kleur.

Aanmerking. Ik heb deze soort gebragt tot het geslacht Syneches

Walker, ofschoon ik moet erkennen „ dat ik dit geslacht niet

EENIGE NOORD-AMERICAANSCHE DIPTERA. 141

goed ken. Het moet echter de meeste kenmerken bezitten van

het geslacht Pferospilus Rondani, waarmede het door Löw wordt

geidentifieerd, en waartoe ook de in ons land voorkomende

Hybos muscarius Meig. behoort. Syneches schijnt intusschen zich

van Pterospilus te onderscheiden door de niet verdikte en van

onderen niet gedoornde achterdijen, en het is daarom vooral,

dat de boven beschreven soort zich werkelijk onder Syneches

laat rangschikken. Eene zekere verwantschap schijnt ook te be-

staan met het geslacht Acarterus Löw ', waar ook de achterdijen

eenvoudig zijn, doch daar is het laatste sprietenlid langer, meer

kegelvormig en de eindborstel korter.

15. Mulio americanus. (Plaat 4, fig. 1 — 4.)

Niger ; thorace antice , abdominisque basi rufo-hirsutis ; scu-

tello rubro-brunneo ; abdominis incisuris flavo-pilosulis ; pedibus

brunneis ; alis fumatis, costa testacea. 3. long. 74 lin.

Kop groot; voorhoofd zwart, naar den schedel versmald; aan-

gezigt kort, van boven zwart, naar onderen wegsmeltende tot

eene roodgele kleur, die zich ook over de naar achteren sterk

versmalde wangen voortzet; op het aangezigt en het voorhoofd

is eene korte, goudgele beharing; het tamelijk opgezwollen

achterhoofd zwartachtig, tegen den oogrand met platliggende ,

bleekgele, glanzige beharing, van achteren met eenen krans van

dergelijke haren, in ‘t midden achter de bijoogen met eene

langsgroeve; de mondopening zeer in de lengte getrokken en

schuin naar boven oploopende ; de zuiger regt vooruitstekend,

dun, zoo lang als de kop, zwart. Sprieten naauwelijks half

zoo lang als de zuiger; de beide eerste leden roodbruin,

van boven en van onderen met grove zwarte beharing; het

tweede lid ruim de helft korter dan het eerste; het derde zoo

lang als de beide eersten te zamen, langwerpig kegelvormig ,

spits toeloopende, aan ‘t uiteinde met een dun, vi) kort stijltje.

Thorax zwart of bruinzwart, van voren en op de schouders digt

* Die Dipterenfauna Süd-Afrika’s, I, blz. 263, pl. II, fig. 46.

149 EENIGE NOORD-AMERICAANSCHE DIPTERA.

met vosroode, in de borstzijden en op de borst met goudgele

beharing, welke laatste zich ook, doch veel schraler, op den

rug bevindt; nevens den vleugelwortel is binnenwaarts een plekje

met digtere goudgele beharing; ter wederzijde van den eenig-

zins uitstekenden achterhoek van den thorax 4 of 5 digt bijeen-

staande, lange en stevige, naar achteren gerigte zwarte borstels.

Schildje groot, roodbruin. Achterlijf zwart, aan den wortel met

langere en verder in de zijden met kortere, vosroode beharing;

overigens aan den voorzoom der ringen met platliggende, glanzig

gele beharing; buik aan den wortel roodbruin, naar achteren

zwart, evenzeer met gele beharing. Pooten donker roodbruin,

met de spits van dijen en scheenen , benevens de tarsen zwart;

de achterste pooten met korte, zwarte, doornachtige borstels.

De zeer kleine kolfjes zwart. Vleugels groot, met sterke bruin-

achtige tint, als berookt; de voorrand van een krachtig bruin-

geel; in ‘tmidden der bovenste onderrandeel wordt de tint

zwartachtig, de derde en vijfde langsaderen, met uitzondering

van haar uiteinde, zoomede de aderen , die met sterke bogten

de discoidaal-cel aan de buitenzijde begrenzen, worden van een

bruingelen zoom begeleid; de aderen zijn donkerbruin; het

verbreede gedeelte aan den uitersten wortel der voorrandsader

is zwart, met korte gele beharing.

Aanmerking. Volgens Löw (Monographs of the Diptera of

North-America, I, blz. 25 en 26), zouden nog geene soorten

van dit geslacht uit Noord-America bekend zijn; ook Osten-

Sacken vermeldt er geen in zijn Catalogue of the described

Diptera of North America.

14. Leptis griseola. Plaat 4, fig. 5.)

Obscure-cinerea ; antennis palpisque nigris; thorace vittis

quatuor fuscis ; alis nubeculosis, stigmate maculisque fuscis.

2. long. 23 lin.

Kop donker aschgraauw ; het voorhoofd naauwelijks een derde

van de kopbreedte, in het midden met eene langsgroeve; schedel

EENIGE NOORD-AMERICAANSCHE DIPTERA. 145

ter wederzijde tusschen den knubbel der bijoogen ingezonken ;

aangezigt langs de wangen diep ingedrukt, boven den mondrand

gewulfd; wangen en kinbakken met zwarte borstels bezet. Sprie-

ten en monddeelen zwart; de beide eerste sprietenleden borstelig ;

het derde lid iets korter dan het tweede, eenigzins peervormig,

met vrij dikken eindborstel. Zuiger en voelertjes borstelig. Thorax,

schildje en achterlijf donker aschgraauw; op den thorax vier

donkerbruine, niet scherp begrensde langsbanden, de beide mid-

densten het smalst; op de lijfsringen eene aanduiding van zwar-

ten voorzoom. Pooten donker graauwbruin ; de middendijen ,

al de scheenen en het eerste lid der tarsen bruingeel, de scheenen

met zwartachtige spits, de vier laatste tarsenleden zwartbruin.

Kolfjes vuilgeel. Vleugels (zie plaat 4, fig. 5) graauwachtig ge-

wolkt; de aderen donkerbruin en stevig; de randvlek groot,

donkerbruin, vrij scherp begrensd; een drietal donkerbruine

vlekken op kleinen afstand van den voorrand, tusschen den

wortel en de randvlek; de voorrand zelf gebruind, even als de

dwarsaderen; eene donkere schaduw op korten afstand langs de

spits en een gedeelte van den achterrand.

15. Chrysopila dispar. (Plaat 4, fig. 6—11.)

Flavescens vel ochracea; in & thoracis dorso fusco; abdominis

segmentorum limbo anteriori nigro, in 2 obsoleto; pedibus hal-

teribusque ochraceis; alis dilute-fuscis, apice et margine poste-

riori subhyalinis. 4 2. long. 5—4; lin.

Kop aschgraauw; in 4 het aangezigt en het kleine driehoekige

voorhoofd zeer diep tusschen en onder de oogen ingedrukt, de

knubbel boven den mond bijna kogelig, en even als de mond-

deelen zelven, okergeel; in g het voorhoofd zeer breed, met

fiine bruingele beharing. Sprieten okergeel, met vrij langen,

donkerbruinen eindborstel. Thorax in 4 van boven donkerbruin,

glansloos; schouders, borstzijden en achterrug graauwachtig geel;

schildje gewulfd, aan den wortel donkerbruin, naar achteren in

het okergele wegsmeltende; in g is de thorax meer okergeel; de

bruine kleur is er veel lichter of gaat soms in het helder roest-

144 EENIGE NOORD-AMERICAANSCHE DIPTERA.

kleurige over. Achterlijf 3 vrij kort, okergeel, met donker-

bruinen, soms vrij breeden zoom, aan den voorkant der tweede

en volgende ringen; de laatste of de beide laatsten ringen ge-

heel donkerbruin even als de haakvormige aanhangsels; in g het

achterlijf kegelvormig, langgerekt, in eene spitse legboor uitloo-

pend, geheel okergeel of licht roestkleurig, soms met min of

meer duidelijken bruinen zoom der ringen. Pooten en kolfjes

okergeel, de laatsten met den knop, vooral in d, gebruind.

Vleugels met graauwachtige tint, van den wortel tot de rand-

vlek gebruind; de randvlek zelve donkerbruin en de tint daarom

heen vooral donkerder; in g de kleur der vleugels lichter, aan

den wortel meer geelachtig, somwijlen zelfs de randvlek meer

geel dan bruin.

16. Syrphus signatus. (Plaat 4, fig. 12).

Thorace aeneo-nitido; lateribus scutelloque flavis; abdomine

lineari nigro; segmento primo fere toto, secundo tertioque fascia

curvata, quarto et ultimo vittis quatuor flavis. 3 2. long. 54 — 53 lin.

In habitus en teekening veel op eenen Melithreptus gelijkend ,

doch door den niet verdikten anus tot Syrphus behoorende. Kop

glanzig roodgeel, aangezigt in d met zwartbruine langsstreep ,

die bij het 2 slechts flaauwelijk is aangeduid; daarentegen heeft

in g het matig breede, naar boven iets versmalde voorhoofd een

glanzig zwarten dwarsband, die op den schedel verbreed is en

aldaar de geheele ruimte tusschen de oogen inneemt. Achter-

hoofd zwartachtig; achterste oogrand lichtgrijs of geelachtig ,

van onderen met zilvergrijze haren. Oogen naakt. Sprieten

roodgeel; het derde lid van boven en aan de spits gebruind.

Monddeelen geel. Thorax zeer glanzig, metaalachtig donkergroen;

een breede band van de schouders naar den vleugelwortel, de

achterhoeken van den thorax en verscheidene onregelmatige ,

groote vlekken in de borstzijden, geel; de borst zelve en de

achterrug glanzig zwart; het schildje geel; beharing van den

thorax bleekgeel, die van het schildje naauwelijks iets meer

bruinachtig. Achterlijf bandvormig, dat is niet breeder dan de

EENIGE NOORD-AMERICAANSCHE DIPTERA. 145

thorax en overal van gelijke breedte, glanzig zwart; de eerste

ring heeft die kleur alleen een weinig tegen den achterzoom ,

doch is overigens geheel roodgeel; de tweede ring met een door-

loopenden, een weinig naar voren omgebogen, roodgelen dwars-

band; de derde ring met een dergelijken band, die echter

breeder en tevens sterker gebogen is; de insnijdingen dezer

ringen zijn mede geel; de vierde ring heeft in ’t midden twee

gele langsstrepen, die van boven met den gelen zoom zamen-

hangen en van onderen de insnijding niet bereiken, en voorts

ter wederzijde eene schuin geplaatste, langwerpige, op zich zelve

staande vlek van dezelfde kleur; de vijfde ring heeft soortgelijke

teekening als de voorgaande, maar veel meer ineengedrongen ,

wijl de ring zooveel korter is; de buik is geel, naar achteren

zwartachtig; hier en daar schijnt de teekening van de bovenzijde

door; de beharing des achterlijfs is geelachtig, doch bepaalt

zich alleen tot de zijden. Pooten roodgeel, de tarsen naar het

uiteinde een weinig gebruind; aan de achterdijen is een ondui-

delijke bruine ring en ook de spits der achterscheenen is eenig -

zins gebruind, Kolfjes geel. Vleugels glasachtig, met bruingele

randvlek.

17. Echinomyia haemorrhoa. (Plaat 4, fig. 15—16.)

Nigricans subnitida ; scutello anoque rufescentibus ; pedibus

piceis ; epistomate utrinque setis duobis. 9. long. 53 lin.

Kop bleek roodgeel; voorhoofd ruim een derde der kopbreedte

innemende, donkerbruin, met vrij smallen geelrooden langsband ;

de borstels in eene dubbele rij tot even onder den spriet-

wortel afdalende; mondrand vooruitstekend en ter wederzijde

met stevige borstels bezet; op de wangen, digt bij den oogrand,

ter wederzijde twee borstels; achter de kinbakken eene lichte

beharing ; boven op het achterhoofd een zwarte borstelkrans.

De beide eerste sprietenleden roestkleurig, het tweede van voren

met korte borsteltjes; het derde ongeveer een derde korter dan

het tweede, matig breed, van voren afgerond en even als de

borstel zwart. Voelertjes draadvormig, roodgeel, aan de spits

146 EENIGE NOORD-AMERICAANSCHE DIPTERA.

een weinig gebruind. Thorax zwart met eenigen glans; de licht-

grijze bestuiving alleen aan de schouders en den voorzoom

merkbaar, en aldaar het begin van vier zwarte langsbanden ver-

toonende. Schildje eenigzins bruinrood, met lichtgrijze bestui-

ving. Achterlijf glanzig zwart, in de zijden hier en daar sporen

van witten weerschijn; de vierde ring roodbruin; de tweede en

derde ring hebben alleen aan den achterrand macrochaeten , op

den vierden ring zijn deze ook in ’t midden en rondom den

anus. Pooten glanzig zwart of donker pekbruin; de achterschee-

nen zelfs een weinig roodachtig; aan de buitenzijde der midden-

scheenen lange borstels; de borstels der achterscheenen van on-

gelijke lengte. Vleugels met graauwe tint, aan den wortel en

het begin van den voorrand een weinig bruingeel; de vierde

langsader is aan den hoek een weinig ingebogen; de achter-

dwarsader is bijna regt.

Aanmerking. Wiedemann's beschrijving van Tachina robusta

(Auszereur. Zweifl. II. 290. 15) zou misschien op de boven be-

schreven soort kunnen worden toegepast, doch daar wordt aan

den thorax eenigzins eene metaalkleur toegekend, terwijl op

den thorax eene meer algemeene grijze bestuiving en doorgaande

langsbanden, en voorts op het achterlijf witte weerschijnvlekken

zouden zijn. Voor ’t minst schijnt 7. robusta eene verwante soort

te zijn; of deze echter ook de borstels op de wangen heeft, is

onzeker, daar Wiedemann van dit kenmerk nergens melding

heeft gemaakt.

18. Schineria ruficauda. (Plaat 4, fig. 17--20.)

Nigra subnitida ; thorace antice canescente, lineis quatuor

nigris; abdominis lateribus albido-maculutis; ano rufo; episto-

mate albo, utrinque seta unica. 3. long. 52 lin.

Aangezigt en wangen zijdeachtig wit; het aangezigt een weinig

teruggetrokken en aan den mondrand vrij sterk weder uitgebo-

gen; wangen ongeveer zoo breed als de helft van de overlang-

sche doorsnede der oogen ; voorhoofd ruim een derde der kop-

EENIGE NOORD-AMERICAANSCHE DIPTERA. 447

breedte, een weinig vooruitstekend, glanzig zwart, in 't midden

met een doffen, roodbruinen langsband, die naar boven smaller

wordt; de voorhoofdsborstels dalen, meer of min in eene dub-

bele rij, ten getale van 5 of 4, nevens den sprietwortel af; het

aangezigt is kaal, behalve eene fijne, onbeduidende beharing

aan de wangen, digt bij den voorsten oogrand; voorts is ter

wederzijle op de wangen, ongeveer gelijk met den ondersten

oogrand, een stevige borstel; aan den mondrand ter wederzijde

een grootere en verder langs de kinbakken, te midden van eene

fijne witte beharing, eene rij van kleinere borstels. Het achter-

hoofd donkergraauw of zwartachtig, met korte, witte beharing

en boven tegen den achtersten oogrand een krans van zwarle

borstels. Oogen naakt, ovaal. Sprieten een weinig korter dan

het gezigt, schuin vooruitstekend; de beide eerste leden roest-

kleurig; het eerste lid zeer kort, omhoog gerigt; het tweede

dubbel zoo lang als het eerste, naar ’t uiteinde verbreed, van

boven met eenige borstels; het derde lid zwart of zwartbruin ,

ruim zoo lang als het tweede, naar het uiteinde sterk verbreed,

vierkant met eenigzins afgeronde hoeken; de sprietborstel tot

niet ver van de spits verdikt, een weinig voor het midden dui-

delijk geleed. (De voelertjes zijn bij den weinig uitstekenden

zuiger niet te zien). Thorax en schildje glanzig zwart, met licht-

grijze bestuiving, die aan de voorzijde van den thorax het begin

van vier zwarte langsstrepen vrijlaat; in de borstzijden is de

bestuiving digter; de borstels aan de achterhoeken van den

thorax en aan den achterrand van het schildje lang en stevig.

Achterlijf kegelvormig, aan ‘tuiteinde naar onderen eenigzins

verdikt, glanzig zwart, met lichtgrijze bestuiving, die inzonder-

heid aan de kanten vlekachtig optreedt; de anus is roestkleurig;

de eerste ring is merkelijk korter dan de tweede; macrochaeten

vind ik slechts twee in het midden van den derden ring en

voorts eenigen aan den achterrand van dien ring, en verschei-

denen rondom den anus (vermoedelijk zijn er ook op den tweeden

ring voorhanden geweest). Pooten zwart; de heupen en in min-

dere mate ook de dijen met lichtgrijze bestuiving; de borstels

aan de middenscheenen zijn lang en stevig, die aan de achter-

148 EENIGE NOORD AMERICAANSCHE DIPTERA.

scheenen iets korter; de haken en voetballen verlengd, vooral

aan de voortarsen, en door eenige lange en fijne borstels om-

geven. Vleugelschubben witachtig. Vleugels met bruinachtige,

aan den voorrand bruingele tint; de aderen donkerbruin , bijna

allen door een bruinachtigen zoom begeleid; de spitscel eindigt

met eene vrij naauwe opening op tamelijk verren afstand van de

vleugelspits; de spitsdwarsader en de achterdwarsader bijna

regt; de achterdwarsader in het laatste derdedeel van de spits-

cel uitkomende; de kleine dwarsader op het midden der dis-

coidaal-cel rustende: een randdoorn is niet aanwezig; daarentegen

is de derde langsader van digt bii den wortel tot aan de kleine

dwarsader met eene rij korte borstels; ook aan de onderzijde

van den vleugel zijn op diezelfde langsader eenige borstels.

Aanmerking. Deze Tachinine komt in habitus zoodanig over-

een met onze Europesche soorten van Micropalpus, dat ik bij

oppervlakkige beschouwing meende eene soort van dat geslacht

voor mij te hebben; de vorm van den kop en de sprieten, de

schuine rigting van deze laatsten, alsmede de duidelijk gelede

sprietborstel zijn inderdaad geheel die van het genoemde ge-

slacht; doch de niet behaarde oogen, de niet verlengde vierde

langsader en de plaatsing der achterdwarsader verbieden daaren-

tegen ten stelligste haar in dat geslacht op te nemen. Zij

schijnt eerder te behooren onder het geslacht Schineria van Ron-

dani, dat mij evenwel niet anders bekend is dan uit de be-

schrijving, welke Schiner er van geeft in zijne Fauna austriaca

(deel I, blz. 450); althans het komt mij voor dat de wezen-

lijkste kenmerken, daar vermeld, op deze soort toepasselijk

zijn. Overigens zal de bovenstaande uitvoerige beschrijving , zoo

ik vertrouw, hen die het geslacht Schineria meer van nabij

kennen , in staat stellen om te beoordeelen of ik in deze ook

hebbe ged waald.

19. Baumhaueria analis. (Plaat 4, fig. 21—95.)

Cinerascens; abdomine nigro micanti; scutello margine pos-

EENIGE NOORD-AMERICAANSCHE DIPTERA. 149

teriori anoque rufescentibus ; antennis pedibusque nigris; palpis

pallide flavis. 3. long. 5 lin.

Kop roodachtig wit, met zwartachtigen weerschijn; het voor-

hoofd grijs met bruinen langsband, matig vooruitstekend, boven

de oogen ongeveer een derde der kopbreedte; onmiddellijk boven

den wortel der sprieten eene glanzige plek ; voorhoofdsborstels

ter wederzijde in eene dubbele rije een weinig beneden den

sprietwortel afdalende; gezigtsborstels vrij stevig, langs de ge-

zigtslijsten tot bijna aan den sprietwortel opstijgende ; wangen

fijnbarig; achterhoofd met lichtblonde beharing, van boven met

eenen krans van zwarte borstels. Sprieten zwart met grijzen weer-

schijn; de beide eerste leden kort, het derde minstens zes maal

zoo lang als het tweede, bijna den mondrand bereikende; bor-

stel bij den wortel duidelijk geleed, bijna tot het einde verdikt.

Voelertjes bleek roestkleurig. Thorax grijs met zwarten weer-

schijn en vier zwarte langsbanden; schildje zwart, met licht-

grijze bestuiving, tegen den achterrand roestkleurig. Achterlijf

kegelvormig, grijs met zwarten, vlekkigen weerschijn en eene

zwarte, niet altijd duidelijke rugstreep; de vierde of laatste ring

roestkleurig, aan de zijden met witten weerschijn ; borstels

zoowel in ’t midden als aan den rand der ringen. Pooten zwart,

matig bezet met borstels; die der achterscheenen van ongelijke

lengte; aan den wortel van het eerste lid der voortarsen van

onderen eenige stijve borstels digt bijeen; voetballen vrij groot,

roodachtig; haken stevig en van lange borstels omgeven. Vleu-

.gelschubben vuilwit. Vleugels met bruingraauwe lint, de spitscel

even geopend; de achterdwarsader bijna regt.

20. Dexia triangularis. (Plaat 5, fig. 1 —5.)

Cinerea; thorace lineolis tribus dorsalibus et vittis duabus

luteralibus fuscis ; abdomine dorso maculis trigonis nigris ;

antennis, palpis pedibusque testaceis, femorum apice tarsisque

fuscis. 8. long. 47 lin.

Kop zijdeachtig wit, aan de wangen met bruinen weerschijn ;

150 EENIGE NOORD-AMERICAANSCHE DIPTERA.

aangezigt onder de sprieten slechts weinig uitgehold ; voorhoofds-

band fluweelzwart ; onmiddellijk boven den sprietwortel eene

halvemaanvormige glanzige plek. Sprieten en voelertjes kaneel-

kleurig; de sprieten smal; het tweede lid een weinig opgehoogd,

zwartborstelig ; het derde lid aan de uiterste spits gebruind ;

sprietborstel zwartachtig. Thorax grijs, deels met witachtige

bestuiving, van voren met drie digt bijeenstaande zwartachtige

langslijnen, en ter wederzijde met een breeden langsband van

dezelfde kleur, die aan de dwarsnaad vlekachtig is afgebroken ;

de schouders en een band van daar naar den vleugelwortel geel-

achtig; het schildje en eene plek daarvoor gelegen hellen eenig-

zins tot het roestkleurige over. Achterlijf kegelvormig, aschgraauw ;

de eerste ring in ‘t midden zwartachtig; de volgende ringen met

zwartachtigen flaauw glanzigen achterzoom, die zich op den rug

tot groote, met de spits naar voren gerigte driehoeken uitbreidt

en ter wederzijde daarvan rondachtig is ingebogen; de tweede

en volgende ringen hebben aan den rand eenige borstels; de

anus is in de zijden en van onderen geelachtig. Pooten niet

zeer lang, kaneelkleurig, de scheenen donkerder; de tarsen

zwartbruin; de dijen aan de spitshelft zwartachtig, dat zich

vooral aan de voorzijde doet zien en aldaar in schuine rigting

scherp van de grondkleur is afgescheiden. Vleugelschubben wit-

achtig. Vleugels met bruingraauwe tint en donkerbruine aderen;

tegen de aderen de kleur een weinig donkerder; voorrand zonder

doorn; de spitscel matig geopend, niet ver van de vleugelspits;

de vierde langsader zonder voortzetting aan hare ombuiging; de

spitsdwarsader een weinig gebogen; de achterdwarsader met

flaauwe dubbele bogt.

91. Aricia cinerella.

Cinerea ; thorace lineis quatuor fuscis obsoletis ; antennis ,

palpis pedibusque nigris; femorum apice tibüisque flavis. 3. long.

51 lin.

Aangezigt een weinig ingebogen en boven den mond iets

vooruitstekend ; lichtgrijs met donkeren weerschijn; langs de oog-

EENIGE NOORD-AMERICAANSCHE DIPTERA. 151

kanten een zoom van zilverachtig witten weerschijn; de kleine

voorhoofdsdriehoek fluweelzwart; oogen even gescheiden door

eene smalle witachtige streep, die in ’t midden door eene fijne

zwarte lijn gedeeld is. Oogen met fijne beharing, die slechts

weinig zigtbaar is en op de onderste helft geheel schijnt te ont-

breken. Sprieten zwart; de eenigzins vooruitstekende top van

het korte tweede lid een weinig roodachtig; het derde lid is

vrij smal en bereikt het opgebogen gedeelte van het gezigt; de

borstel matig lang gevederd. Zuiger en voelertjes zwart. Thorax

en schildje aschgraauw; op den thorax eene flaauwe aanduiding

van vier donkere strepen, waarvan de beide uitersten vlekachtig

zijn gedeeld. Achterlijf kort kegelvormig, geelachtig aschgraauw;

op den tweeden ring in sommige rigtingen een spoor van een

paar donkere stippen; op den derden ring eveneens, maar nog

onduidelijker. Heupen van de kleur van den thorax; dijen

zwart of zwartbruin „ met geelroode spits; de voordijen alleen

aan de knie, de middendijen voor een derde, de achterdijen

voor ruim de helft; scheenen geheel geelrood; tarsen donker-

bruin; de voetballen vrij groot en geel. Vleugels met graauw-

achtige lint, aan den wortel even als de vleugelschubben cen

weinig geelachtig; aan den voorrand een kleine randdoorn ; de

kleine dwarsader is iets verdikt en verdonkerd; de achterd wars-

ader heeft eene flaauwe buiging.

Aanmerking. In habitus gelijkt deze soort veel op onze A. errans,

doch zij onderscheidt zich, behalve door mindere grootte, nog

door de gedeeltelijk donkere kleur der dijen, door den meer

aschgraauwen thorax, waarop de langsstrepen minder duidelijk

zijn, en door het eenkleurige schildje.

29. Anthomyia tarsata. (Plaat 5, fig. 6.)

Cinerea ; antennis palpisque nigris ; antennarum articulis ba-

salibus ferruginosis ; pedibus rufis, tarsis fuscis; tarsorum an-

ticorum articulis mediis (in 2) subdilatatis. 9. long. 53 lin.

Kop witachtig grijs met zwarten weerschijn; aangezigt regt-

159 EENIGE NOORD-AMERICAANSCHE DIPTERA.

standig, zeer weinig ingebogen en aan den mondrand slechts

even vooruitstekend; voorhoofd omtrent een derde der kopbreedte

innemende, met zwarten, naar voren in het roestkleurige over-

gaanden langsband. Sprieten korter dan het gezigt; de beide

eerste leden roestkleurig, het derde lid zwart of bruinzwart,

bandvormig; de borstel met korte, duidelijke beharing of zoo

men wil, kort gevederd. Voelertjes zwart. Thorax, schildje en

achterrug aschgraauw; op den thorax onduidelijke donkere langs-

strepen; een vlekachtig afgebroken, bruine zijband ter weder-

zijde van den hals naar den binnenkant van den vleugelwortel.

Achterlijf elliptisch, spits toeloopende, uit vijf zigtbare ringen

bestaande, die onderling niet veel in lengte verschillen; de kleur

geelachtig aschgraauw , met een flaauw spoor van eene donkere

rugstreep. Pooten roestkleurig met zwartbruine tarsen; aan de

voortarsen is het eerste lid zoo lang als de volgenden te zamen,

de drie middenste leden zijn breedgedrukt, ook het laatste lid

is iets verbreed (zie plaat 5, fig. 6). Kolfjes en vleugelschubben

roodgeel. Vleugels met bruingele tint, aan den wortel roodgeel;

de aderen bij den wortel geel, verder bruinachtig; de voorrand

fijndoornig, aan het einde der hulpader met duidelijken rand-

doorn; achterdwarsader met zachte buiging.

25. Cordylura maculipennis. (Plaat 5, fig. 7 — 9.)

Nigra nitida; abdomine elongato ; pedibus anticis pallidis ,

femoribus tibiisque nigro-vittatis, tarsis sublus nigro-punctatis ;

pedibus posterioribus nigris, femorum basi pallida ; alis apice

fasciaque subfuscis. 3. long. 53 lin.

Aangezigt een weinig terugwijkend, bleekgeel; mondrand niet

vooruitstekend , ter wederzijde met een matig langen knevel-

borstel; wangen en kinbakken zeer smal. Zuiger dik met breede

eindlippen, bruingeel, aan de kanten zeer glanzig. Voelertjes

bleekgeel, aan het uiteinde iets verbreed, aldaar en van onderen

met eenige stijve borstels. Voorhoofd smaller dan de oogen,

bandvormig, van voren tegen den wortel der sprieten geelachtig,

aan de oogkanten wit, in het midden met fluweelzwarten langs-

PRE

v.d.W. fec. A.J.W. sculps.

Americaansche Diptera.

EENIGE NOORD-AMERICAANSCHE DIPTERA. 159

band ; schedel wit, met zwarte ocellenvlek ; voorhoofdsborstels

zwak en schraal, alleen van voren en op den schedel; achter-

hoofd gezwollen, glanzig zwart. Sprieten bleek roodgeel; het

derde lid ongeveer zoo lang als het tweede, aan het uiteinde

afgerond; borstel bruinachtig, fijn gevederd. Thorax, schildje

en achterrug glanzig zwart; op den rug cen vrij breede witte

middenband ; de borstzijden, vooral boven de voorste heupen, en

de zijden van den achterrug met witten weerschijn ; behalve een

paar borstels aan het eind van het schildje en een paar in de

borstzijlen boven de achterheupen, geene borstels voorhanden ;

ook de beharing onbeduidend. Achterlijf glanzig zwart, lang

gerekt, ongeveer twee en een half maal zoo lang als de thorax,

cylindrisch, aan den wortel iets vernaauwd, aan het uiteinde

verbreed; de eerste ring kort, de tweede en derde van gelijke

lengte, de vierde weder korter, de vijfde naar beneden omge-

bogen en met den zesden den eenigzins kolfachtigen anus vor-

mende; van de geslachisdeelen zijn alleen een paar tepelachtige

uitsteeksels zigtbaar; het achterlijf heeft eene fijne, digte, vrij

lange beharing, vooral aan de laatste ringen, rondom den anns

en aan de geslachtsdeelen. Heupen bleek roodgeel, evenzoo de

voorpooten, die alleen boven op de dijen en aan de voorzijde

der scheenen eene bruine langsstreep hebben ; de tarsenleden

hebben aan de onderzijde elk eene zwartbruine stip; de achterste

pooten glanzig zwart, alleen de dijen aan den wortel voor een

vierde of een derde bleek roodgeel; de tarsen eenkleurig zwart-

bruin; de achterste dijen en scheenen verlengd; de tarsen korter

dan de scheenen; de voortarsen van gelijke lengte als de schee-

nen; de haken en voetballen matig groot, in lengte ongeveer

gelijk aan het laatste tarsenlid; beharing der pooten kort en digt;

aan den voorkant der heupen en aan de voordijen langer; onder

aan de voordijen en aan de binnenzijde der voorscheenen eenige

langere, en aan de achterzijde der achterscheenen enkele kor-

tere, stijve borstels; voorts nog eenige borstels aan ’t uiteinde

der scheenen. Vleugelschubben klein en rondachtig, even als de

kolfjes, geelachtig. Vleugels korter dan het achterlijf, bijna

glasachtig, aan den wortel eenigzins geel; aderen zwartbruin ;

154 EENIGE NOORD-AMERICAANSCHE DIPTERA,

de beide dwarsaderen en het gedeelte der vierde langsader, dat

tusschen beiden ligt, met bleekbruinen zoom; ook de spits met

vrij breeden bleekbruinen zoom, die kort vöör de uitmonding der

tweede langsader begint en de vierde langsader even overschrijdt;

uitmonding der eerste langsader op ruim een derde der vleu-

gellengte; de beide armen digt bijeen; de kleine dwarsader ligt

een eind verder naar de vleugelspits, haar afstand van de ach-

terdwarsader is naauwelijks meer dan een vierde van den af-

stand tusschen deze en den vleugelrand; de derde en vierde

langsaderen loopen evenwijdig en bijna regt in de vleugelspits

uit; de achterste bacaal-cel en de anaal-cel groot.

Aanmerkingen. Van de Europesche Cordylurae wijkt deze soort

af door slankeren vorm, minder beharing, minder uitstekende

geslachtsdeelen en in zooverre door een ander aderbeloop, dat

de beide dwarsaderen digter bijeenliggen en het laatste ge-

deelte der vierde langsader niet gebogen maar regt loopt. Waar-

schijnlijk zal zij later aanleiding geven tot de vorming van een

nieuw geslacht, om welke reden ook de bovenstaande beschrij-

ving zoo uitvoerig is gemaakt.

Deze soort schijnt digt verwant met C. adusta Löw (Berl.

Ent. Zeitschr. 1865. 22. 41), doch bij deze is de langsband op

den thorax geel; de middenpooten zijn van dezelfde bleekgele

kleur als de voorpooten en de bruine zoom ligt alleen op de

achterdwarsader en strekt zich niet over de kleine dwarsader uit.

24. Herina metallica. (Plaat 5, fig. 10.)

Thorace nigro-caeruleo nilido ; abdomine viridi-aeneo vel

violaceo ; fronte fusco ; pedibus flavis , larsis apice infuscutis ;

alis fasciis tribus angustis et margine angusto apicali subfuscis.

g. long. 12 lin.

Kop vrij groot; aangezigt glanzig zwart, aan de kanten rood-

bruin, in ’t midden zacht uitgehold , zonder kielvormige ophoo-

ging ; voorhoofd donkerbruin , met korte en fijne beharing ; op

den schedel enkele langere borstels. Sprieten roodbruin, het

EENIGE NOORD-AMERICAANSCHE DIPTERA. 155

derde lid ongeveer vier maal zoo lang als het tweede, smal,

aan het uiteinde van voren spits toeloopend en aldaar een weinig

verdonkerd; borstel fijnharig, iets langer dan de sprieten. Thorax

glanzig blaauwzwart; schildje van dezelfde kleur, met vier borstels,

twee korteren in de zijden en twee langeren aan den achterrand.

Achterlijf elliptisch, aan den wortel en het uiteinde versmald ,

glanzig metaalachtig donker paars of groenachtig, met vrij

digte, korte, zwarte beharing. Pooten roodgeel, de achterheu-

pen deelen in de donkere kleur van den thorax; de laatste

tarsenleden gebruind. Kolfjes bruingeel. Vleugels bijna glas-

achtig, met drie smalle bruine banden en een smallen bruinen

zoom aan de spits; de eerste band ligt scheef , is zeer kort,

hangt te zamen met een bruinen zoom langs het-begin van den

voorrand, bedekt het punt waar de derde langsader uit de tweede

ontspringt, en eindigt op de vierde langsader even voorbij de achter-

ste basaal-cel; de tweede band ligt in dezelfde rigting als de eerste,

begint aan den voorrand bij de uitmonding der eerste langsader,

loopt over de kleine dwarsader en bereikt bijna de vijfde langs-

ader; de derde band, de langste van allen, ligt regtstandig en

convergeert alzoo van onderen met den tweeden ; hij begint aan

den voorrand even voor de uitmonding der tweede langsader ,

omzoomt de achterdwarsader en eindigt aan of zeer digt bij den

achterrand ; de bruine zoom langs de spits is flaauwer gekleurd

dan de banden en loopt van de uitmonding der tweede langs-

ader tot aan die van de vierde; de kleine dwarsader ligt onder

of nog iets voorbij de uitmonding der eerste langsader ; de

afstand tusschen de beide dwarsaderen is omtrent gelijk aan de

lengte der achterdwarsader; de vierde langsader is bij hare

verbinding met de beide dwarsaderen eenigzins hoekig heen en

weder getrokken.

Aanmerking. Naar den vorm van het aangezigt, dat zonder

kielvormige verhooging is, den grooten kop enz., zou deze soort

eigenlijk in het geslacht Rivellia Rob. D. te huis behooren. Het

onderscheid tusschen de geslachten Merina en Rivellia is echter

z00 weinig in ‘toog vallend, dat er geen bezwaar in kan gele-

156 EENIGE NOORD-AMERICAANSCHE DIPTERA.

gen zijn, die beide geslachten weder te vereenigen en deze soort

alzoo ook onder Herina te begrijpen.

25. Herina ruficeps. (Plaat 5, fig. 11.)

Plumbea ; capite, antennis pedibusque flavis; alis fasciis

tribus latiusculis subfuscis, prima tertiaque abbreviatis. 2. long.

12 lin.

Kop helder roestkleurig; oogringen wit; aangezigt in ’t mid-

den een weinig kielvormig verheven, naar onderen iets vooruit-

stekend ; ocellenvlek zwartbruin ; achterhoofd aschgraauw ; voor-

hoofd met korte, fijne beharing; op den schedel enkele zwakke

borstels. Sprieten roestkleurig, bijna zoo lang als het aangezigt;

het derde lid ongeveer vier maal zoo lang als het tweede, vrij

breed, aan ’tuiteinde naar voren flaauw toegespitst. Monddeelen

donker roestkleurig. Thorax, schildje, achterrug en achterlijf

loodgrijs; de borstzijden boven de voorheupen witachtig; onder

den vleugelwortel eene bleek roestkleurige plek; schildje weinig

gewulfd , met vier zwarte borstels. Achterlijf langwerpig kegel-

vormig; de ringen met bruinen achterzoom; de legboor zwart-

achtig, glanzig, platgedrukt. Pooten roodgeel, ook de voor-

heupen; de achterste heupen grijs als de thorax. Kolfjes

roodgeel. Vleugels bijna glasachtig, met drie breede, bruine,

niet scherp begrensde , aan den voorrand beginnende dwarsban-

den, waarvan de middenste tot den achterrand doorloopt en de

beide uitersten afgekort zijn; de eerste band bedekt het punt,

waar de derde langsader uit de tweede ontspringt en loopt tot

aan de vierde langsader; de tweede band begint aan de uit-

monding der eerste langsader en omzoomt de kleine dwarsader,

het gedeelte der vierde langsader tusschen de beide dwarsaderen

en vervolgens de groote dwarsader, waardoor hij in het midden

hoekig is omgebogen; bij krachtig gekleurde exemplaren , waar

deze band over ’t geheel breeder is, gaat die hoekige ombuiging

verloren; de derde band begint aan de uitmonding der tweede

langsader, en loopt, naar onderen verflaauwende, tot aan de

vierde langsader door; de derde en vierde langsaderen loopen

—.

EENIGE NOORD-AMERICAANSCHE DIPTERA. 157

regt; de kleine dwarsader ligt nog iets vóór de uitmonding der

eerste langsader; de beide dwarsaderen zijn digt bijeengeplaatst,

zoodat de afstand van elkander nog iets minder bedraagt dan

de lengte der achterdwarsader.

26. Trypeta (Aciura) aenea. (Plaat 5, fig 12—14.)

Viridi-aenea ; capite pedibusque flavis; alis fasciis tribus

dilute fuscis. 2. long. 2 lin.

Van slanken vorm. Aangezigt roestkleurig met witachtige of

lichtgrijze bestuiving, onder de sprieten zwartachlig en een

weinig uitgehold en aan den mondrand iets opgewipt; de wan-

gen vrij breed, door een duidelijk opgehoogden kant scherp van

het voorste deel des gezigts afgescheiden en met een vrij diep

langsgroefje; de mondrand breed, ter wederzijde fijn gewim-

perd. Zuiger en voelertjes roestkleurig; de eerste niet verlengd.

Voorhoofd boven de sprieten zeer flaauw vooruitstekend, zoo

breed als de oogen, naar achteren niet versmald, langs de 00g-

kanten grijs met zilverwitten weerschijn, in ’t midden met een

breeden roestkleurigen langsband; onmiddellijk boven den spriet-

wortel een*ingedrukt witachtig bestoven plekje. Schedel metaal-

groen ; voorhoofdsborstels matig lang en stevig, die op den

schedel langer; de borstelkrans achter de oogen zwart. Sprieten

roestkleurig, het derde lid verdonkerd „ naar de spits donker-

bruin, dubbel zoo lang als het tweede, van boven ingebogen ,

vrij puntig geëindigd, van onderen afgerond; de borstel lang,

aan den wortel verdikt. Thorax, schildje en achterlijf glanzig

metaalachtig donkergroen; de borstzijden en de borst tot het

staalblaauwe overhellende; het schildje stomp driehoekig , van

achteren eenigzins gewulfd, aan den wortel meer platgedrukt ;

aan den rand van het schildje, wederzijds één en van achteren

twee lange borstels; ook in de zijden van den thorax eenige

borstels. Achterlijf naar achteren spits toeloopende „ met onbe-

duidende beharing. Pooten roodgeel. Kolfjes bleekgeel. Vleugels

met een weinig graauwachtige tint, aan den wortel bruinachtig,

en voorts met drie flaauwe bruinachtige dwarsbanden; de eerste

158 EENIGE NOORD-AMERICAANSCHE DIPTERA.

dezer banden gaat van de donkerbruine randvlek uit, bestrijkt

even de kleine dwarsader; de tweede ligt een eind verder naar

de vleugelspits en neemt de achterdwarsader in zich op; beiden

zijn naar den achterrand zeer verbleekt; de derde band loopt

om de vleugelspits en hangt aan den voorrand min of meer met

den middensten band te zamen; de aderen zijn geel, doch waar

zij door de banden worden doorsneden, donkerbruin geteekend;

de voorrandsader is vooral aan haar uiteinde donkerbruin en

iets verdikt; de derde en vierde langsaderen zijn bij hare uit-

monding een weinig tot elkander genaderd; de achterdwarsader

is vrij digt bij den achterrand geplaatst; het voorlaatste gedeelte

der vierde langsader is slechts een weinig korter dan het laatste;

de onderste wortelcel (anaal-cel) is naar onderen tot eene spitse

punt uitgerekt.

27. Trypeta (Tephritis) cribrata. (Plaat 5, fig. 15.)

Cinerea, fusco-punctulata ; fronte latissimo ; tibiis tarsisque

flavescentibus ; alis latiusculis, fusco-reticulatis , apice breviter

radiatis; in disco punctis numerosis albidis et flavidis; nervo

transverso posteriore curvato. & 9. long. 23 lin.

Kop geelachtig aschgraauw; voorhoofd zeer breed, met zwarte

borstels en boven de sprieten met eene maanvormig gebogen,

diep ingedrukte groeve ; aangezigt mede breed, in het midden

uitgehold , naar onderen vooruitstekend; wangen breed, met

witachtige borstels; kinbakken met eenige zwarte borstels. Sprie-

ten roodgeel, kort en breed; het derde lid aan het uiteinde met

een vrij duidelijken, doch niet zeer scherpen voorhoek. Zuiger

en voelertjes kort en dik, donker roestkleurig. Thorax en

schildje aschgraauw, met bruine stippels bezaaid, en voorts met

korte witachtige haren en zwarte borstels, die op donkerbruine

wratjes zijn geplaatst en waarvan er vier op het schildje staan ;

voor op den thorax eenig spoor van een paar digt bijeenstaande

donkere langsstrepen ; de schouderknubbels een weinig lichter ;

achterrug zwartachtig, vrij glanzig. Achterlijf ongeveer als de

thorax gekleurd en gestippeld, met eenig spoor van donkere

EENIGE NOORD-AMERICAANSCHE DIPTERA. 159

afgebroken dwarsbandjes, bij het g over de tweede en volgende

ringen eene onduidelijke smalle gele rugstreep, waarvan in 3

naauwelijks eenige aanduiding is te vinden; legboor glanzig

zwart , kegelvormig , zoo lang als de beide laatste lijfsringen te

zamen. Pooten roodgeel; de dijen van den wortel tot digt voor

de spits gebruind; de voordijen vooral verdonkerd. Kolfjes

donker. Vleugels vrij breed, met een donkerbruin netwerk digt

bedekt; rondom de spits zijn de doorschijnende vlekken grooter,

en wel ten getale van zes tusschen de uitmonding der tweede

tot aan die der vijfde langsader, waardoor eenige korte stralen

worden gevormd; aan den voorrand, even voorbij de uitmon-

ding der eerste langsader, twee vrij groote eenigzins langwer-

pige doorschijnende vlekken, waaronder eene derde van zuiver

ronden vorm; de overige doorschijnende vlekken zijn meerendeels

klein; vóór de uitmonding der eerste langsader zijn er aan den

voorrand nog ongeveer vier; in de randvlek, die donkerder is dan

de overige oppervlakte, bevinden zich een paar gele stippen;

ook zijn verscheidene der lichte vlekjes, vooral die langs de

aderen liggen, van gele kleur; de derde langsader is voorbij de

kleine dwarsader even naar boven uitgebogen; de achterd wars-

ader is duidelijk en zelfs eenigzins S-vormig gebogen; de onderste

bogt is echter veel kleiner dan de bovenste.

Aanmerking. Deze soort staat in naauwe verwantschap met

Tr. latifrons Löw (Monographs of the Diptera of North- America ,

I. 89. 22, pl. II. fig. 22), doch zi) is daarvan kennelijk onder-

scheiden door het gemis van langsstrepen op den thorax, door

een grooter aantal van kleinere , geelachtige of doorschijnende

stippen op de vleugels, en vooral door de niet regt loopende ,

maar vrij sterk gebogen achterdwarsader.

98. Sapromyza plumata.

Flava; antennarum palporumque apice nigro; antennarum

seta nigra, dense plumata; tibiis omnibus seta praeapicali ; alis

subflavescentibus immaculatis. 3. long. 13 lin.

Helder roodgeel, eenigzins glanzig; aangezigt en wangen bleek;

160 EENIGE NOORD-AMERICAANSCHE DIPTERA,

ocellenstip zwart. Spricten roodgeel; het tweede lid, zoowel

van boven als van onderen, met enkele borstels; het derde lid

elliptisch, van boven naauwelijks iets ingedrukt, aan de spits

afgerond en zwart, welke kleur zich naar onderen een weinig

uitbreidt; de sprietborstel zwart of zwartbruin , en vooral aan

de bovenzijde lang en digt gevederd. Voelertjes met zwarte

spits. Schildje gewulfd. Achterlijf een weinig gebruind (den-

kelijk gevolg van de uitdrooging). Pooten bleek roodgeel; de

voordijen met eenige lange borstels gewimperd ; al de scheenen

met eenen borstel voor de spits; aan de middenscheenen boven-

dien een tamelijk stevige, zwarte eindborstel; de achterscheenen

een weinig verbreed, aan de buitenzijde iets gebogen. Kolfjes

geel. Vleugels met geelachtige tint en bleekbruine of bruingele

aderen; de beide takken der eerste langsader vrij digt bijeen ;

de kleine dwarsader even voorbij de uitmonding der eerste langs-

ader, op het midden der schijfeel; achterdwarsader regt en

steil; het voorlaatste deel der vierde langsader ongeveer een

derde korter dan het laatste deel.

29. Piophila nitida. (Plaat 5, fig. 16 —18.)

Nigra nitida; abdomine subaenescente ; capite antennisque

nigris ; fronte antice foveolato ; geniculis, tarsorumque basi

flavis; halteribus niveis. 2. long. 14 lin.

Glanzig zwart. Voorhoofd boven de sprieten ingedrukt en

met eene verheven, iets of wat gebogen lijst, daarboven weder

ingedrukt; op het achterste gedeelte en den schedel eenige

zwakke borstels; aangezigt kort, aan den mondrand met zwakke

borstels. Sprieten zwart, kort, het derde lid schijfvormig ; de

borstel aan den wortel een weinig verdikt. Zuiger en voelertjes

zwart. Borstzijden eenigzins loodgrijs. Achterlijf sterk glanzig

en zeer flaauw tot het metaalgroene trekkende. Pooten zwart ;

de uiterste knieën en het eerste of de beide eerste leden der

tarsen roodgeel. Kolfjes helderwit. Vleugels bijna glasachtig,

met fijne, aan den wortel bleekgele, verder lichtbruine aderen ;

de eerste langsader is duidelijk verdubbeld, ofschoon de hulpader

EENIGE NOORD-AMERICAANSCHE DIPTERA. 161

zeer digt langs haar loopt; de kleine dwarsader ligt juist onder

hare uitmonding, en de beide dwarsaderen staan zoo digt bijeen,

dat het laatste deel der vierde langsader dubbel zoo lang is als

het voorlaatste.

50. Agromyza jucunda. (Plaat 5, fig. 19 en 20.)

Nigra; capite, thoracis vitta laterali, halteribusque sulphu-

reis; alis hyalinis , nervis transversis sat approximatis , longi-

tudinalibus 2, 5 et 4 subparallelis. 9. long. 1 lin.

Kop zwavelgeel; ocellenstip glanzig zwart; achterhoofd zwart-

achtig; sprieten en voelertjes zwart; zuiger, althans aan het

uiteinde, bleekgeel. Thorax, schildje en achterrug zwart met

flaauwen glans; van de schouders tot aan en onder den vleu-

gelwortel een breede zwavelgele band; achterlijf glanzig zwart.

Pooten zwart of pekbruin; aan het voorste paar de uiterste

knieën geelachtig. Kolfjes bleekgeel. Vleugels glasachtig; de

tweede, derde en vierde langsaderen loopen bijna evenwijdig,

de vijfde wijkt sterk naar onderen uit; de beide dwarsaderen

liggen digt bijeen, de afstand tusschen beiden merkelijk kleiner

dan de lengte der achterdwarsader en naauwelijks een zesde

van den afstand tusschen laatstgenoemde dwarsader en den vleu-

gelrand ; de vierde langsader is even duidelijk als de overigen.

162

PI. 5. fig.

”

17:

20.

EENIGE NOORD-AMERICAANSCHE DIPTERA.

Verklaring der afbeeldingen.

Culex testaceus 4, voeler.

Anopheles annulimanus 4, idem.

Glaphyroptera lateralis ?, vleugel.

Subula tenthredinoides 2.

”

kop van ter zijde.

vleugel.

Chrysops aestuans ®, vleugel.

”

kop van voren.

Dasypogon laticeps 4.

kop van ter zijde.

kop van voren.

kop van boven.

spriet.

achterpoot.

vleugel.

Acrocera obsoleta 4, vleugel.

Syneches punctipennis 2.

kop van ter zijde.

spriet.

vleugel.

Pl. 4. fig.

PI. 5.

”

„u

”

“

“”

”

„

mn u

EENIGE NOORD-AMERICAANSCHE DIPTERA, 165

Mulio americanus 4.

7, 7 kop van ter zijde.

“ 7 spriet.

7 „ vleugel.

Leptis griseola 2, vleugel.

Chrysopila dispar 4.

7, v» kop van ter zijde.

” VÀ

‚ kop van voren.

[A u 2.

7 “.» kop van voren.

7 7 vleugel.

Syrphus signatus 4.

Echinomyia haemorrhoa 2, kop van voren.

7 7 kop van ter zijde.

7 2 spriet.

4 2 vleugel.

Schineria ruficauda ¢, kop van voren.

7 ” kop van ter zijde.

7 7 spriet.

7 7 vleugel.

Baumhaueria analis 4, kop van ter zijde.

” 7 kop van voren.

7 7 spriet.

Dexia triangularis 4.

7 ” kop van voren.

7 7, kop van ter zijde.

7, 7 spriet.

7 7 vleugel.

164 EENIGE NOORD-AMERICAANSCHE DIPTERA.

PI. 5. fig. 6. Anthomyia tarsata 9, voortars.

» 7. Cordylura maculipennis 2.

“HA: ” ” vleugel.

CTD: ” 7, kop van ter zijde.

» 10. Herina metallica 4, vleugel.

NAT ” ruficeps 2 7

„ 12. Trypeta aenea ?, kop van ter zijde.

„ 18. ” ” spriet.

„ 14. ” ” vleugel.

„ 15. Trypeta cribrata 2, vleugel.

” 16. Piophila nitida 2, kop van ter zijde.

mA ” ” kop van voren.

v 18. ” 2 vleugel.

„ 19. Agromyza jucunda 2, vleugel.

„ 90. ” Mica kop van ter zijde.

DE INLANDSCHE BLADWESPEN

IN HARE GEDAANTEWISSELING EN LEVENSWIJZE BESCHREVEN

DOOR

Mr. S. C. Snellen van Vollenhoven.

DERTIENDE STUK,

NEMATUS BETULARIUS, Harr.

N°. 28 der Bouwstoffen.

Vergelijk voor larve en imago:

Hartie, Blatt- und Holzwespen, p. 192, n°. 17.

Nematus niger, prothorace, abdomine, pedibusque aurantiacis,

labro pallido, tarsis anterioribus et tibiarum posticarum apice

brunneis, tarsis posticis nigricantibus, stigmate fusco.

Toen ik mij in Augustus van den natten zomer 1866 te

Wort-Rhede in Gelderland bevond en mijne dagelijksche ex-

cursien op Beekhuizen en de heide naar den kant van Rheder-

oord mij zeer weinig nieuws in mijne geliefkoosde studie ople-

verden, werd ik op een dragelijk droogen achtermiddag verrast

door het vinden van eenige bladwesplarven, die mij toen geheel

vreemd en nieuw voorkwamen, ofschoon ik later bespeurde dat

'k dergelijken nog eens te Roozendaal en zelfs vroeger op de

Gliphoeve onder de oogen gehad had. Het waren kennelijk

166 DE INLANDSCHE BLADWESPEN IN HARE

larven van Nematus, kenbaar onder anderen aan het over den

kop buigen van het achterlijf. Zij schenen mij toe nagenoeg

volwassen te zijn.

Van de plaats waar de eijeren op het berkenboompje , waarop

zij zaten, gelegd waren, was voor mij niets te bespeuren;

waarschijnlijk waren de larven te ver afgedwaald van dien twijg.

Ik vond slechts 4 voorwerpen en vermoedende dat er meer indi-

viduen in het broedsel geweest waren, moest ik het er voor

houden dat de overigen door koude, regen en wind waren te

gronde gegaan.

Ziehier de beschrijving, waarbij men Plaat 6, fig. 1,2 en 5

vergelijken kan. De kop was geheel glanzig pekzwart; alleen de

naden van het epistoma en van het epicranium waren iets lichter

van kleur. Het lijf was geelachtig groen, glanzig als of het

beolied ware, doch gerimpeld. Ik telde 10 paren pooten, allen

lichtgroen, de voorste zes met bruine klaauwtjes. Boven de

tweede en derde poot zag men wederzijds een vrij groote drie-

hoekige oranje vlek; terzelfder hoogte op den vierden ring weder-

zijds twee kleineren, meer langwerpig, en van daar af op ring

5 tot 11 wederzijds grootere, nagenoeg driehoekige oranje vlek-

ken. De twaalfde ring was meestal blaauwachtig groen ten

gevolge van het doorschijnen der stoffen in den darm, terwijl

de volgende en de anusklep weder geelgroen waren. Le stigmata

hadden smalle witte zoomen; de huid was te dik, dan dat men

de luchtbuizen er door heen kon bespeuren.

Ofschoon deze larven bij de minste aanraking en zelfs op het

gevoelen van warmen adem het achterlijf opwipten en eenigen

tijd in de houding van fig. 2 bleven volharden, zoo kon ik toch

aan den buik tusschen de pooten geene uitpuilende kliertjes

of het lozen van vloeibare stof bemerken.

Mijne larven kropen den 26°“ Augustus in de aarde en ver-

vaardigden daar ieder een cocon, in gedaante als bij fig. 4 is

voorgesteld , uitwendig geheel met aardkorreltjes bedekt. Ik

heb niet aangeteekend of dit cocon enkelvoudig of dubbel was,

doch vermoed het eerste.

Den 14°" September van datzelfde jaar kwam de eerste wesp

ONE |

TFA LS

Un A

TAN

Nematus betularius, Hart.

Pl. 6

GEDAANTEWISSELING EN LEVENSWIJZE BESCHREVEN. 167

daaruit te voorschijn. Bij Hartig is deze soort zeer naauwkeurig

en juist beschreven.

Het dier is 7 mm. lang en heeft 15 mm. vlugt. Het ligchaam

is vrij gezet, de kop dofzwart, met zwarte oogen, witachtigen

elypeus, bovenlip en palpen, de kaken bruinachtig. De sprieten

dofbruin van kleur, aan de onderzijde lichter en rooder, zijn

zoo lang als het achterlijf met de helft van den thorax. De

prothorax is oranjegeel, de mesothorax geheel en de rugzijde

van den metathorax glanzig zwart met witte ruggekorreltjes; de

schubjes boven de inplanting der vleugels zijn oranje ; alle poo-

ten zijn geel, behalve de tippen der voor- en middentarsen,

die even als de tippen der achterscheenen bruin zijn, terwijl de

achtertarsen nog donkerder van kleur, dat is bijna zwart zijn.

De achterste tibien zijn breeder dan in deze groep van Nematen

gewoon is met diepe groef aan de buitenzijde. Het achterlijf is

geheel oranjekleurig met op den rug ingesneden eersten ring ;

alleen de tippen der staafjes zijn bij het levende insect zwart;

ook de legboor scheen mij toe dezelfde kleur te hebben. De

vleugeladeren zijn aan de inplanting geel, verder bruin of zwart,

terwijl de doorschijnende vleugeltjes zelven sterk iriseren. Het

sligma is aardbruin.

Het komt mij zeer waarschijnlijk voor dat van deze Nematus-

soort meer dan eene generatie in het jaar bestaat. Als parasiet

ontwikkelde zich bij mij uit een cocon een vrouwelijk voorwerp

van Tryphon Vepretorum Grav., eene soort die mij nog niet als

inlandsch bekend was.

Verklaring van Plaat 6.

1. Volwassen larve uitgestrekt, op zijde.

By 19 7, ‘n met opgewipt achterlijf.

» 5. Kop en zes eerste ringen, vergroot.

„_4. Het cocon, met aarddeeltjes bekleed.

"5. De vliegende wesp, vergroot.

„ 6. Kop en bovenlijf der wesp, op zijde, vergroot.

168 DE INLANDSCHE BLADWESPEN IN HARE

NEMATUS VIRESCENS, Harr.

N°. 44 der Bouwstoffen.

Vergelijk voor het volkomen insect :

Harrie, Blatt- und Holzwespen, p. 217, n°. 50.

misschien ook voor de larve:

Daursom, Clavis novi Hymenopt. systematis, p. 24, n°. 22 et

25 (N. croceus et Bergmanni, Dahlb.).

Nematus viridis, capite, thorace abdomineque supra plus

minus nigro maculatis, metathoracis pleuris ochraceis, alarum

costa et stigmate viridibus.

Zie hier eene soort beschreven, omtrent welke ik nog geene

bepaalde zekerheid heb, in zoo verre als de mogelijkheid niet

geheel veraf ligt dat ik twee soorten zou beschreven hebben,

wier larven zoozeer op elkander gelijken, dat het voor mij on-

doenbaar geweest is de kenteekenen van verschil te ontdekken.

Mogt ik dwalen in de meening dat ik hier eene variérende soort

behandel, zoo zullen latere onderzoekingen de waarheid wel aan

het licht brengen; ik vond in mijnen twijfel dienaangaande nog

geene reden cm mijne waarnemingen onder den korenmaat te

leggen.

De soort is mij sedert lang bekend; niet alleen is het vol-

wassen insect in Nederland, een van wilgen overvloeijend gewest,

in het geheel geene zeldzaamheid, maar bovendien vond ik de

larve reeds (zonder vergrooting en daardoor niet zeer kennelijk)

afgebeeld in het meermalen door mij aangehaalde onuitgegeven

werk van C. B. Voet, en trof haar zelf op verschillende plaatsen

aan, terwijl mijne vrienden mij meer dan eens deze larven brag-

ten of toezonden.

GEDAANTEWISSELING EN LEVENSWIJZE BESCHREVEN, 169

De text door Voet bij zijne teekening geschreven , luidt als volgt:

«Dit rupsje eet wilgenloof, het heeft voor onder het lijf 5

scherpe klaauwtjes, voorts onder het lijf 12 kennelijke, doch

kleine stompe pootjes en onder de achterste inkervinge kan ik

het niet zien, anders was het mede 16 stompe, gelijk der veel

sijn daar vliegen met 4 vleugels uitkomen, mits daarbij tellende

de twee aan de staart. In het begin van Aug‘. bespon hij zig

in glimment digt spinsel, daar binnen sijn rupsevelletje aftrek -

kende, wierd het een doorschijnend groene vliegepop want

hoorens en pooten waren los en niets van het geheele dier duister

of onkennelijk als alleen de vleugels, die klein in malkander en

nog met een vliesje bedekt op het lijf tusschen de pootjes lagen.

In het begin van Sept. ondeet het sig weer van een dun bijna

onsienlijk vliesje en wierd een volkomen vlieg, dog zeer slap

zijnde had een uyr of dry noodig eer de vleugels, pooten en

het lijfje hert en droog genoeg was om te vliegen. »

Als wesp beeldt Voet de groene varieteit af met zeer weinig

zwart op den rug.

In Aug. 1840 heb ik de soort voor het eerst opgekweekt,

maar daarbij geene andere aanteekening gehouden dan dat de

larve zich op de bovenzijde van een wilgenblad ingesponnen had

en de wesp den 18° van genoemde maand was uitgekomen.

Later heb ik betere aanteekening gehouden, waaruit ik het

volgende put. Den 9° Oct. 1864 ontving ik van mijnen vriend

de Roo, wien ik reeds zoo vele en zoo merkwaardige bijdragen

tot mijn onderzoek te danken heb, eenige larven op treurwilg

gevonden. Deze waren als fig. 1 op plaat 7. De dieren waren

hoog en smal, min of meer kantig op de donkere strepen naast

de ruggestreep. — Kop geelachtig groen met fijne feuille-morte

vlekjes, twee donkerbruine strepen op de zijden, tot aan de

oogen reikende, welke in ronde zwarte plekken staan. Palpen

bruin; kaken bruinachtig met zwarte tippen; op den kop enkele

haartjes. Lijf lichtgroen, weinig gerimpeld. Over den rug loopt

eene breede rooskleurige of liever agaatkleurige streep, door het

groene ruggevat van het derde tot op het negende segment in

tweeën gedeeld. Aan deze lichte ruggestreep sluiten zich twee

170 DE INLANDSCHE BLADWESPEN IN HARE

paarse of zwartachtige strepen aan. De luchtgaten hebben smalle

zwarte zoomen, terwijl de luchtbuizen met een witte kleur onder

de huid doorschijnen. De zes voorpooten zijn bruinachtig groen

met een zwart plekje aan de basis en met bruine klaauwtjes.

Er zijn zes paar korte, groene buikpooten, doch de naschuivers

ontbreken, zoodat het diertje den staart regt uitsteekt zonder

rustpunt. Het achterlijf eindigt in twee scherpe paarse puntjes

of doorntjes; een vleesachtig knobbeltje daaronder (representant

der beide achterpooten ? Zie fig. 5) is met haartjes bezet.

Dahlbom geeft in zijn Synopsis larvarum Scandinaviae eruci-

formium in het bovenaangehaalde werk op n°. 22 en 25 twee

korte beschrijvingen van larven, waarin ik de zoo even beschrevene

meen te herkennen. De eene Nematus croceus Fall. (Vetenskaps-

Academien Handlingar 1808. 122, 65, een werk dat ik niet

kan nazien) wordt aangeduid als smal, groen met kastanjebruine

monddeelen en eene dubbele witte ruggestreep; zij leeft op wil-

gen in groote hoeveelheid; haar kop is groenachtig okergeel,

boven op met zwart bespikkeld, waaruit zich drie donkerbruine

lijntjes ontwikkelen, twee aan de zijde stuitende op de oogen

en een in het midden van het voorhoofd, die ook dikwijls ont-

breekt. Ook de tijd van voorkomen en de kleur van het cocon

komen overeen , doch Dahlbom meldt tevens dat het cocon wel

eens in den grond vervaardigd wordt, ‘tgeen niet op onze

soort past.

De tweede larve wordt zeer kort aangeduid als grasgroen,

met eene breede vuilgele of purperachtige , aan wederzijde bruin-

gezoomde streep en de wesp daaruit voortgekomen (Vematus

Bergmanni Dalılb.) als geelachtig met een min of meer bont

borststuk en een aan de bovenzijde zwart gekleurd achterlijf.

Ook deze leeft op wilg in Aug. en Oet. en hecht haar enkel-

voudig groenachtig geel cocon aan de bladeren of de twijgen.

Deze beschrijvingen zijn te vaag om iets met zekerheid daarop

te beslissen; mogt het later blijken dat alles met de onze eene

soort was, zoo zou de min juiste soortsnaam croceus volgens de

wetten der prioriteit den voorkeur verdienen. Al weder een

bewijs hoe het streng vasthouden aan dergelijke regels tot het

GEDAANTEWISSELING EN LEVENSWIJZE BESCHREVEN. 171

absurde leidt. Is croceus en virescens een, dan is de eerste naam

gegeven aan een oud, verkleurd exemplaar.

Het cocon is dan eens groenachtig geel, dan weder uit den

paarsgrijzen wit of parelkleurig; het is gewoonlijk met een vrij

uitgebreid vlechtwerk van draden boven op een wilgenblad vast-

gehecht, somtijds evenwel aan de wilgentwijgen. Het is enkel-

voudig en dun, maar vrij hard en veerkrachtig.

Wat nu de wesp betreft, waarvan jaarlijks drie generatien

schijnen te bestaan (ik heb voorwerpen van April, Julij, Sept.

en October) deze varieert zeer sterk. Ziehier de beschrijving naar

levende voorwerpen van wijfjes, den 20° en 25°" April 1865

bij mij uitgekomen: 4

Kop vuilgeel, bij een individu ietwat groen, bij een ander

boven op wat oranje-achtig. Schedel en achterhoofd met de

punten der kaken zwart; elypeus en bovenlip geel, onderlip en

palpen sapgroen. Oogen, bijoogjes en sprieten zwart; de laatsten

dun en zoo lang als het achterlijf. Prothorax lichtgroen , met een

zwart driehoekig vlekje aan wederzijde. Rug van meso- en meta-

thorax grijzig zwart of zwart met grijze haartjes. Schouderlappen

en de zijden van den mesothorax blinkend chromaatgeel, borst

zwart. Ruggekorrels groen. Zijden en borst van metathorax groen.

Heupen, trochanters en dijen glazig sapgroen ; eerste en tweede

paar scheenen groen met geelachtig bruine tippen, derde paar

bruin met zwartachtige tippen. Tarsen zeer licht bruin, die der

achterpooten , iets donkerder. Achterlijf groen; iedere ring op de

rugzijde met een breeden zwarten dwarsstreep aan de basis;

laatste ring geel met 2 ovale zwarte vlekken en gele staafjes;

eijerlegger en zaag zwart. Vleugels doorschijnend en bijna wit;

randader en stigma groen ; aderen zwart, doch zeer ongelijk in

breedte en tint. — Lengte 9 of 10 millim.

Vrij verschillend van deze voorwerpen, naar een van welke

onze figuren 7 en 9 geteekend zijn, waren anderen, in Mei 1866

uitgekomen uit larven, mij in de maand Oetober van het vorige

jaar ter hand gesteld door den Heer H. Veth, student te Leyden.

Het was voornamelijk de kleur van den thorax, die dit broedsel

zoozeer van het voorgaande deed afwijken; deze was namelijk

172 DE INLANDSCHE BLADWESPEN IN HARE

over den geheelen rug feuille-morte met uitzondering van vier

breede langsstreepjes, die in cen vierhoek geplaatst en zwart zijn;

voorts waren de pooten meer groen en de beide laatste ringen

van het achterlijf groenachtig geel zonder zwarte vlekjes.

Nog sterker afwijking evenwel vertoonden wespen , uitgekomen

uit larven mij door mijnen vriend Wttewaall toegezonden en

anderen, waarvan de larven door mij te Rozendaal in Noord-

Brabant aangetroffen waren '. Deze varieteit is nagenoeg dezelfde

als die bij Hartig t. a. pl. beschreven is. Zij was bijzonder ken-

baar door gebrek aan zwart en geel.

De sprieten waren bij deze varieteit meestal lichtbruin, met

eene donkerder streep aan de bovenzijde en met de twee eerste

leedjes nog donkerder of bijna zwart; op den schedel was alleen

eene plek tusschen de ocellen of tusschen en om de ocellen

zwart (zie fig. 10). Op den groenen rug van den metathorax

waren drie of vier zwarte langsstrepen, gelijk in de figuren 10

en 8. De metathorax had slechts een klein, onregelmatig vlekje

op het midden en op het abdomen zag men of eene smalle

dwarsstreep, telkens door de lichte randen der segmenten af-

gebroken of wel op elk segment twee vlekjes, die op het eerste

nog zamengesmolten, op het derde reeds gescheiden waren en

telkens in grootte afnamen, zoodat zij op het achtste naauwelijks

meer waren te zien. Onze elfde figuur geeft daarvan eene voor-

stelling.

Het schijnt dat deze laatste varieteit in grooteren getale voor-

komt dan de donkere. Daar mijne donkerste exemplaren in het

vroegste voorjaar uitgekomen of gevangen zijn, vermoed ik dat,

zoo zij allen werkelijk maar eene soort uitmaken, de generatien

telken reize aan kracht van kleur en teekening verliezen , zoodat

indien wij fig. 11 voor de derde teelt houden, jaren waarin vier

generatien voorkomen, ook geheel groene, met zwart niet gevlekte

individuen moeten opleveren.

Als parasieten zijn bij mij uit deze bladwespsoort te voorschijn

ı Ook de heer Grebner heeft deze varieteit uit de larve opgekweekt, blijkens de

etiquette van een voorwerp in de collectie der Ned. entom. Vereeniging.

Vie ple, opt

è Ò di

Ble fs

Nematus virescens, Hart.

GEDAANTEWISSELING EN LEVENSWIJZE BESCHREVEN. 175

gekomen, eene Tachinine, Degeeria parallela Meig. (die zich ook

uit Cladius viminalis en eene andere Nematus-soort ontwikkelt)

en een Ichneumonide-wijfje, geheel gelijkend op Tryphon oplicus

Gr. behalve dat de vleugels geene areola bezitten en alle ringen

van het achterlijf witte ringen hebben.

Verklaring van Plaat 7.

1. De larve op een wilgenblad.

„ 2. Haar kop, van voren en vergroot.

9. Hare laatste leden, vergroot.

end. Cocons.

„ 6. Het popje.

7. Donkere varieteit der wesp, vergroot.

8. Varieteit met minder donkeren thorax, vergroot.

„ 9. Laatste leedjes van het achterlijf der eerste.

» 10. Kop en borststuk eener lichtere varieteit vergroot.

y AA. Haar achterlijf, vergroot.

174 DE INLANDSCHE BLADWESPEN IN HARE

NEMATUS LATIPES, Vian.

Moet volgen op n°. 24 der Bouwstoffen.

Vergelijk voor het volkomen insect:

Foungues DE VILLARET , Mémoire sur quatre nouvelles espèces

de Tenthredines, dans les Ann. d. 1. Soc. Ent. Tom, 1.

p- 505. Pl. XI. Fig. 4—6.

Hartig, Blatt- und Holzwespen, p. 185, n°. 5.

De larve bleef onbekend.

Nematus niger, palpis pallidis, abdominis medio et femorum

posticorum parle inferiori rufis, tarsorum posticorum articulo

primo dilatato.

Reeds twee soorten van Nematus met verbreed eerste lid der

achtertarsen heb ik in dit tijdschrift beschreven, nam. Septen-

trionalis L. in het tweede deel en Varus de Villar. in het zesde,

en verwachtte niet dat ik eene derde soort zou kunnen doen

volgen, daar ik de beide anderen door Villaret vermeld meer

aan zuidelijk Europa eigen rekende. Derhalve, toen ik de eerste

wesp van deze nieuwe soort in een suikerglas, waarin ik larven

van Nematus gedaan had, zag rondwandelen, dacht ik eerst

dat er bij vergissing onder de te onderzoeken voorwerpen , een

enkele larve van Seplentrionalis, die ook op de berk leeft,

tusschengeraakt zou zijn, doch ik zag spoedig en tot mijn groot

genoegen dat ik eene mij tot dien dag in natura onbekende

soort voor mij had.

Het is wederom aan de welwillendheid van den heer de Roo

van Westmaas dat ik dank verschuldigd ben voor deze ontdek-

king. Wel had ik vroeger zelf de larven in het bosch van Zeist

aangetroffen, medegenomen en afgebeeld, doch de opkweeking

GEDAANTEWISSELING EN LEVENSWIJZE BESCHREVEN. 175

was mislukt; ik ontving daarop in 1861 eenige larven van mijn

vriend de Roo, die geen beter resultaat opleverden, doch tegen

het eind van Sept. des vorigen jaars zond hij mij eene zeer

groote menigte larven waarvan nu eindelijk de kweeking gelukte;

zoodat ik beide sexen van het volkomen insect bezit. Het eenige

wat mij nu ontbreekt, is de kennis van het ei.

De jongste voorwerpen, die ik zag, waren van gedaanle en

grootte als fig. 1 op Plaat 8, zeer donker bruin, bijna zwart met

glanzig bruine kopjes en gele pooten. In mijne eerste aantecke-

ning omtrent deze soort (ten minste 22 jaren geleden geschre-

ven) lees ik dat de kleinste larven geheel glanzig zwartbruin

waren met gele naschuivers of achterpooten, en dat deze bi) de

vervelling op den 29% Augustus eerst de gele kleur op voor-

en middenpooten verkregen. De bijna volwassen larven hebben

de grootte en gedaante van fig. 2 en 5. De kop was van voren

plat, glanzig, uit den bruinen zwart met zeer korte grijze

haartjes bezet; de monddeelen geel. De vier eerste lijfssegmenten

van onder geel; het lijf sterk gerimpeld, zwart met bruinen

gloed, de halsrand en de omgeving der luchtgaten geelachtig.

De voorpooten waren geel met bruine klaauwtjes en een zwart

streepje op het laatste lid. De plooijen in de zijde waren een

weinig behaard. Er waren zes paar middenpooten , geel met een

zwart dwarsstreepje op de buitenzijde. De anusklep was bruin-

achtig zwart met een klein doorntje aan iedere zijde (verg.

fig. 4); eindelijk waren de laatste ring aan de buikzijde en de

beide achterpooten hooggeel.

Deze larven, die zich met berkenloof voedden, waren woelig

van inborst, sloegen dikwijls het achterlijf in de hoogte , kromden

het over den rug en bleven zoo een tijd lang zitten. Naauwe-

lijks was de colonie tot rust gekomen en waren de achterlijven

weder naar beneden gekromd, of eene enkele werd weder on-

rustig, sloeg naar regts en links, welk voorbeeld terstond door

alle anderen gevolgd werd, zoodat dan weder eenigen tijd moest

verloopen eer er eene nieuwe pause ontstond. In deze onrustig-

heid zoowel als in haar gezellig leven, hadden deze larven dus

meer van Septentrionalis, dan van Varus.

176 DE INLANDSCHE BLADWESPEN IN HARE

Op het pootlooze 4° segment en op het 5° en 6° tusschen de

pooten hadden zij groenachtig gele huiduitsteeksels, die als

slakkehoornen ingestulpt konden worden; deze organen (zie fig. 5),

die tot driemaal de lengte der pooten konden uitgestoken wor-

den, waren aan het boveneinde gespleten en uit deze opening

kon het dier eenig kleverig en stinkend vocht ontlasten. Derge-

lijke klierbuizen hebben wij reeds bij de verwante soorten waar-

genomen.

In het begin der maand October gingen deze larven in de

aarde, waar zij zoo diep zij in de suikerflesch konden, afdaalden

om aldaar zwarte, enkelvoudige, taaije, van binnen zeer gladde,

van buiten ruwe cocons te spinnen, waarin zij verder den winter

in eene kromme houding gebogen doorbragten.

In het laatst van April veranderden zij in popjes, waarschijn-

lijk eerst wit, daarna gekleurd; ik vond er een reeds geheel

gekleurd en teekende dat af den 5°" Mei van dit jaar. Zie

figuur 7, waarbij niets anders valt op te merken dan dat dit

insect reeds zoo nabij het afstroopen van het dunne poppen-

vliesje was, dat de sprietjes niet langer voor of tusschen de

pootjes uitgestrekt bleven liggen, maar heen en weder bewogen

werden.

Den 4°° Mei kwam dan ook de eerste wesp, een wijfje te

voorschijn, die spoedig door anderen gevolgd werd; een man-

netje werd later geboren. Het wijfje, vergelijk fig. 8, had kop,

borststuk en sprieten zwart, grauwe palpen, witte ruggekor-

reltjes, het achterlijf glanzig rood, behalve het 1° segment, de

zijden van het tweede, de zijden en onderkant van het zevende

en het geheele achtste met de achterstaafjes, al ’t welk zwart

was. Van de pooten waren de voorsten zwart tot even voor de

knie, verder vuil roodachtig grauw, met donkerder tint naar

de klaauwtjes; de beide volgenden zwart tot aan de knie, dan

volgde een witte band, terwijl het overige bruin of bijna zwart-

achtig was. Van het laatste paar waren de heupen zwart, hun

uiterste punt met de apophysen wit, de dijen glanzig zwart aan

de boven- en fel rood aan de onderzijde; de scheenen zwart,

met een witten band aan de basis, fijn behaard, naar het einde

He fusi di LI Pan n “

AEN OCT SI AE HS AO

aii LAT 7

or Ame wi 4

Ze fede

Ps +

nde Mafie pale

VER | PA Ur

ate CAE ae

Bik ord

Plas:

10. d

i( lt

À AWA AT ANAL EN

MARATEA Ale

Nematus latipe s, Villar.

GEDAANTEWISSELING EN LEVENSWIJZE BESCHREVEN. 177

plat en verbreed, met lange zwarte doorntjes met roode tippen.

De tarsen waren zwart, met het eerste lid verbreed, plat en

eenigzins behaard. De vleugels waren doorschijnend met een

flaauw rookkleurig bandje voorbij het donkerbruine stigma der

boven- en over de tip der ondervleugels.

De lengte was 9 en de vlugt 17 millimeter.

Het mannetje verschilde, behalve door de sexuele kenmerken,

door de kleur der sprieten, wier twee eerste leedjes zwart zijn,

doch wier zeven overigen boven donker en aan de onderzijde

licht bruin zijn, alsmede door geheel rood of ten minste bruin-

rood einde van het achterlijf. Ook zijn de middenpooten lichter

van kleur, terwijl op het midden der achterscheenen tusschen

het wit en het zwart een roode gloed te zien is. Om deze

punten van verschil duidelijk aan te toonen zijn de figuren 9

en 10 vervaardigd, waarvan de eerste ons het mannelijk achter-

lijf met midden- en achterpooten van de onderzijde en de

ander ons den linkerspriet van dezelfde zijde vertoont.

Dat deze soort meer dan eene generatie in het jaar zal heb-

ben, is hoogst waarschijnlijk; zij is tot nog toe alleen in de

provincien Utrecht en Gelderland waargenomen.

Verklaring van Plaat 8.

Fig. 1. Eene zeer jonge larve.

n 2ens. Volwassen larven.

„ 4. Achterste segmenten van boven, vergroot.

5. Het vijfde en zesde segment aan de onderzijde, vergroot.

6. Het cocon.

» 7. De pop, vergroot.

8. Eene vrouwelijke wesp, vergroot.

9. Een gedeelte van het lijf van een mannelijk voor-

werp, van de onderzijde „ vergroot.

„ 10. Een voelspriet van den man van de onderzijde,

vergroot.

178 DE INLANDSCHE BLADWESPEN IN HARE

SELANDRIA ANNULIPES, Kuve.

N°. 94 der Bouwstoffen.

Vergelijk: voor het volkomen insect:

Kive, Die Blattwespen nach ihren Gattungen und Arten in

Der Gesellsch. Naturf. Freunde zu Berlin Magazin etc.

8" Jahrg. "pi 70, n°. 49.

Harrie, Blatt- und Holzwespen, p. 279, n°. 46.

Vergelijk voor de larve:

Rarzesung, Die Forstinsecten. Th. Ill. p. 150. n°. 59. Taf. IM. f. 7.

Selandria parva, nigra, mitida, tibiarum larsorumque basi

alba, alis fusco-nigris, apice hyalinis.

fen enkele blik op onze negende Plaat zal terstond doen zien

dat wij hier met eene verwante van Selundria aethiops L., het

bekende slakrupsje van de perenboomen, te doen hebben; Ratze-

burg beschrijft beiden dan ook achter elkander; systematisch

echter staan zij niet zoo nabij elkander, wel in hetzelfde ge-

slacht, maar wegens verschil in den loop der vleugeladeren niet

in dezelfde afdeeling van Hartig, “tgeen aapleiding geven kan

tot de vraag: zijn zijne verdeelingen naar het aderbeloop wel

altijd even natuurlijk, eene vraag die ik hoop te beantwoorden

indien eene derde soort van slakrups (nootbruin op eiken) mij

hare imago zal hebben opgeleverd.

In het laatst der maand Mei 1866 ving ik op een linde-

boompje in mijn’ tuin eene vrouwelijke wesp van Selandria

annulipes, welke al geruimen lijd over de door de zon beschenen

groote lindenbladeren heen en weder gevlogen had. Den achtsten

Junij daaraanvolgenden zag ik op de onderzijde van een blad

van hetzelfde boompje zeer kleine slakrupsjes (verg. fig. 1 a, a, a)

GEDAANTEWISSELING EN LEVENSWIJZE BESCHREVEN. 179

en niet ver van elke dezer larven beursjes van de bladhuid

(fig. 1 D, D, 5), zeer licht groen van kleur met ingebeten

gaaljes in het midden; in deze hadden de eitjes gelegen,

waaruit de larfjes te voorschijn gekomen waren. Geheel dezelfde

waarneming heeft Ratzeburg gedaan; zie de boven aangehaalde

plaats.

Deze larfjes aten al knagende kleine stukjes van het onderste

huidje en het parenchym, gelijk bij fig. 2 vergroot is voorge-

steld, zoodat het blad, waarop zij huisden, spoedig onder en

boven vol kleine bruine vlekjes was, waar alleen de opperhuid

was overgebleven. Later, wanneer vele larven het blad op die

wijze bedorven hebben, verdort het en krult ineen, ’t geen

Ratzeburg aanleiding geeft om Selandria annulipes in tuinen

merkelijk schadelijk te noemen.

Mijne jeugdige larven waren zeer glanzig, als of zij met

vernis bestreken waren, van kleur zeer licht grauw met noot-

bruine kopjes; hun ligchaam was in de eerste geledingen breed,

naar achteren smal; de breede groene darm scheen door het

lijf heen, aan het einde beladen met een zwart langsstreepje,

’t geen natuurlijk het doorschijnen der drekstof was. Ik telde

22 pooten'; de voorpootjes hadden grijze ringen aan de basis,

de buikpooten waren tamelijk groot, naar het staarteinde af-

nemende, maar het laatste paar pooten was bij deze jonge

dieren slechts zeer moeijelijk te onderscheiden.

Den 14%" Junij had de grootste eene lengte van een duim

bereikt (zie fig. 5); ik teekende haar met eenige vergrooting af

bij fig. 4 en 6. De kleur van het zeer kleverige diertje was

een vuil geel, waartusschen het donkergroene gedarmte duidelijk

uitkwam. Wanneer men het dier van boven op den rug be-

schouwt, schijnt de kop paarsachtig door; ook ziet men alsdan

ter wederzijde eene aanduiding van twee pooten, ten gevolge

van het doorschemeren door de huid aan de zijde van de voorste

* Ik moet hier vermelden dat de sepia-bruine slakrups Sel. aethiops, die volgens

Réaumur, de Geer en Hartig 20 pooten zou bezitten, er even zeer 22 heeft, doch

dikwijls een of twee paren in de huid optrekt.

180 DE INLANDSCHE BLADWESPEN IN HARE

ringen. Van voren gezien heeft het dier etende het uiterlijk

van figuur 6; het buigt om te eten den kop regts en links en

gelijkt dan eenigermate op eene grazende koe, die op den buik

ligt. De kop is nootbruin, plat van voren, voor een groot ge-

deelte door de huid van het 1° segment bedekt; de schedel is

zwartachtig, en daar de bedekkende huid geelachtig is, schijnt

hij volgens de wet der complementaire kleuren paars door. De

oogen staan aan de zijden in ovale zwarte plekken; de hoorntjes

of voelertjes onder de oogen zijn vrij lang. Het eerste paar

pooten is geelachtig van kleur, het tweede en derde grijs met

witte ringen; de klaauwtjes waren in het laatste tarsaallid regt-

hoekig ingeplant.

Zeer belangrijk was het prachtige doorschijnen door de huid

der witte luchtbuizen; vooral was dit fraai te zien in de twee

laatste segmenten; ik heb de vertakkingen der tracheén aldaar

met eene iets sterkere vergrooting afgebeeld bij fig. 5.

Wanneer deze dieren niet aten, bogen zij den kop voorover,

nagenoeg plat tegen de vlakte van het blad, ‘t geen hun het

voorkomen van dieren nagenoeg geheel ontnam. Van haren was

geen spoor hoegenaamd te zien, en ik heb bij mijne voorwer-

pen niets bespeurd van stervormige bruine haren, die Ratzeburg

bij een enkel individu van de herfstgeneratie wil waargenomen

hebben.

De larven kropen in den grond om te veranderen; of zij daar

cocons maakten is mij niet gebleken.

De ontwikkeling der wespen volgde vrij spoedig. Den 6°

Juli} ’s morgens vond ik twee mannetjes uitgekomen, den 7%"

weder een, den 9%" twee en zoo tot zeven toe, allen mannetjes,

allen veel kleiner, doch in kleur en overige kenmerken volkomen

overeenstemmend met het wijfje, dat ik even na haar eijerleggen

of, om juister te spreken, kort voor dat ik de pas uitgekomen

larfjes zag, op de linde gevangen had.

Dat wijfje is bij fig. 7 afgebeeld. Kop en thorax zijn glanzig

zwart met een fijn vilt van korte bruine haren bekleed; de

bovenkaken bruinrood met zwarte spitsen. De sprieten zijn

zwart, ietwat behaard, de twee eerste leedjes bekervormig,

GEDAANTEWISSELING EN LEVENSWIJZE BESCHREVEN. 181

niet zeer klein, het derde nog bijna de helft langer dan die

beiden te zamen, aan de spits scheef eindigend, het vierde

slechts 2 van het voorgaande, de overigen regelmatig afnemend

in lengte en dikte, het laatste kegelvormig. Het achterlijf vrij

breed, glanzig zwart zonder beharing. Aan de pooten zijn de

heupen en trochanters zwart, de dijen van het eerste paar zwart

met vrij breede lichtrosse vlek op de knieën; die van het tweede

hebben kleiner vlek, die van het derde zijn geheel zwart. De

voorscheenen zijn bruinachtig geel met witte basis, die van het

tweede paar wat donkerder aan de spits, die van het derde

zwart met vuilwitte basis; de tarsen zijn elk afzonderlijk geheel

gelijk gekleurd als de scheen, waaraan zij verbonden zijn. De

vleugels zijn bij het levend dier paarsachtig zwart, bij het doode

bruin, uitgezonderd de spits die helder doorschijnend wit is. In

de tweede en derde cubitaal-cel ziet men zwarte hoornachtige

stippen; de lancetvormige cel heeft eene scheeve dwarsader. Het

dier was slechts 6 millimeter lang en had eene vlugt van

11 mm.

De mannetjes verschilden alleen doordien zij veel kleiner

waren (4 mm.), naar gelang daarvan grooter sprieten hadden,

terwijl hunne achterpooten aan scheen en tars slechts smalle

witte ringen vertoonden.

Ratzeburg gelooft, dat deze soort in gunstige jaren drie gene-

ratien kan opleveren; ik ben geheel van zijne meening. Laat

de eerste wesp zich bij gunstige temperatuur in het begin van

Mei ontwikkelen, dan heeft men de tweede in het midden van

Junij en de derde in Augustus; ik zie zelfs niet in waarom er

geen vier zouden kunnen zijn, ofschoon ik erken, dat daarop

in ons klimaat weinig kans is.

Ten slotte moet ik nog aanmerken, dat Ratzeburg zich ver-

schreven heeft, door te zeggen dat de «zwartgrijs berookte

vleugels aan de basis het lichtst zijn en het donkerst aan de

spits; » dit moet kennelijk omgekeerd worden. Bovendien is het

eenigzins zonderling, dat hij, die het dier heeft opgekweekt ,

hoegenaamd geene melding van het mannetje maakt. Kan het

ook eene zeldzame bijzonderheid zijn, dat ik een broedsel man-

182 DE INLANDSCHE BLADWESPEN ENZ.

netjes heb uitgekregen? de wijfjes toch zijn bij de bladwespen,

gelijk men weet, steeds in ver overwegend tal voorhanden; ja

van sommige niet zeldzame soorten bleven tot heden de man-

netjes geheel en al onbekend.

Verklaring van Plaat 9.

Fig. 1. De punt van een wilgenblad, waarop a a a jonge

larfjes en 5 b b de beursjes waarin de eijeren zaten.

Een jong larfje, vergroot.

Eene volwassen larve.

Dezelfde, vergroot.

De tracheen, aan het staarteinde, sterker vergroot.

De larve van voren gezien, vergroot.

De vrouwelijke wesp, vergroot.

Haar voorpoot, vergroot.

Een spriet van een mannetje, sterk vergroot.

DANS SE u

”

Selandria annulipes, Klug.

BISK

OL IE

SEHR

ills eat LEO

u de

ENT.

BRIEF

VAN DEN HOOGGELEERDEN HEER

Prof. J HOFFMANN

AAN DEN

SECRETARIS,

Leiven, November 1866.

Ik heb de eer UEd. bij deze een monster van zijde aan te

bieden, afkomstig van eene tweede generatie van Yama-mayu,

door den heer Baumann te Bamberg in 1866 verkregen uit

eijeren van de in 1865 ondernomen eerste teelt.

Prof. A. Haupt te Bamberg, die mij dit monster heeft toe-

gezonden, heeft er eenige inlichtingen bijgevoegd, die op het

navolgende nederkomen:

Zoo als gebleken is uit de «Berichten über einige im Sommer

des Jahres 1865 in Deutschland mit der Zucht des Japanischen

Eichenspinners Yama-mayu angestellten Versuche» opgenomen

in het Tijdschrift voor Entomologie, Deel IX, 1866, heeft de

heer Baumann te Bamberg destijds 16 cocons verkregen, die

alle, op drie na, zijn uitgekomen. Er is evenwel alleen één

wijfje tot het leggen van bevruchte eijeren gekomen.

Deze eijeren, voor eene volgende teelt bestemd , werden ge-

durende den winter in een niet verwarmd vertrek bewaard. In

Februarij 1866 kwamen er reeds omtrent 50 rupsjes uit, die

bij gebrek aan voedsel te grond gingen. De overige 114 stuks,

op zijn tijd uitkomende, werden de rupsjes op eikentakken,

die men in water geplaatst had, overgebragt (kunstmatig ver-

184 CR US UE He À

vroegd eikenloof werd niet gebruikt). Zij ontwikkelden zich

hier voorspoedig, bleven volkomen gezond, werden zelfs grooter,

dan die der eerste generatie van 1865, en kwamen alle, be-

halve twee die in het water omgekomen waren, in Juli} tot het

inspinnen, zonder de minste afwijking van het regelmatig ver-

loop hunner ontwikkeling. Er werden 112 cocons verkregen. De

eigenaar, die er op gesteld was zijde te winnen, zond 100 cocons,

nadat ze op de gebruikelijke manier door stoom gedood waren,

aan «den Haupt-Frauenverein für Seidenzucht zu München»,

waar zi) onder gebruikmaking van heete loog, afgeshaspeld

werden; terwijl de resterende 12 cocons tot het verkrijgen van

graines bestemd werden. Van deze zijn later 9 vlinders uitge-

komen, maar door een zamenloop van ongunstige omstandig-

heden hebben slechts twee paringen plaats gehad, waardoor

omtrent 500 bevruchte graines verkregen zijn.

Daar volgens de berigten voorkomende in het Tijdschrift ter

bevordering van Nijverheid 1866, deel VII, st. 9 de heeren

L. F. D. Everard te Delftshaven en J. Backer Sr. in 1865 goede

resultaten met de Yama-mayu-teelt verkregen en daarop waar-

schijnlijk nieuwe proefnemingen in dit jaar gebaseerd hebben,

dienen wel hunne berigten met het hierboven aangehaalde ver-

geleken te worden.

Ik heb de eer met bijzondere hoogachting te zijn

UEd. dienst willige,

J. HOFFMANN.

NOTICES SUR QUELQUES MACROLEPIDOPTERES INDIGENES,

PAR

M. le Doct. C. DE GAVERE.

En comparant mes notres manuscrites avec mes observations

publiées dans les listes de M. de Graaf', j'ai trouvé que le

nombre des lépidoptères, que j'ai collectionnés aux environs de

Groningue, s'est accrû depuis cette publication d’environ 200 à

580. Ce me serait peut-être une raison suffisante, pour faire

l'énumération des espèces trouvées depuis, parmi lesquelles il y

a quelques-unes tout-à-fait nouvelles pour notre faune.

Mais il y a plus. Nous le croyons nécessaire, pour la connais-

sance exacte d’une faune, de connaître non seulement les espèces

elles-mêmes qui peuplent un pays, mais aussi les caractères

qui distinguent les individus indigènes et même toutes les variétés

qu'on en rencontre, notamment celles qui se trouvent plus ou

moins fréquemment et qui, par cette raison, méritent la déno-

mination de variétés constantes, ou, si elles se perpétuent par

les genérations, si elles sont héréditaires, celle de races.

C’est pour celà que j'ai indiqué toutes les variétés qui se sont

offertes à moi, même celles que je ne saurais regarder que

comme accidentelles; il se pourrait qu’un autre entomologiste

les retrouvàt, et que, par conséquent, ces variétés, tout-a- fait

isolées jusqu’äpresent, prissent place parmi celles, qui offrent

plus de constance et qui, ce qui nous importe surtout, sont

1 Tweede aanvulling der Nederlandsche Schubvleugelige Insecten, door H. W.

de Graaf. (Bouwstoffen voor eene fauna van Nederland, tweede deel, pag. 143 enz.)

186 NOTICES SUR QUELQUES MACROLEPIDOPTERES INDIGENES,

souvent propres à une faune quelconque, ou du moins plus fré-

quentes dans telle région que dans telle autre.

Je me servirai des N’. d'ordre employés par M. H. W. de

Graaf au Tome VI, pag. 150 etc. de cet ouvrage.

9. Pieris Crataegi L. Tres-commune en 1856; depuis ce temps

ou ne l’a plus retrouvée. Il parait que cette espèce s'est éteinte

dans plusieurs contrées qu’elle habitait autrefois (Speyer, Die

geographische Verbreitung der Schmetterlinge, 1, s. 270), et

qu’en 1856 elle s’y est montrée en troupes nombreuses, comme

pour prendra congé à jamais.

Elle ne varie guère suivant les lieux qu’elle habite. Les in-

dividus des regions méridionales de l’Europe ont la taille un peu

plus forte. Ainsi les individus de Dijon sont plus grands que

ceux de Ratisbonne, qui, à leur tour sont supérieurs aux nòtres

et à ceux du Nord de l'Allemagne. Mes individus de Dijon

offrent encore une particularité curieuse : le bord transparent

des ailes est beaucoup moins large; dans un individu on ne le

voit guère, méme au bont des nervures.

A. Pieris Rapae L. Le mäle varie beaucoup. On rencontre

toutes les transitions depuis la variété d’un blanc uniforme jus-

qu’au dessin complet qui orne la femelle. Celui de l'angle

apical et du bord antérieur des ailes postérieures est le plus

constant; souvent ou trouve quelques atomes noirs, marquant la

place de la tache antérieure, vient ensuite cette tache elle-même,

enfin, quoique très-rarement, ou trouve la seconde tache, nor-

male pour la femelle.

5. Pieris Napi L. Elle varie pour l'étendue plus ou moins

considérable des dessins noirs, pour la transparence du dessin

de la face inférieure, pour ce dessin lui-même plus ou moins

prononcé, enfin pour la teinte plus ou moins saupoudrée de

noir du dessus. Sur ces caractères peu constants on a fondé

deux variétés principales, savoir les variétés Napeae Esp. et

Bryoniae H. La première à la taille plus forte, les nervures

des ailes postérieures moins saupoudrées de noir en dessous,

seulement sur leur moitié basale, ce qui rend ces nervures

moins visibles de l’autre côté presque dépourvu d’atomes noirs,

NOTICES SUR QUELQUES MACROLEPIDOPTERES INDIGENES. 187

par conséquent le papillon est d’un blanc beaucoup plus pur

que l'espèce type et ressemble pour cela à la P. Rapae. On

trouve ‚cette variété parmi la génération d’été, presque aussi

fréquemment que le type, auquel elle est liée par des nuances

imperceptibles.

La seconde variété a les caracteres tout à fait opposés; on

peut la regarder comme la variété alpine de la P. Napi. Cepen-

dant nous avons obtenu une fois, d'une chrysalide ayant passé

l'hiver, une variété, qui ressemble beaucoup à la Bryoniae. Il

faut pourtant avouer, que notre individu avait la couleur du

fond blanc pur, ce qui le distinguait des exemplaires provenant

du Tirol, qui Vout plus ou moins jaunâtre. Se pourrait-il que

nous eussions affaire à une aberration accidentelle, analogue à

celle que M. Boisduval décrit en traitant de la P. Brassicae '.

6. P. Daplidice L. Quoique cette espèce semble accidentelle

dans la plüpart de nos provinces, elle est peu rare chez nous,

surtout la génération d'été, qui vole vers la fin de Juin. Celle

du printemps se montre à la fin d'Avril et au commencement

de Mai. Quoique je possède plusieurs spécimens pris dans cette

saison, je n'en vois aucun de la variété Bellidice H., c'est à

dire que tous mes mâles ont le bord interne des ailes anté-

rieures marqué d'une tache noire. Ainsi M. Speyer a tort de

regarder cette variété comme constituant la première génération

de l'espèce. C’est comme si l’on dirait que la P. Napeae con-

stituät la seconde générations de la P. Napi.

La couleur du dessin. varie du plus beau noir velouté au brun

de suie. Dans le premier cas elle est fortement entremélée

d’atomes blancs.

7. Anthocharis Cardamines L. C'est peut-être le seul insecte

lépidoptère vraiment utile au point de vue agricole. J'en ai

trouvé la chenille sur la ravenelle ou le radis sauvage (Raphanus

raphanistrum) dont elle dévore surtout les fleurs, de sorte

quelle prévient la dissémination de cette plante redoutée.

1 Variété B. Femelle d’un gris noirätre en dessus. — Environs de Paris. (Bois-

duval, Suites à Buffon, Lépidopt., T. I, pag. 521). :

188 NOTICES SUR QUELQUES MACROLEPIDOPTERES INDIGENES.

8. Colias Hyale L. Assez commune aux environs de la ville, dans

les fortifications, les prairies et les bruyères. Au commencement

de Mai elle fait sa premiere apparition, alors elle est rare; la

seconde génération qui se montre en Aoüt est beaucoup plus

nombreuse.

Parmi mes individus printaniers je trouve la variété suivante :

ailes antérieures marquées au bord postérieur de deux bandes

distinctes, à peine confluentes, dont l’antérieure ne s'étend que

jusqu'à la seconde branche de la nervure médiane. La tache

discoïdale orangée, qu'on trouve ordinairement sur la face su-

périeure des ailes postérieures, manque tout à fait.

12. Thecla Ilicis Esp. Peu rare dans les taillis de chêne,

dont la chenille se nourrit. Elle habite surtout les terres dilu-

viales et sablonneuses et ne se trouve pas dans les terrains

argileux plus récents, situés vers la mer. Sa chenille se méta-

morphose vers la fin de Juin; Vinsecte parfait éclot trois ou

quatre semaines après.

Quelques auteurs réunissent à cette espèce la 7%. Aesculi H.,

d'autres l'en séparent. Les individus, que je puis comparer

(dont 6 Aesculi et 5 Ilicis), m'offrent les différences suivantes.

Th. Aesculi est plus petite’; ni le mâle, ni la femelle ne pos-

sède la tache rousse des ailes antérieures, mais celle-ci manque

également dans quelques femelles de la 7h. Ilicis. La ligne

transversale blanche du dessous des ailes antérieures est à peine

visible dans la Th. Aesculi; dans la Th. Ilicis elle est ordinai-

rement bien marquée, mais dans un de mes exemplaires (pro-

venant du Waldeck) elle est encore plus effacée que je ne Vai

rencontrée dans aucun de mes 7%. Aesculi. La ligne transversale

des ailes postérieures est courbée en zigzag dans la Th. Ilicis ,

tandis qu'elle est simplement convexe dans la Th. Aesculi. Ce-

pendant je retrouve ce caractère seulement dans cinq de mes

six exemplaires; le sixième ressemble sous ce rapport à la

Th. Ilicis.

Suivant les notes manuscrites de M. Daube à Montpellier la

* Mes individus mesurent: Aesculi 0.029—0.032; Ilieis 0.035—0.037.

NOTICES SUR QUELQUES MACROLEPIDOPTERES INDIGENES. 189

Th. Aesculi se montre en Mai et en Juin; notre Th. Ilicis ne

vole jamais avant le mois de Juillet, je ne la trouve jamais

avant la mi-Juillet. Cette différence de saisons est peut-être

causée par la différence des climats. Bien des insectes sont plus

précoces dans les contrées méridionales. Pour notre espèce M.

Boisduval indique le mois de Juin; c'est probablement la saison

pour la latitude de Paris.

Enfin M. Daube ajoute: «la chenille se nourrit de la ronce

ct du chène vert». Je n’ai jamais trouvé la Th. Lynceus

que sur le chène. Cependant la chenille peut être élevée avec

les feuilles de ronce; cette déviation du régime ordinaire n’a

même aucune influence sur l'époque de l’éclosion.

Ainsi tous les carectères qui pourraient servir à distinguer

ces deux prétendues espèces ont peu de valeur; j'avoue cepen-

dant que la chenille de la Th. Aesculi m'est inconnue et que

le nombre des individus de cette espèce, que j'ai examinés,

est trop petit pour motiver aucune décision.

Suivant M. Standfuss (Ent. Zeit., 1857, S. 21) les variétés

Th. caudatula Zell. et Th. Cerris H. seraient intermédiaires

entre la Th. Ilicis et la Th. Aesculi. Je ne les connais ni l’une

ni l'autre.

16. Polyommatus Eurydice Rott. Je la trouve chaque année

dans les tourbières humides au sud-ouest de la ville.

18. P. Phlaeas L. Cette espèce varie pour l'étendue et les

formes des taches noires. Ges variétés ne nous paraissent pas

locales mais accidentelles. Je possède encore un individu de

Montpellier de forte taille (0.052), dont le dessous des ailes

postérieures est d’un gris uniforme sans aucun dessin bien ap-

parent. Je ne saurais dire si cette variété est locale, car je ne

possède pas d’autres exemplaires du Midi.

Le Phlaeas se montre chez nous du mois de Mai jusqu’en

Septembre; il est le plus abondant en Juillet. Les deux géné-

rations se succèdent sans interruption.

20. Lycaena Aegon W. V. Cette espèce pullule tellement dans

nos bruyères et autres terres arides et sablonneuses, que j'en ai

pris plus d’une fois jusqu'à cinq exemplaires dans un filet assez

190 NOTICES SUR QUELQUES MACROLEPIDOPTERES INDIGENES.

petit. On ne la trouve jamais dans les terrains argileux, ni dans

les lieux cultivés, où elle est remplacée par la Z. Icarus. J'ai pris

une seule fois une variété remarquable de la famelle à Haren-

dermolen au mois d'Octobre 1856. Au lieu d’être brune, cette

femelle a le milieu des ailes coloré en bleu comme le mâle, mais

cette couleur s’efface peu à peu vers les bords et passe au brun

sombre. Vers le bord postérieur on voit une série de lunules

rousses et de taches noires, répondant à celles du dessous. . Jai

recu de Montpellier un individu tout à fait semblable.

95. L. Icarus Rott. M. de Graaf (Bouwst. I, pag. 221) fait

mention d'une variété du mâle, dépourvue des taches basales

au dessous des ailes antérieures. J'ai trouvé la même variété

parmi les femelles; c'est la var. Thersites B, J'en trouve trois

sur onze individus.

24. L. Argiolus L. Cette espèce est propre aux chemins boisés,

comme la précédente l’est aux prairies et la Z. Aegon aux

bruyères, mais elle est beaucoup moins commune. Je mai

trouvé que des individus de la seconde generation, volant au

mois d’Aoüt.

26. Z. Alcon F. Se trouve seulement dans les prairies tour-

beuses, humides, inondées pendant Vhiver, qu'on trouve au

sud-ouest de Groningue. C'est là quelle vole en petit nombre

pendant les mois de Juillet et d’Aoüt. J’y ai trouvé une variété

curieuse au mois d’Aoüt 1858.

En voici la description:

Femelle; toutes les ailes bleues, largement bordées de noir,

tant du côlé antérieur que du côté postérieur (externe). La

couleur noire passe sans limites bien tranchées au bleu foncé

du fond. La bordure noire des ailes antérieures occupe environ

un quart de la longueur et autant de la largeur de Vaile, celle

des postérieures en occupe de la même manière un tiers. A la

partie postérieure de la cellule discoïdale ou voit sur les ailes

antérieures une tache noire, ovale, nettement tranchée, dont

on ne retrouve qu'une trace aux ailes postérieures. A l'exception

de la tache discoidale le dessous des ailes antérieures n'offre que

trois des taches normales, savoir la troisième, la quatrième et

NOTICES SUR QUELQUES MACROLEPIDOPTERES INDIGENES. 191

la cinquième; la quatrième manque même du côté gauche. Aux

ailes postérieures on apercoit la tache discoïdale, la quatrième,

la cinquième, la sixième et la septième. Toutes ces taches sont

très-petites et, à l'exception de la discoidale, confuses et comme

effacées. Les ailes sont plus courtes, plus larges et plus arron-

dies que d'ordinaire; pour la forme elles rappellent celles de la

L. Jolas. Parmi les femelles on trouve encore des exemplaires

fortement saupoudrés d’atomes bleus.

27. L. Arion. Se trouve avec l'espèce précédente, mais elle

est plus rare et quelques années on la chercherait en vain.

Fréquente en 1851. Vole en Août !.

28. Limenitis Sybilla L. On la rencontre quelquefois par

petites troupes de cinq à dix au même endroit que les espèces

précédentes; pendant quelques années elle manque tout à fait.

Je doute fort que cette espèce se reproduise ici; tous les indi-

vidus que j'en ai pris ont les ailes déchirées et dénudées, ce

qui me fait supposer qu'elle ne s’égare ici qu’aceidentellement ,

de même que les papillons Podalirius, Crataegi, Edusa etc.

95. Vanessa Atalanta L. La variété peu importante, figurée

par Sepp et caractérisée par ‘une petite tache blanche dans la

bande rouge est beaucoup plus commune que le type de l’espèce.

Sur 15 individus je la trouve 11 fois, tandis que je ne la trouve

qu’une seule fois sur 7 individus d’Allemagne. Parmi ceux-ci

il y en a un, qui a toutes les taches, ordinairement rouges de feu,

d'un rouge orangé.

56. Vanessa Cardui L. Dans mes notes antérieures (Bouwst.,

II, p. 147) j'ai indiqué cette espèce comme se montrant annuel-

lement, quoiqu’en petit nombre. Cette note date du mois de Juin

1854; je n'avais pas vu alors cette espèce depuis quelques années,

mois j'attribuais cela au hasard. Maintenant je puis affirmer

que je ne lai pas revue après le 12 Août 1851. Avant ce

temps je la trouvais chaque année, quoiqu'elle ne fût guère

* Jai trouvé un mâle de la Nymphalis Populi L. dans une collection qu'on pré-

tendait être composée d’individus indigènes. Comme elle contenait en outre deux iu-

dividus du Papilio Podalirius, cette assertion me paraît sujette à caution,

199 NOTICES SUR QUELQUES MACROLEPIDOPTERES INDIGENES.

commune. Ce phénomène singulier s’accorde parfaitement avec

les observations de M. Snellen (Tijdschrift voor Entomologie, 1,

pag. 99). Je me permets de différer de M. Snellen quant à la cause

du fait, Je ne saurais croire que le manque de nourriture oc-

casionne l'absence totale d'une espèce, qui, d'autres fois, se

montre par troupes innombrables. Accordons que les chardons

et les orties soient fauchés pendant le développement des chenilles,

qu'est ce qui en pourrait résulter? La rareté habituelle et quel-

quefois la fréquence de l'espèce, si la saison était avantageuse

au développement de l’insecte. Mais l'extinction totale ou presque

totale ne s'explique pas de cette manière, car on trouve toujours

encore assez d'orties et de chardons de reste. Nous cherchons

plutôt la cause du phénomène dans les migrations du papillon,

qui ont été observées fréquemment. M. Snellen lui-même fait

mention de ces voyages et M. van Bemmelen (Handelingen der

Ned. Ent. Vereen., 1857, pag. 89) en cite plusieurs exemples.

97. Melitaea Artemis W. V. Espèce très-variable et dont on

distingue plusieurs variétés locales. Quelques auteurs lui -réunis-

sent la M. Merope de Prunn., d’autres en font une espèce diffé-

rente. Celle-ci est une forme alpine, plus petite, plus pale, à

dessins moins nets, surtout en dessous. D’autres variétés, propres

au Midi, se distinguent par la taille plus forte, par les teintes

plus vives et le dessin plus développé. Ce sont les M. provin-

cialis, Beckeri et Desfontainesii. Nos individus indigènes se

distinguent aussi par la taille, qui est supérieure à celle des

individus d'Allemagne et qui les rapproche des variétés méridio-

nales. Est ce que le climat maritime aurait plus d'influence sur

la taille que la latitude? Toutes ces variétés proviennent du

littoral de la Méditerranée.

Voici les mesures de mes individus, tant du type que des

variétés : ÿ

Artemis : 1. Francfort sur Main; 0.044.

2. Ibid. 0.045.

5. Ibid. 0.058.

4et 5. Ibid. 0.055.

6. Gottingue; 0.041.

NOTICES SUR QUELQUES MACROLEPIDOPTERES INDIGENES. 195

Artemis: 7. Ibid. 0.040.

8. Ibid. 0.058.

9. Ibid. 0.059.

10. Dep. des Basses-Alpes; 0.056.

11—27. Groningue; maximum: 0.047.

minimum: 0.045.

Provincialis : 1. France sans autre indication; 0.040.

2. Ibid. 0.058.

Beckeri : 1. Majorque; 0.046.

2. Ibid. 0.044.

9 et 4, Espagne; 0.045.

ò et 6. Ibid. 0.044.

Desfontainesti: 1 et 2. Barcelone; 0.051.

o. Ibid. 0.050.

4. Ibid. 0.045.

Merope : 4 et 2... Tirol; 0.055.

5. Ibid. 0.029.

4. Ibid. 0.028.

5. Dép. des Basses-Alpes; 0.055.

40. Argynnis Selene W. V. Commune dans les prairies humides

et dans les tourbières en Juin, Juillet et Aout.

En 1850 j’en ai pris une variété dont toutes les taches sont

réunies en raies longitudinales, en 1858 ure autre dont la

teinte du fond était d’un blanc presque pur et transparent.

42a. Arg. Arsilache E. Je la trouve chaque annde en Juillet

sur les chardons fleuris; elle y est peu commune.

La decouverte de cette espèce dans notre province est assez

remarquable. Il est clair que la limite que M. Speyer lui a

tracée, quoiqu’en hésitant, vers le nord-ouest, disparait à pré-

sent, ou du moins qu'il faudra la reculer de beaucoup.

Arsilache appartient au groupe, qui a pour type l’Arg. Pales;

qu'on la nomme espèce ou variété, — je m'en soucie peu. C’est

la forme de la plaine, la Pales est la montagnarde, l’Isis l’alpine.

Mes individus nombreux (Arsilache de Groningue, de Francfort

sur Main, du Harz, de la Suisse; Pales de la Suisse, de la

Styrie, du Tirol; Zsis de la Suisse et de la Styrie) n’offrent

194 “NOTICES SUR QUELQUES MACROLEPIDOPTÈRES INDIGÈNES.

aucun caractère bien prononcé qui les sépare. Les femelles de

la Pales et de l’Arsilache offrent des transitions nombreuses. Un

individu du Harz, Arsilache pur-sang en dessus, offre même la

teinte verte du dessous, qu’on regarde comme le caractère de

l’Isis. Si Yon veut réunir toutes les trois pour en former une

espèce, nous préférerions de prendre l’Arsilache pour type, c'est

l'usage de regarder comme tel la forme de la plaine. Du reste

son aire n’est pas moins étendue que celle de la Pales.

45. Arg. Lathonia L. Commune partout. Elle paraît déjà vers

la fin d’Avril et vole de suite jusqu’en Septembre; les généra-

tions se succèdent sans qu’il y ait aucune interruption.

44. Arg. Aglaia L. On trouve quelquefois une belle variété de

la femelle, entièrement saupoudrée de noir, à l'exception d’un

espace annulaire autour des taches noires.

Nous trouvons fréquemment cette sorte de mélanisme parmi

les Argynnis et les Melitaea provenant du Midi de l'Europe.

Ainsi nous en possédons de la M. Phoebe (melanina), didyma

(très-rare), Dictynna, Athalia (Pyronia) et des Argynnis Paphia,

Thore et Aphirape.

47. Arg. Paphia L. Assez rare, quoiqu’elle se montre tous

les ans. Je l'ai vue même au milieu des rues de la ville, la

reconnaissant à son vol rapide et élevé.

49. Satyrus Semele L. Commune dans les bruyères, surtout

dans la province de Drenthe. C’est une espèce propre aux

bruyeres et aux dunes; je la vis par milliers dans celles de Vile

de Norderney. La mâle est beaucoup plus fréquent que la femelle.

Le Satyrus Aristaeus est une forme méridionale de la Semele.

Si l’on compare entre eux des individus de notre patrie, de la

Bavière, du Tirol, de la Sardaigne et de l’Andalousie, il faudra

en convenir. Il y a là toutes les nuances intermédiaires possibles.

52. Pararge Aegeria L. Je crois que les métamorphoses de

celte espèce se font d’une manière très-peu constante, ce qui

résulte déjà des observations de Sepp, de M. Medembach de

Rooy et de M. Snellen. Autant de fois que j'ai élevé la chenille,

elle passait l'hiver, mais je crois cependant que d’autres le

passent à l’état de chrysalide. J'ai trouvé plusieurs fois l’insecte

NOTICES SUR QUELQUES MACROLÉPIDOPTÈRES INDIGENES. 195

parfait en Avril, quoique mes chrysalides se développassent encore

plus tard que celles de M. Snellen; je ne trouve aucune date

antérieure au 12 Mai; quelques-unes parurent dans la première

semaine de Juin. Dans notre province l’hibernation de la chenille

est normale, mais je me suis convaincu que la métamorphose

est beaucoup plus précoce en Gueldre. Pendant un séjour de

six semaines à Vorden j'ai observé tous les jours cette espèce,

qui y est beaucoup plus commune qu'ici. A l’époque de mon

arrivée, — c'était la mi-Juillet, — l’insecte s'y montrait déjà

pour la seconde fois et le nombre s’acerüt jusqu'en Aout; vers

la fin de ce mois tous avient disparu; à peine rencontrait-on

encore quelque trainard, à ailes déchiquetées et rapées. Je

revins à Groningue le 2 Septembre et je fus surpris d’y trouver

encore nombre d’Aegeria, aussi fraiches qu'on put le désirer.

Il me paraît donc probable que les chenilles, provenant des

œufs pondus en automme, n'aient plus de temps pour arriver

au terme de leur croissance , tandis qu’en Gueldre la métamorphose

est encore possible. La P. Meone, qui remplace notre Aegeria

au Midi de l'Europe, se montre en Provence encore au mois

d'Octobre. Est-ce qu'elle produirait une troisième génération ?

Si l'on compare nos individus indigènes avec ceux du reste

de l’Europe, la couleur en parait assez pâle. Ceux de T'Alle-

magne méridionale, p. e. de Bade, de Bavière etc. ont déjà la

couleur du fond plus vive, tandis que ceux de Provence et

d'Italie ont la teinte de notre Megaera. C'est la Meone H.

55. Epinephele Janira L. La femelle varie en ce que la cou-

leur brune, qui couvre une partie des ailes antérieures, peut

aussi s'étendre aux postérieures. On en fait la var. Hispulla Esp.

et on la dit propre 4 l'Europe méridionale. J'ai trouvé cette

variété plusieurs fois parmi les individus ordinaires; je l'ai recue

de même du Waldeck. Les Hispulla de la France méridionale

et de l'Italie ne se distinguent que par la taille plus forte.

54. Ep. Tithonus L. J'en possède un mäle dont le fond est

d'un blanc sale au lieu de brun. On trouve parfois des mâles

dont la tache oculaire ne renferme qu’une seule pupille blanche,

comme celle de la Janira.

196 NOTICES SUR QUELQUES MACROLEPIDOPTÈRES INDIGENES.

55. Ep. Hyperanthus L. Varie pour le nombre et l'étendue

des taches oculaires. Le plus souvent ou en trouve deux aux

ailes antérieures et cinq aux postérieures. Le premier nombre

saugmente souvent d'un troisième, le second est rarement de

quatre seulemeut. Les deux moitiés sont rarement d’une symmétrie

parfaite.

Nous avons trouvé une seule fois une variété à ailes posté-

rieures presque blanches, sans aucune trace de taches.

58. Coenonympha Davus F. Peu rare au sud de la ville, dans

les lieux sablonneux ou tourbeux. Elle se montre en Juillet et

nous semble produire une seule génération, qui coincide avec

L'espèce est très-variable. Le nombre et surtout l'étendue des

taches oculaires, la bande transversale claire du dessous, la

teinte générale du dessus sont peu constants. (Celle-ci varie du

jaune d'oere au brun cannelle foncé.

60. Syrichthus Alveolus Hb. Dans quelques individus les taches

blanches se confondent plus ou moins. Si cette fusion est com-

plete, il en résulte la var. Taras Bergstr. ou Lavaterae F. Je

ne l'ai pas encore rencontrée. Probablement ou la trouvera,

car elle accompagne le type partout ailleurs.

62. Hesperia Thaumas Hufn. Vole en Juillet dans les lieux

boisés et secs, p. e. le long des chemins à Haren.

65. H. Lineola O. Se trouve avec la précédente et n'est

guère plus rare. Elle semble toucher ici à sa limite vers l'ouest;

elle ne se trouve ni en Angleterre, ni dans plusieurs contrées

de l'ouest de l'Allemagne.

64. H. Sylvanus F. Se montre en même temps et aux mêmes

endroits, mais elle est de beaucoup la plus commune parmi ses

congénères. |

65. H. Comma L. Peu rare sur les bruyères à Harendermolen.

Je l'ai indiquée par erreur comme volant en Juin; elle ne se

montre qu'après les autres Hesperia, souvent au commence-

ment d’Aoüt. Mes individus de Montpellier se distinguent par

la teinte uniforme des ailes et par les antérieures qui sont très-

allongées, à bord interne fort court.

NOTICES SUR QUELQUES MACROLEPIDOPTÈRES INDIGÈNES. 197

67. Acherontia Atropos L. Recherche les terrains argileux.

La chenille se trouve aussi sur la Symphoricarpus racemosa ,

joli arbuste de nos jardins. Mes chrysalides n’ont jamais passe

l'hiver. L'insecte éclot en Octobre ou la chrysalide périt.

C'est pour celà que je soumets ordinairement les chrysalides

à une température artificielle d’environ 25 à 50° C. pour hater

l’éclosion.

71. Deilephila Galii. W.V. Jai trouvé quelquefois la chenille

sur le caille-lait; on peut l’élever avec les feuilles de Fuchsia.

72. Deilephila Euphorbiae L. Les individus du Midi se

distinguent par la belle teinte rosée qui forme le fond des ailes

antérieures ; je n'en ai jamais vu de semblables parmi les indi -

genes, ni parmi ceux du Nord de l’Allemagne.

75a. Deilephila Nerii L. M. de Graaf ne l’a plus revue depuis

1854. Le dernier individu, qui se soit montré ici, fut pris en

Aoùt 1850.

76. Smerinthus Tiliae L. Les variétés, que j'ai élevées, peu-

vent de classer ainsi:

A. pour le fond des ailes antérieures:

a. couleur cannelle.

b. couleur de rose, olivätre au bord postérieur.

c. couleur de rose, olivätre au bord postérieur et à la base.

pour le dessin de ces ailes:

a. les deux taches qui ornent, l'une le bord externe, l’autre

le bord interne, forment une bande transversale continue.

b. les taches sont séparées; la première s'étend jusqu’au bord

externe.

c. à taches séparées; la première n’atleint pas le bord.

d. la seconde tache a disparu.

e. la seeonde tache manque; la première ne forme qu’un petit

triangle au milieu de l’aile.

En outre l’étendue de la couleur noire qu’on voit aux ailes

postérieures est très-peu constante. Quelquefois elle n’occupe que

l'angle anal, d'autres fois elle couvre toute la surface de l'aile.

78. Sm. Populi L. J'ai trouvé un individu encore tout frais

en Août 1856. Se pourrait-il qu'il provint d’une seconde géné-

198 NOTICES SUR QUELQUES MACROLEPIDOPTERES INDIGÈNES.

ration plus avancée que d'ordinaire, comme la décrit M. Ver

Huell (Bowwst., II, p. 151)?

81. Macroglossa fuciformis L. Vole en Mai dans les lieux

sablonneux humides ou -tourbeux ; je ne l'ai pas retrouvée

depuis quelques années.

J'ai capturé plusieurs fois la chenille en fauchant les herbes

des tourbières, mais je ne saurais dire de quelle plante elle se

nourrit. Je l’elevais avec le caille-lait ; la chrysalide passait l'hiver.

85. Sesia spheciformis W. V. Trouvée une seule fois aux

environs de Groningue dans un taillis d’aunes.

86. S. tipuliformis L. Vole au grand soleil dans les jardins

de la ville. Les ceintures dorées de l'abdomen ne sont com-

plètes que dans les individus encore frais.

87. S. asiliformis Rott. Rare à Zuidlaren en Juillet.

91. Ino Statices L. L'espèce d'Ino, qu'on trouve ici en grand

nombre, diffère de la vraie Statices. Comme je m'occuperai

plus spécialement de ce genre, je le passerai ici sous silence.

Les entomologistes, qui voudront bien m'envoyer de leurs exem-

plaires, me rendront un service signalé.

92. Zygaena Filipendulae L. La var. Cytisi est peu rare.

95. Z. Trifolii Esp. Trouvée fréquemment dans les tourbières

avec les var. Glycyrrhizae Hb. et Orobi Hb. Celles-ci se confon-

dent tellement avec le type qu'on trouve des individus, qui

sont Orobi par le côté droit, Trifolii par la gauche etc.

95a. Z. Lonicerae Esp. Aux mêmes endroits que l'espèce

précédente; plus rare.

95b. Z. Minos W. V. Trouvée une seule fois dans une prairie

marécageuse.

96. Earias clorana Hb. La chenille est commune sur les saules.

On l’y trouve vers la fin de Juillet et au commencement d’Aoüt.

97. Hylophila prasinana L. Peu rare.

98. H. bicolorana Fsl. Plus commune que la précédente. La

chenille abonde partout sur le chêne.

99. Nola cucullatella L. Très-fréquente sur l’aubépine.

106. Setina irrorella L. Une seule femelle en 1854.

107. S. mesomella L. Commune en Juin. Je n'ai pas encore

NOTICES SUR QUELQUES MACROLEPIDOPTERES INDIGÈNES. 199

rencontré la variété jaune, qui forme la majeure partie de mes

individus d’Allemagne.

108. Lithosia muscerda Hufn. Rare en Juillet.

115a. L. pallifrons Zell. Quoique cette espece ne se trouve

pas dans notre province, je puis la signaler comme indigene et

j'ai mes soupcons que tout ce qu'on a regardé jusqu’à présent

comme ZL. lutarella L. n’appartienne a cette espèce. C’est M.

Snellen qui me fit le premier cette observation. Deux individus,

dont j’envoyai un à M. Snellen sont évidemment la Z. pallifrons.

Je les avais pris à Wassenaar, au même endroit où M. de Graaf

aurait pris ses Lutarella. Je prie MM. les entomologistes hollan-

dais de voulair bien vérifier leur détermination.

La L. pallifrons a été décrite par M. Zeller dans la Ent.

Zeit., 1847. Elle se distingue par le front jaune au lieu de

noiratre et par les ailes antérieures plus grisätres. La découverte

de cette espèce dans les dunes de la Hollande est très-remar-

quable, parce que, suivant M. Speyer, elle ne dépasserait pas

le 52% degré de longitude. L'endroit le plus occidental, où ou

l'ait trouvée est à Damm en Poméranie.

117. Emydia grammica L. Nous possédons une femelle, dont

les ailes antérieures sont d'un jaune de paille uniforme sans

aucun dessin, à l'exception de deux points noirs à l’extrémité

de la cellule discoïdale.

121. Nemeophila russula L. Variété du mâle: sans bande

transversale aux ailes postérieures.

195. Spilosoma fuliginosa L. La métamorphose se fait de

deux manières différentes: tantôt c'est la chenille, tantôt la

chrysalide qui subit l’hibernation Dans l'un et dans l’autre cas

le papillon éclot au commencement de Mai.

128. Sp. Urticae Esp. Elle est sortie quelquefois de chrysa-

lides, que j'avais prises avec celles de la Menthastri ou de la

Lubricipeda ; elle parait en Juillet.

150. Hepialus sylvinus L. Se trouve surtout sur les terres

argileuses, alluviales, au nord de la ville. On le prend en Août.

Nos individus se distinguent par une petite taille et par une

teinte roussâtre.

300 NOTICES SUR QUELQUES MACROLÉPIDOPTÈRES INDIGENES.

151. H. lupulinus L. Plus rare que le précédent.

155. Cossus cossus L. Le papillon fait entendre un petit

bruit quand on l’inquiète, ou qu'on le serre entre les doigts. Ce

n'est pas le cri caractéristique du Sphinx tête de mort, mais

une sorte de frölement, comme le font entendre plusieurs capri-

cornes. Le papillon le produit d'une manière analogue, en

frottant la tête contre le prothorax.

145. Ocneria dispar L. Cette espèce, qui jadis était rare

chez nous, s’est multipliée d’une manière prodigieuse en 1857.

Cette année là elle était très-abondante sur divers arbres, mais

surtout dans les haies d’aubépine qui servent de clôture aux

jardins potagers. Depuis ce temps elle est restée commune,

mais je ne l'ai plus rencontrée en nombre aussi formidable.

Ce papillon varie beaucoup quant à la taille. Mes indigènes

sont intermédiaires entre ceux de Francfort sur Main et ceux de

Berlin, qui sont les plus grands. Je n’en possède pas d’autres

localités.

144. Psilura monacha L. On trouve souvent des variétés,

dans lesquelles le dessin noir des ailes antérieures est plus étendu

que dans les individus ordinaires; quelquefois même toute la sur-

face de l'aile est parsemée d’atomes noirs. On serait incliné à

les regarder comme des transitions à la var. Eremita Ochs.,

mais à tort; la variété foncée, qu'on connaît sous ce nom, a la

couleur du fond elle mème brune au lieu de blanche et les

dessins ordinaires, tandis que dans les variélés, que nous avons

observées, le fond a conservé sa couleur normale. La vraie

Eremita nous a été envoyée du Harz.

151. Bombyx Crataegi L. La chenille se trouve en Mai et

Juin sur le saule marceau; l’insecte parfait éclot vers l'automne;

l'espèce est peu commune.

155. B. castrensis L. On trouve la chenille sur les bruyères

en Juin et au commencement de Juillet; avant la dernière mue

elle vit sous une toile commune. Le papillon paraît vers la fin

de Juillet.

Une variété du mäle a la bande transversale des ailes anté-

rieures interrompue,

NOTICES SUR QUELQUES MACROLEPIDOPTERES INDIGENES. 201

154. B. neustria L. Varie beaucoup. Les variétés suivantes se

trouvent assez constamment :

Mäles: a. jaune d’ocre, à bande de mème couleur, encadrée

par deux lignes plus foncées (Rösel, fig. 4).

b. couleur cannelle, à bande de même couleur, encadrée par

des lignes päles.

c. rousse, à bande plus foncée, encadrée de blanchätre.

d. brun foncé (comme le male de la B. Trifolii), à bande

très-large, encadrée de blanchätre, oblique, de sorte qu'elle

atteint l'angle apical d'un côté et de l'autre la base de Vaile. Rare.

Femelles: a. répondant à la var. b du mâle.

b. répondant à la var. c du mâle.

c. brun clair, à bande plus foncée (Rösel, fig. 5 —6).

158. B. Quercus L. La couleur de la femelle varie du roux

clair au jaune d’ocre. Si celte dernière couleur domine, la

bande pâle est peu visible.

161. Lasiocampa potatoria L. Tantôt il y a deux taches blanches

aux ailes antérieures, tantôt il n'y en a qu'une seule. Celle du

milieu est quelquefois annulaire. Du reste la taille et la teinte

générale varient beaucoup.

162. L. Pruni L. Un individu unique.

164. L. quercifolia L. Nos individus sont beaucoup plus petits

que ceux du midi de l'Europe. La taille moyenne des nôtres

est de 0.054, celle de mes individus du Tirol de 0.075. La

couleur de la chenille est très-variable ; ou en trouve d'un gris

de perle, d'un brun presque noir et de toutes les nuances in-

termédiaires.

167. Saturnia pavonia L. Les teintes varient dans la femelle

comme dans le mâle. La couleur grise de la femelle tire sou-

vent sur le bleu, sur le rose, rarement sur le vert. La bordure

des ailes postérieures du mâle est tantôt grisàtre, tantôt brune,

tantôt rouge cramoisi. Un seul mâle, que j'ai élevé de la che-

nille, n'a d'autre dessin à l’aile postérieure que la tache oculaire.

169. Platypteryx falcataria L. Nos males sont d'une teinte

extremement foncée, si on les compare à ceux de l'Allemagne

(Francfort sur Main et Waldeck).

202 NOTICES SUR QUELQUES MACROLEPIDOPTERES . INDIGÈNES,

171. PI. lacertinaria L. La var. Scincula Hb. se trouve aussi

communément que le type. Je ne saurais la regarder comme

la génération printanière, puisque je lai prise le même jour

avec la vraie Lacertinaria (5 Juillet, 1854).

172. Ph. binaria Hufn. Cette espèce produit deux généra-

tions par an, dont on trouve les chenilles en Juillet et en Sep-

tembre, les papillons en Juin et en Août. Les ailes postérieures

varient ; quelques individus les ont d’un jaune clair sans aucun

dessin bien marqué, d’autres les ont traversées de trois bandes

et marquées quelquefois d’un point noir entre la première et la

seconde de ces bandes.

175. Harpyia furcula L. La chenille se trouve chaque année,

quoiqu’en petit nombre, sur le saule marceau. Elle est adulte

en Aout; le papillon paraît en Juin.

180. Notodonta dictaeoides Esp. La chenille se trouve en

Septembre et Octobre sur le bouleau. Le papillon ne se montre

qu'en Juillet; par conséquent il nous paraît peu probable qu'il

en existe une seconde génération.

184. N. chaonia W.V. Je Vai élevée une fois d'une chenille,

dont je ne me rappelle plus de particularités.

186. N. dodonaea W. V. J'en ai trouvé trois individus à

Eelderwolde. Ils se distinguent par la teinte du fond très-pale,

presque blanche.

190. Pygaera bucephala L. Quelques individus ont au mi-

lieu de Vaile antérieure une tache jaune, qui les rapproche de

P. bucephaloides H.

195. Gonophora derasa. L. Je Vai capturée quelquefois en Juin

en battant les broussailles, qui bordent les chemins près de Haren.

196. G. Batis L. Rare en Juin.

198. Cymatophora or W. V. Trouvée en Juin sur le tronc

des peupliers. La chenille vit entre les feuilles de ces arbres en

Août et Septembre.

199. C. duplaris L. Plus commune que la précédente. On la

trouve en Juin au pied des frênes.

204. Arsilonche venosa Bkh. Vole au crépuscule le long des

fossés. La chenille se trouve sur les roseaux.

NOTICES SUR QUELQUES MACROLÉPIDOPTÈRES INDIGÈNES, 205

205. Demas Coryli L. La chenille se trouve en Septembre sur

le chêne; le papillon paraît en Juin. L'espèce est peu commune.

206. Acronycta leporina L. La chenille vit en Septembre et

Octobre sur les aunes; elle semble rechercher les terrains argileux.

Le papillon éclot en Mai. L’espèce type se trouve aussi com -

munément que la var. Bradyporina Hb.

212. Acr. Menyanthidis Esp. Nos individus sont de véritables

pygmées en comparaison de ceux que j'ai recus de Prusse.

Comme toutes les Acronycta celle-ci varie beaucoup, quant aux

atomes noirs, dont les ailes sont saupoudrées. Nos exemplaires

en sont presque dépourvus.

215. Aer. auricoma W. V. On trouve souvent une variété

fortement saupoudrée de noir.

216. Aer. Ligustri W. V. La chenille est peu rare sur les

frenes le long des boulevards. On la trouve en Septembre; la

chrysalide passe l’hiver et produit l’insecte parfait en Juin.

Var.: sans tache ronde, observée une seule fois.

220. Moma Orion Esp. Var.: la ligne serrée est double, sans

taches noires ou brunes à son bord postérieur.

291. Agrotis porphyrea W. V. Très-rare dans les bruyeres,

225. Agr. fimbria L. Observée une fois en 1858.

227. Agr. augur F. Juillet.

229. Agr. pronuba L. La var. Innuba Tr. est plus commune

que le type.

250. Agr. orbona Hufn. Trouvee dans la ville en Juillet.

Nos individus sont de petite taille, à dessin très-marqué.

Quelques-uns ont la base de l’aile postérieure saupoudrée de noir

jusqu'à la tache en croissant.

251. Agr. comes Hb. Rare en Juillet. La plupart de mes

exemplaires me semblent appartenir à la var. Adsequa Dahl.;

quelques uns n'ont d'autre dessin aux ailes antérieures que les

deux taches ordinaires; d’autres ont encore la raie fulgurale

lavée de noir du côté antérieur; d’autres enfin montrent en

outre quelques traces de la raie basale et de la raie serrée,

252. Agr. triangulum Hufn. Prise au crépuscule dans un

taillis d’aunes.

204 NOTICES SUR QUELQUES MACROLEPIDOPTERES INDIGENES.

55. Agr. baja W. V. Vole le soir dans les jardins. Juillet.

58. Agr. Rubi View. Assez rare en Août.

45. Agr. simulans Hufn. Commune en Juillet. On distingue

facilement deux races différentes, l’une à teintes plus claires,

l'autre plus noirätre.

244. Agr. putris L. Vole au crépuscule dans les jardins. Juin.

246. Agr. Exclamationis L. Commune en Juillet, même dans

les maisons.

Variété: sans aucune trace de la tache ronde; cette variété

ne se trouve que parmi les males à teintes très-pàles.

249. Agr. Tritici L. Observée à Diever en Drenthe.

252. Agr. nigricans L. Je possède un individu très-détérioré,

qui ne saurait appartenir qu’à cette espèce.

255. Agr. ypsilon Hufn. Septembre.

254. Agr. clavis Hufn. Vole au crépuscule dans les jardins. Juin.

Variété: à prothorax de la mème couleur brun foncé que le

reste du corselet, à ailes antérieures très-foncées, de sorte que

le dessin n'est guère visible. Cette variété ne se trouve que

parmi les femelles.

257. Agr. praecox L. Se trouve en Août dans les bois.

259. Agr. occulla L. Peu commune.

260. Charaeas Graminis L. Répandue mais ordinairement assez

rare. En 1865 la chenille à causé des dégâts considérables. En

Août 1866 Tinsecte parfait était très-commun.

Il y a peu d'espèces plus variables que celle-ci. D'abord la

taille varie de 0.022 à 0.056; la tache réniforme émet souvent

une ligne blanche, qui la rattache à la base; les deux pointes

de l'extrémité interne de la tache réniforme donnent quelquefois

naissance à deux raies blanches, qui s'étendent jusqu’au bord

postérieur; toutes les nervures sont souvent couvertes d’écailles

blanches, environ comme celles de la Neuronia popularis, mais

les raies blanches, formées par les nervures, sont plus larges.

261. Neuronia popularis F. Commune en Juillet; elle vole

en grand nombre autour des becs à gaz. Parmi ces individus je

n'ai jamais rencontré de femelles, probablement parce que celles-

ci sont moins alertes que les mâles.

NOTICES SUR QUELQUES MACROLEPIDOPTERES INDIGENES. 905

268. Mamestra thalassina Hufn. Peu commune aux troncs

de chène. Juin.

269. M. suasa W.V. Rare en Juin et Juillet. Nos individus

sont d’une teinte très-foncée.

270. M. Pisi L. Nos individus sont d’une rare beaute, d’un

dessin entremement net et acheve. Mes individus d’Allemagne

ont seulement la raie fulgurale et la tache réniforme très-pro-

noncées et constantes. En outre on y rencontre parfois la tache

ronde, la ligne serrée et l’extrabasilaire. Nos exemplaires n’ont

pas seulement ces dessins beaucoup plus tranchés, mais on voit

en outre la ligne extrabasilaire et la tache en bouchon.

272. M. Persicariae L. La var. Accipitrina Esp. se trouve

quelquefois avec les individus ordinaires. Elle est souvent plus

grande.

274. M. oleracea L. Cette espèce varie beaucoup. Quelques

individus, d’un brun foncé, n’ont d'autre dessin bien prononcé

que la ligne fulgurale blanche, d'autres l'ont moins tranchée,

surtout vers le bord costal, mais ils possèdent les taches ordi-

naires très-prononcées.

Quelques auteurs admettent deux générations de cette espèce,

ainsi que de ses congeneres Persicariae, Suasa et Brassicae. Je

ne crois pas qu'elles existent, du moins chez nous. Je n’ai

Jamais vu éclore aucune d’entre elles avant le 1 Juin. Les M.

Persicariae, Brassicae et suasa sont le plus abondantes au com-

mencement de Juillet. Au commencement de Septembre on

trouve toutes les chenilles des MM. Brassicae et oleracea déjà

adultes; celle de la Persicariae est un peu plus tardive. Le temps,

qui s'est écoulé depuis la ponte des oeufs, est évidemment trop

court pour qu'il y ait eu deux générations. A l'appui de mon

opinion je puis encore citer le fait, — fait négatif, il est vrai, —

que je n'ai jamais trouvé les papillons après le 1 Août.

276. M. dentina W. V. Commune en Juin sur le tronc des

hetres.

J'ai trouvé un individu de la var. Zatenai Pierret, tout à fait

semblable à ceux, que j'ai recus comme tels de Hongrie.

277. M. Chenopodii W. V. Vole dans les bruyères en Août.

106 NOTICES SUR QUELQUES MACROLEPIDOPTERES INDIGENES.

285. Dianthoecia capsincola W. V. Peu commune pendant

le crépuscule sur la Croix de Jerusalem des jardins et sur la

Lychnis diurna; Juin.

288. Polia flavicineta W. V. Rare en Aoùt. La chenille vit

sur les Pelargonium des jardins.

289. Dryobota protea W. V. Commune en Septembre aux

troncs des chènes.

Les teintes sont assez sujettes à varier. Le plus bel exemplaire

que j'aie jamais possédé , se trouve maintenant dans la collection

de Natura arlis magistra à Amsterdam.

290. Dichonia aprilina L. La chenille de cette espèce a la

coutume, quand on l'élève dans des bocaux remplis en partie de

sable, de s’ensevelir pendant le jour et de ne se montrer pour

manger qu'après le coucher du soleil. Ce n’est qu'après la der-

niere mue qu'elle se comporte de la sorte. En observant l’insecte

en liberté on le trouvera toujours entre les gercures de l'écorce

du chéne, d'où il ne sort également qu'à la nuit tombante.

Variété: à disque de l'aile noir, à l'exception seulement des

taches ordinaires.

292. Apamea testacea W. V. Peu commune en Août.

Variété: à disque de l’aile plus foncé que le reste.

295. Luperina virens L. Rare.

Variété: la tache réniforme blanche manque absolument.

297. Hadena ochrolenca W. V. Observée à Zuidlaren en

Drenthe.

298. H. abjecta W. V. Peu rare en Juillet avec la var. Fribolus B.

299. H. lateritia Hufn. Juillet.

500. H. polyodon L. La couleur du fond est ordinairement

brun clair, quelquefois elle est plus foncée, presque noire, rare-

ment grise. A

504. H. basilinea W. V. Rare en Mai.

505. H. rurea F. Jen ai trouvé plusieurs fois les chenilles

sur le bouillon blanc (Verbascum Schraderi). Elles donnaient

toutes la var. Combusta Hb. en Juin et en Juillet. J'ai cap-

turé plusieurs fois aussi le type, mais nos individus sont tous

assez foncés en comparaison de ceux d'Allemagne.

NOTICES SUR QUELQUES MACROLEPIDOPTERES INDIGENES. 207

306. H. scolopacina Esp. Un exemplaire unique.

909. H. oculea F. Tres-commune en Juin, dans la ville

meme. Parmi les variétés nombreuses je trouve le plus fre-

quemment la Secalina Hb., moins souvent la Mictitans H.

510. H. ophiogramma Esp. Rare en Juin.

912. H. strigilis L. Vole au crépuscule en Juin et Juillet.

Quoique je possede plus de 50 exemplaires de cette espece et

de ses variétés, parmi lesquels se trouvent des Strigilis typiques

et des Latruncula, déterminées par M. Herrich-Schäffer, je ne

saurais indiquer dans la pluralité des cas à quelle variété ils

appartiennent. Les formes intermédiaires entre Strigilis, Latrun-

cula et Aethiops Haw. sont très-nombreuses; on peut en dis-

tinguer des variétés à volonté. Je ne comprends pas comment

MM. Treitschke et Herrich-Schäfler aient concu l'idée d'en

former deux espèces.

La seule variété bien distincte est celle que M. de Graaf

regarde comme sous-variété de la Fasciuncula Haw.

915. H. furuncula W.V. J'en ai trouvé deux individus parmi

de l'espèce précédente en Juillet 1856.

914. Dipterygia Pinastri L. Juillet.

920. Naenia typicaL. La chenille vit sur le bouillon blanc.

521. Holotropha leucostigma Hb. Aoüt.

922. Hydroecia nictitans L. Août. Je ne trouve ici que la

variété à tache réniforme jaune,

925. H. micacea Esp. Variete: à taches ordinaires confluentes.

Autre variété: à teintes grisàtres, nullement roussätres; cette.

variété a la couleur de la H. Petasites Stph., mais le dessin est

evidemment celui de la Micacea.

924. Gortyna flavago W.V. Varie beaucoup pour la taille;

0.029—0.059.

9904. Meliana flammea Crt. En Juin 1859 j'en ai trouvé un

specimen unique dans la ville contre des palissades. Cet individu

se trouve dans la collection de Natura artis magistra à Amster-

dam; il ressemble parfaitement aux individus du Meklembourg.

558. Leucania pallens L. Peu commune dans les prairies,

où elle vole au crépuscule en Juillet.

208 NOTICES SUR QUELQUES MACROLEPIDOPTERES INDIGENES.

545. L. lithargyria Esp. Vole en Juin pendant le soir. Plus

commune que la précédente.

Variete: à ailes antérieures d’un roux assez vif.

944. Grammesia trigrammica Hufn. Vole au soir dans les

lieux couverts de hautes herbes, pendant le mois de Juillet.

945. Caradrina Morpheus Hufn. Je lai trouvée en Juin,

voltigeant autour des lampes dans les maisons à Hoogezand.

546. C. cubicularis W. V. Commune en Juin et Juillet.

Variété: plus obscure, à tache réniforme presque entièrement

encadrée de blanc.

951. Amphipyra Tragopogonis L. Tres-commune. En com-

parant nos individus à ceux d’Allemagne, je les trouve de taille

supérieure et d'une teinte plus noire.

395. Taeniocampa gothica L. Se trouve en Avril sur les troncs

des ormes. Les deux taches noires, qui, en se réunissant, for-

ment ordinairement la figure d’un fer à cheval, sont quelquefois

séparées.

954. T. miniosa W. V. La chenille se trouve en Juin sur

les chènes. La chrysalide hiverne et donne le papillon en Mars.

957. T. stabilis W. V. Assez rare en Avril aux troncs des

chênes. Les taches ordinaires, le plus souvent séparées, sont

quelquefois contiguës ou même confluentes.

959. T. incerta Hufn. Trouvée, quoique rarement, parmi

les Gothica. La teinte varie du gris clair au brun foncé.

566. Calymnia affinis L. La chenille vit sur le chène en Mai

et Juin. Le papillon paraît en Juillet et vole dans les apparte-

ments éclairés.

Variété: à raies transverses d’un blanc pur à leur extrémité

extérieure. Peu rare.

567. C. trapezina L. D'un jaune tantôt plus gris, tantôt

plus brun. Le disque de Vaile offre la même couleur que le

reste ou il est plus foncé.

569. Dyschorista fissipuncta Haw. La chenille vit en Mai

sur le saule marceau. Pendant le jour elle se cache entre les

crevasses de l'écorce. Le papillon éclot en Juillet.

On en trouve les mêmes variétés, que nous avons citées au

NOTICES SUR QUELQUES MACROLEPIDOPTERES INDIGENES. 209

sujet de la Taeniocampa stabilis, avec cette différence que les

taches contiguës sont normales.

570. Plastenis retusaL. Peu commune en Aoüt contre les saules.

575. Orthosia circellaris Hufn. Aux troncs des chenes en

Octobre.

Variété: à tache réniforme entierement noire.

576. Orth. rufina L. Très-commune sur les chenes en Sep-

tembre et Octobre.

577. Orth. pistacina W. V. Azzes commune en Septembre,

avec la var. Zychnidis F. La chenille se trouve adulte en Aoüt

sur le Trefle aquatique (Menyanthes trifoliata).

578. Xanthia citrago L. Peu rare en Septembre, même dans

les maisons, où elle passe quelquefois l'hiver à l’état parfait.

Variété: fortement saupoudrée de noir.

580. X. togata Esp. Assez commune sur les chènes en Sep-

tembre.

981. X. fulvago L. Comme la précédente, mais plus commune.

582. X. gilvago W. V. Moins commune que les deux pré-

cédentes; on la rencontre aussi dans les maisons et les étables.

Variété: à disque entièrement noir, à l'exception des taches

ordinaires.

Autre variété: à moitié basale de Vaile (jusqu’au-dela de la

place, où se trouve ordinairement la tache ronde) d’un jaune

roussätre, sans aucun dessin.

585. Oporina croceago W. V. Rare en Septembre.

586. Orrhodia Vaccinii L. En Septembre avec la var. Polita Hb.

587. Scopelosoma satellitia L. Moins commune que la pré-

cédente; se rencontre aussi dans les maisons; elle hiverne à

l'état parfait; je Vai trouvée en Février. Tous nos individus

appartiennent à la variété à tache jaune (Sepp, VII, 25, fig. 5).

588. Scoliopteryx libatria L. Cette espèce ne semble avoir

aucune époque fixe pour ses métamorphoses. La chenille se

trouve depuis le mois de Mai jusqu'en Octobre. Le papillon se

montre pendant toute l'année. Les chrysalides de l'automne

se transforment en partie avant l'arrivée de l'hiver (Septem-

bre—Nov.); d'autres attendent la belle saison et quelques-unes

210 NOTICES SUR QUELQUES MACROLEPIDOPTERES INDIGENES.

donnent le papillon en hiver, si le froid n’est pas trop rigoureux.

J'en ai vu éclore en Janvier et Février. Les papillons nes à

la fin de l'automne ou pendant l'hiver séjournent dans les

fissures des arbres ou dans nos maisons jusqu’au printemps.

Variété: sans aucune trace de ligne extrabasilaire.

589. Xylina semibrunnea Haw. Pas trop rare en Septembre.

992. Calocampa velusta Hb. Rare en Août. La chenille vit

sur la carotte en Juillet.

596. Asteroscopus sphinx Hufn. Tellement nombreux que

les moineaux, qui nichent dans le voisinage des bois de chênes,

élèvent leurs petits presque entièrement de sa chenille. Le

papillon paraît en automne et voltige autour des becs à gaz.

405. Plusia Urticae Hb. Peu commune.

Variété: à tache réniforme divisée en deux.

412. Heliaca tenebrata Scop. Rare dans les bruyères en

Juillet.

Variété: à franges des ailes antérieures entièrement noires.

416. Chariclea umbra Hufn. Rare en Juin; elle vole le soir

dans les jardins.

419. Erastria pyrarga Hufn. Au tronc des chènes en Juin.

422. Euclidia glyphica L. Vole en plein midi dans les

prairies; Juin.

451. Zanclognatha tarsiplumalis Hb. Juin.

452. Z. nemoralis F. Août.

457. Pechipogon barbalis L. Quelques individus ont les

alles anterieures d’un gris presque uniforme, sans aucune ligne

bien visible.

440. Hypena proboscidalis L. Tres-commune en Juillet.

445. Rivula sericealis Scop. Commune dans les prairies jus-

qu’en Septembre.

445. Pseudoterpna pruinata Hufn. La var. Coronillaria Dup.

est plus commune que le type. On peut en rapprocher les

individus tellement couverts d’atomes noirätres, qu’on ne voit

plus d’autre dessin que la bande blanche. Ceux-ci sont rares.

448. Nemoria viridata L. Assez rare dans les bruyères en Mai.

448a. N. porrinata Zell. Comme la précédente. Peut-être la

NOTICES SUR QUELQUES MACROLEPIDOPTERES INDIGENES. 211

trouvera-t-on encore dans les autres provinces, en faisant atten-

tion aux différences. On distingue les deux espèces au premier

abord par la couleur; celle de la Viridata est un vert plus

jaunâtre, ou plutôt, qu'on me passe le mot, plus vert, semblable

à celui des Prasinaria, Fimbrialis etc.; la Porrinata est d’un

vert bleuâtre, qu'on ne saurait comparer qu'à celui de la

Strigata.

450. Thalera fimbrialis Scop. Habite les bruyères en Juin.

Nos individus different de ceux de Ratisbonne par la taille moins

forte et par le vert plus pur, plus foncé et moins jaunätre.

451. Jodis putata Cl. Je Vai trouvée en Juin près de Haren,

en battant les bouleaux.

454. Acidalia muricata Hufn. Rare dans les tourbières en

Juillet. Quelques objets ont le milieu de l’aile occupé par une

large bande jaune; d’autres n’ont que deux taches ovales de

cette couleur.

458. Ac. bisetata Hufn. Tres-commune en Juillet; elle vole

au crépuscule le long des chaussées bordées d’aunes.

461. Acidalia aversata L. Commune en Juillet.

Variétés: sans aucune trace du point discoidal; — à bande

transversale obscure; aussi commune que le type; — à bande

transversale plus large, de sorte qu’elle envahit le point discoidal.

462. Ac. inornata Haw. En même temps que la précédente; rare.

465. Ac. rubricata W.V. Assez commune dans les prairies; Juin.

Nos individus sont très-foncés, d’un brun chocolat, les raies

transversales sont très-prononcées, surtout la troisième.

468. Ac. immutata L. Vole au crépuscule autour des aunes;

Juin. La disposition des raies est peu constante. Quelquefois la

première et la seconde sont très-rapprochées, de sorte que

celle-ci passe par le point discoidal; celui-ci manque quelquefois

aux ailes antérieures.

470. Ac. nigropunctata Hufn. Peu commune dans les prairies

humides vers la fin de Juin. Quelquefois la première raie trans-

versale disparaît,

475. Ac. decorata W.V. Tres-commune dans les bruyères à

Diever en Drenthe.

219 NOTICES SUR QUELQUES MACROLÉPIDOPTÈRES INDIGÈNES.

474. Zonosoma penduluria L. Rare en Août sur les chênes

et les bouleaux.

Variété de la femelle; une série de taches noirätres et con-

fluentes le long du bord postérieur de toutes les ailes. Je ne

trouve ce caractère bien prononcé que dans une seule femelle;

d’autres individus des deux sexes en offrent des traces.

476. Z. porata F. La série de taches foncées le long du

bord postérieur des ailes antérieures manque souvent.

Variété de la femelle: sans taches annulaires aux ailes antérieures.

477. Z. punctaria L. Variété du mâle: sans ligne trans-

versale, ni aux ailes antérieures, ni aux postérieures.

Autre variété du mäle: mesurant à peine 0.29; une série de

taches noires, confluentes s’apercoit entre la ligne ponctuée et

les franges.

Aucun de mes individus indigènes ne possède la tache rouge

au bord interne des antérieures, dont parlent M. de Graaf

(Bouwst. Il, p. 200) et tous les auteurs que j'ai consultés.

482. Zerene sylvata Scop. Je n'ai rencontré qu'une fois

celte espèce. |

485. Z. adustata W. V. Rare en Aoùt.

485. Bapta bimaculata F. On le trouve chaque année, mais en

petit nombre.

487. Cabera pusaria L. Variété femelle: les lignes transversales

manquent aux ailes antérieures.

Variété du male: à teinte brunätre; au bord costal des ailes

antérieures la première ligne s’eloigne beaucoup plus de la base

que d’ordinaire.

Variété de femelle: 0.022; à sommet de Vaile très-arrondi;

sans aucune trace des lignes, ni aux ailes antérieures, ni aux

postérieures.

J'indique ces aberrations pour démontrer le peu de stabilité

de cette espèce, quant aux caractères (la taille, la teinte, la

forme de l'aile, le nombre et la direction des lignes transver-

sales), dont se sont servis M. Freyer pour établir sa Confinaria,

M. Wood pour sa Rotundaria et M. Herrich-Schäffer pour sa

Heyeraria.

JAN. 23, 1859

NOTICES SUR QUELQUES MACROLEPIDOPTERES INDIGENES. 915

488. C. exanthemata Scop. On la trouve collée contre les

‚ormes en Juin; moins commune que la précédente.

Variete: sans lignes transversales, qui, du reste, sont toujours

moins apparentes que celles de la Pusaria.

491. Metrocampa margaritata L. Vole en Juin pendant le

crépuscule.

494. Eugonia alniaria L. Variété du mâle: sans bandes

transversales.

Variété de la femelle: montre seulement la bande externe, à

bord postérieur des ailes postérieures et à sommet des anté-

rieures lavés de brun violet foncé.

495. Eug. canaria Hb. Assez rare aux troncs des ormes en

Septembre.

497. Eug. erosaria W. V. Variété de la femelle: plus grande,

d’une jaune brun saturé.

502. Odontopera bidentata L. Rare en Juin. Nos individus

sont tous d’une teinte très-pale.

505. Himera pennaria L. La chenille vit sur le chêne en

Juillet. Le papillon éclot en Novembre.

504. Crocallis elinguaria L. Un seul exemplaire.

505. Eurymene dolabraria L. Aux troncs des chènes en

Juillet. La chenille vit sur le chêne; elle est adulte en Septembre

et donne en Mai, de sorte que les individus trouvés en Juillet

doivent appartenir à une seconde génération. ;

309. Epione apiciaria W. V. Vole le soir dans les jardins

en Juillet.

512. Macaria notata L. Commune dans les lieux arides en

Juin et Juillet.

Variété: La partie concave du bord postérieur des ailes anté-

rieures est largement bordée de brun noir, caractere qui rap-

proche cette variété de l’espèce suivante.

315. M. alternata W. V. Comme la précédente, presque

aussi commune.

514. M. lturata L. Assez rare dans les sapinières aux en-

virons de Noordlaren; Juillet.

317. Hibernia aurantiaria Hb. La chenille est peu rare sur

914 NOTICES SUR QUELQUES MACROLEPIDOPTERES INDIGÈNES.

le chêne en Juin. Le papillon se trouve aux troncs de ces arbres

en Octobre.

519. MH. defoliaria Latr. Variété A: à fond jaune pâle, sau-

poudré de brunätre ,

1. à dessin normal.

9. sans autre dessin que le point discoidal.

Var. B: à fond couleur cannelle,

1. à dessin normal.

2. manquant de raie transversale antérieure,

5. sans raies transversales.

Var. C: à fond brun foncé, à bandes transversales très-larges,

nettement tranchées, d’un noir luisant. Cette variété, plus rare

que les autres, ne se trouve que vers la fin de la saison (Novembre).

521. Anisopteryx aescularia W. V. La chenille vit sur le

chène en Juin; le papillon paraît déjà en Février.

592. Phigalia pilosaria W. V. La chenille est commune en

Juin sur le chêne, le pommier, l'aubépine et le rosier. La chry-

salide hiverne et donne en Mars.

5925. Biston hirtarius L. Rare en Avril au pied des ormes.

525. Amphidasis betularia L. Varie beaucoup pour la taille

(0.056— 0.064).

551. Boarmia viduata W. V. Peu rare en Juillet contre les

chénes.

593. B. crepuscularia W. V. Août.

554. B. luridata Bkh. Plus commune que l’espèce précé-

dente. On l’obtient en battant les chénes et les bouleaux en Juillet.

557. Gnophos obscurata W.V. Un exemplaire unique trouvé

dans la bruyère.

559. Ematurga atomaria L. Varie pour la taille (0.025 —0.052)

et pour la fréquence des atomes bruns. Quelques mâles sont presque

entièrement d’un brun de suie foncé.

540. Bupalus piniarius L. Peu commune dans les sapinières

en Juin. Je n'ai pas encore rencontré de femelles.

546. Scodiona belgaria Hb. Quelques mâles dans la bruyère

à Harendermolen.

547. Aspilates strigillaria Mb. La teinte blanche du fond est

NOTICES SUR QUELQUES MACROLEPIDOPTERES INDIGENES. 915

toujours dominante chez les femelles, celle des atomes bruns l’est

souvent chez les mäles. Le point discoidal peut manquer dans

l'un, comme dans l'autre sexe. La figure des raies transversales

est très-variable.

548. Lythria purpuraria L. De toutes les variétés citées par

M. de Graaf (Bowwst., Il, pag. 178) la var. A. 1. est de beaucoup

la plus commune.

550. Ortholitha plumbaria T. Nos individus sont très-différents

de ceux que j'ai recus de Francfort sur Main. La teinte est beau-

coup plus foncée et, aux antérieures, plus plombée, les raies

transverses n'offrent souvent aucune trace de jaune ou en ont très-

peu, le disque est fortement lavé de noirâtre vers son bord postérieur.

Je n'ai pas encore vu de formes intermédiaires.

852. Orth. chenopodiata L. Le contour postérieur du disque

forme ordinairement un angle obtus; quelquefois cette saillie est

beaucoup plus considérable, d’autres fois au contraire elle est à

peine visible.

355. Orth. moeniata Scop. Les raies transverses, qui, dans

tous mes individus d’Allemagne, ont une couleur jaune d’ocre,

n’offrent rien de semblable dans mes indigenes; le disque, d’un

brun foncé dans ceux-là, est plombé dans les miens. Cette espèce

varie donc ici de la même manière que la plumbaria.

558. Chesias obliquata W.V. Rare dans les bruyères en Juin.

565. Chimatobia brumata L. Je ne crois pas que le papillon

subisse une hibernation proprement dite, c'est à dire une période

d'insensibilité et d'inertie complètes; je Vai vu voltiger à une

température de 5° au dessous du zéro et il ne me parait nulle-

ment improbable que la copulation se fasse alors. Ces individus

étaient aussi frais que ceux qu'on prend en Novembre, quoique

les ailes de cette espèce soient très-tendres. Je suppose qu'elle

se développe successivement pendant l'hiver, mais je ne saurais

Faffirmer par observation directe.

369. Lygris populata W.V. A disque tantôt plus foncé, tantôt

de même couleur que le reste.

374. Cidaria bicolorata Hufn. La partie interne de la bande

transverse manque quelquefois.

916 NOTICES SUR QUELQUES MACROLÉPIDOPTÈRES INDIGENES.

575. €. variata W. V. Assez rare. Nos individus appartieu-

nent à la var. obeliscata Hb.

980. C. pectinataria Fuessly. Assez rare en Juin.

582. C. didymata L. Commune en Juillet.

585. C. fluctuata L. La bande transverse est tantôt bien

marquée sur toute la largeur de Vaile, tantôt elle s’evanouit peu

à peu vers le bord interne, à peu près comme chez la blandiata.

Ce fait prouve le peu de constance du caractère que M. Boisduval

a employé pour la sousdivision de ses .Melanthia, caractère, qui

ui fit classer la blandiata dans un groupe, la fluctuata dans un

autre.

584. C. montanata W. V. Commune en Mai et Juin. Je n’en

connais pas de seconde génération. Nos objets ont le disque gri-

sâtre, tandis qu'il est brun dans ceux d'Allemagne.

386. C. ferrugata L. Variété: le disque a sensiblement la

même couleur que le reste de l’aile; le fond en est brun grisätre.

Les postérieures, colorées de même, montrent distinctement les

trois raies postérieures, ainsi que les deux qui, sur l’antérieure,

parcourent le disque, et qui sont ordinairement effacées. L’anté-

rieure a trois saillies de la raie fulgurale remplies de noir. Les

raies des postérieures sont blanchâtres sur un fond brun, tandis

que celui-ci est ordinairement plus pâle que le dessin. Je regar-

derais cet individu comme d'espèce différente, s’il n’était unique

jusqu'ici. |

588. C. propugnata W. V. Peu commune en Août.

et celle de la chenille, décrites par M. de Graaf (Bowwst., II,

pag. 189).

595. C. biriviata Bkh. Commune en Juin.

596. C. rivata Hb. Peu rare en Juillet.

597. C. alchemillata L. Assez commune en Juin. La double

raie blanche qui encadre le disque de l’aire vers le bord postérieur

est toujours interrompue dans nos objets indigènes et continue

dans ceux d’Allemagne, qui sont aussi d’une taille plus forte.

601. C. albulata W. V. Commune en Mai dans les hautes

herbes aux bords de l'eau.

NOTICES SUR QUELQUES MACROLEPIDOPTERES INDIGENES. 217

602. C. decolorata Hb. Vole pendant le crépuscule autour

des ormes. Juin.

605. C. bilineata L. Le disque est souvent bordé de noir,

surtout dans les femelles. Cette bordure se trouve fréquemment

vers le bord postérieur, rarement du còté opposé. Quelquefois les

raies, qui parcourent le disque, disparaissent comme tels en for-

mant des cercles.

609. C. rubidata W. V. Trouvée une seule fois.

625. Eupithecia tripunctaria. Peu rare en Juin.

627. Eup. innotata Hufn. J'en ai trouvé les chrysalides sous

l'écorce des frènes; le papillon paraît au commencement de Juin.

656. Eup. rectangulata L. Le disque est tantòt vert, tantöt

gris noiratre.

657. Eup. subnotata Hb. Un exemplaire unique en Juin,

près de Haren.

659. Eup. signata Scop. Peu rare dans les prairies en Mai.

BESCHRIJVING VAN BENE NIEUWE SOORT VAN

EUPELMOIDE,

BENEVENS EENIGE AANTEEKENINGEN

Dikwijls vang ik zeer kleine, maar tevens zeer fraai gekleurde

en als beschilderde Pferomalinen, die ik meestal uit gebrek aan

genoegzame literatuur niet of niet met zekerheid kan bestemmen.

Zoo zag ik een paar dagen geleden, uit mijnen tuin komende,

op mijne kleederen eene bijzonder kleine sluipwesp zitten, welke

ik door eene sterk vergrootende loupe beschouwde en die mij

door hare met metaalglans schitterende kleurenpracht en hare

fraai gevlekte vleugels zoo merkwaardig voorkwam, dat ik be-

proefde er eene afbeelding van te maken.

Bij het onderzoek naar de groep van Pteromalinen of Chalci-

diten (want beide namen worden voor dezelfde familie gebruikt)

bleek mij dat het gebragt moest worden tot de groep (familie

voor Förster) der Eupelmoïden. Er zijn namelijk vijf leedjes in

de tarsen aanwezig, de achterdijen zijn niet buitengemeen ge-

zwollen, maar de middenscheenen van een langen doorn voor-

zien, de sprieten uit meer dan acht leedjes zamengesteld en het

achterhoofd niet in scherpen rand eindigende. Alleen het laatste

karakter bleef wegens de bijzondere kleinheid van het voorwerp

eenigzins onzeker. Mogt ik mij hierin vergissen, dan zoude de

soort tot de groep der Encyrtoïden moeten gebragt worden, in

welke Encyrtus dendripennis Ratz. in vorm van sprieten en

BESCHRIJVING VAN EENE NIEUWE SOORT VAN EUPELMOIDE. 919

kleurverdeeling op ligchaam en vleugels mijne soort zeer nabij

komt. Het schijnt mij evenwel toe, dat, had ik mij ook in den

vorm van het achterhoofd vergist, het beloop der onderrandader

in de voorvleugels niet toelaten dit wespje in het geslacht En-

cyrtus op te nemen. De gevlektheid der vleugels wijst wel

terstond op eene verwantschap met het geslacht Telegraphus ,

maar de vorm der sprieten is daarvan zoo geheel afwijkend, dat

de overeenkomst slechts oppervlakkig blijkt te zijn.

Om het geslacht te bepalen, heb ik Förster's tabellen ter hand

genomen en kwam bij vergelijking tot het geslacht Charitopus.

Daar Förster evenwel daarvan, voor zoo ver mij bekend is, nog

niets meer gegeven heeft dan de zeer korte opgave van het

onderscheid met Eupelmus Dalm. en het dus onzeker is of het

geslacht Charitopus wel kan aangenomen worden, zoo heb ik

verkozen voorloopig het diertje tot het geslacht Eupelmus te

rekenen en noem de soort

EUPELMUS PICTIPENNIS mht.

Lengte minder dan 3 millimeter.

Kop goudgroen met bruine oogen. Voorste gedeelte van den

thorax blaauwgroen met zeer donkere vlek in het midden;

schildje en metathorax goudgroen. Achterlijf violet-purperkleurig ,

alles glinsterend door metaalglans.

De voelhorens bestaan uit 11 leedjes, waarvan het 1° zoo digt

bij den mond is ingeplant, dat het onder het voorhoofd verbor-

gen blijft, wanneer het insect van boven bezien wordt; dit lid

heeft bijna 1 der lengte van den voelspriet en is het grootste.

Het 2° lid is slechts 1 van het eerste. De vier daarop volgende

leden zijn klein en te zamen slechts even lang als het 2°. Het

7° en 8° zijn gezamenlijk ruim zoo groot als de twee voorgaande

leedjes te zamen. De eivormige knop bestaat uit 5 leedjes en

is ruim zoo groot als de beide voorgaande leden. De kleur der

sprieten is zwart, behalve het 7° en 8° lid, die wit zijn.

De heupen en dijen zijn zwart; de basis der overigens geel-

achtig witte voorscheenen is zwartachtig, de middenscheenen

990 BESCHRIJVING VAN EENE NIEUWE SOORT VAN EUPELMOIDE.

zijn geheel geelachtig wit met den langen doorn aan hun end,

die even lang is als het eerste lid der tarsen. De achterscheenen

zijn zwart, behalve de vuilwitte knie, van welke kleur mede zijn

het kromme haakje aan het einde der voorscheenen en de tarsen,

wier klaauwtjes evenwel weder zwart zijn. Aan de middentars

is het 1° lid even lang als de vier overigen te zamen.

De vleugels hebben geene andere aderen dan de rand- en

onderrandader, waarvan de tweede zich op het eerste derdedeel

der vleugellengte met de randader vereenigt, ter plaatse waar

het eerste vlekje staat. Beide loopen dan vereenigd tot het

tweede vlekje, waar de onderrandader nog voor het midden der

vleugellengte eindigt, waarschijnlijk in een hoornachtig plekje

dat evenwel door de donkere kleur der vlek niet te onderschei-

den is. Het 5° vleugelvlekje staat op 3, het 4° op het einde

van den voorrand. De drie eersten staan loodregt op den voor-

rand, het vierde is zeer scheef gerigt naar den vleugelwortel.

Het 1°, 5° en 4° vlekje zijn wigvormig, het 2° daarentegen is

bijna vierkant en veel kleiner. De groote, lichtere vlek welke

zich in de lengte over het midden van den vleugel uitstrekt,

verdeelt zich aan het eind in 5 stralen, die den buitenrand be-

reiken, de bovenste pijl-, de beide anderen wigvormig. Omtrent

het midden van den achterrand ziet men nog een donkerder

vlekje, dat scheef naar het vereenigingspunt van rand- en on-

derrandader gerigt is.

De ondervleugels zijn sikkelvormig en smal; hun voorrand

heeft drie bogten. Alle vleugels dragen op de bovenvlakte zeer

kleine haartjes; de buiten- en achterrand zijn met eene franje

van eenigzins langere haartjes versierd.

Gevangen bij Utrecht op den 8sten Junij dezes jaars.

Verklaring der figuren.

a. Natuurlijke grootte van het insect.

b. Het insect, sterk vergroot.

Een voelhoorn, sterk vergroot.

d. Middenscheen met zijn doorn en tars.

e. Voorrand des vleugels aan het basaal-gedeelte om het be-

loop der aderen te laten zien.

BESCHRIJVING VAN EENE NIEUWE SOORT VAN EUPELMOIDE. 291

Ik neem deze gelegenheid waar om tevens te vermelden dat

ik in Julij bij Utrecht, in eene haag, den Sciatheras trichotus

Ratzb. (Die Ichneum. der Forstins. 5° deel, pag. 209, taf. III,

f. 1) heb gevonden, welke zeldzame Pteromalus zich vooral on-

derscheidt door een kam tusschen de inplanting der voelhoorns

en een haarbundeltje aan den voorrand der voorvleugels, daar

waar de onderrandader zich met de randader vereenigt. Volgens

Förster was dit insect reeds vroeger door Westwood Cerocephala

cornigera genoemd (Hymen. Stud. U, pag. 41.).

Encyrtus nubilipennis Walk. voor welk insect Forst. Lc p. 58

het geslacht Habrolepis schiep, zoo merkwaardig door 2 lamellen

aan het achterhoofd en op het einde van het schildje (zie fig.

f en g) heeft ook zeer schoone vleugels (fig. h). Ik ving er te

Driebergen twee exemplaren van.

Dicelloceras vihrans Menz. (Stettiner Ent. Zeitung, Jahrg. 1855,

pag. 270, tab. 4), eene zwarte soort van Pteromaline, die meer

springt dan vliegt en welke in het door Förster in 1856 uitge-

geven werk: Hymenopterologische Studien niet opgegeven wordt,

ving ik dikwijls in het Driebergsche bosch op den grond tusschen

heideplanten, te gelijk met eene zeer na verwante roodbruine

soort, waarvan ik eerst steeds ongevleugelde exemplaren ving,

welke door den heer Snellen van Vollenhoven als Ectroma ful-

vescens Westw. == Eupelmus rufescens Dalm. gedetermineerd

werden, zal zeker voortaan Dicelloceras rufescens moeten ge-

noemd worden.

Op de plaat stelt fig. è een voelspriet voor van Dicelloceras ,

j een vleugel van D. vibrans en k een vleugel van D. rufescens.

DRIE NIEUWE SOORTEN VAN INLANDSCHE

HYMENOPTERA,

BESCHREVEN DOOR

Snellen van Vollenhoven.

De heer G. A. Six, wiens onderzoekingen in de vrije natuur

zich niet alleen uitstrekken over alle orden van Insecten, maar

ook over Arachniden en Myriapoden en wiens ijver zelfs onze

Flora met een vrij groot aantal nieuwe Cryptogamen heeft ver-

rijkt, zond mij in de laatst verloopen maand ten geschenke eene

cartonnen doos, waarin, behalve eenige merkwaardige Coleoptera

en Hemiptera, ongeveer duizend of misschien meer Hymenoptera

bevat waren, allen inlandsch en voor het allergrootste deel in

de omstreken van Utrecht gevangen. Ik behoef den lezer niet

uit een te zetten hoe aangenaam mij dit cadeau was en hoe ik

dadelijk en herhaalde malen op dezen schat van bouwstoffen

voor eene gerevideerde naamlijst van inlandsche species zat te

turen. Bij de groote menigte mij tot nog toe onbekende soorten ,

die ik daarin aantrof, kon ik niet nalaten te betreuren, dat

de gebrekkige inrigting van ’s Rijks Museum van natuurlijke

historie mij schier allen tijd ontroofde met verschikkingen en

andere minder wetenschappelijke bezigheden, zoodat ik zonder

hulp arbeidende in een onoverzienbaar materieel, niet dan met

kinderpasjes vooruit kom.

Het zal dus vrij lang duren eer al deze gekorvenen door mij

zijn gedetermineerd en, wanneer zij mij nieuw voorkomen, af-

DRIE NIEUWE SOORTEN VAN INLANDSCHE HYMENOPTERA. 993

gebeeld en beschreven, opdat men evenwel eenigzins over het

belangrijke dezer Utrechtsche verzameling zou kunnen oordeelen,

wil ik hier voorloopig de beschrijving geven van drie nieuwe

soorten, die ik daarin aangetroffen heb en waarvan ik de eene

zelfs niet tot een mij bekend geslacht heb kunnen brengen.

1. Nematus pectoralis Voll.

Plaat 10, fig. 1. Vleugel.

Oranjekleurig geel met eenige zwarte vlekken. De kop bol,

met eene kleine verhevenheid tusschen de sprieten, die aan de

bovenzijde donkerbruin, aan de onderzijde lichtbruin zijn. De

bovenlip is regt afgesneden, wit behaard, de punten der boven-

kaken zijn bruin. De oogen zijn zwart; de bijoogjes staan in

zeer fijne zwarte vlekjes, die door lijntjes onderling vereenigd

zijn. De drie lappen van het borststuk op den rug dragen ieder

eene kastanjebruine vlek; eene zoodanige bedekt ook den achter-

rand van het schildje. Het middengedeelte der borst is bedekt

met eene glanzige, als verlakte zwarte vlek. De rug van den

metathorax en van het abdomen zijn zwart, behalve de witte

ruggekorreltjes, de witte driehoekige insnijding tusschen seg-

ment 1 en 2 en de hooggeele basis der ringen. De zaag en

legboor zijn zwart, de staafjes geel met fijne zwarte spits; de

pooten geel met uitzondering van een zeer fijn zwart streepje

aan de onderzijde der dijen. De klaauwtjes bruin.

De vleugels zijn doorschijnend, met microscopische haartjes

bedekt en daardoor eenigzins grauw van tint. Hun radius,

cubitus en de, beiden verbindende, dwarsader zijn wit, desgelijks

het stigma, doch met een bruingelen tint. De overige aderen

zijn zwart, doch bij eenigen ontbreekt het pigment, waardoor

een gedeelte der ader onzigtbaar wordt, namelijk in de aderen,

die de cubitaalcellen van elkander scheiden en in de beide

terugloopende aderen.

Lengte 7 millimeter.

Ik heb in Augustus te Brummen een dergelijk vrouwelijk

voorwerp aangetroffen, dat zich echter door wat meer zwart op

den schedel en bruine achtertarsen onderscheidde.

994 DRIE NIEUWE SOORTEN VAN INLANDSCHE HYMENOPTERA.

Het naast verwant is stellig Hartig’s Nematus pallicercus

(Blatt- und Holzw. p. 190), doch van onze soort door de vol-

gende kenmerken onderscheiden. Bij Pallicercus zijn de wangen

en het achterhoofd zwart, alsmede een zeer groote vlek op het

voorhoofd. De staafjes zijn zeer lang en lichtbruin; de spits

der achterscheenen en de achtertarsen zijn zwart; de laatste

leden der voortarsen bruin, maar vooral — het stigma is blaauw-

achtig zwart aan de basis.

2. Eucoila inflata Voll.

Plaat 10, fig. 2 en 3.

Het geslacht Eucoila Westwood, behoort tot de afdeeling der

Figitiden of Parasiten onder de Galwespen (Cynipidea), bij

welke de radiaalcel nagenoeg den vorm aanneemt van een ge-

lijkzijdigen driehoek. In deze afdeeling onderscheidt zich £ucoila

door dien het eerste segment van het achterlijf grooter is dan

alle anderen te zamen, even als bij de ware galwespen van het

geslacht Cynips. De mannetjes hebben 15 leedjes in de sprieten,

de wijfjes 15. Het schildje is zeer sterk uitpuilend en met een

indruksel aan de spits voorzien.

Ofschoon ik dit laatste kenmerk bij de zeer kleine voorwer-

pen, die ik niet zoodanig onder het microscoop kon brengen

dat zij mij het midden van den rug vertoonden, niet heb kunnen

onderscheiden, vertrouw ik toch dat zij tot het genoemde ge-

slacht behooren, en wel zoo veel te meer daar Dr. J. Giraud

in zijne Enumeration des Figitides de l'Autriche’ mede eene

Eucoila beschrijft, bij welke een der leedjes van de sprieten

(daar het vierde) buitengewoon verdikt is.

Kop met de sprieten en pooten oranjekleurig geel; oogen grijs,

kaken bruinachtig. Sprieten van 18 leedjes; het 1° eenigzins

napvormig, het 2° kleiner, cylindrisch, het 5° tweemaal zoo lang

en tweemaal zoo breed als de beide eersten, boonvormig, aan

de onderzijde behaard; het vierde tot 14° cylindervormig , lang-

t Verhandlungen der K. K. zoologisch-botanischen Gesellschaft in Wien, Jahrg.

1860. Band X.

PI. 10.

Inlandsche Hymenoptera.

DRIE NIEUWE SOORTEN VAN INLANDSCHE HYMENOPTERA. 995

zamerhand afnemend in grootte, het vierde gelijk aan het eerste,

allen zeer fijn behaard aan de onderzijde met een ietwat langer

borsteltje aan de spits; het 15 of laatste lid knopvormig, dik-

ker dan het voorgaande, aan den top met microscopische

borsteltjes bezet.

Het borststuk bruin, dof, het achterlijf roodbruin met geel-

achtigen buik, zeer glanzig. De vleugeladeren zijn zeer licht-

bruin, de vleugeltjes iriserend, met harige franje aan tip en

achterrand. De klaauwtjes zijn bruin.

De heer Six vond twee voorwerpen dezer soort, het eene niet

veel meer dan eene halve lijn lang, in Julij 1861 te Driebergen

op eikenbladen. Het andere voorwerp was grooter, nagenoeg

eene lijn lang; vindplaats is daarvan niet opgegeven.

Bij geen schrijver, behalve bij Giraud vind ik van eenen zoo

zonderlingen vorm van sprieten melding gemaakt.

9. Een nieuwe Proctotrupide.

Plaat 10, fig. 4.

Zie ons hier genaderd tot het zonderlinge insect, waarvan ik

zelfs het genus niet kan opgeven en op hetwelk mijn vriend Six

reeds dadelijk bij het toezenden der groote cartonnen doos mijne

aandacht vestigde, Dit dier heeft al het uiterlijk van een

Ichneumonide, een kop, die breeder is dan lang en breeder dan

de thorax; beiden zwart, dof van glans waarschijnlijk ten ge-

volge van fijne beharing; het schildje weinig uitstekend, het

abdomen lang, smal, blinkend zwart, nagenoeg petiolatum. De

pooten zijn slank, vuil geel van kleur, met de achterscheenen

en tarsen bruin.

Maar — de zwarte borstelachtige sprieten hebben slechts 16

leedjes en het beloop der vleugeladeren is zoodanig, dat de

eerste blik daarop voldoende is om ons het dier eene plaats

onder de Ichneumoniden te doen ontzeggen.

Ons diertje behoort tot de Hymenoptera ditrocha; het heeft

twee leedjes tusschen heup en dij; in welke familie dezer groote

afdeeling moet het nu geplaatst worden? De insertie van het

. achterlijf toont aan dat het geen blad- of houtwesp noch Evaniide

26 DRIE NIEUWE SOORTEN VAN INLANDSCHE HYMENOPTERA,

is, het stigma en de aderen der vleugels dat het niet bij de

Cynipiden of Chaleiditen past, het ontbreken van terugloopende

aderen dat het niet bij de Ichneumoniden of Braconiden mag

geteld worden — zoodat er niets overschiet dan het voor een

Proctotrupide te houden.

En evenwel komt het dier in habitus daarmede geenszins overeen.

Het eenige geslacht onder de familie der Proctotrupiden

waarmede het eenige overeenkomst aanbiedt, is het min of meer

op zich zelf staand genus Helorus Latr. dat wel door West-

wood in zijne subfamilie Diapriides opgenomen is, maar kenne-

lijk als aanhangsel, en dat met eene ware Diapria al zeer luttele

overeenkomst heeft. Helorus heeft sprieten van 16 leedjes, ons

insect desgelijks; beiden hebben een krommen doorn aan het

uiteinde der voorscheenen en kleine stekels aan die der overige

scheenen ; beiden hebben het achterlijf door een fijneren, smal-

leren eersten ring met het borststuk verbonden en wanneer ik

eindelijk de vleugeladeren van /elorus met die van het Drie-

bergsch insect vergelijk, dan tref ik daarin ook groote overeen-

komst aan (verg. Curtis, Brit. Entom. 405 met onze fig. 4).

Bij beiden is een stigma met eene enkele radiaalcel, die echter

bij ons voorwerp veel korter is; bij Melorus zijn 2 cubitaalcellen,

bij ons voorwerp zijn er ook 2, doch door het ontbreken eener

ader zamengesmolten. Ontbrak niet mede de ader tusschen de

eerste cubitaal- en de eerste discoidaal-cel, dan zoude de over-

eenkomst zoo sterk zijn, dat wij het nieuwe insect in het

systeem gerust naast Melorus zouden durven plaatsen.

Het voorwerp zelf, dat in de maand Junij te Driebergen ge-

vangen werd, is niet frisch genoeg en door het opplakken te

weinig aan alle zijden duidelijk zigtbaar om het te beschrijven.

Ik hoop dat het een’ entomoloog, liefst den ontdekker zelven

gelukken moge een tweede voorwerp te bemagtigen en als daaruit

gebleken zal zijn dat het beloop der vleugeladeren, zoo als dat

zich nu voordoet, normaal is, dan hoop ik dat men het nieuwe

geslacht ter eere van den zoo ijverigen ontdekker den naam

Sixia zal willen toekennen.

OPGAVE OMTRENT DE DIPTERS WELKE IN HET NAJAAR

IN DE BOSSCHEN VAN DRIEBERGEN VOORKOMEN,

DOOR

Het verzamelen en determineren van inlandsche dipters uit de

omstreken van Utrecht en Driebergen, heeft gedurende het

twintigtal jaren, dat ik mij daarmede bezig hield, steeds eene

bijzondere aantrekkelijkheid voor mij gehad, vooral sedert ik het

genoegen mogt hebben, met onzen kundigen dipteroloog, den

heer van der Wulp in briefwisseling te treden, omtrent die

soorten, welke ik uit gebrek aan afzonderlijke monographien

dezer insekten niet kon determineren of welke bleken nog on-

beschreven te ziin.

Wanneer men de lijsten door den heer van der Wulp uitge-

geven nagaat, blijkt het dat ik vrij gelukkig was in het ont-

dekken vooral van kleine soorten , welke aan andere inlandsche

entomologen tot nog toe ontsnapt of zelfs in andere landen nog

slechts zeldzaam of in het geheel niet waargenomen waren.

Het Driebergsche bosch vooral was voor mij eene onuitputte-

lijke bron van waar ik jaarlijks voor onze fauna merkwaardige

soorten verkreeg. Desniettemin zegt de heer van der Wulp in

het naschrift zijner laatste, in Julij van het vorigen jaar uitge-

gevene lijst, «de Cecidomyiden zijn nog uiterst schraal in mijne

lijst vertegenwoordigd, even als het geslacht Sciara en over

’t geheel de Mycetophiliden, de laatste dewijl zij in het najaar

optreden en dan zeldzamer pogingen worden aangewend om hen

te vangen.» Dewijl ik nu gewoonlijk het einde van September

998 OPGAVE OMTRENT DE DIPTERS WELKE IN HET NAJAAR

en het begin van October te Driebergen doorbreng , heb ik mij

in de laatste 5 jaren toegelegd om in dat jaargetijde vooral

Mycetophiliden te verzamelen en ben daarin vrij goed geslaagd,

zoo als zal blijken uit de hierop volgende lijst, welke eene op-

telling bevat der in die drie laatste najaren door mij te Drie-

bergen gevangene soorten en waarbij ik nog gevoegd heb eenige

dipters, welke ik voorleden voorjaar bij Utrecht en in den ver-

loopenen zomer bij Driebergen gevonden heb.

Het komt mij niet onbelangrijk voor, om deze opgave te doen,

ten einde men zou kunnen zien, welke soorten in een gegeven

tijd (het najaar) en op eene bepaalde plaats (heiachtige dennen-

bosschen) in ons land voorkomen.

Deze bijdrage tot de geographie der dipters kan ook tevens

dienen om aan te toonen welke dipter-larven in zoo groot aan-

tal de rijke verscheidenheid van paddestoelen bewonen, die in

het najaar onzen dennenbosschen tot zoo groot sieraad verstrekken.

De door mij in de 5 laatste najaren te Driebergen verzamelde

champignons heb ik aan den hoogleeraar Oudemans te Amster-

dam gezonden, die daaronder 50 voor onze flora nieuwe soorten

aantrof, waarvan hij eene beschrijving heeft uitgegeven.

Aan den heer van der Wulp betuig ik hier openlijk mijnen

dank voor de welwillendheid, waarmede hij mijne exemplaren

heeft willen onderzoeken, zoodat men gerust kan zijn voor eene

Juiste determinatie, terwijl de nummers mijner lijst met die der

zijne overeenkomen.

De in de uitgegevene lijsten van den heer van der Wulp nog

niet opgenomene en dus tot nog toe als inlandsche onbekende

soorten zijn in mijne lijst ongenummerd.

Mijne nevensgaande opgave bevat 195 soorten, waaronder 60

voor onze fauna nieuwe en 7 tot nog toe geheel onbekende

soorten, welke waarschijnlijk later door den heer van der Wulp

zullen worden beschreven.

IN DE BOSSCHEN VAN DRIEBERGEN VOORKOMEN. 999

1. Culex pipiens L.

Culex ornatus Meig.

15. Chironomus riparius Meig.

#9.

29.

41.

49.

54,

65.

66.

69.

70.

dorsalis Meig.

chloris Meig.

tibialis Meig.

bicinctus Meig.

stercorarius Deg.

tenuis Meig.

pusio Meig.

flavipes Meig.

incomptus Zett.

biannulatus Staeg.

albipes Meig.

vernus Meig.

Junci Meig. d.

flavellus Zett. 9.

signatus v. d. W. 4.

ochraceus v. d. W. 2.

trinotatus v. d. W. n. sp. £.

diversus v. d. W. n. sp. det £. Kleine soort, waar-

van het 3 zwart, het 2 geel is. Ik ving er 2 ge-

paarde paren van in een haag bij Utrecht, in Mei.

Coryneura scutellata Winn. 2.

Diamesa Gaedii Meig.

. Tanypus varius Fabr.

”

I”

”

monilis L. d.

punctipennis Meig. 8.

maculatus Macq. 2.

melanurus Meig. 4.

carneus Fabr. 9.

melanops Meig. 2.

pygmaeus v. d. W. à.

88. Geratopogon nitidus Macq.

89.

of:

„

ornatus Meig. d.

bipunctatus L. 2.

250 OPGAVE OMTRENT DE DIPTERS WELKE IN HET NAJAAR

98. Ceratopogon solistitialis Winn. 2.

104. ” brevipennis Macq. 2.

7, varius Winn. 9.

150. Tipula vittata Meig. Utr. Apr.

155. _„ signata Staeg.

145. » lateralis Meig. 4. Utr. Mei.

175. Ephelia marmorata Meig. 4.

177. Poecilostola pietipennis Meig. 2.

178. 7 angustipensis Meig. 3

196. Limnobia modesta Meig 2.

7 inusta Meig. 2.

902. Ula pilosa Staeg.

205. Phalacrocera replicata L. à.

208. Glochina morio F. 2.

225. Erioptera murina Meig. 2.

929. Trichocera annulata Meg.

” hiemalis Deg.

250. Bolitophila fusca Meig. 4.

255. Macrocera fasciata Meig.

” vittata Meig. d. Het 3 was nog onbekend.

7, phalerata Meig. 2.

256. Mycetophila lineola Meig. g.

257. ” (Brachycampta) alternans. Zett.

258. ” punctata Meig.

” unicolor Stann.

” signata Meig. 4.

7, gratiosa Winn.

7 luctuosa Meig.

241. Exechia tenuicornis v. d. W. (Tijdschr. v. Ent. IL, p. 177.) 4.

245. Allodia ornaticollis Meig. 3 et 9.

245. Brachycampta bicolor Macq.

246. Rynosia discoidea Meig. &.

247. Exechia lateralis Meig. 2.

» interrupta Zett.

"pallida Stann.

» rufithorax v. d. W. n. sp. 4.

275.

IN DE BOSSCHEN VAN DRIEBERGEN VOORKOMEN. 951

Phronia nitidiventris v. d. W. (Tijdschr. v. Ent. IL p. 181.) 2.

». tenuis Winn.

» rustica Winn. 2.

» truncata Winn.

Sceptonia costata v. d. W. (Tijdschr. ‘v. Ent. Il. p. 182.)

Zygomyia pictipennis Staeg.

” notata Stann. 2.

Leia variegata Winn.

. Glaphyroptera Winthemii Lehm. 4.

. Boletina sciarina Staeg.

Cordyla fusca Latr.

„ flaviceps. Winn.

Seiophila incisurata Zett.

” apicalis Winn. 4.

7 nigricornis Zett. £.

” tumida Winn. 2.

Platyura cincta Winn. — succincta v. d. W. (Tijdschr. v.

Ent. II. p. 172.)

” nemoralis Meig. +.

Diadocidia ferruginosa Meig. 4.

Epidopus venaticus Hal. 9 Deze even zeldzame als zonder-

linge soort zonder vleugels en kolfjes, door mij langs

een beek in het Driebergsche bosch gevangen, is

waarschijnlijk het g van eene of andere Sciara; de

larve leeft in rotte boomstammen.

. Sciara nitidicollis Meg.

„ flavipes Panz. & en 2.

vy pulicaria Meig.

» scatopsoides Meig. 4. Utr. in mijn tuin, Apr.

. Lestremia leucophaea Meig.

. Diplosis variegata Macq. 9. Deze vrij groote en zeer schoon

rood en zwart gekleurde soort heeft zwart en wit

geringde pooten en behaarde, met grijsblaauw op een

roodachtigen grond beschilderde, vleugels. Ik ving

een vrij groot getal daarvan op de ruiten eener veranda

op het buiten mijner zuster te Rijzenburg.

QI SI dI SI DI

n :

= Sun

OT dI Lo ©

BO se

OPGAVE OMTRENT DE DIPTERS WELKE IN HET NAJAAR

Epidosis nitida v. d. W. n. sp. 8.

Campylomyza bicolor Meig.

. Lasioptera Rubi Scop. g. De larve leeft in houtachtige ge-

zwellen van braamstruiken. Deze soort ving ik ook

steeds in de nabijheid dezer planten in het Drie-

bergsche bosch.

. Scatopse flavicollis Meig.

. Dioctra flavipes Meig. 2.

„ Baumhaueri Meig. 4.

” linearis Fabr.

Asilus atricapillus Fall. g et 9.

. Empis vitripennis Meig. 2.

. Ramphomyia umbripennis Meig.

. Hilara chorica Fall. ¢.

» litorea Fall. 4.

» saltella v. d. W. n. sp. Door den Heer v. d. Wulp

ook bij den Haag gevangen.

. Tachydromyia flavicornis Meig. &.

. Ardoptera irrorata Fall. langs ’t water in het Drieb. bosch.

. Drapetis Graminum Fall. Deze en de volgende kleine soort

heeft slechts korte vleugels, springt eerder dan dat

zij vliegt en wordt ook steeds op den grond tusschen

planten gevonden.

» assimilis, Fall.

. Thereva anilis L. {.

. Psilopus platypterus Fabr.

n lobipes Meig. {.

. Xanthochlorus ornatus Hal. 4.

. Chrysogaster cupreus Macq.

3. Chrysotus gramineus Fall. d.

7 neglectus Wied. d'.

Anepsius flaviventris Meig. Z.

. Syntormon pallipes Fabr. g. Deze door een gespleten haak

aan den ‘achter-metatarsus gekenmerkte soort ving

ik tusschen struiken van Vaccinium myrüllus in het

Drieb. bosch.

602.

678.

Zi,

712.

ipa

880.

901.

311.

944.

971:

1054.

1070.

1089.

1111.

1112.

1146.

1152.

1174.

1179.

IN DE BOSSCHEN VAN DRIEBERGEN VOORKOMEN.

. Gymnopternus aerosus Fall. {.

. Dolichopus plumipes Scop. 4.

. Hydrophorus inaequalipes Macq.

. Sympyenus annulipes Meig. {' et 2.

. Campsicnemus curvipes Fall. ¢ et 9.

7 lumbatus Löw.

7 marginatus Löw. 2. Langs cen beek van

°t Driebergsche bosch.

” subperforatus Six n. sp. Deze kleine en door

het bijzonder maaksel der middenpooten van

het mannetje van andere soorten ligt te on-

derscheiden soort, ving ik in April 1860 op

een sloot bij Utrecht en dit voorjaar nog-

maals op dezelfde plaats.

Helophilus pendulus L. 7.

Chrysogaster viduatus L.

Lonchoptera lutea Panz. 2.

” lacustris Meig. 2.

Platyptera dorsalis Meig. 2.

Onesia cognata Meig. g.

Lucilia cornicina Fabr. 9.

Musca corvina Fabr. { et 2.

Spilogaster impuncta Fall. 2.

Hylemyia variata Fall. 9.

Anthomyia platura Meig.

” latitarsis Zett.

Coenosia geniculata Fall. 7.

» meditata Fall.

Helomyza similis Meig. 2.

Sciomyza griseola Fall. 2.

Sepedon sphegeus Fabr. 9.

» spinipes Scop. d.

Palloptera ustulata Fall. 9.

Acidia Lychnidis Fabr. d et 2,

Sepsis cynipsea L. 9.

Nemopoda cylindrica Fabr. {.

= = pi re re

LO ro LO vw

OE UK ao oa a dI

e © m 8

—

no LO LO RO Ro

D =

to ©)

(er)

OPGAVE OMTRENT DE DIPTERS WELKE IN HET NAJAAR

Piophila nigriceps Meig. {.

Chlorops pygmaea Meig. {.

. Psila fimetaria L. 2.

Oscinis annulifera Zett.

» albiseta Meig. 2.

. Myrmemorpha cornuta Fall. 2.

. Trimerina madizans Fall.

. Ephygrobia compta Meig.

. Hydrellia griseola Fall.

” Ranunculi Hal.

. Philygria interstincta Fall. {.

. Hyadina guttata Fall. {.

. Parydra pusilla Meig. 2.

” Fossarum Hal.

Ephydra micans Hal.

. Ilythea spilota Curt. 9.

. Scatella despecta Hal.

» quadrata Fall.

7, sibilans Hal.

. Teichomyza fusca Macq. 2 bij cen riool in Mei te Utrecht.

. Drosophila Graminum Fall.

” flaveola Meig. 2.

Asteia amoena Meig.

. Leptomyza flavipes Zett. 8.

. Scyptella flava L. {.

. Opomyza Florum Fabr. 9.

. Geomyza tripunctata Fall. 2.

. Diastata obscurella Fall.

» famipennis Meig. d et ®.

. Ochtiphila Juncorum Fall. 4.

. Agromyza flaveola Fall. 4.

” obscurella Fall. De larve dezer en der onder

n°. 1529 vermelde soort maken gangen in de

bladen van Lonicera xylosteum.

. Ceratomyza spinicornis Macq.

. Phytomyza flava Fall, { et 2.

IN DE BOSSCHEN VAN DRIEBERGEN VOORKOMEN,

. Phytomyza obscurella Fall. SZ ci 2.

” geniculata Macq.

. Borborus geniculatus Macq. {.

. Limosina fontinalis Fall. 2.

” oelandica Stenh. 4.

: 7, ochripes Meig. 2.

. Phora rufipes Fabr. 2.

„ lutea Meig. 2.

AANTEEKENING OVER

PSYCHE VILLOSELLA, OCHS.

DOOR

J. BACKER Jr.

te Oosterbeek.

Nadat ik reeds eenige malen op de heide bij Wolfhezen en

achter Arnhem ledige Psychidenzakjes had gevonden , die blijk-

baar tot eene andere soort behoorden dan de reeds als inlandsch

bekende Psyche unicolor Hfn., had ik eindelijk op den 9den

Junij 1866 het genoegen een nog door de rups bewoond huisje

te vinden.

Daardoor aangemoedigd deed ik mijn uiterste best om nog

meer rupsen op te sporen en zag tot mijne groote voldoening mijne

pogingen met zulk een gunstig gevolg bekroond, dat ik in Sep-

tember van het afgeloopen jaar in het bezit was van 18 stuks

bewoonde kokertjes.

Het op 9 Junij gevondene zakje was ongeveer 1,5 Ned. duim

lang en nam, terwijl de rups gretig gebruik maakte van haar

voedsel (Calluna vulgaris), spoedig in grootte toe. Evenzoo nut-

tigden de overige rupsen met graagte de blaadjes van het ge-

noemde gewas, terwijl ik haar tusschenbeiden met wat water

besprenkelde.

Op 11 en 15 Julij had ik echter twee stuks verloren door

dat er sluipwespjes uitkwamen, terwijl in den loop van Sep-

tember nog 5 voorwerpen stierven.

Tegen half December hadden mijne overige 15 rupsen het

AANTEEKENING OVER PSYCHE VILLOSELLA, OCHSENHEIMER. 257

eten gestaakt en de zakken zaten bewegingloos tegen de takjes

van eenen heidestruik , waarop ik ze allen vereenigd had.

Tegen het eind van Februarij (den 20sten) ontwaakten de

eerste twee rupsen uit haren winterslaap, den 4den Maart drie,

den 26sten dier maand vijf en den 15den April eene terwijl

na onderzoek bleek dat de overige twee gestorven waren.

Voedsel gebruikten de overwinterde rupsen zeer weinig meer,

ofschoon ik haar daarvan ruim voorzag, maar zij bleven aan-

houdend rondkruipen. Ten einde den tijd van verpopping en

uitkomen goed te kunnen waarnemen had ik, dadelijk na het

ontwaken uit den winterslaap mijne rupsen afzonderlijk in sui-

kerglazen gezet, doch verloor voor dat het vastspinnen begon

nog twee stuks door den dood. Eene daarvan bevatte twee

vliegenpopjes, die den 10den Junij uitkwamen.

Mijne eerste rups spon zich den 10den Mei vast, de negende

of laatste den 24sten Junij, terwijl de eerste vlinder den 11den

Julij uitkwam, hebbende ik bij het uitkomen mijner voorwerpen

waargenomen dat de duur van den poppenstaat zeer verschilde,

durende deze van 19 tot 50 dagen. Ik verkreeg 6 mannetjes

en een wijfje.

Bij het kweeken merkte ik op dat eene der rupsen in plaats

van takjes heide die zij gewoonlijk tot het vergrooten harer

woningen bezigde, daartoe een rond stukje beet uit een papier

dat zich in hare suikerflesch bevond.

De rups dezer soort, die met het huisje, eene pop en den

mannelijken vlinder door de vriendelijkheid van Dr. Snellen van

Vollenhoven op plaat 11 is afgebeeld, is wel is waar niet onbekend,

daar zij reeds door Borkhausen in het derde deel van zijne

Systematische Beschreibung der Europäischen Schmetterlinge

(verschenen 1790) is beschreven (op p. 274, n°. 99, onder den

naam van Bombyx vestita Fabr. *) en later o. a. ook nog door

Wilde, Pflanzen und Raupen Deutschlands, II, pag. 75 als

2 Dat echter de naam van Vestita F. voor deze soort niet wordt aangegenomen ,

geschiedt, omdat zij waarschijnlijk reeds vroeger door Fabricius onder den naam van

Bomb. Hieracii is beschreven (Snellen).

258 AANTEEKENING OVER PSYCHE VILLOSELLA, OCHSENHEIMER.

Ps. villosella, doch zeker is het dat de zak verschillend is ge-

vormd van die, welke genoemde Entomologen beschrijven. Bork-

hausen vergelijkt hem in vorm bij eenen openberstenden pijn-

appel. Andere zakjes, met de vlinders uit Duitschland ontvangen,

zijn gelijk Wilde beschrijft (die echter ook Calluna als voedsel

noemt) met grasstengels overlangs bekleed en hebben daardoor

weder een geheel ander aanzien. De door mij verkregene vlin-

ders komen volmaakt overeen met de beschrijving bij Ochsen-

heimer, Schmetterlinge von Europa, Deel HI p. 180 onder den

naam van Villosella en met de afbeelding bij Herrich-Schäffer ,

Syst. Bearb. der Schmelt. v. Europa, Band Il Tab. 19 (Bomb.)

f. 100'. Psyche villosella was voor mijne ontdekking nog niet

in Nederland waargenomen en is dus eene nieuwe soort voor

onze Fauna.

Oosterbeek, 51 Augustus 1867.

J. Bacuer Jr.

Verklaring van Plaat 11.

Op den 9° September 1866 ontving ik van den Heer

P. C. T. Snellen twee huisjes van Psychiden, met takjes van

heide bezet. Ik teekende daarvan eerst bij fig. u een af,

waarvan de rups verborgen was, lette daarna op de bewegingen

der rups en zag dat zij, als zij zich bewoog, de twee voorste

ringen van het lijf en den kop uit den koker stak en hare woning

met rukken voorttrok, *t geen ik voorstelde bij ». Ik nam

daarna de rups uit den koker, dien ik in de lengte openknipte,

en beeldde haar af bij c en de voorste ringen bij d. De rups

is vuil paarsachtig bruin, met geelachtige zijden; hare drie

voorste lijfsringen zijn wit met donkerbruine en zwarte strepen

en gele vlekken. Er zijn zes voorpooten met hoornachtige

klaauwtjes en acht middenpooten met een lichtbruin ovaal zooltje ,

hoefijzervormig in de rondte bezet met bruine haakjes. Om

' Herrich-Schäffer verzuimt echter de in het oog loopend zwarter beschubde dwars-

ader op zijne afbeelding aan te duiden (Snellen).

EINE

Psvche villosella, Ochs.

u wi

À el eut pi]

CLS.

SE whiew

IA e”

= dt si

AANTEEKENING OVER PSYCHE VILLOSELLA, OCHSENHEIMER. 259

dit duidelijk voor te stellen teekende ik de fig. e, welke een der

middelste ringen van het ligchaam schuin van onderen voorstelt.

Bij fig. f beeldde ik een der bruine ovale luchtgaten af.

Het eene huisje was van takjes, het andere meer van afgebe-

ten heideblaadjes gemaakt.

Later ontving ik van den Heer Backer het mannelijke kokertje g ,

waaruit de vlinder zich ontwikkeld. had en uit welks einde dus

ook de ledige mannelijke poppeschel stak; tevens ontving ik

daarbij eene mannelijke pop, die niet uitgekomen was. Ofschoon

deze waarschijnlijk wat was ingedroogd, stelde ik haar in tee-

kening voor bij A en eenigzins vergroot bij 7. Het staartpunt

scheen mij toe uit twee conische puntjes te bestaan, naar de

buikzijde omgebogen; zie dit sterk vergroot bij j.

Eindelijk stelt £ den mannelijken vlinder voor.