U ak +

VERSLAG

VAN DE

ACHT-EN-VIJFTIGSTE WINTERVERGADERING

DER

NEDERLANDSCHE ENTOMOLOGISCHE VEREENIGING,

HÔTEL ,, VICTORIA” TE ’S-GRAVENHAGE,

OP ZONDAG 15 FEBRUARI 1925, DES MORGENS TE 11 UUR.

President: Dr. J. Th. Oudemans.

Aanwezig zijn: het Eerelid Jhr. Dr. Ed. J. G. Everts; de

gewone Leden C. P. G. C. Balfour van Burleigh, Dr. L. F.

de Beaufort, G. A. Graaf Bentinck, K. J. W. Bernet Kem-

pers, J. G. Betrem, H. C. Blote, M. Caland, H. Coldewey,

J. B. Corporaal, G. Doorman, R. van Eecke, H. C. L. van

Eldik, D. van der Hoop, W. de Joncheere, J. H. Jurriaanse,

B. H. Klynstra, M. A. Lieftinck, N. Loggen, Dr. D. Mac

Giloyiy,, GS. A. van. ders Meulen, ‘Prof. Dr. Je, €. Hy de

Meijere, A. C. Nonnekens, Prof. Dr. E. D. van Oort, Dr. A.

C. Oudemans, Th. C. Oudemans, Dr. A. Reclaire, Dr. G.

Romijn, G. van Roon, T. Schoevers, H. Schmitz S.]., L.H.

Scholten. Pe fj.) M. Schuyt, Lj]. Toxopeus; P;, TuteinNel-

thenius, Mr. D. L. Uyttenboogaart, F. T. Valck Lucassen,

Dr. J. Versluys, Mr. L. H. D. de Vos tot Nederveen Cappel,

Prof. Dr. Max C. W. Weber, P. van der Wiel, J. H. E. Wittpen.

Als gast: W. H. de Jong, van den Plantenziektenkundi-

gen Dienst. _

Afwezig met kennisgeving: het Eerelid Pater Erich Was-

mann S.J. en de gewone Leden P. J. van den Bergh, Mr. A.

Brants, C. J. Dixon, Mr. A. J. F. Fokker, J. Koornneef, H.

v. d. Vaart, L. A. W. C. Venmans, H. A. de Vos tot Neder-

veen Cappel, J. C. Wijnbelt.

Tydschr. v. Entom. LXVUI. I

II VERSLAG.

De President opent de talrijke vergadering met een woord

van welkom en gaat, daar er geene ingekomen stukken zijn,

behoudens berichten van verhindering, over tot de bepaling

van de plaats van samenkomst voor de 59% Winterverga-

dering. Als zoodanig wordt Rotterdam aangewezen.

Wetenschappelijke mededeelingen.

De heer Everts ‚doet mededeeling van het navolgende:

Onder) de, soorten van het Staphyliniden-genus Bledzus,

ontbrak ‚nog aan onze fauna eene der grootste, nl. 2.

furcatus OLIV., welke, door wijlen Dr. O. SCHNEIDER uit

Dresden, in aantal, op het Duitsche eiland Borkum verza-

meld is. Ons medelid, de heer J. BROERSE, was zoo gelukkig

een @ van de a. skrimshirz CURT. op het eiland Ameland,

Sept., te vangen en, met niet genoeg te waardeeren welwillend-

heid, aan Spr. ten geschenke te geven. Spr. laat rondgaan

het type, benevens d en @ van deze kleur-ab. uit Borkum,

destijds van O. SCHNEIDER ontvangen. Het geheel zwarte

type schijnt op Borkum zeldzamer te zijn dan de ab. Spr.

denkt wel, dat deze soort meer op zeeklei zal gevonden

worden. Merkwaardig is, dat zij ook bij Magdeburg, langs

de Elbe, gevangen is.

In de 2° plaats vertoont Spr. enkele exemplaren van de

mierensoort Zapinoma erraticum LATR., van Dr. E WASMANN,

uit Valkenburg, ontvangen, om nader te leeren kennen, in ver-

band met twee, bij deze levende, Myrmecophilen, n.l. de

zeldzame Myrmedonia plicata ER., door Dr. WASMANN by

Valkenburg ontdekt en later dcor Mevr. de Wed. KERKHOVEN

op de Woeste Hoeve, Juli, in enkele exemplaren gevangen.

Eene excursie, ondernomen door de heeren Prof. WEBER,

Mr. DE Vos Tor NEDERVEEN CAPPEL, KLYNSTRA en Spr.,

ging ll. zomer daarheen, op de juiste vindplaats, maar vond

niet eene enkele Myrmecophile. Een ex. gaat ter bezichtiging

rond. Met deze Myrmedonia leeft, eveneens onder steenen,

Lamprinus haematopterus KR., een broedsel-roofkever, die

niet alleen larven en poppen der Tapinoma-mieren, maar bij

voorliefde ook de eieren verslindt. Van deze soort, die, opper-

vlakkig beschouwd, treffend gelijkt op den algemeen voor-

komenden Zachyporus hypnorum F., werden de larven en

VERSLAG. III

ééne enkele imago, door Dr. WASMANN, bij Valkenburg, Mei,

Juni, gevangen. Van deze laatste soort, welke Spr. nog niet

uit Nederland bezit, ontving hij van Dr. WASMANN het

hierbij gaande uitlandsche exemplaar (Linz am Rhein). De

gelijkenis op Zachyporus hypnorum geeft aanleiding, om der-

gelijke, onder steenen bij mieren levende, kevertjes mede

te nemen.

Dan deelt Spr. mede, dat in het „Bulletin de la Société

Entomologique de Belgique”, Tome VI, 1924, de heer A.

D’ORCHYMONT eene studie gegeven heeft, getiteld: ,,Remar-

ques au sujet de quelques Helophorinae’, naar aanleiding

van eene monographie van SHARP, I9I5—1916, in „The

Entomologist’s Monthly Magazine”. Er blijkt veel verwarring

te bestaan over enkele soortnamen, door verschillende auteurs

gebruikt. Zoo o.a. over een Helophorus crenatus REY uit 1884

en een uit 1885, ook over crenatus F. 1702; over arcuatusREY

1885 en arcuatus MULSANT 1844; over dorsalis MARSHAM

1802, dorsalis MULSANT 1844 en dorsalis RYE 1867. Het

resultaat is, dat de door Spr. vermelde 7. dorsalis MRSH.

(mulsantc RYE) thans moet heeten: championi SHARP. H. mul-

santi RYE is slechts eene afwijking van 77. viridicollis STEPH.

— Andere exemplaren, onder verschillende soorten, als:

asperatus REY, crenatus REY en dorsalis MRSH. vermeld,

behooren tot eene nieuwe soort: M. fulgidicollis MOTSCH.

De door GANGLBAUER als 77. griseus HRBST. (discrepans REY)

geduide soort, zou nu: mzuutus F. moeten heeten. De door

BACH beschreven 7. quadrisignatus blijkt nu te zijn de door

MARSHAM (1802) beschreven dorsalis. H. dorsalis MULSANT

(1844) wordt nu: z//ustris SHARP genoemd, maar komt in

Zuid-Europa voor. Eene andere nieuwe soort, uit Zuid-

Limburg, is 7. semifulgens REY (affinis SHARP), naverwant

aan MM. erichsoni BACH, eveneens uit Zuid-Limburg. Van

den heer D’ORCHYMONT ontving Spr. een exemplaar van

Hl. aquaticus L. a. miller: KUW., uit de omstreken van

Maastricht. In België, nabij het Kanaal van Terneuzen, bij

Oostacker, werd nog ontdekt één enkel fraai exemplaar van

den in Zuidoost-Europa voorkomenden H. croaticus KUW.

De kans, dat men nog goede Helophorus-soorten, zoowel op

zeeklei, als langs onze rivieren, meren en slooten, zal kunnen

IV VERSLAG.

ontdekken, is heel groot. Spr. wenscht zijnen jongeren collega’s

daarmede veel succes. Gaarne wil Spr. hun materiaal eens

nazien.

Spr. laat nog zien een aantal Psociden, die, in ongeloofe-

lijke massa, in Coriander-zaad leefden, en dit geheel in poeder

omzetten. Volgens den heer BLÔTE behooren zij tot het genus

Clothilla, en de soort inquilina. Terwijl de meeste Psociden

slechts ocellen bezitten, heeft dit genus facetoogen. De heer

BROERSE verzocht Spr., om aan de vergadering te laten zien

eene hoeveelheid Coleoptera, die uit Polyporus squamosus

gekweekt is. Het zijn slechts enkele soorten, maar Dacne

en Mycetophagus in massa; deze laatste in meerdere kleur-

aberraties.

Ten slotte laat Spr. zien een fraai medaillon, voorstellende

LINNAEUS, met de Linnaea borealis op de borst. Spr. heeft

dit, voor jaren, van een oud-leerling ten geschenke ontvangen.

Dan twee foto’s, door Spr. destijds uit Upsala medegebracht,

n.l. van het monument van LINNAEUS in den botanischen tuin

aldaar en van zijne graftombe in de kathedraal van Upsala.

Spr. heeft gemeend, niet beter te kunnen doen, dan deze

drie zaken aan de bibliotheek der Ned. Ent. Ver. ten ge-

schenke te geven.

De President dankt den heer EVERTS voor zijne welwil-

lende beschikking en aanvaardt de genoemde geschenken

voor de bibliotheek der Vereeniging.

De heer de Meijere doet eenige mededeelingen betreffende

de op cultuurplanten levende Agromyzinen. De tot dusverre

daarvan vermelde voorbeelden lijden grootendeels aan het

euvel, dat de juiste determinatie feitelijk tot voor korten tijd

onmogelijk was en de aangegeven namen dus dikwijls onbe-

trouwbaar zijn. Dit blijkt ook daaruit, dat, b.v. in het door

REH bewerkte deel van SORAUER’s Handbuch der Pflanzen-

krankheiten, dezelfde soort meermalen wordt vermeld voor

zeer verschillende planten, terwijl nu wel voldoende duidelijk

geworden is, dat deze identiteit gewoonlijk niet bestaat.

Eerst door HENDEL’s Prodromus der imagines en Spreker’s

eigen onderzoekingen omtrent de larven is eene betere be-

VERSLAG. V

grenzing der soorten mogelijk geworden. Het aantal nieuwe

is belangrijk vergroot, maar daartegenover staat, dat vele

oude namen als synoniem konden worden ingetrokken. Verre-

weg het meest verbreid onder onze kruidachtige cultuur-

planten is de soort, die HENDEL als Phytomyza atricornis

MEIGEN beschouwt, en die vroeger veelal als genzeulata MACQ.,

ook als ortzcola GOUR., tropaeoli DUF., pis! KALT. enz. werd

vermeld. Zij is vooral bekend geworden als schade veroor-

zakend aan Chrysanthemums, want chrysanthemi Kow. is

een der vele synoniemen. Verder werd zij bij ons o.a. ge-

vonden op Pyrethrum, Calliopsis en andere Composieten,

maar ook op Hesperis, Antirrhinum, Phlox, Cucumis, Papaver,

Tropaeolum, Lathyrus, Pisum enz, enz. Het is zeker de

meest polyphage onder alle Agromyzinen. De vroeger door

RITZEMA Bos als albzceps MEIG. vermelde exemplaren uit

Pisum behooren ook tot africornis MEIG. Eveneens tamelijk

polyphaag en ook niet aan eene bepaalde plantenfamilie gebon-

den, is Zzriomvsa strigata MG., bij ons o.a. gevonden op Dalia,

Doronicum, Chrysanthemum, Papaver en Hesperis. Lir.

leguminosarum DE MEY. bewoont als larve allerlei vlinder-

bloemige planten, als Zrefolium, Medicago sativa, Lathyrus

odoratus, Colutea arborescens, terwijl de Pisum-bladeren,

behalve door de bovengenoemde africornis, ook door Zzr.

pusio MEIG. worden gemineerd. Agromyza spiraeae KALT. is

de soort der Rosaceeén; zij leeft meest op de wilde Poten-

tilla anserina en Spiraea ulmaria, maar ook op gekweekte

Potentilla’s en Spiraea-heesters in tuinen, bij uitzondering op

Rosa zelf. Lonicera's worden door een viertal Agromyzinen

bezocht, die op eene voorgaande vergadering reeds ter sprake

kwamen; hiervan zijn er 3 ook op Symphoricarpus racemo-

sus gevonden. Disygomyza flavifrons MEIG. leeft op Sileneeën,

als b.v. Dianthus barbatus en Lychnis chalcedonica. Ophio-

myia pinguis FALL. werd door Spr., met Vapomyza lateralis

FALL., uit Brusselsch lof gekweekt.

Meer tot bepaalde plantensoorten beperkt zijn Lzrzomyza

amoena MEIG. op vlier, Agromyza demeijerei HEND. en

Phytomysa cytist BRISCH. op gouden regen, Phyt. vitalbae

KALT. op Clematis, Phyt. ilicis CURT. op hulst. Aan onze

inheemsche boomen komen voor: Agromyza albitarsis MEIG,

VI VERSLAG.

aan els en berk, Phytomyza populi KALT. aan populier, Ph.

tridentata LOEW aan wilg. Bovendien veroorzaakt Melanagro-

myza simplicoides HEND. takgallen aan wilg, terwijl Dezygo-

myza carbonaria ZETT. lange gangen aan de dikkere takken

teweegbrengt, de ,,mergvlekken”, die ook reeds een paar

malen op onze vergaderingen zijn ter sprake gekomen. Van

belang zijn de vrij talrijke soorten, welke op Gramineeén

leven, omdat hieronder soorten te verwachten zouden zijn,

die ook onze granen aantasten. Van hieraan te wijten schade

is aan Spr. uit ons land niets bekend geworden. Daaren-

tegen ontving hij dezen winter materiaal van ,,Experimental-

fältet’’ in Zweden, met de mededeeling van het veelvuldig

voorkomen aldaar van mijngangen op haver. Twee soorten

waren het meest opgetreden; dit bleken te zijn eene Ephydrine, .

Hydrellia griseola FALL., en eene Phytomyza uit de atricornis-

affinis-groep, maar met geene van deze soorten identisch,

ook niet wat de larvale kenmerken aangaat en daarom als

nieuwe soort (avenae i. litt.) te beschrijven. Bovendien waren

de volgende soorten door een of enkele exemplaren ver-

tegenwoordigd: Cerodonta denticornis PANZ., Pseudonapomyza

atra MEIG., Phytomyza atricornis MEIG., die dus by uitzon-

dering ook op eene Graminee zou voorkomen, en nog eene

soort, waarvan alleen larven en puparién aanwezig waren,

waaruit op te maken viel, dat zij tot de verwantschap van

Domomyza mobilis MEIG. behoort. Volgens oudere opgaven

uit ander gebied zouden nog een paar soorten aan granen

schadelijk zijn. Gewoonlijk wordt hierbij gesproken van Agro-

myza graminis KALT., ook wel van atra MEIG. Hoe deze

soorten nu moeten heeten, is niet geheel zeker. Graminis

wordt door HENDEL p.p. als synoniem van pygmaea beschouwd,

welke ook bij ons in grassen leeft. Door LINDEMAN is inder-

tijd Agr. (nu Dizygomyza) lateralis MACQ. uit granen in

Rusland vermeld. Ook deze soort komt bij ons voor. Na de

groote uitbreiding onzer kennis omtrent deze familie is nu

bij voorkomende gelegenheid de determinatie meestal moge-

lijk, ook meermalen reeds, zoodra mijne desbetreffende ver-

handeling verschenen zal zijn, naar de aanwezige larven.

De schade, door de mijngangen der Agromyzinen aange-

richt, is bij ons in den regel van weinig beteekenis, soms

VERSLAG. VII

echter toch niet zonder belang. Zoo werden indertijd Chry-

santhemums sterk door Phytomyza atricornis bezocht; wel-

bekend is bij ons ook de sterke uitbreiding van de hulstvlieg,

en ook op Zonzcera-heesters komen gevallen voor van zeer

sterke aantasting, eveneens bij Aguzlegia. Men kan trouwens

nooit weten, of niet eene of andere der op wilde planten

levende soorten op cultuurplanten zal overgaan en daarom

‘is een nauwkeurig onderzoek der eerste, ook uit practisch

oogpunt, zeker niet overbodig. Als schadelijke soorten uit

het buitenland zijn o.a. te vermelden: Agromyza (nu Mela-

nagromyza) simplex LOEW op Asparagus, A. (Mel) phaseoli

COQ. aan boonen in Australié en Oost-Indié, beide stengel-

bewoners, en de laatste vooral aan jonge zaailingen soms

zeer schadelijk; verder Mel. (eerst als Oscinis beschreven)

theae BIGOT, die vooral in Britsch-Indië blaasmijnen aan

theebladeren veroorzaakt, en daardoor althans lokaal ernstig

schadelijk kan worden; Mel. sojae ZEHNTN., in den OI.

Archipel dikwijls zeer schadelijk aan sojaboonen.

De bestrijding heeft zich, zooals altijd, naar de biologie

te richten. Gemakkelijk bereikbaar zijn de mineerende larven

door bestuivings- of besproeiingsmiddelen uiteraard niet. Waar

de poptoestand in het blad wordt doorgebracht, ís verbranden

der betreffende planten na den oogst aan te bevelen. Gaan

de larven in den grond, dan zou omploegen van nut kunnen

zijn, daar zij gewoonlijk dicht bij de oppervlakte blijven en

de vliegen eene dikkere laag niet gemakkelijk zouden kunnen

doordringen. Om het leggen der eieren tegen te gaan, zou

wellicht besproeien der planten met middelen, die de 99

afschrikken, van dienst kunnen zijn, vooral bij soorten, die,

zooals de hulstvlieg, slechts eens per jaar, en dan binnen

korten termijn, alle ongeveer gelijktijdig verschijnen. Uit

practisch oogpunt is het een gelukkig verschijnsel, dat vele

dezer larven zeer sterk door parasitische Hymenoptera worden

bezocht, vele ook door andere oorzaken te gronde gaan,

zoodat de vermenigvuldiging meestal binnen de perken blijft.

Pater Schmitz vraagt, welke soort aan Senecio fuchsi schade

berokkent. De larve wil langs de hoofdnerf verder, gaat dan

VIII VERSLAG.

somtijds een eindje langs eene zijnerf, om verder weer langs

de hoofdnerf te vreten.

Spr. vertelt verder, hoe hij de typische Phoriden van

MEIGEN, welke te Parijs zijn, heeft onderzocht en onder 35

opgegeven vormen slechts 20 echte soorten heeft kunnen

constateeren. Misschien zou de voorgaande Spr. dit ook met

de Agromyzinen kunnen doen.

Ten slotte deelt Spr. mede, hoe in Limburg de heggen

van hulst e.a. te lijden hebben van een motje, Rhopobota

naevana HüBN.

De heer de Meijere beantwoordt de gestelde vragen. Op

Senecio fuchsi leeft Phytomyza lappae GOUR. Op hulst leeft

bij Amsterdam vooral de reeds aangegeven Agromyzine,

vroeger als obscurella TALL. gedetermineerd, maar deze laatste

is geen parasiet van hulst, maar van Aegopodzum.

De heer Uyttenboogaart deelt mede, dat de vochtige Zomer

van 1924 blijkbaar een gunstigen invloed heeft gehad op de

ontwikkeling van mestkevers, behoorende tot het genus Geo-

trupes. In de maand September zwermden deze kevers te

Renkum zoo talrijk, dat men bij lamplicht nauwelijks de

vensters kon openen zonder dat vele dezer dieren de kamers

binnenkwamen. Spr. laat ter bezichtiging eenige represen-

tanten van verschillende soorten rondgaan en wel van spznz-

ger MRSH., mutator MRSH., sfercorarius L. en sylvaticus PANZ.,

alle van Renkum. Hij heeft getracht de individuen met meest

uiteenloopende lichaamsgrootten uit te zoeken. Van G. mutator

viel hem op, dat de exemplaren van de uiterwaarden langs

den Rijn zoo opvallend veel grooter zijn dan die in het

eigenlijke dorp verzameld. Meer noordelijk, in de buurt van

Buunderkamp, worden de individuen weer grooter. De kleine

exemplaren uit het dorp Renkum zijn bijzonder fraai ge-

kleurd en stemmen in het algemeen merkwaardig overeen

met de beschrijving van eene kleine aberratie van szercorarius

(var. foveatus), die tot het g' zou beperkt zijn. Spr. heeft zich

afgevraagd, of hierbij geene verwarring met kleine ex. van

mutator in het spel kan zijn. Immers de voor mutator karak-

teristieke sculptuur der dekschilden (9 strepen tusschen naad

VERSLAG. IX

en schouderbuil, in plaats van 7 bij de andere Geotrupes-

soorten) is bij kleine ex. van mutator moeilijk herkenbaar.

De twee extra strepen ontstaan blijkbaar door verdubbeling

van de oorspronkelijke 6° en 7° streep en deze verdubbeling

is bij kleine ex. soms nauwelijks zichtbaar.

De heer Toxopeus zegt, dat men bij de studie van Indo-

Australische Lepidopteren in den aanvang de idee krijgt, dat

er geen eind aan de vormenverscheidenheid komt. Vooral

schijnt die Indische rijkdom aan vormen onuitputtelijk, indien

men zijn materiaal betrekt van eenige ver uiteengelegen ge-

bieden. Met de paradox: hoe meer materiaal men uit het

geheele gebied ontvangt, des te minder het aantal soorten,

wil Spr. zeggen, dat, terwijl in het eerste geval de vormen

van de uiteenliggende vangterreinen zoo groote verschillen

vertoonen, dat men ze voor aparte soorten houdt, het latere

materiaal, van tusschengelegen terreinen, vaak doet zien, dat

tusschen die soorten overgangen bestaan, welke de uitersten

verbinden. Daarmee wil Spr. niet zeggen, dat deze verbin-

dende vormen zéér geleidelijk, onmerkbaar, vloeiend in elkaar

overgaan, neen, de verschillen tusschen twee nabij voor-

komende vormen kunnen zeer zeker een vrij plotselinge

sprong zijn. De samenhang van vele vormen is derhalve

trapsgewijs. Soms zijn die treden laag, soms hoort er vrijwat

phantasie toe, om in dicht bij elkaar voorkomende vormen

eenzelfde soort te zien.

Waar hier het bloote oog te kort schiet, geeft dilewijls

het microscoop een goeden steun. De kennis van de d genitaal-

aanhangsels is een van die hulpmiddelen, die ons bij de

begrenzing van wat tot ééne soort moet gerekend worden,

soms van groot nut kan zijn. Een ander hulpmiddel is

natuurlijk in vele gevallen de kennis van de levenswijze en

de metamorphose. Dit vereischt echter eene studie ter plaatse

en geeft niets voor verzamelingsobjecten. Bij de Lycaeniden

vindt men dan evenwel weer eene nieuwe moeilijkheid: niet

slechts de imagines gelijken sterk op elkander, maar ook

de larven, en van vele soorten zijn ze polyphaag, zoodat

slechts zeer uitgebreide kweekproeven, met eieren, die telkens

van één 2 afkomstig zijn en die streng gescheiden worden

x VERSLAG.

gehouden, betrouwbare uitkomsten kunnen geven. Met deze

proefneming houdt BELL in Zuid-Eng. Indié zich tegenwoor-

dig bezig, en, voorzoover Spr. daarover kan oordeelen, met

succes — omdat hij accuraat en met groot materiaal werkt.

Hier te lande echter zijn wij aangewezen op onderzoek

van de structuur der dieren, en Spr. moet zeggen, dat daarbij

niet steeds even bevredigende uitkomsten worden verkregen.

Vele genitaal-apparaten in genera als Zycaenopsis, van Naca-

duba-groepen, van Chzlades etc., gelijken elkander zoo sterk,

dat slechts de uiterste nauwgezetheid, te verkrijgen door

nateekenen met behulp van teekenspiegel of -prisma, van

volkomen vlak liggende organen het gewenschte resultaat

verschaft. Zelfs dit is nog niet steeds afdoende en dan is

eerst recht de intuitie van den systematicus aan het woord.

Daarbij komt, dat, evenals alle andere kenmerken, ook de

genitalién eene wijziging vertoonen, wanneer men eene soort

vervolgt van het eene einde van haar verbreidingsgebied

naar het andere. Die plaatselijke veranderingen kunnen zoo

groot worden, dat b.v. een onderdeel bij een vorm

vel In Ste eden a meer Herselt ven darzelide

onderdeel bij dezelfde soort van de land-

streek B, dan vameene op hetzelfde eiland A

vliegende tweede soort. Echter is dan weer een

zeer belangrijk hulpmiddel de studie van de parallelle

verschuiving. Spr. bedoelt daarmede, dat vele soorten,

uit diverse genera, in eenzelfde streek naar dezelfde wetten

blijken veranderd te zijn. Dit is reeds lang bekend en WAL-

LACE was, hoewel hij zijne vormen toen ter tijd nog als aparte

soorten beschouwde, reeds volkomen van dat verschijnsel

op de hoogte. Door Spr.’s studie van een groot aantal

vormen (Spr. maakte te dien einde reeds meer dan 200 prepa-

raten), heeft Spr. diezelfde parallelle verschuiving ook aan

de genitaliën zelf kunnen waarnemen. Het feit, bovengenoemd,

van den verschillenden bouw der genitaliën bij subspecies van

eenzelfde soort, is reeds gevonden door KARL JORDAN in de

genera Zulepis en Charaxes. Later is het eene enkele maal

door FRUHSTORFER bij Lycaeniden-studies opgemerkt. Deze

verschillen zijn inderdaad ook zeer gering en vooral zicht-

baar aan de lengte van tandjes aan de genitaliën, wat natuur-

VERSLAG. XI

lijk de groote Nymphaliden-kleppen eerder laten zien, dan

de uiterst kleine Lycaeniden-valven.

Thans moet Spr. wel even uitweiden over de waarde van

die bewapening. Zijns inziens wordt deze nog te vaak over-

schat. Spr. wijst daarbij op eene publicatie van CHAPMAN

in de Transact. Ent. Soc. London, 1916, getiteld: ,,On the

Pairing of the Plebeiid Blue Butterflies”, dat helaas voor

systematisch werk onbruikbaar is, dank zij zijn consequent

doorgevoerden stelregel, op p. 157 nogmaals onomwon-

den gezegd: ,,I have no systematic objects”, zoodat de 100

afbeeldingen op de platen XVIII tot LXII niet steeds even

betrouwbaren steun geven voor determinatie der daarbij ge-

voegde soortnamen.

Wel echter — en dit geeft groote waarde aan het artikel

— heeft CHAPMAN zooveel mogelijk ook in de natuur de

copulatie nagegaan. Hij komt daarbij tot verrassende resul-

taten, die hier volgen. Ze gelden echter alleen voor Ly-

caentdae :

1°. is het vrije gedeelte van den chitineuzen

penis (oedaeagus) slechts kort, terwijl het

egeusmbele dee lswarieeren kam int lengte;

Ride pen isivrgwelsonbeweegsbaar-bui-

gemee nebe paalde richting sen -daarini nog

silielcihitis three l weinig.

Bij de paring kan er dus geene toenadering van deze

deelen tot de vrouwelijke deelen zijn. Daarvoor wordt echter

vergoeding gevonden doordat:

de Sese shachtsdechentinaderen totidie

van het d. Deze 2 organen bestaan uit twee deelen, die

CHAPMAN genoemd heeft ,,prop’’ hypostema en „rein’ henia.

De henia is dikwijls eenvoudig membraneus, maar draagt de

sterk gechitiniseerde terminale plaat; het hypostema is ever-

sibel en door invaginatie weer reversibel, en wordt door eene

lijst van chitine gesteund.

4. De 2 geslachtsorganen zijn soms duide-

lijk aangepast bij den bouw van het doedaea-

gus-uiteinde.

5°. (en dit acht Spr. in het verband van deze uiteenzetting

van het grootste gewicht) — tijdens de copulatie

XII VERSLAG.

Aide parende dienen slechies.door dies?reyer-

sibele buis aan elkaar verbonden. Daarbij steunt

natuurlijk in talrijke gevallen het met terugloopende doren-

tjes voorziene d' uitstulpbare orgaan.

„The clasps do not seem to be used for prehension, at

least at the times when my observations were made.” Toch

bezitten ze vólgens CHAPMAN eene belangrijke functie, n.l.

die van het eerste vastgrijpen. Het is door hem echter nooit

waargenomen en hij verklaart dit door aan te nemen, dat

bij storing tijdens de vangst het 2 onmiddellijk door het ¢

wordt losgelaten. Spr. heeft dit onderzoek zoo uitvoerig ge-

refereerd, omdat hieruit blijkt, dat de bijzondere vorm, die

de valven, de eigenlijke grijpers, soms aangenomen hebben,

niet behoeven te verhinderen, dat copulatie met eene andere

soort plaats vindt. Uit kruisingen van Safurniidae (STAND-

FUSS), Geometridae (HARRISON), Sphingidae (STANDFUSS en

anderen), ook de in de natuur somtijds waargenomen copu-

laties tusschen zeer verschillende species, wezen er reeds op,

dat niet de bouw van de valven de voornaamste factor is

in het rein houden van de soort. Welke deze factor of factoren

wel zijn, durft Spr. niet te beslissen, daarbij zou hij te veel

op het terrein van vermoedens verzeild raken. Een feit is

het nog steeds, dat we, wanneer wij in twijfel verkeeren,

welke sexe-vormen bij elkaar behooren, dit altijd het best

kunnen overlaten aan die sexen zelf; onfeilbaar wijst het ¢ het

Q van zijne eigen soort aan. Dat dan toch -— uitzonderingen

bevestigen den regel immers — eene enkele maal ook ín de

natuur een bastaard wordt aangetroffen, kan aan zeer bijzon-

dere invloeden liggen, waaronder hij ontstaan is; immers

ook in den kweek gelukt het bastaardeeren slechts, wanneer

de te bastaardeeren soorten in een bijzonder opgewonden

toestand zijn of worden gebracht (vgl. HARRISON, KYSELA);

maar indien in de natuur op eene bepaalde plaats door eene

of andere oorzaak het aantal 99 van eene soort zeer gering

was t.o.v. dat der 3g, is Spr.’s inziens een van de factoren

voor natuurlijke hybridisatie reeds aanwezig. De structuur

der & genitaliën bewijst dus slechts een grooten dienst

aan systematici, wanneer de andere kenmerken het onder-

scheiden van de soorten lastig maken.

VERSLAG. XIII

Spr. gaat thans over tot een van die gevallen, welke

hem zooveel moeite verschaft hebben. Hij komt daarbij

weer terug op zijne mededeeling van dezen zomer; gedeel-

telijk blijft deze bestaan zooals zij is, gedeeltelijk moet zij

opnieuw worden gewijzigd. Daarbij komen in het geding

vier soorten van Lycaenopsis, nl. L. ceyx, dilectissima, arts-

tius en aristinus. Spr. neemt er nu nog eene vijfde bij, waar-

over hij den vorigen keer nog in twijfel verkeerde, n.l. apona.

Ceyx DE NIC. bewoont met arzstinus FRUHST. het hooge

bergland van Java. Dzlectissima DRUCE is in N. Borneo op

den Kinabalu gevonden. Ayistius beschreef FRUHSTORFER

van den Piek van Bonthain op Z. Celebes, en apona FRUHST.

was slechts als 1 ® exemplaar van den Goenoeng Apo in

Z.O Mindanao bekend aan SEMPER, die haar Cyanzrzs dilecta

MOORE noemde. Door een bezoek aan het Museum van

Lord RoTHSCHILD te Tring, en aan het Br. Museum te Londen,

is Spr. in de gelegenheid geweest, veel materiaal door te

zien, waaronder ook de preparaten, die door CHAPMAN voor

zijne samenvatting van het genus Lycaenopszs in P. Z. S. 1909,

hebben gediend. Zoo voelt Spr. zich thans genoodzaakt, de

samenvatting van de onderdeelen der groep ceyx weer uiteen

te rafelen. De valve van dilectisstma vertoont te weinig punten

van overeenkomst met ceyx, dan dat Spr. deze twee tot ééne

soort vereenigd kan houden. L. aristius en dilectissima be-

zitten echter wel dezelfde valve. Daar deze echter bij ten-

minste een zestal soorten juist weer die structuur bezit, met

zeer geringe verschillen, is Spr. huiverig aristius van Celebes

en dilectissima van N. Borneo samen te voegen, voordat

Spr. van aristius zelve eenige specimina heeft gezien. Zulk

eene samenvatting onderstelt dan bovendien een tusschen-

vorm van de Philippijnen of langs den Zuidelijken toegangs-

weg naar Celebes. Kan apona daarvoor dienst doen? Voor-

loopig zeker niet! Zooals Spr. reeds zeide, is apona door

FRUHSTORFER beschreven naar eene afbeelding in SEMPER van

een ©, dat SEMPER zelf als dz/ecta MOORE had gedetermineerd.

Die afbeelding is eene van de minst geslaagde in het overigens

zoo prachtige werk van SEMPER. Bij zijne beschrijving refereert

SEMPER ook slechts MOORE en een dilecta-exemplaar, uit

Sikkim, in SEMPER’s bezit. Nu is, mirabile dictu, van den-

XIV VERSLAG.

zelfden berg Apo, een drietal go in de coll. Tring Mus.

terecht gekomen, naar Spr. meent, verzameld door DOHERTY.

Deze werden door CHAPMAN eveneens als dz/ecta gedeter-

mineerd, naar den vorm der genitaliën. Deze komt inderdaad

ook sterk daarmee overeen, maar dienzelfden vorm hebben ook

de reeds genoemde dilectissima en aristius. Ziet men nu

naar den habitus, de glans, de rangschikking der onderzijde-

vlekken, dan treft onmiddellijk weer de groote overeenkomst

met ceyx; echter ontbreken de witte velden geheel aan den

bovenkant der achtervleugels. Dz/ecta MOORE komt voor van

Sikkim, in Voor-Indië, tot Papua, Eng. Nw. Guinea. Spr. heeft

van bijna alle tusschengelegen streken materiaal onder de oogen

gehad ; echter ontbraken daarbij de Philippijnen en de Moluk-

ken. Dit is van groot belang, omdat deze zeer zeker ook

eene brug hebben gevormd bij de verovering van Nw. Guinea

door Westersche soorten. Het is desniettemin wel mogelijk,

dat toch nog een delecta-vorm op de Philippijnen voorkomt,

daar het bergland aldaar nog zeer slecht bekend is. De

soort, die door CHAPMAN als de Philippijnsche dz/ecta werd

beschouwd, kon Spr. vergelijken met al die andere dilecta-

vormen, en het was hem, niettegenstaande de groote over-

eenkomst der genitaliën, toch onmogelijk haar daartusschen

te plaatsen ; ze viel er àl te sterk op, daar de andere een

vrijwel homogeen geheel te zien gaven. Ook de onderzijde-

teekening zette haar dadelijk apart, en wel bij akasa, ceyx,

lanka en andere soorten met regelmatige submarginaalvlekken

der voorvleugels. Zoo heeft Spr. dus nu noodgedwongen

weer vijf afzonderlijke bergspecies aan te nemen, en hoewel

hij gelooft, dat elk van die soorten wel eene grootere ver-

spreiding zal hebben dan haar eigen eiland, toch moet hij

thans, door gebrek aan materiaal, nog in haar endemisme

berusten. Misschien begaat Spr. hier weer eene fout bij de

identiek-verklaring van dzlecta CHAPMAN en dilecta SEMPER

(geen van beide dus dilecta MOORE!) en is het door SEMPER

voor een 9 aangeziene exemplaar in werkelijkheid een ©,

maar hij moet, daar Spr. nog niet in de gelegenheid was

Frankfort te bezoeken, waar in de verzamelingen van SENCKEN-

BERG ook de collectie van SEMPER is opgenomen, wel afgaan

op de plaat van SEMPER en de opinie van FRUHSTORFER.

VERSLAG. KV

Spr. zal echter zijn onderzoek voortzetten en hoopt later

een verderen stap in de goede richting te kunnen doen.

Van andere soorten is het samenvoegen van subspecies

eenvoudiger gebleken. Daarvan kan Spr. een voorbeeld demon-

streeren. Als verpoozing tusschen Lycaeniden-studién heeft

hij zijne Dodona-species van den Pangerango-top (G. Gedeh,

W. Java, 3018 M.) gedetermineerd. Dit zou zeer eenvoudig

werk zijn geweest, daar ze, van dezelfde plaats afkomstig,

door ROEPKE in 1921 als /). aponata vanleeuwenz is beschreven

(Treubia II, p. 84, pl. I), indien ROEPKE daarbij niet steunde

op eene determinatie van PIEPERS, en zoodanige determinatie

doet Spr. tegenwoordig steeds zelf over. Er komen op Java

twee soorten van Dodona (Erycinidae) voor, eene sexueel mono-

morphe, en eene dimorphe. De monomorphe is door FRUH-

STORFER ontdekt en door ROBER als /rukstor feri beschreven

(1897). Het 2 van de dimorphe werd door FRUHSTORFER Dodona

windugenoemd (1894), het sg crysapha (Stuttg. Z. 22). PIEPERS

(Rhop. of Java, 1918) noemt & en 2 beide aponata SEMPER;

ROEPKE neemt dus dien naam van PIEPERS over en benoemt

het alpine-ras er van D. aponata vanleeuwent (1921). Spr. zal nu

trachten aan te toonen, dat de naam van de monomorphe

soort moet zijn Dodona aponata fruhstorferi (RÖBER), de

dimorphe Dodona windu FRUHST., zonder dat sprake kan

zijn van een apart te benoemen alpine-ras.

1. Dodona aponata SEMPER, dg, is beschreven en afgebeeld

in Schm. der Phil. Ins. I, p. 156, Textfig. (Mei 1889). Spr. wijst

op het volgende punt in de beschrijving: „Die Grundfarbe

ist oberseits grunlichweiss, unterseits gelblichweiss”’, en op

de eigenaardigheid, in de teekening duidelijk zichtbaar, dat

op de achterzijde de middenband eene duidelijke Y vormt.

Verder laat het smalle achterlijf, dat bovendien zeer kort is,

direct zien, dat we een y voor ons hebben. De staarthoek

der achtervleugels ontbreekt. Vergelijken we nu daarmee de

afb. in Rhop. of Java (pl. XIX, fig. 2a, g, 2b, 9), dan zien

we onmiddellijk, dat het & van fruhstorferz daarmee geheel

overeenkomt. Waarop grondde PIEPERS dan zijne meening,

dat hij de eerste soort aponata moest noemen? Waarschijn-

lijk heeft hem hier de geelwitte kleur van de echte aponata

parten gespeeld, immers hij haalt SEMPER aan, maar inter-

XVI VERSLAG.

preteert zijn g als een 2. Door ROEPKE is dat weer over-

genomen. Er is nog een tweede exemplaar van Dodona aponata

SEMPER (nec PIEPERS) bekend, dat zich in Tring bevindt

(vide Seitz), maar dat Spr. helaas niet heeft gezien tijdens

zijn bezoek aldaar. Om aponata SEMPER groepeeren zich nog

eenige subspecies, die Spr. echter hier niet zal aangeven,

maar thans gaat Spr. over tot de tweede Javaansche soort:

2. D. windu FRUHST. 9 (chrysapha FRUHST.&). Spr. toont

daarbij eenc serie, deels door hemzelf op den Pangerango-top

gevangen, en deels door den Directeur van ’s Lands Planten-

tuin, dr. DOCTERS VAN LEEUWEN, verzameld op diezelfde plaats

(3018 M.) en in Tjibodas (G. Gedeh, 1500 M) en aan Spr. ter

determinatie toegezonden. Een aantal exemplaren vertoonen

inderdaad het donkere van de geciteerde afbeelding in Treubia,

ja zelfs nog meer zwart, zoodat de submarginale gele lijn der

bovenzijde van de voorvleugels in vlekken is gebroken en de

geheele wortelhoek zwart is, maar ook zijn er twee stuks

gelijk aan die afb; één is veel grooter en komt toch in

teekening met dat exemplaar overeen (gevangen te Tjibodas),

één is veel kleiner en komt geheel met PIEPERS!’ teekening over-

‘ een (gevangen op den Pangerango-top). Onder de exemplaren

is verder het tweede stuk van Tjibodas het kleinst en het

zwartst. De drie 92 loopen zeer sterk uiteen. Ze zijn alle

op den Pangerango-top gevangen. Het grootste en lichtste

stuk is gelijk in vorm en teekening aan dat van PIEPERS

(welke teekening grooter is dan het exemplaar, dat er voor

geposeerd heeft), het tweede exemplaar is zeer rondvleugelig

en uitermate donker, het derde spitsvleugelig en vrij licht.

Geen van de drie is gelijk aan ROEPKE’s 2, dat eene combi-

natie van No. 2 en 3 lijkt. Het is dus duidelijk, dat wij hier

te doen hebben met eene zeer variabele soort, die beperkt

is tot het hoogere bergland, met eene sterke neiging tot

melanisme, dat echter niet aan hoogte gebonden is en ook

niet aan individueele grootte, en waarvan de 99 even sterk

varieeren als de gg. Het is derhalve onjuist, de donkere fluctu-

atie een alpine-ras te noemen. De naam vanleewweni kan dus

alleen toepassing vinden op een fluctuatie-vorm, die precies

hetzelfde uiterlijk heeft als het type-exemplaar, en dat dan den

naam kan dragen D. windu f. vanleeuweni. Wanneer wij verder

VERSLAG. XVII

rondzien, welke de naaste verwanten zijn van D. windu, dan

kan Spr. alleen daarover zeggen, dat die nog ontdekt moeten

worden. Eene vindplaats boven 1200 M., die dicht begroeid

is als de Gedeh, is elders minder toegankelijk. Bovendien — en

nu komt Spr. op speculatief terrein, moet er de voedselplant

van D. windu voorkomen, en die is nog onbekend. Eene

Dodona echter, met precies dezelfde onderzijde-teekening

en een bovenzijde-patroon, dat in wezen hetzelfde is als dat

van windu, is adonira HEWITSON, van den Zuid-Himalaya.

Als Spr. de tusschenvormen kende, zou hij onmiddellijk

windu onder adonira plaatsen. De plaats nu, waar windu

voorkomt, is de groeiplaats van eene der merkwaardigste

Javaansche planten, nl. Primula imperialis, eene meterhooge

sleutelbloem, met bloemen in kransen gelijk Hottonia palustris,

en deze Primula is even algemeen op den Himalaya als op

de Gedeh. Spr. verdenkt deze sterk als voedselplant, immers

de Europeesche Vemeobius, onze eenige Erycinzne, leeft ook

op Primula, en van Zemeros flegyas, die zeer na verwant is

aan Dodona, voedt de rups zich met Maesa-soorten, die tot

de Myrsinaceae behooren, de naast verwante familie aan de Pri-

mulaceae. Aan Dr. DOCTERS VAN LEEUWEN heeft Spr. gevraagd,

of hij gedurende eene zijner biologische excursie’s op den

Pangerango-top, waar hij een nachtverblijf heeft gebouwd,

de eventueele verhouding tusschen Dodona en Primula eens

wilde nagaan.

Spr. moet ten slotte nog eene tegenstrijdigheid verklaren.

Bij de Lycaenidae heeft hij een aantal soorten, die, op eene

enkele witte bestuiving na, hetzelfde uiterlijk en zelfs dezelfde

genitaliën vertoonen, uiteengerukt, omdat zij naar zijn idee

verschillende soorten vormden, en bij Dodona vereenigde

Spr. klakkeloos twee zoo vér verwijderd voorkomende vormen

als aponata en fruhstorferi. Deze tegenstrijdigheid bestaat

inderdaad, maar men moet niet vergeten, dat van Dodona

steeds slechts twee of drie soorten op ééne plaats samen vliegen,

die zelfs zoo sterk verschillen, dat de eene dimorph, de

andere monomorph is, en dat by Lycaenopsis daarentegen

ten minste 15 zeer sterk op elkaar gelijkende soorten in

Tjibodas te vangen zijn. Dáárbij moet de onderscheiding

derhalve veel nauwkeuriger zijn dan bij Dodona-soorten.

XVIII VERSLAG.

Hoe Spr. zich de communicatie tusschen de bergtoppen

denkt, die bij de verspreiding van eene hooggebergte-soort

bestaan heeft of nog bestaat, kan in weinig woorden ge-

zegd worden. Volgens de theorie van PENCK heeft het

landijs in het laatste ijstijdvak zooveel water aan de Oceanen

onttrokken, dat ondiepe zeeén, als de Java-zee, hebben droog-

gelegen (vgl. Molengraaff & Max Weber, Ac. v. Wet., Amst.

1919); in de laagvlakte van de tegenwoordige Java-zee stroom-

den de rivieren van Java, Sumatra en Borneo te zamen. Deze

rivieren kunnen de voornaamste leibanen zijn geweest voor

de verspreiding der montane soorten, daar zij bergplanten

(hare voedselplanten) meevoeren en bovendien een koelen

neerdalenden luchtstroom. Reeds van zijne eerste schreden

in Indié af, en tot het eind toe, heeft Spr. dat verschijnsel van

neerdrukking opgemerkt (en o.a. ook vermeld in het eerste

Boeroe-bulletin): Waar bergstroomen uit het oerbosch plot-

seling het strand bereiken, is men verzekerd, steeds talrijke

bergvormen aan te treffen. Omgekeerd is het opstijgen langs

de rivieren natuurlyk niet bezwaarlijk. Daardoor is dus te

verklaren, dat thans nog op Gedeh, Kinabalu, G. Idjau

in Malacca, Apo in Mindanao verwante vormen voorkomen.

De heer Romijn vraagt, of de heer TOXOPEUS bij het

vergelijken der mannelijke genitalién nooit gebruik gemaakt

heeft van het vergelijkingsoculair, dat o.a. op het proef-

station voor veevoederartikelen te Wageningen veel hulp

geeft bij het determineeren van de handelssoorten der lijn-

zaadkoeken.

De heer van Eecke wijst er op, dat de resultaten van den

heer TOXOPEUS op het gebied der vergelijkende studie der

mannelyke genitalién bij onze Indische Lepidoptera prachtig

overeenstemmen met hetgeen hy zelf indertijd gevonden

heeft en ook ter vergadering heeft medegedeeld. Spr. herinnert

aan het veranderen der mannelijke genitaliën bij Messaras

erymantis DRURY en Cynthia arsinoë CRAM., naar mate men

exemplaren der soort van Br.-Indié en verder naar Nw.-

Guinea toe onderzoekt. In hoeverre nu twee zeer naverwante

soorten eener zelfde lokaliteit minder in de genitalién zullen

VERSLAG. XIX

verschillen dan twee verwijderde rassen van een en dezelfde

soort, weet Spr. niet, doch z. i. is voor eene dergelijke gevolg-

trekking eene uitgebreide vergelijkende voorstudie bij andere

families der Rhopalocera noodig. Niet onmogelijk is het,

dat een bergvorm op Java in genitalién van een laagland-

vorm verschilt, zonder dat men direct twee soorten behoeft

aan te nemen. Die verschillen zijn steeds zeer miniem en

bepalen zich tot de secundaire aanhangels en uitsteeksels.

De verschillen tusschen berg- en laaglandvorm zullen kleiner

zijn dan de verschillen tusschen het Javaansche ras en het

Amboineesche ras derzelfde soort.

Wat betreft de copulatie-waarnemingen van CHAPMAN:

Spr. heeft zelf vaak waargenomen, dat de penis bij versche

exemplaren van Lycaeniden vóór- en achterwaarts bewogen

kan worden. Ventraal wordt de penis gestut door een klein

chitinestaafje. Aan den penis bevinden zich duidelijke retrac-

torische spieren, die zelfs bij lang gedoode exemplaren vaak

nog behouden gebleven zijn. Het wijfje zal door lichaams-

druk de bursa-hals kunnen uitstulpen, doch dien bursa-hals

verder dirigeeren niet, want er zijn geene spieren. Het

abdomen zou dus het werk moeten doen en dit gaat lastig,

omdat het mannetje boven op het wijfje zit. Bovendien

vraagt Spr. zich af, hoe CHAPMAN dergelijke waarnemingen

heeft kunnen doen. Met CHAPMANS werk in het algemeen

moet men omzichtig omspringen, wat wel blijkt uit zijne

teekeningen der mannelijke genitaliën, die hij bijna nimmer

in dezelfde positie bracht, wat voor nauwkeurige vergelijking

beslist noodzakelijk is. Ook met het verkleinen der waarde

der valvae bij de copulatie is Spr. het niet eens. Het is

o.a. bij de Arzon-groep toch wel zeer opvallend, hoe elke

tand op de valva van het mannetje correspondeert met eene

chitine-plooi om de bursa-opening van het wijfje. De manne-

lijke genitaliën passen als een sleutel in een slot op de

vrouwelijke en zijn aldus een waarborg voor het rein houden

der soort. Onomstootelijk zeker zijn soort-hybriden van

vlinders in de vrije natuur niet aangetoond.

Ten slotte wil Spr. den heer TOXOPEUS hulde brengen

voor den moed, dien hij betoond heeft, om eene dergelijke

familie als die der Lycaeniden, waaraan feitelijk niemand

XX VERSLAG.

zich gewaagd heeft, monografisch te bewerken en hij is er

trotsch op, dat het een Nederlander is, die dit werk aandurft.

De heer Mac Gillavry wijst er op, dat onze vereeniging

dezen zomer 80 jaar bestaan zal hebben. Eenige personen

hebben, op aandringen van Spr., zich vereenigd, om aan de

Bibliotheek gelden te verschaffen, waardoor de bestaande

hiaten in tijdschriften en anderszins aangevuld zullen kunnen

worden. Spr. deelt mede, dat nu reeds f 600.— bijeen is

gebracht en hoopt op de zomervergadering nog verderen

aanwas te kunnen vermelden. Ook in de,,Ent. Ber.” zal een

oproep van zijne hand verschijnen, waardoor een ieder aan

dit jubileum-geschenk herinnerd zal worden!

Voorts vertoont Spr., naar aanleiding van zijn stukje in

de Entomologische Berichten (DI. VI, No. 141, Jan. 1925,

pag. 346), de daar besproken Gerrzs-vormen met hun ver-

schillend ontwikkeld brachypterisme. De daarbij vermelde

grootte-typen, door KARNY opgemerkt bij Afractocerus, kan

Spr. eveneens demonstreeren, daar deze in het kleine mate-

riaal, in Sprekers collectie aanwezig, toevallig alle voorhanden

waren.

In de tweede plaats laat Spr. zien de specimina, die hi

bezit van het opvallende Indische roofwantsen genus Zulyes.

BREDDIN heeft indertijd in zijn „Hemipteren von Celebes”

aangetoond, dat, al zijn de soorten van dit geslacht zeer

naverwant, er toch constante kleine verschillen zijn tusschen

de bewoners der verschillende Soenda-eilanden. De meeste van

Spr.’s exemplaren zijn van Java afkomstig. Een er van ontving

hij onlangs van den heer DRESCHER, gevangen op Noesa-

Kembangan. Opvallend is nu, dat dit exemplaar het meeste

overeenkomt met het Sumatraansche in de collectie aan-

wezig. Het is er echter toch van verschillend, doordat het,

evenals de overige Javaansche, felrood is en een rood schildje

heeft. Daarentegen is de smalle habitus geheel overeen-

komend met het Sumatraansche en zijn ook de achterste twee

zwarte connexivum-vlekken slechts half ontwikkeld, zooals

dit bij Zulyes mixta BREDDIN uit Sumatra het geval is. De

Javaansche soort heet Zulyes amoena GUER.

Ten derde eenige waarnemingen over toegepaste Ento-

VERSLAG. XXI

mologie. Spr. demonstreert eene coconholte, door een rupsje

gemaakt in eene caoutchouc gasbuis, waardoor een gaslek

ontstaan was. Aan de gezondheid van het diertje heeft het

geen afbreuk gedaan, dat het zich in eene gasatmosfeer

bevond. Toen het aan Spr. gebracht werd, was het uit zijn

cocon gevallen; het heeft dezen echter weer opgezocht en

aan den wand van het fleschje vastgesponnen. Spr. hoopt

zeer, dat de imago te voorschijn zal komen.

Dan kreeg Spr. meermalen van woning-hygiénisten te hooren,

dat het vangen van vliegende kleerenmotten onnoodig was,

daar alleen de mannetjes rondvlogen en de wijfjes stil ter

plaatse bleven, waar zij uit de pop kwamen. Deze raken,

ondanks het doodslaan van enkele vliegende mannetjes, toch

wel bevrucht. In hare algemeenheid is deze waarneming

en de daaruit getrokken conclusie onjuist. Ten minste Spr.

heeft eenige malen van de zeer schadelijke 7?zeola biselliella

HUMMEL opgemerkt, dat de wijfjes hiervan rondvlogen en

Spr. heeft dergelijke exemplaren na het vangen, of ook

na het neerslaan, wanneer zij niet al te zeer beschadigd waren,

nog eieren zien leggen.

Ter inleiding van de demonstratie van den heer DE BEAUFORT,

laat Spr. eenige exemplaren zien van de groene bananen-

kakkerlak, die alle levend in ons land waren aangetroffen.

Van collega WILLEMSE kreeg hij bericht, dat ook hij exem-

plaren daarvan bezat, door hem als Panchlora exoleta KLUG

gedetermineerd. Er dient nog uitgemaakt te worden, of de hier

vertoonde exemplaren alle tot dezelfde soort behooren.

Nadat de heer Toxopeus e.a nog het woord gevoerd

hebben en men tot de slotsom gekomen is, dat het toch

wenschelijk is, vliegende motten te dooden, omdat een

mannetje meerdere wijfjes kan bevruchten en ook wijfjes

blijken te vliegen, laat de heer de Beaufort een levend

exemplaar zien van Panchlora exoleta KLUG, dat begin

Januari gevangen was in een huis te Maarn. Het merk-

waardigste is, dat in dat huis, gedurende den zomer, de

gewezen gouverneur van Suriname woonde, zoodat het zeer

waarschijnlijk is, dat het dier in de bagage gehuisd heeft

en ander voedsel dan plantaardig genuttigd zal hebben,

XXII VERSLAG.

Ook de heer Everts vermeldt een exemplaar ontvangen

te hebben van een hem onbekend gebleven heer en dame.

De heer A. C. Oudemans spreekt over een uiterst

zeldzaam boekje. Het verscheen in 1726, schijnt toen

doodgezwegen en, op enkele exemplaren na, van den aard-

bodem verdwenen te zijn.

Voor het eerst wordt daarvan door LINNAEUS melding

gemaakt, en wel in zijn Systema Naturae, Ed. XIF.

Tom. I. Pars. IL. 1767. p. 1025, alwaar, na de mededeeling,

dat: ,,Acari.... plurimum calamitatum caussae sunt”, men

het volgende leest :

„M. A. C. D. gallus Système d’un Medecin anglois, Paris

„1726° 8. malae sapiens effinxit integram centuriam Acaro-

_,,rum, ridens contagia, posteris ipse ridendus.”

Daarna vinden wij het werkje vermeld door LANQUETIN

in zijn Notice sur la gale et | animaleuleiquila

produit, Paris 1859, p. 18—20. Hij haalt er enkele zinnen

van aan, om te constateeren, dat de auteur wist, dat de

Acarus stro de oorzaak van de schurft is.

FüRSTENBERG, Die Kratzmilben der Menschen

und Thiere, Leipzig, 1861, herhaalt, p. 29, 30, ,,da ich

das Original nicht beschaffen konnte”, woordelijk, wat

LANQUETIN er uit geput heeft. Als zulk een nauwgezet onder-

zoeker als FiRSTENBERG, die honderden werken — zelfs

oude handschriften — over scabies wist op te sporen, niet

bij machte was, het genoemde werkje te zien, dan moet

het wel zeer, zeer zeldzaam zijn.

DELAFOND & BOURGIGNON, Traité pratique.... de

la Psore — In: Mem. Acad SCHE Sabine

gers, (vol XVI p. 277—022, Paris 1862), hebben het

niet geraadpleegd, ofschoon LANQUETIN mededeelt, in welke

bibliotheek het te vinden is. De zinnen, die laatstgenoemde

er uit overgenomen heeft, zijn voor de eerstgenoemden vol-

doende, het oordeel te vellen (p. 366) ,,ne mérite pas d’être

pris au sérieux”.

Dat is alles.

Tot dusverre had Spr. geene moeite gedaan, het werkje

machtig te worden. Maar, nu hij zich voorgenomen heeft,

VERSLAG. XXIII

een kritisch-historisch overzicht van alle bekende Acari te

bewerken, moest hij wel kennis nemen van een werkje,

waarin „honderd acari” genoemd zijn, al zijn zij ,,gefingeerd”’,

en hij rustte daarom niet, voordat hij het in zijne handen

had. Toen hij zekerheid had, dat het zich niet in de 18 voor-

naamste Nederlandsche bibliotheken bevond, kwam hij op het

ving hij de namen en adressen der Directeuren van de 4

voornaamste bibliotheken in Zweden.

Van den heer J. M. HULTH, Director af Kunglig Univer-

sitetens Bibliotek, Uppsala, tot wien hij zich het eerst richtte,

ontving hij ommegaand, d.d. 5 Dec. a.p., het volgend

schrijven, dat hij, daar het de geschiedenis van LINNE’S

exemplaar bevat, gedeeltelijk woordelijk overschrijft.

„Anlässlich Ihres Briefes beehre ich mich Ihnen mitzuteilen,

dass LINNE’S Bibliothek und auch seine naturhistorischen

Sammlungen sich im Linnean Society in London befinden.

Sie wurden im Jahre 1784 von dem Englander J. E. SMITH

erworben und später vom Linnean Society eingekauft. Das

von Ihnen erwahnte Werk ist doch nicht in dem gedruckten

Bibliothekskatalog Linnean Society’s aufgenommen. Die

hiesige Universitätsbibliothek besitzt die Arbeit nicht. Zu

meiner grossen Freude kan ich doch Ihnen behilflich sein.

Auf LINNÉS Landsitz Hammarby, das jetzt vom Staate

unterhalten wird, findet sich unter den tibrigen Sammlungen

eine kleine Bibliothek, die einst LINNE zugehort hat und

welche im Anfange dieses Jahrhunderts vom Linnean Society

überliefert ist. Da ich in meiner privaten Bibliothek einen

Katalog über die Sammlung hatte, suchte ich in diesem

und fand eben die von Ihnen erwiinschte Arbeit. Der

Inspector der Hammarbysammlungen, Prof. JUEL, hat mir

erlaubt das Buch für Ihre Rechnung zu leihen. Sofort ich

dasselbe aus Hammarby bekommen habe, werde ich es

senden.”

Zoo kreeg Spr. het in handen; maar, voor slechts ééne

week; want, het moest binnen 14 dagen terug bezorgd zijn.

Spr. schreef het heele werkje, V + 34 pagg., over, trok

alle go figuurtjes op transparantpapier na en liet een foto

XXIV VERSLAG,

vervaardigen van de éénige figuur, die eene mijt, en wel

den Acarus siro, voorstelt. Spr. laat het schrijfboek, waarin

hij overschreef, en alle figuurtjes plakte, rondgaan.

Het werkje is getiteld :

"Systeme vd un Mede ct nine lois sur ley GaSe

de toutes les especes de Maladies, avec les sur-

prenantes configurations de differentes especes

de petits Insectes, qu’on voit par le moyen d’un

bon Microscope dans le Sang et dans les Urines

des differens Malades, méme de tous ceux qui

doivent le devenir. Recueilli par M. A. C.D. a Paris,

chez. MDCCXSNVI E)

In de ,,Preface” zegt de anonyme schrijver o. a. :

„Je fais present au Public de ce petit Traité, que j'ai

extrait d’un Manuscrit, qui porte pour Titre, Systemes d’un

Medecin Anglois, sur la nature de Dieu & des Ames, sur

la Generation de toute chose, sur la cause de toutes les

especes de Maladies & sur leur guerison, recueillies & rendus

tellement intelligibles, qu'il peuvent être entendus & compris

de tout le monde, quoique fondés sur ce qu’il y a de plus

admirable en Physique, & même en toute la Philosophie,

par MAC DE

Wij zien daaruit, dat het vermoedelijk eene verkorte ver-

taling is van een Engelsch manuscript:

Van de Preface” neemt Spr. nog den volgenden zin over:

„Je n'ai jugé à propos de faire imprimer que le troisième

Systême, parce que le premier ne me semble pas tout-à-fait

assez s’accorder avec les veritez revelées de notre Religion.

Que le second traitant de la Generation, pourrait, en quelque

façon, blesser la pudeur des oreilles chastes; & que le

quatrième rendroit, non seulement tous les Hommes Medecins,

mais encore toutes les Femmes.”

De vertaler is dus een bedachtzaam man, die zich er wël

voor wacht, een ander te kwetsen. Alleen het derde van de

vier in het manuskript behandelde systemen wordt gepubli-

ceerd. ,sur la cause/dettouteshlestspecestide

maladies”.

1) De oorspronkelijke spelling is in de aangehaalde zinnen natuurlijk

behouden.

VERSLAG, XXV

Thans volgt het eigenlijke Systeem. In eene korte Inleiding

vertelt de auteur, dat alle ziekten het gevolg zijn van de

beweging en van het graven, steken, knagen en vreten van

uiterst kleine Insecten, die alleen met behulp van een buiten-

gewoon goed microscoop in de urine of, nog beter, in het

bloed van den patiént te vinden zijn. Curiositeits-halve laat

Spr. nu enkele gedeelten van het eigenlijke ,,systeem” volgen:

»Ainsi, lorsque vous ressentirez en quelqu’ endroit de

votre corps une espece de picure, semblable à celle d’une

tres-fine éguille, portez y deux de vos doigts, après les

avoir un peu mouillez de salive, & vous verrez qu’ un

animal configuré ainsi, cause par sa morsure cette douleur

piquant” (volgt de afbeelding, in natuurlijke grootte, van

eene vloo).

„Lorsque vous ressentirez une démangeaison notamment

sous le col ou sous les poigniets de votre che-

mise, accompagnée d'une picure, à peu près semblable,

cherchez, & vous verrez qu’une autre espece d’Animal con-

figuré ainsi, cause par son mouvement, & par sa morsure

cette démangeaison picquante” (volgt de afbeelding, in na-

tuurlijke grootte, van eene kleederluis). —

„Lorsque vous ressentirez, ou que quelqu’ autre ressentira

une grande démangeaison au Penil ou sous les escelles,

faites y regarder, ou y regardez vous-méme, et vous verrez

qu'un grand nombre d'autre espèce d’animaux configurez

ainsi, causent par leur morsure cette grande démangeaison

incommode”’ (volgt de afbeelding, in natuurlijke grootte, van

eene platluis).

„Lorsque vous ressentirez, ou que quelqu’ autre ressentira

une demangeaison generale par tout le corps, & notamment

entre le fourchet des doigts & qu'il ce fera de petites

élevures à la peau, ou des gales petites ou grandes, prenez un

peu du pus de ces élevures ou gales avec la pointe d'une éguille,

& après l’avoir regardé avec un bon Microscope, vous verrez

que plusieurs animaux configurés ainsi, causent par leur

mouvement, morsures & rongemens cette espece de déman-

geaison generale” (volgt de 7 cM. groote, ruwe afbeelding

van eene schurftmijt).

Reeds LANQUETIN, 1859, l.c., vestigde er de aandacht op,

XXVI VERSLAG.

dat deze afbeelding ,,ressemble à l'un des trois cirons repré-

sentés dansles Acta eruditorum”, waarmede hy bedoelt:

die van ETTMüLLER, 1682. Ook Spr. was die gelijkenis op-

gevallen nog vóór hij LANQUETIN’S opmerking gelezen had.

Na vergelijking ziet men gemakkelijk, dat de bovenste

der 3 figuurtjes van ETTMiLLER hem tot model gediend

heeft. Zelf heeft de auteur er een ,,kopje” bij gephantaseerd,

waaraan hij zelfs twee oogen en twee neusgaten geteekend

heeft.

Pleit het al niet voor den auteur, dat hij verzwijgt, aan

welk werk hij de figuur gedeeltelijk ontleende, uit de mede-

deeling, dat, indien men met eene naald een weinig pus

(sic!) uit een der ,,élevures” haalt, men ‚plusieurs animaux”

ontwaart, blijkt, dat hij zelf nimmer deze handeling ver-

richtte; immers, doet men dat, dan kleeft er slechts één

acarus aan de punt van de naald, wat men reeds in de

grijze oudheid wist, doch voor het eerst door SCALIGER, 1557,

beschreven is.

De ziekten en kwalen, die nu volgen, — er worden er

87 genoemd! — worden alle door ,,animaux” of ,,animal-

cules’’ veroorzaakt, en de afbeeldingen daarvan, in grootte

varieerende tusschen 5 en 30 millimeter, zijn, op enkele na,

verkleiningen van figuren uit de werken van GESNER, ALDRO-

VANDUS, JONSTON en anderen; zij stellen meestal insecten

of hunne larven voor.

Curiositeitshalve geeft Spr. hier nog eene bloemlezing uit

de vermelde „ziekten” met de „animaux”, die oorzaak er van

zouden zijn.

Vertiges (duizelingen)

Mal caduc (epilepsie) . . ., Mandragora-wortels.

Folle

Taye (taie, albugo, leucome). Zumbricus.

Pituite (zware verkoudheid) en

_ Inflammation des yeux . . Limax?

Panaris (nagelzweer) . . . . Aeolis? Tritonia ? (Naaktslak).

Elayetulcerée i. i’. ie ieedecitevanieenvamm marae

e.g. Stephanoceras, Trocho-

ceras, slecht afgedrukt.

Ecrouelles (scrofules). . . . Buccinum met Pagurus?

VERSLAG. XXVII

Chancres au nez oualabouche Homarus.

gee (A Pe LOL Cancer; rvan voren, | met inge-

trokken scharen en pooten.

Inflammatian de Matrice . . Astacus.

Ristule a Anus... 3... >. fantasietje, motief: Astacus.

Ristule lacrimale meets . idem; motief: Carcınus.

Ulceres dans la bouche. . . Crangon?

MAIRES Re LA a Geophilus.

MalfanzaDents st e. Scolopendra ?

Apoplexie COMMONS ehs met Slansepootjes:

Eiedropique. . ori +... „„Borfieula?:

Cuisson (schrijning) dans la

Verge ou dans le Vagina . Larve van Ephemera.

Couperosée (roode vlekken in) fantasietje, motief: Cloeon-

Inet relat dra. ha hues Aen larve?

Maigreur, Embonpoint . . . Agrzon-larve.

Vapeurs, Rage. . . . . . Orfhopteron-larve?

Tache farineuse, Chancre au

prépuce ou aux levres de

l’entrée du Vagina, Bubons

aux aisnes, Pourpre (rood-

. vonk), Pleuresie, Fluction | Meteropteron-larven, soms

(Fluxion, zinking, dik ge-( met 2 staartjes.

zicht), Gangreine, Dégoût,

Coliques, Flux hépatique,

Flux gris, Brouissemens des

Oreilles, Paralitique

Pales couleurs. . . . . . Corisa-larve met 4 pootjes.

Poulmonique . . . . . . Hydrometra-larve.

Douleurs du diaphragme, Scor-

PO e cono DE dae ni (Cr:

Regles supprimées. . . . . Sehzrus-larve.

Personne punaise . . . . . Hebrus pusillus (Heteropte-

ron).

Pace oh. maare in Je: Pericoma è (Dipteron).

Tache rouge, Fiévre putride

(rotkoorts), Fiévre maligne,

Fiévre chaude, Flux de sang,

Inflammation à la Vessie

Coleopteron.

XXVII VERSLAG.

Petite Verole (kinderpokken), ) Staphilinidae, soms met 4

Rougeole (mazelen), Peste, pootjes, met 2 of 3 staart-

Cloux (bloedzweer), Abcès. jes, met dikke antennen.

Defaillance (bezwijming). . . Staphzlinus caesareus.

Fleurs blanches . . . . . Creophilus maxillosus.

Pérte de Sane ONE RC Tree

Revolutions de la Ratte . . Lampyris-larve.

Verolé (syphilis) . . . +. Formica.

Jaunisse (ieterus) > 2227 odes m. Tospsoten.

Bievre quarte, Bievres tence,

Obstruction du Mensantere

(mesentere) CO es esc DE

Fiévre continue . . . . . Cottus cataphractus (gehar-

naste donderpad).

Seiatique. RENE Wirachenws draco. Pieterman):

Goutte (jicht) . . . . . . Yvigla hirundo (knorhaan).

Retention d’Urine. . . . . Rana-larve.

Heémoroides 2-22) 2. Eton ane:

Dragon (Eilaria) = 2 2) =e tantasictje, moter: wdraak

Rumatisme . . . . . . . Crocodilus, met vorkstaart, en

gevleugeld.

Surdete 1... a Sa. omeasictyes tmobile PED

Scirrhe OM en idem: moe nes 2470

Trop tourmenté des sentiments ) idem, vermoedelijk motief:

de la chair spermatozoide.

Trop peu d’atteintes. . . . idem, verm. motief: Pegasus.

Hoe het mogelijk was, dat LINNAEUS van dezen schrijver

zeide: ,,malae sapiens effinxit integram centuriam Acaro-

rum” (de spatieering is van mij), is een raadsel.

Nu moeten wij dat boekje beoordeelen naar den geest

van den tijd, waarin het geschreven is.

Kort na de ontdekking van Acarus siro door het micro-

scoop, als verwekker van scabies, HAUPTMANN 1657, ETT-

MÜLLER 1682, Bonomo 1687, begon men te gelooven, dat

meer ziekten door Acarz, of, in het algemeen, door diertjes

veroorzaakt werden (Pathologia animata!). Dat geloof, min

of meer tot dogma geworden, was zelfs LINNAEUS, 1767,

nog toegedaan: ,,Acari plurimum calamitatum caussae sunt.”

Nu moet onze auteur tech eene drijfveer gehad hebben,

VERSLAG, XXIX

dat boekje in het licht te doen komen, Er bestaan twee

mogelijkheden. Of hij heeft het toenmaals groeiende geloof

belachelijk willen maken, òf wel: hij trachtte lichtgeloovigen

beangst te maken en ten eigen bate hen naar zich toe te

halen, m.a.w. hij was een geslepen bedrieger.

Volgens zijne verzekering ontstond er, na de eerste

publicatie van het werkje, een stroom van menschen, zelfs

van de eerste standen, naar het hôtel, waarin hij te Parijs

zitting hield, om door hem genezen te worden.

Wanneer men in zijn slotwoord leest:

„Si votre curiosité vous porte à vouloir vous convaincre

par vos propres yeux de la vérité de ce Système, tachez

d'avoir un bon Microscope, parce qu'il y a des especes

d’Insectes si petits que les meilleurs qu’on vend ordinairement,

ne sont pas capables de les faire appercevoir, & encore

moins distinguer” .... en dan moet men nog zeer geroutineerd

Ame il sensestedu Microscope, comme de. la Flute

traversiere. Tout le monde sçait souffler & remuer les

doigts, cependant ce n’est qu’avec temps considérable, qu’on

apprend à bien jouer de cet Instrument”,

dan vraagt men zich af, of hij niet een vervaardiger van

microscopen was, die hij aan den man moest brengen.

Indien men hem zoude kunnen vragen: hoe komen de

menschen aan al die ziekten, dan geeft de auteur reeds

van te voren antwoord :

‚Un homme couche avec une personne qui a des Puces,

ou des Poux, ou des Cirons, ou des Morpions, ou des

aminaux Veneriens, il se communique en cet homme

quelques-uns de ces animaux; ils vont, ils viennent, jusqu’a

ce quils ayent trouvé en lui un lieu qui leur soit agréable,

pour leur séjour & pour leur nourriture. Les Puces indiffe-

remment par tout le corps, les Poux dans quelques froncissures

de chemise, les Cirons sous l’épiderme, les Morpions au

pénil & sous les aisselles, les Chancriformes sur le prépuce,

les Gonorrhiques aux protastes, les Bubonistes aux glandes

des aines, & les Veroliques dans toute le masse du Sang.

En ces lieux chaque espéce y établit sa demeure, ils y

mangent, ils s’y nourrissent, ils s’y generent, ils s’y multi-

plient; il s’y fait une démangeaison, une ulcere ou un

XXX VERSLAG.

abcés qui subsiste, tant que par quelque drogue, qui soit pour

de tels animaux un poison, l’on trouve le moyen de les tuer.”

„Une Province, un Pais ou une Ville est affligée de quelque

Maladie épidemique, comme petite Verole, Rougeole, Pourpre,

Peste, Flux, Fiévre putride, Fiévre maligne, &c. c'est que

quelque degré de chaleur convenable a fait éclore les oeufs

que quelque espece d’animaux épidemiques ou que quelque

vent en a chassé dans cette Province, dans ce Pais ou dans

cette Ville, lesquels étant configurez comme des Moucherons

ou Escarbots volent dans l’air & l’infecte: de sorte que

lorsqu'il en entre quelqu’un dans une personne, soit par

la respiration, soit avec le manger, et qu’il échappe aux

digestifs de l’estomac, pour parvenir en quelque lieu qui

lui soit agréable pour son séjour & pour sa nourriture, il

y mange, il s'y nourrit, il s'y genere, il s’y multiplie, que

bien-tôt après il se manifeste au grand préjudice de la

santé, & même de la vie de cette personne.”

„Vous voyez, que par ce Systeme ou rend facilement

raison de la maniere dont se communique toutes nos

differentes sortes de Maladies, de la maniere dont s’augmente

ce qui les causent.”

Men zou zeggen, de auteur was een voorstander van de

toenmaals slechts door hoogst enkelen gepredikte leer der

besmetting door contact, df door ziektekiemen, die door de

lucht, of door het voedsel in ons lichaam komen. Maar Spr.

gelooft, dat LINNAEUS het bij het rechte eind had: ,,ridens

contagia’: hij bespot de besmetting.

Het boekje wordt gevolgd door een ander: „Suite du

Systéme..,. sur la guerison des Maladies”. Hij somt een

menigte geneesmiddelen op met de onmogelijkste namen:

Cirano, nicota, vengarsi, houplerfudrée, graspasée, gat enz.

Merkwaardig is nog het volgende:

Op het titelblad van het exemplaar van LINNAEUS staat

met potlood geschreven: „Forf. Boyle. J. Bdt. 1903 21/2.”

Spr. heeft den heer J. M. HULTH, Directeur der Universi-

teitsbibliotheek te Uppsala, verzocht, hem wel te willen

mededeelen, op welke gronden deze bewering berust.

D.d. 19 Dec. a. p. antwoordde genoemde heer Spr. bereid-

willig:

VERSLAG. XXXI

„Betreffs des Verfassersnamen ist er in BARBIER, Diction-

naire des ouvrages anonymes T4:617 als BOYLE ange-

geben. Ich finde jetzt im Catalogue général des livres im-

primés de la Bibliothèque Nationale de Paris, T. 18, 1904 ; 664

die Schrift unter ROBERT BOYLE, dem berühmten englischen

Naturforscher, angeführt. Den Namen des französischen Bear-

beiters kenne ich nicht.” (ROBERT BOYLE overleed in 1691).

Dat was voor Spr. aanleiding, om verder te speuren. In

de Koninklijke Bibliotheek te ’s-Gravenhage waren beide

werken aanwezig, doch daarin vond hij niets naders vermeld.

Verder laat Spr. nog eene bijzonderheid zien uit het leven

van de wasmot, Galleria mellonella L.

Van den heer H. C. KNAAP, brandstoffenhandelaar, tevens

bijenteler, te Arnhem, ontving Spr. een 200-tal ,,wiegen”

(cocons), door larven van wasmotten gesponnen in eene

bijenkast, welke onbevolkt, zonder bijen, gedurende een jaar

gestaan had, zonder dat men er naar omgekeken had, doch

waarin de ramen met raat achtergebleven waren. De mot

had dus gedurende een jaar vrij spel. De bijzonderheid nu

bestaat hierin, dat de cocons in de lengte naast elkander

gesponnen zijn, een reep vormen; eigenlijk een dubbelen

reep; want ter weerszijden van elken reep ontwaart men

eene rij van over de lengte geopende cocons. De reepen

zijn ongeveer 30 centimeter lang, en zoo breed als de lengte

der cocons, + 2 cM. De dikte der reepen is gelijk aan den

afstand tusschen de bijenraten, + 7 millimeter; zij zaten

dan ook tusschen de raten ingeklemd.

De heer Schoevers wil wederom enkele korte bijzonder-

heden mededeelen over insecten, waarop in den loop van

1924 de aandacht van den Plantenziektenkundigen Dienst

gevestigd is geworden, hetzij door toegebrachte groote schade

als gevolg van optreden in grooten getale, hetzij doordat

zij tot dusver niet als beschadigers van cultuurgewassen

bekend waren, in enkele gevallen ook, omdat zij met planten

in Nederland zijn geïmporteerd.

Alvorens daartoe over te gaan, grijpt hij de gelegenheid

aan, in deze vergadering de zinsneden te onderstrepen, die

XXXII VERSLAG.

de Inspecteur van den Plantenziektenkundigen Dienst heeft

neergeschreven in de Mededeeling, welke het licht heeft

gezien ter gelegenheid van de herdenking van het 25-jarig

bestaan van dien Dienst. Deze zinsneden mogen hier volgen;

„Dat voor de juiste determinatie van insecten en soms

ook van schimmels de hulp en voorlichting van specialisten

wordt ingeroepen, spreekt wel van zelf. De Plantenziekten-

kundige Dienst staat dan ook geregeld in correspondentie

met specialisten als Bro, Dr TAC HADENMEVERENLE

Amsterdam voor de Diptera (vliegen en muggen), Jhr. Dr.

ED. EVERTS te 's-Gravenhage voor de Coleoptera (kevers),

Dr. A. C. OUDEMANS te Arnhem voor de Acarinen (mijten),

Mr. A. BRANTS te Arnhem voor de Lepidoptera (vlinders),

Dr. D. MAC GILLAVRY te Amsterdam voor de Rhynchoten

(speciaal wantsen), Dr. J. G. DE MAN te ferseke voor Nema-

toden (aaltjes) en meer anderen, die steeds zeer welwillend

en belangeloos hun voorlichting geven.”

Aan deze erkenning van den steun, door de leden onzer

Vereeniging, en zeker niet het minst door den President, Dr.

J. TH. OUDEMANS, aan den Dienst verleend, wenscht Spr. te

dezer plaatse eenige woorden van hartelijken dank te verbin-

den aan deze vrijwillige medewerkers; hij doet dit te liever,

daar door den aard zijner werkzaamheden bij den Dienst

hij zelf wel diegene is, die het vaakst bij zijne medeleden

komt aankloppen. Hij heeft dit tot dusver zonder schroom

gedaan, vertrouwend niet alleen op de beproefde welwiilend-

heid jegens elkander, die onder ons heerscht, maar ook wel

eenigszins omdat hij meent, dat de steun, die de Regeering

door eene subsidie aan onze Vereeniging verleent, beschouwd

mag worden als eene zijdelingsche erkenning van deze door

de leden aan de gemeenschap bewezen diensten. Hij ver-

trouwt er dan ook op, dat de Regeering, door het blijven

toestaan van deze subsidie, den Dienst tot op zekere hoogte

de vrijheid zal laten behouden, de hulp van de leden, indien

noodig, in te roepen.

Het zij hem vergund in dit verband ook het oordeel aan

te halen van een bekend buitenlander, nl. Prof. L. REH uit

Hamburg, die bij zijn bezoek aan ons land ter gelegenheid van

de internationale phytopathologische conferentie in 1923, diep

VERSLAG, XXXII

getroffen werd door de aangename wijze van samenwerking,

die, naar hij kon waarnemen, hier te lande bestaat tusschen

den Dienst en de zuiver wetenschappelijke entomologen, dus

de leden onzer Vereeniging. Hij schreef daarover in het

„Zeitschrift für angewandte Entomologie”, 1924, blz. 216,

het volgende:

„Die ,,reine” Entomologie steht in Holland auf sehr hoher

Stufe. Die ,,Nederlandsche Entomologische Vereeniging” ge-

hört bekanntlich zu den besten entomologischen Vereinen

und hat Spezialisten für fast alle Gruppen. In Amsterdam

und in Leiden sind grosze Museen mit reichhaltigen Ver-

gleichssammlungen. Alle diese Hilfsmittel wurden schon von

RITZEMA Bos eifrig benutzt, und die heutigen Phytopatho-

logen, besonders die Herren des Pl. D’s tun es ebenfalls. Die

politische Einheitlichkeit des Landes und seine Kleinheit

machen den Verkehr zwischen den einzeln Instituten ein-

facher und erleichtern vor allem den mündlichen. Die wissen-

schaftlichen Entomologen werden dadurch für die angewandte

Entomologie interessiert, und die starke Vaterlandsliebe des

Holländers erhöht noch ihr Interesse für derartige wirth-

schaftlich wichtige Fragen. So entsteht ein mustergültiges

Zusammenarbeiten zwischen ihnen und den ,,Pflanzenärzten”’,

das eigene praktische Entomolcgen bis zu gewissem Grade

entbehrlich macht.”

Als nog een ander voorbeeld van deze samenwerking

herinnert Spr. hier nog eens met groote erkentelijkheid aan

de waardevolle giften, die de Dienst van enkele onzer leden

mocht ontvangen; hij bedoelt de reeds vroeger genoemde

prachtige kevercollectie van Dr. EVERTS en de in het afge-

loopen jaar ontvangen vlinders van Graaf BENTINCK, voor

welk geschenk hij den milden gevers nogmaals in het open-

baar dank zegt. Deze collecties zijn voor den Dienst van

buitengewoon groot nut en gemak en hij hoopt nog altijd,

dat meerdere onzer leden het voorbeeld der genoemde heeren

zullen volgen en wat van hunne doubletten aan den Dienst

zullen willen afstaan.

Spr. eindigt deze inleiding met den wensch uit te spreken,

dat de ,,voorbeeldige samenwerking tusschen de wetenschap-

pelijke entomologen en de plantendokters’’ (zooals Dr. REH

XXXIV VERSLAG.

zich uitdrukt), in ons land tot in lengte van dagen zal

blijven voortbestaan; dat de bovenbedoelde officiéele, in tast-

baren vorm gebrachte erkenning van het nut onzer Vereeni-

ging den wil daartoe bevordert, behoeft zeker geen betoog.

Spr. verheugt zich daar te meer over, daar hij hier staat in

de dubbele kwaliteit van entomoloog-lid onzer Vereeniging

en van ambtenaar van den Dienst

Thans overgaande tot zijn eigenlijk onderwerp, toegelicht

door praeparaten, voorwerpen en foto’s, laat Spr. allereerst

enkele keversoorten de revue passeeren; hij begint met een

pracparaat te vertoonen van de beschadiging, door het snuit-

kevertje Phytobtus comari HRBST. teweeg gebracht aan

rozen in kassen; over dit uitzonderingsgeval is reeds op de

Zomervergadering door Dr. EVERTS gesproken, zoodat naar

het verslag dier vergadering verwezen kan worden.

Daarna gaan een paar exemplaren rond van Brackycerus

undatus F., de snuitkever wiens larven het vorig jaar reeds

vertoond waren als te zijn gevonden in uit Frankrijk ge-

importeerde narcisbollen. Ter vergadering werd toen reeds

de mogelijkheid geopperd, dat de larven van eene Prachycerus-

soort zouden zijn; later meende een onzer coleopterologen-

leden, dat het wellicht Zarinus-larven zouden zijn geweest,

doch Dr. Everts hield ze, na onderzoek, ook voor Brachy-

cerus-larven. Deze meening werd door Prof. PAUL MARCHAL

te Parijs, aan wiens welwillendheid de thans vertoonde

imagines van dezen niet-inheemschen kever te danken zijn,

gedeeld. De in 1923 gevonden larven zijn helaas alle dood

gegaan; in dit jaar zijn er in de geïmporteerde narcissen

geene aangetroffen.

Eene andere merkwaardige vondst is die van een kevertje,

dat door den phytopatholoog den heer DE JONG nog levend

werd gevonden in eene mollenmaag, die met andere magen

voor onderzoek van den inhoud reeds eenige dagen op

alcohol was gezet; het was klaarblijkelijk eene Anthrenus-

soort, door Dr. EVERTS gedetermineerd als A. pempinellae F.

De aanwezigheid in de maag, waarbij vergissing is uitge-

sloten, is niet anders te verklaren dan door aan te nemen,

dat de mol het insect levend verslonden had, en direct

daarna gedood werd, zoodat het maagsap nog niet op het

VERSLAG. XXXV

dier had ingewerkt; de alcohol was waarschijnlijk nog niet

geheel in de maag doorgedrongen, zoodat het diertje in

die wel zeer benauwde omgeving het eenige dagen levend

heeft kunnen uithouden.

Niet geheel opgelost is een geval van beschadiging aan

slain het Westland door keverlarven, die om hun geheelen

habitus en forsche kaken voor loopkeverlarven werden ge-

houden; daar eene beschadiging van sla door loopkever-

larven (zij werden tot diep in het hart der plantjes inge-

vreten gevonden) volkomen onbekend is, werden zij naar

Dr. EVERTS gezonden, die eerst meende inderdaad met

Carabicinen-larven te doen te hebben, maar later weer

eenigszins aan het twijfelen geraakte. Toch deden de gewel-

dige kaken eerder aan roof dan aan plantaardig voedsel

denken. De kweeker zaaide zemelen met Parijsch groen

(zie blz. XLI) uit, waarna de vreterij ophield en de larven

verdwenen, zoodat er geene meer ter opkweeking konden

bemachtigd worden. Het zal dus wel niet meer mogelijk

zijn, zekerheid over de identiteit dezer larven te krijgen;

de controleur van den Dienst, die ze opzond, zal in het

voorjaar in de betreffende bakken op kevervangst gaan.

Te Elspeet kwam in de 2de helft van Mei massavraat van

snuitkevers voor aan seradelle, zóó, dat eene oppervlakte van

13 H.A. totaal werd kaal gevreten; de soort was Sztona griseus

F., waarvan de var. gressorius F., welbekend van lupine,

Medicago en Melilotus, bleek de schuldige te zijn. Eene

beschadiging op zoodanige schaal was nog niet eerder waar-

genomen.

In niet minder groot aantal trad in den laten herfst

(begin November) in de heide bij Wapenveld Zochmaea

suturalis THOMS. op; de inzender schreef: „onze mooie

heidevelden zien er deplorabel uit; zij werden pas geteisterd

door milliarden kleine kevers, die bij nadering zich op de

paden lieten vallen en een knetterend geluid gaven; thans

is deze plaag nagenoeg opgehouden, doch hectaren heide,

jong en oud, zien er als verbrand uit.” Naar Dr. EVERTS

den Dienst mededeelde, heeft hij zelf deze soort ook reeds

eerder in onnoemelijke massa’s in heide bij Apeldoorn ver-

zameld ; zij is wel op 30 plaatsen in Nederland waargenomen,

XXXVI i VERSLAG.

doch merkwaardigerwijze vermelden noch WEISE, noch

REITTER Calluna als voedselplant.

Zeer talrijk was in den voorzomer van 1924 ook het bieten-

kevertje, Azomaria linearis STEPH., dat op vele plaatsen

pas opgekomen bietenplantjes zoodanig aantastte, dat soms

overzaaien noodig was. Bespuiting met Parijsch groen, proefs-

gewijze uitgevoerd, gaf geen baat, hetgeen ook gevreesd

werd, daar de vreterij grootendeels onder den grond ge-

schiedt. Daar de kevertjes altijd van de bietenvelden van

het vorige jaar kwamen, is rationeele wisselbouw, waarbij

de bietenperceelen liefst zoo ver mogelijk van die van het

vorige jaar komen, aan te raden.

Daarna laat Spr. nog een praeparaat circuleeren van een

paar uit Bentheim afkomstige G/adzolus-knollen, waarin

ritnaalden hare typische ,,spijkergaten” hebben gegeten.

De soort kon niet bepaald worden, daar ons geene larven

werden toegezonden.

Alvorens van de kevers af te stappen, zou Spr. nog

gaarne de opinie van de leden hooren over het al of niet voor-

komen van twee generaties bij den grooten iepenspintkever;

volgens de literatuur zou de kleine er twee, de groote er ééne

hebben, die dan in Mei reeds zou vliegen. Maar midden in

den zomer, omstreeks half Augustus, werd o.a. te Eindhoven

waargenomen, dat tallooze kevers vlogen en in de gaatjes

van de stammen in- en uitkropen.

Spr. gaat nu over tot de vlinders; eene nieuwe vondst

was die van eene roode rups, veel gelijkende op eene kleine

wilgenhoutrups, in knoflookknollen, die van binnen min of

meer uitgevreten waren. Met behulp van eene afbeelding van

de rups en de beschrijving in SPULER, „Die Raupen der

Schmetterlinge Europa's”, kwam Spr. tot de conclusie,

dat de rups wel geene andere kon zijn, dan die van de

Cosside Dyspessa ulula BKH., die thuis behoort in Klein-

Azië, Armenië, Turkestan, Zuid-Europa en Middel-Europa

tot in Midden-Frankrijk en Hessen, waar de rups in de aan

spreker onbekende Allium florum zou leven. Deze knoflook

was afkomstig uit Hongarije. Het zou dus mogelijk zijn, dat

hier een nieuwe uienvijand was ingevoerd, maar waarschijnlijk

zal het dier op onze breedte, in ons vochtig klimaat, wel

VERSLAG. XXXVII

niet kunnen aarden. Ware dit wel het geval, dan zou het

waarschijnlijk al lang zijn ingeburgerd, daar het niet aan te

nemen is, dat het de eerste keer, dat het ingevoerd was,

al dadelijk onderschept zou zijn.

Eene soort, waarvoor ongeveer hetzelfde geldt, en die even-

eens, voor zoover bekend, voor het eerst hier te lande is waar-

genomen, is het motje Phforimaea operculella ZELLER, de

„potato tuber moth”, welks rupsje bekend is als beschadiger

van aardappelknollen in Zuid-Europa. Het rupsje werd aan-

getroffen in Malta-aardappelen, die hier te lande werden

aangevoerd; in de balen werden motjes gevonden. Naar het

schijnt, worden soms scheepsladingen aardappelen onderweg

naar hare bestemming bij het aandoen van Middellandsche

zeehavens, zoodanig geinfecteerd, dat de zending sterk in

waarde vermindert. Spreker weet niet zeker, of Phtorzmaea

operculella ZELLER synoniem is met Lita solanella BOISD.,

in Deli vroeger als de oorzaak van de dikbuikziekte der

tabak beschouwd. Deze laatste naam was in gebruik in Spr.’s

Delischen tijd tot omstreeks 1909, maar schijnt later door

den eersten vervangen te zijn. Volgens KEUCHENIUS (Meded.

Besoekisch Proefst. No. 19) is echter de dikbuikmot niet

Lita solanella, doch Gnorimoschema heliopa LOW.

Eenige klachten kwamen binnen over vreterij aan tomaten-

vruchten in kassen door rupsen, die herkend werden als

die van Mamestra oleracea L., den z.g. groentenuil, hetgeen

na opkweeken van eenige exemplaren tot vlinder bleek uit

te komen. Merkwaardig is, dat deze rups niet eerder op

tomaten in ons land is waargenomen, maar wel omstreeks

1920 in Engeland, toen Spr. bij eene studiereis over tomaten-

ziekten in dat land er op opmerkzaam werd gemaakt. Nu

is het dier bij ons geenszins zeldzaam, zoodat het blijkbaar

eerst nu het slechte voorbeeld van zijn Engelschen stam-

verwant is gaan navolgen. Bijzonder groot was de schade nog

niet; met wegvangen der rupsen kon nog worden volstaan.

Eene andere inheemsche rups, die van Hydroecia micacea

Esp., werd dit jaar in ons land ook in bieten gevonden,

| wel was deze rups reeds eerder in aardappelstengels waar-

genomen (waarin zij ook dit jaar nogal schade deed), maar

niet in bieten, waarin zij, volgens buitenlandsche opgaven,

XXXVIII VERSLAG.

ook voorkomt, evenals in aardbeien. De uil vliegt, volgens

de literatuur, van Juli tot September; in dien tijd legt zij

natuurlijk eieren, maar of deze overwinteren dan wel

nog voor den herfst uitkomen, zoodat jonge rupsen over-

winteren, schijnt niet bekend te zijn. In de natuur vindt men

de rupsen, volgens de literatuur, in waterzuring. Daar er

’s winters aardappelen noch bieten zijn, waaraan rupsen of

eieren zouden kunnen overblijven, moet men wel aannemen,

dat toch ook soms poppen in den grond, of wel vlinders in

schuilhoekjes overwinteren, die dan in den voorzomer hunne

eieren aan bieten of aardappelen leggen. Dit is echter niet

bekend. Ook zou het kunnen zijn, dat jonge rupsen in water-

zuring overwinterden, en dan in het voorjaar deze plant

verlieten, om naar aardappelen of bieten te verhuizen. Als

dit het geval was, zou men de beschadiging vrijwel uitsluitend

aantreffen langs sloten, hetgeen volgens sommige inzenders

inderdaad het geval was.

Verder trok in den aanvang van den zomer nog de aandacht

het groot aantal soorten van bladrollers, dat aan ooftboomen,

aardbeien, eiken en dennen meer schade deed dan gewoonlijk.

Spr. noemt o.a. Cacoecia rosana HiBN., Tortrix variegana

HüBN., de verschillende Retinza-soorten, in ’t bijzonder de den-

nenlotrups A. buoliana SCHIFF., en vooral Tortrix viridana L.,

de eikenbladroller, die sommige perceelen eiken bijna kaal vrat.

Blijkens mededeelingen van den heer PINKHOF, trad in

Amsterdam de witvlakvlinder, Orgyia antigua L., zeer talrijk

op, terwijl in Gelderland en Utrecht de wapendrager, Phalera

bucephala L., in den nazomer vooral in berken en linden zich

in groot aantal vertoonde. Van verschillende linden te Wage-

ningen werden vele takken van de punt af kaal gevreten.

Aan de beurt van bespreking zijn nu de Hymenoptera.

Twee Pristiphora-soorten trokken de aandacht, vooreerst Pr.

aquilegiae VOLL. (Nematus alnivora HTG.). Reeds in 1923

werden te Wageningen akeleien ernstig door bastaardrupsen

geteisterd, doch het gelukte niet ze op te kweeken. In 1924

werd nauwkeurig acht geslagen op de planten en in de

eerste dagen van Mei werden tal van bladwespen waargenomen,

bezig met het leggen van eieren, die in den rand van het

met behulp van de legboor even opengespleten blad werden

VERSLAG. i XXXIX

gedeponeerd. Dr. J. TH. OUDEMANS determineerde ze als de

bovengenoemde soort.

De andere Pristiphora-soort was Pr. pallipes LEP., schadeliik

aan roode bessen te Putten, over welk geval Dr. J. TH. OUDE-

MANS reeds gesproken heeft in de Zomervergadering.

‘ Zeer waarschijnlijk zal Megastigmus spermotrophus WACHTL,

het vorige jaar ter vergadering besproken en getoond, blijken

in het afgeloopen jaar hier te lande ingeburgerd te zijn, daar

in Douglas-zaad van het Loo, onder Apeldoorn, vele door

larven bewoonde zaden voorkwamen. Er is een proefje ge-

nomen met verwarming van het droge zaad ter dooding van

de larven, waarvan de resultaten nog zullen moeten blijken.

„Eerst als de imagines uitkomen, zal met zekerheid gezegd

kunnen worden, of het de genoemde soort is.

In de lijst van te bespreken insecten verschijnt er thans

een, dat met vreugde begroet mag worden. Het betreft n.l.

een vijand van de bloedluis, die in het afgeloopen jaar, naar

het zich laat aanzien, met succes door Spreker is ingevoerd.

In Amerika, het land van oorsprong van de bloedluis, leeft

een sluipwespje, dat in Europa tot voor kort niet voorkwam.

Het is Aphelinus mali HALD., waarvan het wijfje hare + 60

eitjes elk afzonderlijk in eene bloedluis afzet, ten gevolge

waarvan de luis op de bekende wijze door de larve te gronde

gaat. In 1920 heeft Prof. MARCHAL te Parijs een partijtje

geparasiteerde bloedluizen van Dr. HOWARD uit Washington

ontvangen; de wespjes kwamen uit en infecteerden bloed-

luizen; zij bleken in Frankrijk goed te aarden en zich vol-

doende sterk te vermenigvuldigen, na een terugslag in het

volgende jaar door eene vermindering der bloedluizen ten

gevolge van het weer, om spoedig in kolonies te kunnen ver-

zonden worden naar andere streken. Ook van Amerika uit is dit

geschied, en zoo is het beestje al geïmporteerd in Nieuw-

Zeeland, Uruguay, Zuid-Afrika, Argentinië, Chili en Italië.

Uit sommige dier landen berichtte men, dat een hoog percen-

tage der bloedluizen geïnfecteerd was. In 1922 zegde MARCHAL

reeds aan Spr. op diens verzoek toe, hem kolonies te zullen

zenden; in 1923, tijdens MARCHAL's verblijf hier te lande ter

deelneming aan de Phytopathologische Conferentie, werd die

belofte herhaald en in Mei werd zij uitgevoerd, toen Prof.

XL VERSLAG.

MARCHAL en Spr. elkander weder te Brussel ontmoetten op

eene vergadering van the International Comittee, op die Con-

ferentie gesticht. MARCHAL bracht een aantal twijgjes met

geparasiteerde bloedluizen mede, die Spr. naar Holland mede-

nam, waar zij direct in den tuin van den Dienst werden ge-

bracht in eene gazen kooi, waarin zich een vrij sterk door bloed-

luis aangetaste appelboom bevond. Reeds in den trein waren

wespjes aan het uitkomen, hetgeen nog verscheidene dagen

voortduurde. De wespjes werden herhaaldelijk gezien op de

bloedluiskolonies, bezig met eieren leggen, en later in den zomer

verspreidden zij zich ook over naburige struiken. Eene tweede

zending van Prof. MARCHAL maakte het mogelijk, het insect

ook over te brengen naar Ochten en Lunteren. In het komende

seizoen zal moeten blijken, of het insect, dat als larve in de

bloedluizen overwintert, de nattigheid van dezen winter heeft

kunnen doorstaan. Droge koude zal het dier wel kunnen

verdragen, maar of het tegen onze natte, soms zeer nat-koude

winters kan, zal moeten blijken. In Frankrijk verschenen de

eerste wespjes einde Maart; bij ons zal dit wel iets later zijn.

Spr. komt nu tot de Orthoptera. De op de vorige ver-

gadering vertoonde kassen-sprinkhaan, Zackycines asynomarus

ADELUNG, vertoonde zich in 1924 weder in eene kas te Alphen,

echter nog in gering aantal.

Op ecn tros bananen werd te Hoorn een levende groen-

achtige kakkerlak gevonden; de heer WILLEMSE was zoo vrien-

delijk, het dier te determineeren; het was een exemplaar van

Panchlora exoleta KLUG., welke soort in Mexico, Brazilië,

Guatemala, op de Antillen enz. voorkomt en al meermalen

met bananen in Europa is aangevoerd, echter niet in Neder-

land. De heer WILLEMSE bestemde het exemplaar voor de

standaard-collectie te Leiden. Gegevens omtrent de herkomst

der bananen waren niet meer te verkrijgen.

Een eigenaardig geval deed zich voor te Oldenzaal, waar

in een stuk zwart doek door 5 of 6 slagen heen een gaatje was

gemaakt, waarin eenige langwerpige, zwartgrauwe voorwerpjes.

Het geleken eieren, doch Spr. kende ze niet; zij waren voor

insecteneieren wel heel groot. Ook Dr. J. TH. OUDEMANS

kon de voorwerpjes niet zoo dadelijk thuis brengen, doch

Prof. ROEPKE verklaarde ze voor sprinkhaaneieren, en wel

VERSLAG. XLI

van een sabelsprinkhaan; zulke eieren waren hem uit de

tropen zeer goed bekend. Locusta viridissima L., onze groote

groene sabelsprinkhaan, kwam wel het eerst in aanmerking

als vermoedelijke afzetter der eieren. De eigenaar van het

doek deelde mede, dat er inderdaad in den zomer veel

groote groene sprinkhanen nabij de opslagplaats van het

doek gezien waren en dat er ook wel eens eenige dezer dieren

in het lokaal waren waargenomen. Vrij zeker heeft een in

legnood verkeerend wijfje hare eieren in de stof gelegd,

waarin de legboor, tusschen de draden van het vrij losse

weefsel door, werd ingestoken. Dr. OUDEMANS, met een en

ander in kennis gebracht, opende toen, bij gebrek aan een

Locusta-wijfje, er een van Ephippigera vitium SERV. uit zijn

spiritusmateriaal. Dit dier bevatte rijpe eieren, die er precies

zoo uitzagen, als die uit de stof uit Oldenzaal, alleen wat

kleiner waren, wat met de geringere afmetingen van Ephzp-

pigera klopt. Het zijn dus wel stellig sprinkhaaneieren; als

zij willen uitkomen, zal het eerst ,,onomstootelijk” blijken.

Over de Diptera valt te vermelden, dat de Dienst een

verwonderlijk succes behaalde met de toepassing van zemelen

en Parijsch groen tegen emelten. Deze methode, het eerst

door PACKARD en THOMSON in Californië toegepast, werd

eerst met eenigen twijfel geprobeerd; het resultaat was

echter dusdanig, dat in het afgeloopen jaar reeds groote

hoeveelheden Parijsch groen zijn gebruikt; in het komende

jaar zal dit wel in de honderden kilo's loopen. Men mengt

I K.G. Parijsch groen goed door 25 K.G. zemelen, bevochtigt

het mengsel en heeft dan genoeg om op I H.A. bouw- of wei-

land minstens 80 °/, der emelten te vergiftigen, mits de aan-

wending plaats heeft in een tijd, dat de emelten ’s nachts

boven den grond komen vreten. In dezen buitengewoon zachten

winter zijn zij daar feitelijk geregeld mede doorgegaan; van

eene winterrust is geen sprake geweest. Het weer was in den

afgeloopen nazomer en herfst blijkbaar voor de ontwikkeling

der larven buitengewoon gunstig, want eind October waren

zij al even groot als anders in het voorjaar.

Natuurlijk heeft men het middel ook tegen allerlei andere

dieren beproefd, en reeds is gunstig resultaat verkregen

tegen aardrupsen, pissebedden, millioenpooten en slakken,

XLII VERSLAG.

ja zelfs volgens sommigen ook tegen ratten en muizen;

lijken van deze dieren werden althans in eenige gevallen,

na het strooien der vergiftigde zemelen, gevonden.

In den voorzomer kreeg de Dienst verscheidene malen

doode exemplaren van Scatophaga stercoraria L. toegezonden,

die in verstijfden toestand op allerlei bloemen, vooral van

karwij, waren gevonden; gewoonlijk werd daarbij gevraagd,

of zij schade deden, hetgeen natuurlijk ontkennend beant-

woord kon worden. De vliegen waren gestorven als gevolg

van aantasting door de zwam Empusa muscae.

Te Bussum werden anjerstengels op ernstige wijze, door

mineeren, beschadigd door vliegenmaden. Ter opkweeking

werden deze stengels in eene flesch geplaatst, waarin in

begin Juli eenige ledige tonnetjes met de daaruit gekomen

vliegjes werden gevonden. Prof. DE MEIJERE determineerde

ze als Hylemyia fugax MEIG., eene soort, die in ons land

tamelijk verbreid is, maar omtrent welker larve Prof. DE M.

niets bekend was. Het was dus niet de in Engeland als

carnation-fly bekende Mylemyia nigrescens MEADE, maar

voor de kweekers geldt in dit geval wel het bekende gezegde

van de kat en den kater. Het schijnt, dat deze larven soms wel,

soms niet in den stengel, waarin zij leven, verpoppen. Die

te Bussum hadden het waarschijnlijk in den grond willen doen.

Omtrent Rhynchota kan medegedeeld worden, dat op

berken de wants Zlasmosthetus griseus L. in den zomer

zeer talrijk voorkwam en opviel door de wijze, waarop het

wijfje hare eieren bewaakt. In BREHM komt daarvan eene

afbeelding voor. Bij Maarsbergen vond men ze vooral op

de bladeren, bij Gorsel waren berkekatjes er geheel mede

bedekt. Van eenige schade was echter niets te bemerken.

Vertegenwoordigers van andere insectengroepen deden

dit jaar niet van zich spreken; omtrent mijten wil Spr. nog

even attent maken op het omvangrijke onderzoek naar op

bloembollen voorkomende mijten door Dr. A. C. OUDEMANS,

waarvan de resultaten reeds door dezen op de Zomerverga-

dering zijn vermeld.

De heer Schuyt verhaalt, naar aanleiding van het voor-

afgaande, hoe hij uit hem door den Plantenziektenkundigen

VERSLAG. XLIII

Dienst toegezonden geinfecteerde aardappels verscheidene

exemplaren van Phtorimaea operculella ZELL. heeft verkregen

en wel op twee verschillende tijdstippen. Een doosje met

keurig opgespannen exemplaren gaat intusschen rond.

De heer Uyttenboogaart vermeldt het voorkomen van

Meikeverlarven op de uiterwaarden langs de rivieren, waar

de mollen niet komen. Voorts betwist hij, dat de larve in

narcisbollen eene Prachycerus-larve zou zijn. BEDEL heeft

een en ander beschreven en afgebeeld

De heer Th. C. Oudemans geeft op, welke bestrijdings-

middelen hij op Schovenhorst aanwendt tegen massavraat aan

seradelle door snuitkevers: 1°. laat zaaien, 2°. Chili-salpeter

geven, om de plantjes sterker te doen groeien.

De heer Jurriaanse vertoont een nieuw, door hem toe-

gepast systeem van insecten-doozen-bodems. Deze bestaan

uit vier lagen gegolfd wit papier, die met stijfsel op elkander

zijn geplakt en wel zoodanig, dat de golven in dezelfde

richting loopen. Kruiselings over elkander plakken is niet

aanbevelenswaardig, omdat de bodemstukken dan eene sterke

neiging tot kromtrekken vertoonen, veroorzaakt door onregel-

matige samentrekking bij het drogen. De eerste laag wordt

op de vlakke zijde met het kleefmiddel ingesmeerd. Hierop

legt men de volgende laag met de golven naar beneden en

zoo vervolgens. Men laat de stukken, die van te voren iets

grooter dan de bodem van de doos zijn gesneden, onder

zwakken druk langzaam drogen. Wanneer goed droog, worden

zij met een zeer scherp mes op maat gesneden. De boven-

kant wordt dan bedekt met eene laag dun sterk wit papier,

dat aan de randen van het bodemstuk met een smal randje

seccotine wordt vastgeplakt. Het geheele bodemstuk wordt

in de doos geplaatst, nadat men daarin fijne naphtaline heeft

gestrooid en dan met een paar nageltjes, hetzij in den

bodem of in de zijkanten, vastgezet. Dergelijke bodems kan een

ieder gemakkelijk zelf maken. Zij zijn goedkoop, licht, stofvrij,

houden de spelden goed vast en doen deze niet oxydeeren.

Ten einde zich een denkbeeld te kunnen vormen omtrent de

XLIV VERSLAG.

kosten, diene, dat een bodemstuk van 40 X 50 cM. ongeveer

op 15 cents komt te staan; werkloon is hierbij niet in aan-

merking genomen. Het papier is in den handel verkrijgbaar

in rollen van 70 Meter lang en 70 cM. breed. Spr. stelt zich

beschikbaar, de originieele rollen tegen kostprijs te bezorgen

aan hen, die daarvan gebruik willen maken

De heer Lieftinck vertoont twee nieuwe aanwinsten voor

de Nederlandsche Odonaten-fauna. De eerste is Agrion arma-

tum CHARP., eene zeer zeldzame Agrionide, waarover Spr.

reeds eene uitvoerige mededeeling deed in de Entomologische

Berichten no. 141, 1 Jan. 1925, alsmede in het tijdschrift

„De Levende Natuur”, 1 Nov. 1924. In de tweede plaats

kan Spr. eene zeer voorloopige mededeeling doen over eene

bijzonder belangwekkende soort, waarvan nog pas korten

tijd geleden gebleken is, dat ze ook — en wel in ’t geheel

niet zeldzaam waarschijnlijk —- in Nederland voorkomt. Het

is Lestes (= Sympycna CHARP.) paedisca BRAUER, eene van

de weinige Midden-Europeesche libellen, waar nog zeer weinig

van bekend is. Haar naaste verwant is Lestes fuscus VANDERL.

(= Sympycna fusca VANDERL.), waarmee zij dit gemeen

heeft, dat zij den winter als volwassen insect doorleeft en

slechts in het vroege voorjaar en in den nazomer op heide-

achtige plaatsen rondvliegt. De verwantschap tusschen paedisca

en den reeds lang bekenden fuscus is zóó groot, dat althans

de Nederlandsche onderzoekers met het voorkomen dezer

merkwaardige soort geheel onbekend gebleven zijn. Voor

het eerst werden de beide soorten scherp van elkaar ge-

scheiden door FORSTER in 1900 (Wien. entom. Zeitng. Jrg.

XIX, Heft X, 1900), waarbij als woonplaats voor paedisca

wordt opgegeven Centraal-Azié In deze verhandeling wordt

bovendien melding gemaakt van het voorkomen in Wallis

(Zwitserland).

BARTENEF levert in het jaar 1912 eene zeer uitvoerige en

nauwgezette studie over het Genus Sympycna sensu stricto,

waarin hij tot de volgende conclusie komt: |

1°. Sympycna paedisca bewoont een vrij scherp begrensd

gebied van Zuid-Oost-Europa en Centraal-Azié en ontbreekt

geheel en al in meer Westelijke streken ;

VERSLAG. XLV

2°. S. paedisca en fusca zijn twee scherp gescheiden vormen,

waartusschen geene overgangen bekend zijn;

3°. S. paedisca is eene subspecies of een constant lokaal

ras van S. fusca.

Het reeds door FORSTER geconstateerde voorkomen van

paedisca in Wallis, wordt door BARTENEF sterk in twifel

getrokken — ja, hij gaat zelfs zoover te beweren, dat deze

waarneming op eene vergissing berust. ') Inderdaad is dit

evenwel stellig niet het geval. Het is onlangs gebleken, dat

een vrij groot aantal individuen, afkomstig van verschillende

plaatsen uit ons land — o.a. alle exempl. uit het Gooi—,

tot paedisca moeten worden gerekend. De twijfel aan FORSTER’S

mededeeling over het voorkomen in Wallis, is met het aan-

treffen van paedisca bij Kufstein in Noord-Tirol (PRENN,

Zool. bot. Ges. Wien, 74, 1924, pp. 135—140) en in de

omgeving van Rheinau bij Zürich, wel voldoende opgeheven.

Haar verspreidingsgebied is dus stellig niet veel kleiner dan

dat van fusca! Spr. laat ter verduidelijking een & en een

g van beide soorten rondgaan en verzoekt den aanwezigen

zoo mogelijk in het komende voorjaar op deze soorten te

willen letten, aangezien het van zeer groot belang is, meerdere

gegevens te verkrijgen omtrent de geografische verspreiding

van beide soorten. Later hoopt Spr. nader op deze kwestie

te kunnen terugkomen.

Ten slotte kan Spr. nog mededeelen, dat zijne bewerking

der Nederlandsche Fauna thans zoover gevorderd is, dat

deze binnenkort aan de redactie van het Tijdschrift kan

worden aangeboden.

De Heer Bentinck laat ter bezichtiging rondgaan eenige

door hem buitgemaakte, zeldzame en minder algemeene

vlindersoorten, als daar zijn: een zeer donker exemplaar van

Acronicta leporina L. var. bradyporina TR., waarvan de voor-

vleugels gelijkmatig donker bestoven zijn, zelfs veel donkerder

1) „But no proofs have since been furnished by anyone to confirm

the assumption that Symfycna paedisca is really existing in Wallis and

| have good reason to think that FORSTER’S deductions relating to this

matter were based upon some mistake, inasmuch as they appear in sharp

contradiction to all the other well established data we possess regarding

the geographical distribution of this form (loc. cit. p. 156).”

XLVI VERSLAG.

dan bij normale exemplaren van A. aceris L. Een normaal ex.

van bradyporina gaat ter vergelijking mede rond. Het ex.

werd bemachtigd op 1-8-”’24 te Amerongen. Een paartje van

Dianthoecta albimacula BKH., waarvan Spr. in Juni 1924 ver-

scheidene ex. bemachtigd heeft tegen een muur te Overveen.

Een ex. Zapinostola extrema HB., op 25 Juni 1924 te Overveen

met sterk electrisch licht buitgemaakt. Dit is waarschijnlijk

het 6° ex. tot nog toe in Nederland gevangen van deze

zeer zeldzame vlindersoort, die slechts sporadisch in Engeland

en Hongarije voorkomt (vroeger ook in Duitschland). Deze

soort doet sterk denken aan 7. fulva HB. en 7. hellmannt

Ev., vooral aan de var. fuxa TR. van eerstgenoemde soort.

Voor eene nauwkeurige beschrijving der soort zie: T.v.E.

DI. LV, p. XXIII, doch Spr. wil nog hieraan toevoegen, dat

de zwarte bestuiving bij Kellmannt en fulva op de aderen

ligt, zoodat deze donker afsteken, terwijl bij extrema de

donkere bestuiving in de cellen ligt, zoodat de aderen, juist

anders dan bij de beide vorige soorten, licht uitkomen; 2 andere

ex. van extrema uit Engeland, zoomede 3 ex. Aellmannt en

3 fulva var. fluxa, gaan ter vergelijking rond. Extrema

begint reeds iets vroeger te vliegen dan kellmtanni, doch men

kan ze beide gelijktijdig aantreffen in Juni en Juli, terwijl

fulva pas in September vliegt; zoodoende kan men extrema

ook steeds van fulva onderscheiden, en van hellmannz door

de booglijn van zwarte stippen op de voorvleugels, welke

volgens SEITZ bij kellmanni ontbreekt, doch de aderen geven

steeds beter het verschil aan. Twee ex. van Plusia jota L., beide

op 19 Juli”24 te Overveen bemachtigd op dezelfde wijze als

de vorige soort. Eén dezer ex is normaal, terwijl het andere

vrij effen donker koffiebruin gekleurd is, zelfs veel donkerder

dan Plusia pulchrina HW., waarvan een ex. mede ter ver-

gelijking rondgaat. Slechts een veeg van uit het concave

gedeelte van het „i’-teeken, welke wortelwaarts naar den

voorrand loopt, is licht gekleurd. Dit teeken is bij de type

ook zichtbaar, doch niet bij pulchrina. Het viel Spr. ook op,

dat jota ongeveer eene maand later vliegt dan pulchrina, van

welke laatste hij dit jaar ook 5 ex. ving in Juni. De hier-

boven beschreven variëteit van jofa wordt niet in Seitz be-

schreven. Twee ex. Larentia immanata Hw., in Juli en Sept.

VERSLAG. XLVII

1919 te Hengelo (O.) bemachtigd. Spr. had deze beide steeds

bij Z. truncata HUFN. in de collectie staan, doch bij nader

onderzoek kwam hij tot deze aangename ontdekking. De

sterk gebogen 2° dwarslijn en de bekende witte vlek zeggen

genoeg bij deze soort, Een ex. Phragmatoecta castaneae HB.,

op 30 Juni 1924 te Overveen met sterk electrisch licht be-

machtigd. Een ex. Pachytelia unicolor HUEN. dg, e.l. gekweekt,

3-7-”24 Amerongen. Twee ex. Aphomia soctella L., waarvan

Spr. in 1923 en ’24 gedurende de maand Juli telkens ex. in

huis ving. Een ex. Melissoblaptes bipunctanus Z., eveneens in

Juli 1923 te Overveen bemachtigd op sterk electrisch licht.

Betreffende de eerste van deze beide nauw verwante soorten,

waarvan de rupsen in wespen- en hommelnesten leven, ver-

meldt Spr., dat hij nergens in de naaste omgeving zulke

nesten heeft aangetroffen. Ten slotte 1 ex. Monopts mona-

chella HB, op 26-6-”23 te Overveen bemachtigd. SNELLEN

schrijft in „Vlinders van Nederland”, DI. II, p. 458: „Deze

zeldzame soort: werd na de uitgave der Bouwstoffen door

KINKER en LODEESEN bij Overveen ontdekt”.

Pater Schmitz, die oorspronkelijk het plan had, om over

Phoriden te spreken, ziet hiervan met het oog op het vergevor-

derde uur af en vraagt slechts een en ander over de beschadi-

ging door insecten van telephoonpalen in Limburg. Hierop

wordt hem van verschillende zijden geantwoord. De palen

dienen van te voren geheel met sublimaat of andere giftige

of insectenwerende stoffen geïmpregneerd te worden.

De heer Tutein Nolthenius laat eene doos circuleeren,

waarin, met andere bijzondere inlandsche soorten, als Agrotis

glareosa ESP., niet uit de duinen, voorkomt eene faunae

nova species, nl. Leucanza vitellina HüBN.,op drie verschil-

lende plaatsen op de Veluwe gevangen. Spr. vermoedt, dat

deze exemplaren met de kort te voren gewoed hebbende

stormen uit Engeland zijn overgewaaid; zij waren dan ook

afgevlogen. Tevens wordt de verspreiding der soort nagegaan.

De heer Betrem zegt, dat, wanneer wij de grootte der dieren

nagaan in de opeenvolgende klimaatgordels, van den aequator

naar de pool, wij dan zien, dat de homoiotherme (warmbloedige)

XLVIII VERSLAG.

dieren naar de pool toe grooter worden, de poikilotherme

dieren echter steeds kleiner. Dit is de BERGMANN'sche regel,

genoemd naar den auteur, die hem in 1847 opstelde. Pas

in den laatsten tijd, nu de oikologie eene grootere rol in de

diergeographie speelt, is de aandacht er meer op gevestigd.

HESSE heeft in zijn boek ,,Tiergeographie auf oekologische

Grundlagen’ (1924) de literatuur over dit onderwerp verzameld

en de volgende verklaringen van het verschijnsel gegeven.

Een warmbloedig dier zal, om zijne lichaamstemperatuur con-

stant te houden, in het Noorden in denzelfden tijd meer

calorieén gebruiken dan in het Zuiden. Om nu zoo min

mogelijk warmte te verliezen, moet het oppervlak van

het lichaam relatief zoo klein mogelijk zijn, d. w.z. bij de

Noordelijke dieren moet per 1 K.G. lichaamsgewicht eene

geringere huidoppervlakte aanwezig zijn dan by de Zuidelijke

dieren. Hierdoor vindt men in het Noorden meer gedrongen

gebouwde en grootere dieren dan in de warmere streken.

Als bijkomende verschijnselen zijn te noemen: dikker haar-

kleed, vetlaag, grooter hart etc. De poikilotherme dieren

zullen deze verschijnselen niet vertoonen, daar hunne tem-

peratuur met die van de omgeving op- en neergaat. Omdat

in hunne koudere woonplaatsen minder voedsel te vinden

is en ook de tijd, om voedsel op te nemen, door de lange

poolnachten kleiner wordt, zullen zij kleiner van stuk

blijven. Hetzelfde verschijnsel zien wij bij alpine vormen

en lentegeneratie’s. Ook door de lagere temperatuur gaat

de verwerking van het voedsel minder snel. HESSE geeft

nu in bovengenoemd boek vele voorbeelden van amphibiën

en reptielen. Het is nu interessant na te gaan, of deze regel

ook opgaat voor insecten. STAUDER in het Zeitschr. f. wiss.

Insectenbiol., Jhrg. IX, geeft eenige voorbeelden van vlinders.

De transalpine Syutomis phegea L. is aanzienlijk grooter dan

de Middeneuropeesche vorm; de Calabrische weer grooter

dan de Noord-Italiaansche. De zomergeneratie prorsa L. van

Araschnia levana L. schijnt grooter te zijn dan de lente-

generatie (type) van deze soort. Indien wij nu het genus

Bombus bekijken, zouden wij verwachten, dat wij de

kleinste vormen hoog in het Noorden zouden aantreffen.

Dit komt niet uit, want de arctische species behooren

VERSLAG. XLIX

juist tot de grootere vormen. FRIESE, in zijn Apidae van

de Russische poolexpeditie, geeft hiervan waarschijnlijk de

verklaring. Hij vermeldt het volgende: Hoe Noordelijker

men komt, hoe kleiner de kolonies worden, terwijl de

meest Noordelijke soorten geene kolonies meer vormen,

omdat de werkster-generatie uitvalt. Dit zou dan eene

aanpassing zijn aan het mindere voedsel en den korteren

tijd, die beschikbaar is, om de larven groot te brengen. Het

zomerseizoen is wel lang genoeg, om voldoende voedsel te

verzamelen voor de larven van 99 en Jd, maar niet voor

die van de werksters bovendien. Gaarne zou Spr. nu allerlei

gegevens krijgen, zoowel pleitende vóór als tegen den BERG-

MANN’schen regel. Alleen door samenwerking van velen is uit

te maken, of deze regel algemeene geldigheid geeft.

De heer Nonnekens laat eenige min of meer merkwaar-

dige exemplaren van Coleoptera zien, o.a. Bruchus palla:

cornis BOH. en Dytiscus marginalis L. met veel rood op

het halsschild.

De heer Caland deelt het volgende mede. In de eerste

plaats wenscht Spr. de aandacht te vestigen op een afwijkend

exemplaar van den gewonen citroenvlinder, Gonepteryx rhamni

L., dat reeds lang in zijn bezit is, doch waarop Spr. vroeger

nooit bijzonder gelet heeft. Thans, nu Spr. door zijne pen-

sionneering gelukkig de gelegenheid herkreeg, om de oude

liefde voor het entomologische vak weder te doen ontbranden,

is zijne aandacht door het dier getrokken. Noch in den cata-

logus van STAUDINGER en REBEL, noch in het zeer uitge-

breide werk van SEITZ wordt melding gemaakt van dezen vorm,

die toch wel van beteekenis is. Maar na eenig zoeken kwam

Spr. tot het vermoeden, dat de aberratie den vrouwelijken

vorm intermedia TUTT vertegenwoordigt, dien Spr. vond

aangegeven in de verkooplijst No. 58 van STAUDINGER en

BANG HAAS. Spr. heeft toen zekerheidshalve een exemplaar

van dien vorm besteld, waarna hem bleek, dat zijn dier

inderdaad de door TUTT benoemde zutermedza is.

In de doos, die Spr. rond zal geven, zijn nu ter verge-

lijking bijeen:

een normaal &, citroengeel;

L VERSLAG.

een normaal ®, groenachtig wit;

de vorm intermedia 2, in twee exemplaren, één van hem-

zelf, inlandsch, en één van STAUDINGER en BANG HAAS,

De aanwezigen zullen zien, dat het dier inderdaad, zooals

de naam aangeeft, een tusschenvorm is. De kleur op de

bovenzijde n.l. is noch citroengeel, noch groenwit, maar

geelwit. Merkwaardig is bovendien, dat de onderzijde, evenals

bij de mannetjes, zwavel- of licht okergeel is gekleurd en

niet, zooals bij normale wijfjes, groenachtig wit. Spr. heeft

het dier dan ook aanvankelijk voor een mannetje aangezien.

Tot zijne spijt heeft Spr. niet de beschrijving zelf van TUTT

kunnen raadplegen. Zij moet voorkomen op blz. 264 van

zijn „British Butterflies, A popular Handbook”, London 1896.

Spr. heeft dit boek evenwel niet kunnen bemachtigen. In

onze bibliotheek is het niet aanwezig. Vermoedelijk is het

uitverkocht. Jutermedia wordt wel aangehaald in het werk

van BERGE-REBEL. Spr. is zeer benieuwd, van de aanwezige

Lepidopterologen te vernemen, of hun bekend is, dat de vorm

intermedia wel meer in ons land gevangen is.

In de tweede plaats wenscht Spr. enkele mededeelingen

te doen aangaande Colas hyale L. In het standaardwerk.

van SNELLEN nl. wordt geen onderscheid gemaakt tusschen

het mannetje en het wijfje. Beide zouden dus eene zwavel-

gele grondkleur hebben. Slechts wordt door SNELLEN mel-

ding gemaakt van eene ,,dikwijls voorkomende” variéteit van

het wijfje met groenachtig witte grondkleur. De variéteit zou

dan volgens SNELLEN heeten kelceides SELYS—LONGCHAMPS,

zooals hij nader vermeldt in deel 49 van het T. v. Ent. op

blz. 204. Ik meen, dat een en ander niet juist is. Ten eerste

zijn de normale wijfjes niet geel, doch hebben zij eene groen-

achtig witte grondkleur. Toch wordt ook een gele, hoewel

zeer zeldzame vorm van het wijfje gevonden, die uiterlijk

geheel met het mannetje overeenkomt. Deze zeldzame

vrouwelijke vorm wordt vermeld in den catalogus van

STAUDINGER en REBEL. Hij is met den naam flava HUSZ.

bestempeld. De zaak is dus juist andersom als SNELLEN

haar voorstelde. De vraag blijft nu over: wat is onder de

variëteit Le/zceides te verstaan? Op het normale, groenachtig

witte wijfje kan deze naam geene betrekking hebben, daar

VERSLAG. LI

een normaal dier niet tegelijk eene variëteit kan zijn. De

aberratie eliceides voorts wordt genoemd, noch in den

catalogus van STAUDINGER en REBEL, noch in het werk van

SEITZ. Wel echter vindt men de aberratie opgenomen in

de verkooplijst No. 58 van STAUDINGER en BANG HAAS, en

ook wordt zij vermeld in het boek van BERGE—REBEL. Ten

einde wat meer licht in de zaak te verkrijgen, bestelde Spr.

de bovengenoemde, verschillende vormen bij de evengenoemde

firma. Wellicht doet Spr. den hier aanwezigen Lepidopterologen

geen ondienst door de dus verkregen serie mede te laten zien

in de rond te geven doos. In de doos zijn dus aanwezig:

1°. de normale o’, zwavelgeel, kenbaar aan den uitstekenden

uncus, in twee exemplaren, één van hemzelf en één van

STAUDINGER ;

2°. het normaale 2, groenachtig wit, mede in twee exem-

plaren als boven;

3°. de van STAUDINGER ontvangen dimorphe, zeldzame

aberratie java van het wijfje, zwavelgeel en ook overigens

zich voordoend als de &3

4°. en eindelijk het dier, dat Spr. door STAUDINGER is

geleverd als helicezdes SELYS.

De kennismaking met dit laatste dier kon Spr. geenszins

bevredigen. Ten eerste wordt deze vorm door STAUDINGER

en BANG HAAS geannonceerd en verkocht alleen als ¢,

terwijl SNELLEN selzceides als 2 aanduidt. Maar ten tweede

is het dier van STAUDINGER niet groenachtig wit, doch

onderscheidt het zich van den normalen & slechts door

mindere grootte en door eene iets sterkere ontwikkeling van

het zwart op de achtervleugels. Spr. heeft toen eens nage-

plozen, wat de SELYS—-LONGCHAMPS zelf over deze, reeds

in 1844 door hem benoemde aberratie heeft vermeld en

laat dit, voor het gemak van wien er belang in stelt, hier

in extenso volgen uit zijn geschriftje: „Enumération des

insectes Lepidoptères de la Belgique”, 1844.

„No. 6. Colias hyale L. var. heliceides DE SELYS.

»Décrite d’après un individu singulier que j'ai pris en

été à LONGCHAMPS sur GEER (province de Liège).

„Il a la taille et l’apparence des petites femelles de la

„Chrysotheme, 16 lignes d’envergure” (komt overeen met

LII VERSLAG.

36 millimeters; normale maat bij C. yale 39—47 millimeters),

»mais la teinte du fonds est d’un blanc un peu verdatre

„comme celle de la phicomone. If diffère des exemplaires

ordinaires par les caractères suivants: 1°. la bordure macu-

„laire des quatre ailes est plus épaisse et à peu près aussi

»marquée que chez l’edusa femelle excepté qu'aux ailes

Supérieures la partie noire intérieure ne descend pas jusqu’

„au bord interne; 2°. la base des supérieures et la plus

grande partie des inféricures excepté les tâches de la

„bande marginale sont saupoudrées de gris verdàtre comme

„chez l'Xelice et la phicomone; 3°. Le point discoidal des

Supérieures est plus gros, mais comme il n’est pas pupillé

„de blanc en dessous il sert a distinguer cette variété de

„la phicomone.

„oi les hybrides n'étaient pas chose si rare on pourrait

„supposer que cette variété provient de l’kyale et de l’edusa

„ou ce qui revient au même de l’Lyale et de l’helice.”

Uit de door de SELYS—LONGCHAMPS gegeven beschrij-

ving blijkt ten eerste, dat het materiaal, dat STAUDIN-

GER als Keliceides verkoopt, in het geheel niet aan dien

naam beantwoordt. Wel werd met eliceides een dwerg-

vorm bedoeld, zooals trouwens reeds de naam aanduidt.

De beschrijving heeft echter zonder twijfel op een wijfje

betrekking. Voorts blijkt uit de beschrijving, dat het dier

veel overeenkomst vertoonde met, als het ware een ver-

kleinde editie vormde van de meermalen en nu onlangs

weder in ons land gevangen aberratie Kelice HB. van Colas

edusa L., met hare eigenaardig bleeke kleur en donker

bestoven achtervleugels. Het door de SELYS gevangen dier

„moet dus inderdaad wel eene zeer in het oog vallende

afwijking zijn geweest. Hij noemt het zelf dan ook een

„individu singulier’ en denkt zelfs aan een hybridischen

vorm van “yale en edusa. Daarom trof Spr. te meer eene

mededeeling, die hij vond in den systematischen catalogus

der Rhopalocera Neerlandica in het Leidsche Museum, door

den heer VAN EECKE in 1915 gepubliceerd in deel 1 van

de Zoölogische Mededeelingen, die door het Museum worden

uitgegeven. In dien catalogus toch worden bij Colias hyale

5 van de 7 aanwezige wijfjes als Aeliceides vermeld. Spr.

VERSLAG. LIII

heeft natuurlijk .niet nagelaten deze dieren te gaan zien en,

zooals hij wel verwachtte, is hem deze determinatie niet

juist gebleken. Alle in het Leidsche Museum aanwezige

wijfjes zijn normale exemplaren, zoowel in kleur als in

grootte. Slechts vertoonen de beide wijfjes, die niet als

heliceides worden aangeduid, wat sterker ontwikkelde rand-

vlekken op de achtervleugels. Vermoedelijk is ook hier ver-

warring ontstaan op het voetspoor van SNELLEN’S mede-

deelingen. Ter loops mag Spr. hier wel even vermelden,

dat de verzameling der inlandsche vlinders op het Leidsche

Museum, die hij in lang niet wederzag, thans blijk geeft

van goede verzorging. Er is van de meeste soorten een zeer

talrijk materiaal, onschatbaar ter vergelijking, bijeengebracht,

dat zich over het algemeen in goede conditie bevindt. Nog

even op Colias hyale terugkomend, zoo meent Spr. uit het

medegedeelde de conclusie te moeten trekken, dat aan den

door de SELYS—LONGCHAMPS in het leven geroepen vorm

heliceides weinig waarde moet worden toegekend. Deze vorm

is toch slechts naar één enkel exemplaar nu reeds 80 jaren

geleden beschreven, terwijl het Spr. de vraag schijnt, of

ooit daarna meerdere stukken zijn gevangen van hetgeen

de SELYS—LONGCHAMPS werkelijk onder Kekceides heeft

verstaan. Bij de voornaamste schrijvers althans wordt van

dezen vorm geene nota genomen.

Ten slotte vestigt Spr. ter zake nog de aandacht op de

afbeelding door OUDEMANS gepubliceerd in deel 48 op plaat

2 van het Tijdschrift, van een afwijkend wijfje van Colzas

hyale. Blijkbaar vormt dit dier een overgang tusschen het

normale, groenwitte wijfje en den vorm #ava, in de doos

aanwezig. Dat het afgebeelde dier kleiner is dan gewoonlijk,

zal wel eene bijkomstige zaak zijn. Spr. bezit zelf een slechts

weinig grooter normaal groenwit wijfje.

De heer Blöte demonstreert een voor de Nederlandsche

Fauna nieuw Dermapteron, nl. Labidura riparia PALL. Deze

soort is in enkele exemplaren (tot nog toe 3 do’, I 2 en enkele

larven) gevangen in het duinterrein onder Wassenaar, onder

een kistje, alle op precies dezelfde plaats, doch met bijna

een jaar tijdsverschil. Bovendien werden daar enkele frag-

LIV VERSLAG.

menten gevonden, wat er wel op wijst, dat het dier daar

niet zeldzaam is. Zij schijnen echter vrij diep in het zand te

leven, en zijn daardoor niet gemakkelijk te vinden. De dieren

zijn zeer kenbaar, en van alle andere inlandsche Zorficulidae

te onderscheiden door het groote aantal (+ 25) antennen-

leden, de aanzienlyke grootte en de bleekgele kleur. De

forceps is in beide sexen vrij lang, bij het à raken de armen

elkaar aan de basis niet aan.

De heer L. H. Scholten laat rondgaan:

ln Epienaptena: ülhcyoha Mesero bees elsweelkt

uit eene te Oisterwijk 8-8-”23 gevonden rups op Populus

tremula. Meestal worden de rupsen op kruipwilg aangetroffen.

2. Plusta gota L. Van deze soort vond Spr. in de tweede

helft van Mei 1924 een 20-tal rupsen op kamperfoelie te

Beek bij Didam. Omstreeks half Juni kwamen de vlinders

uit. Volgens Dr. J. TH. OUDEMANS zijn het 7. jota’s. Zoowel

de rups als de pop en de vlinder lijken Spr. moeilijk te

onderscheiden van PZ. pulchrina HW. Sommige rupsen hadden

een zwartgeranden kop, wat een kenmerk moet zijn van

Pl. pulchrina. Eenige poppen waren gedeeltelijk geel, wat

een kenmerk voor P/. jota heet te zijn. De meeste waren

geheel zwart. Van de meegebrachte 7 exmplaren waren er

een paar met scherp gebroken 2° dwarslijn op ader C, —

kenmerk voor pulchrina, andere met minder scherp gebroken

2° dwarslijn: kenmerk voor yota; één zelfs, waarbij deze lijn

in ’t geheel niet gebroken was. Bij een paar exemplaren

waren de teekens zeer klein, wat voor P/ jota opgegeven

wordt; bij andere waren ze groot, welke dan pulchrina’s zouden

moeten zijn. Verder was er nog één exemplaar van de var.

percontationis FR. en een paar overgangen naar deze variëteit.

3. Euchloris pustulata HUFN., I ex. e.p. 19-6-1924. Pop,

2-6-1924, uit eik te Beek bij Didam geklopt.

4. Triphosa dubitata 1. 14-8-”24. Herwen.

5. Lygris associata BKH. Spr. klopte in Mei 1924 in zijn

tuin uit aalbessenstruiken meer dan een dozijn rupsen. Toen

hij nog eens nakeek, wat over deze soort vermeld wordt,

vond hij enkele tegenstrijdigheden. Zoo vermelden bijv.

SNELLEN en TER HAAR, dat de rups slank is, BERGE-REBEL,

VERSLAG. LV

die naar HOFMANN-SPULER verwijst, zegt: ziemlich gedrungen.

Beiden hebben gelijk. Aanvankelijk waren de rupsen zeer

slank, maar werden, enkele dagen voor de verpopping, al

korter en dikker.

Van de pop zegt Dr. ECKSTEIN: lebhaft grün; BERGE-

REBEL, blaszgelb, durchscheinend en TER HAAR: geel. Ook

hier zijn ze alle drie in hun recht. Spr.’s poppen maakten

alle drie stadia door.

6. Larentia rivata HB., 2 ex. 26-6-1924 en 28-6-1924. Beek

bij Didam. Gelijkt zeer veel op Lar. sociata BKH., waarvan

2 ex. ter vergelijking rondgaan.

7. Lavrentia hastata L., 25-5-1923 en 2-6-1923, drie ex. te

Didam gevangen aan den rand van een dennenbosch, waar

geen boschbes, wel berk groeide.

8. Tephroclystia subnotata HB., 2 ex. Herwen, 26-6-1924

en 27-7-1924. Zeer zeldzaam. Vermeld uit de duinen, bij

Haren in Groningen en bij Enschede (volgens TER HAAR).

9. Zephroclystia tenuzata HB. In April 1924 verzamelde

Spr. te Beek bij Didam een partijtje katjes, om daaruit

Xanthia-rupsen te kweeken. Op eene doos, waarin hij deze

bewaarde, ontdekte hij een spanrupsje. Bij nader onderzoek

bleken er in de katjes vele van deze bleekgroene, korte

rupsjes te zijn, bijna alle volwassen. Spr. kon er in ’t geheel

een 25-tal uitzoeken. Sommige hadden zich reeds ter ver-

popping in de katjes ingesponnen; andere verpopten zich

op of even in den grond. In Juni kwamen de vlindertjes

uit. 7ephr. tenuzata is in ons land zeldzaam. Het meest is

zij nog vermeld uit de duinen. TER HAAR geeft als vind-

plaatsen nog op: Breda, Maastricht en den St. Jansberg.

De soort is dus, voor zoover Spr. weet, nieuw voor Gelderland.

10. Van Bapta pictaria CURT. heeft Spr. 4 ex. gestoken

tusschen evenveel ex. van Aybernia rupicapraria HB., om

te demonstreeren, wat sommige werken van Bafta pictaria

vermelden, nl. dat deze veel lijkt op het d van Ay.

rupicapraria. Bapta pictaria is in Herwen niet zeldzaam;

Spr. ving op 24 en 25 April 1924 zo ex. op licht.

De heer van der Hoop stelt eenige onlangs uit Grieken-

land ontvangen zeldzame Coleoptera ter bezichtiging.

LVI VERSLAG.

De heer J. Th. Oudemans ') deelt het een en ander mede

over rupsen, schadelijk aan kamerplanten. Terwijl op vele

kamerplanten dikwijls blad- en schildluizen voorkomen, is

het daarentegen eene uitzondering, als men daarop rupsen

aantreft. Een bekend geval, waarbij een Zepidopteron met

de plant geimporteerd is en heeft stand gehouden, is Gracz-

laria azaleella BRANTS. Spr. bedoelt thans echter gevallen,

waarin kamerplanten, die steeds in huis gekweekt zijn, althans

nooit buiten komen, door gewone, Nederlandsche rupsen

worden lastig gevallen.

@p 28 September 1924 viel "het Spr.. op dat eenrr.c:

,Moederplantje”, Saxifraga sarmentosa, staande binnenshuis

op eene vensterbank van eene bovenkamer op Schovenhorst,

Putten, er erg gehavend uitzag, Nader onderzoek deed hem

enkele rupsen-excrementen op de bladeren ontdekken en

weldra vond Spr. eene volwassen rups van Mamestra brassicae

L., onderaan de plant verscholen.

Op dezelfde vensterbank, naast de Saxzfraga en deze aan-

rakend, stond eene andere kamerplant, n.l. eene kleinbloemige

Begonta-soort. Ook deze was beschadigd, doch in mindere

mate dan de buurplant. Eenige rupsen-exrementen, volkomen

gelijkend op die, welke zich op de Saxzfraga bevonden,

werden ook hier aangetroffen, doch naar rupsen werd tever-

geefs gezocht. Naar alle waarschijnlijkheid heeft dezelfde

rups zich met beide planten gevoed. Andere planten bevonden

zich niet in de kamer, noch buitenshuis in de buurt van

het raam, waarachter de beide kamerplanten stonden.

Gezien deze geïsoleerde standplaats der beide planten, acht

Spr. het waarschijnlijk, dat, bij openstaand venster, een voorbij-

vliegende vlinder door ééne der planten is aangelokt en er

vervolgens een eitje op gedeponeerd heeft.

Nog een tweede dergelijk geval heeft Spr., eveneens in

September 1924, waargenomen. Op eene pianino op Klein

Schovenhorst stond een groot en zeer fraai ex. van 7yade-

scantia fluminensis. In ’t laatst van genoemde maand werd

ontdekt, dat van ongeveer de helft der stengels een top-

gedeelte, met de daaraan ontspruitende jonge blaadjes, was

1) Wegens het vergevorderde uur zag de heer O. van het woord af.

De mededeeling zelve moge hier niettemin opgenomen worden.

VERSLAG. LVII

weggevreten, terwijl talrijke rupsen-excrementen op de plant

werden aangetroffen. Hier moesten meerdere rupsen aan het

werk geweest zijn. Jammer genoeg werd de plant eerst eenige

dagen later door Spr. in observatie genomen; toen werden

geene rupsen meer aangetroffen. Deze hadden de plant

stellig onderwijl verlaten, naar alle waarschijnlijkheid omdat

zij volwassen waren.

Merkwaardig is het, dat, terwijl overal in de omgeving

van beide woonhuizen voedselplanten voor deze blijkbaar

weinig kieskeurige soort of soorten (wellicht is het allemaal

Mamestra brassica L. geweest) in overvloed voorhanden waren,

ook deze drie uitheemsche planten, die bovendien bin-

nenshuis stonden, althans naar alle waarschijnlijkheid, met

eieren belegd zijn geworden.

In de tweede plaats deelt Spr. iets mede over het desin-

fecteeren van geheele insectenladen. Hij bezigt daartoe eene

zinken kist met waterrandsluiting, d.w.z. dat het deksel

past in eene goot langs den bovenrand van de kist, welke

goot met water gevuld is. Deze sluiting is luchtdicht. Al

naar de grootte van de kist, kan men ééne of meerdere

laden gelijktijdig daarin plaatsen en desinfecteeren. Dit laatste

geschiedt, door een schaaltje met een paar cM*. zwavel-

koolstof tegelijk met de lade of laden in de kist te plaatsen.

Naar Spr.’s ondervinding is een ontsmettingsduur van een

etmaal steeds voldoende.

Ten einde te weten te komen, of men de desinfectie ook

zonder de zinken kist zou kunnen bewerkstelligen, door

nl. een porseleinen potje met zwavelkoolstof in elke lade,

die men wil ontsmetten, te plaatsen, heeft Spr. verschillende

proeven genomen. Allerlei goed sluitende laden en doozen

heeft hij van eene behoorlijke hoeveelheid zwavelkoolstof

voorzien, na er eerst verschillende insecten, die schade aan

insecten-collecties, aan bont, veeren enz. veroorzaken (Az-

threnus, Dermestes enz. enz), in geplaatst te hebben. Ook

met de larven dezer dieren werden proeven genomen. Na

een etmaal werden de dieren weder te voorschijn gehaald.

Het eindresultaat is geweest, dat al deze dieren na korter

of langer tijd weder bijkwamen, zoodat bleek, dat op deze

wijze geene desinfectie te bereiken is. Met de luchtdicht

LVIII VERSLAG.

gesloten zinken kist daarentegen werd het nagestreefde doel

steeds ten volle bereikt.

Nog eene bijdrage ten opzichte van het weerstandsvermogen

van insecten, wil Spr. hier laten volgen. Het is bekend, dat

de Agrotis-soorten met depres achterlijf, of althans vele

soorten daarvan, de reputatie hebben, niet gemakkelijk tot

het afzetten harer eieren in gevangenschap te brengen te

zijn. Hieromtrent zelf eene proef willende nemen, verschafte

Spr. zich een half dozijn wijfjes van de gewone Agrotis pro-

nuba L. (op gesmeerde boomen) en plaatste deze, elk afzon-

derlijk, in een der bekende Engelsche doosjes met glazen

bodem, groot model, terwijl voor voldoende vochtigheid

gezorgd werd. Daar de dieren zich op de genoemde boomen

goed gevoed hadden en van de meeste het achterlijf vrij dik

was, meende Spr. goede kansen te hebben, dat eierleggen

zou plaats vinden, tenzij deze soort daartoe niet licht over-

gaat als haar de vrijheid benomen is. De uitkomst was echter,

dat na enkele dagen twee exemplaren elk een groot aantal

eieren hadden afgezet, waarmede bewezen was, dat althans

deze soort niet moeilijk in gevangenschap daartoe te

brengen is.

Het zeer groote aantal der bij deze soort zeer kleine eieren

noopte Spr., deze te tellen, aangezien hij er steeds belang in

gesteld heeft te weten, hoe groot het aantal eieren is, dat

verschillende vlindersoorten leggen. Gedurende het tellen,

en wel toen het getal 403 bereikt was, dat, naar schatting,

nog niet het vierde deel van den geheelen voorraad uit-

maakte, werd Spr. weggeroepen en het tellen dus onder-

broken en wel tot den volgenden dag. Aangezien de eieren

op het uitkomen stonden, en, als dit had plaats gevonden,

het tellen wegens het opvreten der eierschalen door de pas

geboren rupsjes onmogelijk zou worden, besloot Spr. de eieren

te dooden. Hij overgoot ze daartoe met een overmaat

van benzine en sloot onmiddellijk de drijfnatte doos, ver-

trouwende, den volgenden dag of later het tellen van de nu

gedoode eieren te kunnen voortzetten. Toen daartoe zou

worden overgegaan, was de uitkomst echter geheel anders

dan verwacht was. Niettegenstaande het benzine-bad en het

langdurig verblijf in de met benzine-damp verzadigde ruimte,

VERSLAG. LIX

waren de eieren toch uitgekomen en hadden de rupsjes,

volgens hunne gewoonte, de eierschalen grootendeels opge-

geten; zij wandelden in blakenden welstand bij honderden

door de doos. Aan tellen viel niet meer te denken; ter be-

looning hunner praestaties heeft Spr. toen de jonge rupsjes

op een grasveld in vrijheid gesteld.

Dat vlindereieren niet zoo heel gemakkelijk gedood wor-

den, was Spr. bekend; dat zij, althans die van ,,de huis-

moeder”, de boven vermelde behandeling zonder nadeel

kunnen verdragen, had Spr. niet verwacht. Had de behande-

ling met benzine in eene hermetisch gesloten ruimte plaats

gevonden, dan zou deze zonder twijfel wèl doodelijke gevolgen

gehad hebben.

LXI

VERSLAG

VAN DE

‘TACHTIGSTE ZOMERVERGADERING

DER

NEDERLANDSCHE ENTOMOLOGISCHE VEREENIGING,

Sd (Ov.),

OP ZATERDAG 6 JUNI 1925, DES MORGENS TE II UUR.

President: Dr. J. Th. Oudemans.

Aanwezig zijn: het Eerelid Jhr. Dr. Ed. J. G. Everts en

de gewone Leden C. P. G. C. Balfour van Burleigh, Ir. G.

A. Graaf Bentinck, K. J. W. Bernet Kempers, Mr. A. Brants,

J. Broerse, H. Coldewey, J. B. Corporaal, J. H. Jurriaanse,

gam Else Klynstra,M.… A: „Lieftinck; Dr. "HJ." Lycklama à

Nijeholt, Dr. D. Mac Gillavry, Prof. Dr. J. C. H. de Meijere,

Ir. Th. C. Oudemans, P. J. M. Schuyt, P. Tutein Nolthenius,

Mr. D. L. Uyttenboogaart, Mr. L. H. D. de Vos tot Neder-

veen Cappel, Prof. Dr. Max Weber, P. van der Wiel en

Ir. P. H. van Wisselingh.

Afwezig met kennisgeving: het Eerelid Pater Erich

Wasmann S. J. en de gewone Leden P. J. van den Bergh

Baas IR. wandiecke Es: Ci It vane Eldik; Dyvancders Hoop,

N. Loggen, G. S. A. van der Meulen, Prof. Dr. E. D. van

Opr Dr As ©. Oudemans,. Dr.»G. Romijn, J. A. Snijder,

me Starekes ls (AL Wel Ca Venmansien Js Ci Wijnbelt.

De functie van Secretaris wordt, bij afwezigheid van den heer

VAN EECKE, waargenomen door Mr. D. L. UYTTENBOOGAART.

De Voorzitter opent de vergadering met de volgende rede:

| „Mijne Heeren,

Aangenaam is het mij, U weder welkom te mogen heeten

Tydschr. v. Entom. LXVIII. 5

LXII VERSLAG.

op deze onze tachtigste Zomervergadering. Inzonderheid

richt ik dezen groet tot hen, die, hetzij pas lid geworden,

hetzij reeds eenigen tijd lid, voor het eerst eene vergadering

bijwonen. Ik hoop en vertrouw, dat zij het hunne zullen

bijbrengen tot den groei en den bloei onzer Nederlandsche

Entomologische Vereeniging en wederkeerig in dezen kring

al datgene zullen vinden, wat zij daarvan verwachten, ja

meer dan dat. leder, die aansluiting weet te vinden aan den

kameraadschappelijken geest, die hier heerscht, zal niet

teleurgesteld worden!

Ik vermeldde reeds zooeven, dat deze Zomervergadering

de tachtigste is, wat tevens zeggen wil, dat onze Vereeniging

in dit jaar, en wel op 12 October, den tachtigjarigen leeftijd

bereikt. Zonder twijfel is er alle reden, om dit feit met vol-

doening te herdenken, daar de Vereeniging in bloeienden

toestand verkeert. Thans opnieuw de geschiedenis er van na

te gaan, heeft geen zin, daar dit bij haar 75-jarig bestaan —

te Bergen op Zoom gevierd — geschied is. Ik meen hen,

die de geschiedenis der Vereeniging wenschen te leeren

kennen, naar dat Verslag te mogen verwijzen, zoomede naar

het voortreffelijk geschrift, verschenen bij het 50-jarig bestaan

en bewerkt door F. M. VAN DER WULP, die vele jaren lang

een uitnemend secretaris voor de Vereeniging geweest is.

Zal deze Vergadering dus al geen officieel feestelijk karakter

dragen, zoo moge zij zich toch van andere dergelijke bijeen-

komsten onderscheiden. Ons medelid Dr. MAC GILLAVRY heeft

daartoe het initatief genomen en reeds enkele leden uitge-

noodigd en bereid gevonden, om door eene daad hunne

ingenomenheid met het streven der Vereeniging op dezen

dag te betuigen. Zooals U bekend is, ontbreken in onze

. Bibliotheek nog verschillende Tijdschriften, die noode gemist

kunnen worden. Om deze te kunnen aanschaffen, zijn de

gewone middelen onvoldoende. Dr. MAC GILLAVRY en eenige

andere leden hebben reeds eene flinke som gelds bijeenge-

bracht, om daarvoor verschillende ontbrekende Tijdschrift-

serieén aan te koopen. Moge deze som heden ncg aanmer-

kelijk toenemen door de vrijwillige bijdragen, die meerdere

leden voor dit uitstekende doel wel zullen willen beschikbaar

stellen. Zij doen er een goed werk mede!

VERSLAG. LXIII

Overgaande tot de vermelding van de lotgevallen der

Vereeniging, zoo vragen de verliezen, in ons ledental ge-

leden, allereerst onze aandacht.

Als Begunstigster bedankte: Mejuffrouw J. M. VAN EECKE,

- vroeger te Voorburg, thans te Leiden, begunstigster sedert 1922.

Van onze gewone Leden verloren wij door den dood: Ir.

M. CALAND, te ’s-Gravenhage, lid sedert 1892, en J. R. H. NEER-

VOORT VAN DE POLL, vroeger te Driebergen, lid sedert 1883.

Laatstgenoemde was vele jaren geleden een veelbelovend

Coleoptera-verzamelaar, die o.a. verschillende bekende col-

lecties in het buitenland aankocht en er eigen verzamelaars

in de tropen op nahield. Later schijnt de liefde voor de

entomologie verdwenen te zijn; onze Vereeniging bemerkte

al sinds vele jaren niets meer van hem, dan — gelukkig

nog — het voldoen der contributie.

Met CALAND is het geheel anders gegaan. Gedurende vele

jaren sinds zijn toetreden als lid tot onze Vereeniging was

hij een zeer ijverig en serieus verzamelaar van Lepidoptera,

die o.a. veel belang stelde in de biologie dezer orde. Later,

toen zijne ambtsbezigheden hem, bij het bereiken van hoogere

rangen en ten slotte van Rijks Hoofdingenieur-Directeur van

den Waterstaat, meer en meer in beslag namen, was het

hem niet meer mogelijk, veel aan zijne lievelingsstudie te

doen. Doch wèl stond op zijn programma, na het bereiken

van den pensionneerbaren leeftijd, met nieuwen moed de

entomologie te gaan beoefenen. En dat is ook gebeurd, doch

is, helaas, slechts van korten duur geweest. Door vriend-

schapsbanden met hem verbonden, heb ik een en ander van

nabij kunnen gadeslaan. Hoe genoot hij er van, zich weder

aan de studie der Lepidoptera te kunnen wijden en zijne

uitstekend onderhouden collectie weder tot een voorwerp

van dagelijksche zorg te kunnen maken! Hij woonde weder

een paar vergaderingen bij, deed enkele mededeelingen en

leverde zelfs eenige opstellen voor de Entomologische Be-

richten, waarvan er nog één verschijnen moet. En zoo was hij,

gelijk hij mij con amore mededeelde, na zijne pensionneering

onmiddellijk in actieven entomologischen dienst getreden.

Helaas heeft dit voor hem gelukkige tijdperk slechts kort

geduurd; eene ernstige ziekte sloopte hem in enkele weken

en hij overleed op 8 Mei j.l.

LXIV VERSLAG.

Als gewoon lid bedankten:

E. W. Beth, te ’s-Gravenhage, lid sedert 1922;

C. J. H. Franssen, te Roermond, lid sedert 1923;

Prof. Dr. C. Ph. Sluiter, te Amsterdam, lid sedert 1899 ;

terwijl als wanbetaler geroyeerd werd:

P. E. Keuchenius, te Medan.

Als gewoon lid zijn toegetreden:

G. S. A. van der Meulen, te Amsterdam ;

A. van Roon, te Rotterdam;

J. C. Wijnbelt, te Amsterdam ;

A. Starcke, te den Dolder, en

Het Zoölogisch Laboratorium te Leiden.

Onze Vereeniging bestaat thans uit:

1 Het Buitengewoon Eerelid,

9 Eereleden,

11 Begunstigers,

6 Correspondeerende Leden,

6 Buitenlandsche Leden,

132 Gewone Leden.

165, tegen verleden jaar 167.

Betreffende onze publicaties moge vermeld worden, dat

van het Tijdschrift voor Entomologie Deel LXVII gereed

kwam, zoomede een Supplement-deel, dat met behulp van

een subsidie uit het Zodlogisch Insulinde-fonds tot stand

kwam. Aan hen, die over genoemd fonds de beschikking

hebben en aldus besloten, zij hier onze groote erkentelijkheid

daarvoor betuigd.

Van de Entomologische Berichten verschenen de nummers

138 tot en met 143. Met nummer 144 zal het zesde deel

der Berichten compleet zijn en zullen daaraan — als afzon-

derlijke aflevering — eene inhoudsopgave, een register en

eene lijst van errata worden toegevoegd. Van de hier ge-

boden gelegenheid maak ik gebruik, om opgave te verzoeken

van ontdekte errata; een paar leden waren reeds zoo actief,

eene dergelijke lijst aan mij toe te zenden.

Omtrent onze Bibliotheek zal onze Bibliothecaris, Prof.

DE MEIJERE, U zoo aanstonds verslag uitbrengen.

Onze Penningmeester, de Heer VAN DER HOOP, is daaren-

VERSLAG. LXV

tegen door ernstige ongesteldheid niet in de gelegenheid,

zijn finantieel verslag hier ter tafel te brengen !).

Betreffende onze Vereeniging zou ik hiermede mijn verslag

kunnen besluiten. Te vermelden vallen echter nog twee

feiten van niet geringe entomologische beteekenis.

Het eene is meer in het bijzonder van belang voor onze

Nederlandsche Coleopterologen, en gij allen begrijpt reeds,

dat ik op het oog heb het in druk verschijnen van de

„Nieuwe Naamlijst van Nederlandsche Coleoptera” van de

hand van onzen EVERTS. Hij heeft daarmede weder een

onschatbaren dienst bewezen aan de wetenschap en aan zijne

collega's. Getrouw aan de traditie, heeft EVERTS gedurende

de bewerking van de Naamlijst (ik heb er een 50-tal brieven

met hem over gewisseld !) steeds gesproken van ,,mijn laatste

werk’, wat ik toen slechts met een veelbeteekenenden glim-

lach weersproken heb. Mèt U was ik echter de overtuiging

toegedaan, dat hij er toch niet mede zou uitscheiden, ja

niet kan uitscheiden, de nog voortdurend door hem of

anderen ontdekte ,,novitates’’ wereldkundig te maken; ik

steunde daarbij tevens op de ondervinding, dat op eene

„laatste voorstelling’ ook nog eene ,,allerlaatste’’ pleegt te

volgen, zoo niet nog eene „onherroepelijk allerlaatste’ of

eene „allerlaatste op vereerend verzoek”. En ziet, de uitkomst

heeft mij in het gelijk gesteld, want op de Naamlijst is

reeds weder, in het Mei-nummer der Entomologisch Berichten,

een „Vijfde Vervolg op het aanhangsel in Coleoptera Neer-

landica III” gevolgd, terwijl ik er zeker van ben, dat reeds

weder aan een „Zesde Vervolg” gewerkt wordt.

Laat mij den wensch uitspreken, dat wij nog lang niet aan

het „onherroepelijk allerlaatste” vervolg toe zijn en dat onze

nestor-coleopteroloog er in lang nog niet „het bijltje’, laat

staan ,.den photeclector” bij zal behoeven neder te leggen!

Een ander feit, en wel van internationale beteekenis, is,

gelijk U allen reeds bekend is, dat een wereld-congres van

entomologen in Juli van dit jaar in Zürich gehouden zal

worden. Afgezien van het belang voor de wetenschap, is het

1) Door het overlijden van den Heer VAN DER HOOP moet de publi-

catie van het finantieel verslag uitgesteld worden tot het Verslag der

eerstvolgende Wintervergadering.

LXVI VERSLAG,

ook van niet te onderschatten beteekenis voor de onderlinge

verhoudingen der beschaafde volken, dat dergelijke inter-

nationale bijeenkomsten weder gehouden worden.

Thans rest mij alleen nog, den wensch uit te spreken, dat

deze bijeenkomst zich op waardige wijze moge aansluiten bij

vorige Zomervergaderingen; dat, nadat de huishoudelijke

zaken behartigd zullen zijn, belangrijke entomologische mede-

deelingen zullen worden ter tafel gebracht, dat de banden

van vriendschap, die ons verbinden, nog nader zullen worden

toegehaald, en dat eene geslaagde excursie morgen de kroon

op ’t geheele ,,werk’’ moge zetten!’

Hierop wordt aangenomen het voorstel van het Bestuur,

om de rekening en verantwoording van den penningmeester

als accoord te beschouwen, nadat deze zal goedgekeurd zijn

door de commissie ad hoc, bestaande uit de heeren J. B.

CORPORAAL en L. J. TOXOPEUS.

Tot leden der Commissie tot het nazien van het finantieél

beheer over 1925—’26 worden benoemd de heeren C.P. G.

C. BALFOUR VAN BURLEIGH en E. D. VAN DISSEL. Beide heeren

hebben deze benoeming aanvaard.

De Bibliothecaris brengt uit het volgende

Verslag omtrent den toestand der bibliotheek 1925.

Mijne Heeren,

Al weder is een jaar verloopen, sinds ik U omtrent onze

bibliotheek een gereedkomen der definitieve lokaliteiten in

het gebouw van het Koloniaal Instituut in uitzicht stelde.

Er is in dit jaar in alle deelen van dit gebouw hard gewerkt,

maar de omvang is een dusdanige, dat ook nu de leeszaal

nog niet voor gebruik gereed is, wat echter, naar het zich

laat aanzien, weldra het geval zal kunnen zijn. Tijdelijk

tot leeszaal ingericht is een reeds dichter dan vroeger bij

onze boekerij gelegen lokaal, zoodat toch reeds verbetering

bereikt is. Wel is er nog eene tamelijk lange wandeling door

het omvangrijke bouwwerk noodig om er te komen, maar

dit geeft het voordeel, dat men daardoor tevens een indruk

verkrijgt van de degelijke inrichting dezer grootsche stichting.

De bewaarzalen voor onze boekerij zelf zijn intusschen reeds

VERSLAG. LXVII

geruimen tijd geheel klaar en blijken goed te voldoen; het

is er licht, droog en er is overvloedig ruimte voor uitbreiding.

Evenals andere jaren kwamen weder een aantal geschenken

in en wel van de volgende heeren:

jim Dr: Edi Everts Dr’ A. CrOudemans, €: Janet, L. GE.

Kalshoven, E. Jacobson, Dr. L. Menzel, F. Silvestri, C. J.

Willemse, J. H. Jurriaanse, R. Kleine, Dr. J. A. Bierens de Haan,

DEWESIENde>Bussy, €] Sprenger) Di KM. Heller, G:

Geisler, Dr. A. Dampf, E. Bergroth, Prof. Dr. J. C. H. de

Meijere, Ir. G. A. Graaf Bentinck, R. van Eecke, Dr. D. Mac

Gillavry, M. Caland, A. Reijne, J. B. Corporaal, K. J. W. Bernet

Kempers, E. Dettmer S.J., S. A. Arendsen Hein, R. Ober-

thir, Dr. G. Romijn. Bovendien van de Instellingen: Kon.

Zoël. Genootsch. Natura Artis Magistra, Nederl. Dierk. Ver-

eeniging, Brit. Mus. Nat. History, U. S. Nation. Museum,

Smithson. Institution, Soc. Entom. Cechoslovaniae, Ontario

Department, Soc. Agr. de ciencias natur., Instituut voor

Plantenziekten, Zoölog. Museum Buitenzorg.

Een aantal ontstane hiaten in de tijdschriftreeksen werd

op aanvrage aangevuld. De overige tijdschriften in ruil of

abonnement werden geregeld ontvangen.

Loopende over het tijdvak van 1 Januari tot 31 December

1924 bedroeg het aantal uitgeleende boeken op 217 bons,

zijnde aan 32 diverse personen, een totaal van 560. Het

aantal bezoekers over hetzelfde tijdvak was 116.

Aankoop geschiedde voorzoover onze geldmiddelen dit

toelieten. Het jaarlijksch budget voor de bibliotheek is echter

van betrekkelijk geringen omvang. Ook mij heeft het der-

halve zeer verblijd, dat vanuit den kring onzer leden stemmen

opgingen, om hierin te voorzien, door een fonds bijeen te

brengen, voornamelijk met het doel, om in de hiaten aan

belangrijke, vooral Amerikaansche tijdschriften te kunnen

voorzien. Het plan viel in zoo goede aarde, dat daaraan reeds

zeer spoedig een begin van uitvoering kon gegeven worden

en reeds eenige zeer gewenschte serieén konden worden

aangeschaft, die misschien over eenige jaren niet meer of

alleen tegen hoogeren prijs verkrijgbaar zouden zijn. Zoo

zijn aangeschaft Entomological News, en de Annals Entomol.

Society of America, terwijl de serie van den Canadian En-

LXVIII VERSLAG.

tomologist zeer belangrijk werd aangevuld. Door den ,,uit-

vinder’ van het denkbeeld werd het 80-jarig bestaan der

Vereeniging als aanleiding aangevoerd, maar ik ben overtuigd,

dat dit slechts een voorwendsel is en dat de liefde onzer

leden voor onze boekerij van zoodanigen aard is, dat elk

jaarcijfer met gelijk succes tot het doel zou hebben geleid.

Het gewone woord van aanbeveling onzer bibliotheek in

de belangstelling der leden kan ditmaal gerust achterwege

blijven. Ik wil slechts eindigen met dank en hulde aan allen,

die haar zoo ruimschoots hebben bedacht.

De heer Mac Gillavry deelt mede, dat weder eenige bij-

dragen voor de bibliotheek bij hem zijn ingekomen.

De heer Corporaal deelt mede, dat door hem op het

wetenschappelijk gedeelte der vergadering en op de excursie

zal worden geïntroduceerd de heer Mr. W. F. J. LAAN,

eigenaar van Singraven bij Denekamp.

De vaststelling van de plaats, waar de volgende zomer-

vergadering zal worden gehouden, aan de orde zijnde, worden

de volgende plaatsen voorgesteld: Vaals (door den heer

EVERTS), Veenendaal (door den heer BALFOUR VAN BURLEIGH),

Laag Soeren (door den heer TUTEIN NOLTHENIUS), ergens aan

de Zuiderzee (door den heer JURRIAANSE). Na eenige discussie

en daarop gevolgde stemming, blijkt de meerderheid der

vergadering te zijn vóór eene plaats in het centrum des

lands, liefst Laag Soeren of Veenendaal, maar de detinitieve

vaststelling daarvan wordt aan het Bestuur overgelaten.

Hierop stelt de Voorzitter aan de orde de verkiezing van

twee nieuwe bestuursleden in de plaats van de heeren R.

VAN EECKE en Jhr. Dr. ED. J. G. EVERTS, die beiden wenschen

af te treden. De Voorzitter wijdt hun eenige waardeerende

woorden. Bij de daarop volgende schriftelijke stemming

blijken met groote meerderheid gekozen te zijn de heeren

J. B. CORPORAAL en Dr. D. MAC GILLAVRY, die beiden zich

bereid verklaren, hunne benoeming te aanvaarden.

Het voorstel van het Bestuur, om / 11.— bij te dragen

in de kosten van het biologisch station nabij Gerritsflesch,

wordt aangenomen.

VERSLAG, LXIX

De heer Balfour van Burleigh licht, ook namens den heer

VAN DISSEL, een voorstel toe, om te overwegen de contributie

eenigszins te verlagen.

Prof. Weber wijst erop, dat het Tijdschrift herhaaldelijk

subsidie heeft genoten van het Zoölogisch Insulindefonds,

maar dat op dezen steun in de eerstkomende jaren niet

gerekend zal mogen worden.

De heer Tutein Nolthenius oppert het denkbeeld, eene

categorie juniores-leden in te stellen tegen verlaagdecontributie.

Een en ander zal door het Bestuur worden overwogen.

De Voorzitter deelt mede, dat het rijkssubsidie voor de

uitgave van ons Tijdschrift voor 1925 wederom ís toegestaan.

Op verzoek van de firma MARTINUS NIJHOFF te ’s-Graven-

hage wordt medegedeeld, dat deze firma thans den prijs van

Dr. Ep. EVERTS werk „Coleoptera Neerlandica” voor de leden

onzer Vereeniging lager gesteld heeft. De meeste aanwezigen

zijn echter reeds in het bezit van dit werk.

De heer Tutein Nolthenius stelt voor ruil van het orgaan

der Société Namuroise tegen de Entomologische Berichten.

De heer Coldewey vraagt, of het mogelijk is, de Ento-

mologische Berichten te completeeren. Eenige nummers zijn

uitverkocht, maar de heer L. H. D. DE Vos TOT NEDERVEEN

CAPPEL blijkt bereid te zijn, van zijne duplicaat-nummers

aan de medeleden af te staan.

Thans is aan de orde de benoeming van afgevaardigden

op het 3° Internationale Congres voor Entomologie, op 19— 28

Juli te Zürich te houden. De vergadering besluit, dat de daar-

heen gaande leden afgevaardigden uit hun midden zullen be-

noemen. De heeren BRANTS, EVERTS, JURRIAANSE, KLYNSTRA,

TOXOPEUS en VALCK LUCASSEN zijn van plan, er heen te gaan’).

Hierop zijn aan de orde de

Wetenschappelijke mededeelingen.

De heer Everts deelt mede, dat een nieuw werk van Dr.

WASMANN verschenen is, getiteld : Die Ameisenmimikry, Ein

1) Gedurende de reis werd deer de heeren besloten, dat het Here-

lid Jhr. Dr. Ep. J. G. EVERTS en het Bestuurslid Dr. D. MAC GILLAVRY

de Vereeniging officieel zouden vertegenwoordigen.

LXX VERSLAG,

exakter Beitrag zum Mimikryproblem und zur Theorie der

Anpassung. Dit is de 250° bijdrage tot de kennis der Myr-

mecophilen, van de hand van den bekenden myrmecoloog en

kenner der myrmecophilen.

Spr. laat het werk ter bezichtiging rondgaan, maar geeft

nu geene nadere bepreking, daar een uitvoerig referaat later

in de Entomol. Berichten zal verschijnen.

In de Abh. des Nat. Vereins Bremen, Bd. 25, 1924, p. 358—

481, geeft J. D. ALFKEN eene verhandeling, getiteld: Die

Insekten des Memmert. Zum Problem der Besiedelung einer

neu entstehenden Insel.

Dit eilandje is een product van den laatsten tid, gelegen

tusschen Borkum en Juist. O. LEEGE en J. D. ALFKEN hebben

het biologisch onderzocht. Het aantal insecten daar aange-

troffen is verbazend groot; er werden nl. verzameld: 524

kevers, 354 Hymenoptera, 71 vlinders, 358 Diptera, 23 net-

vleugeligen, 21 libellen, 6 rechtvleugeligen en 82 Rhynchoten.

Spr. doet eene vraag, namens den Heer RüSCHKAMP in

Bonn, die zich bezig houdt met de studie der Chrysomelinz-

vleugels. Hij schrijft: „Ausser Melasoma populi ist mir nie

ein Vertreter der Chrysomelinz fliegend zu Gesicht gekommen

und ich ware Ihnen dankbar, wenn sie auf einer der Ver-

sammlungen darüber mal eine Rundfrage veranstalten wollten.

Auf das Ergebnis bin ich sehr gespannt.”

De Heer Mac Gillavry, die bezig is te verzamelen wat

hij nog over de entomologische fauna van Terschelling kan

te weten komen en in ’t algemeen alles noteerde wat over

onze Noord- (en Zuider-)zee-eilanden gepubliceerd is, ver-

zoekt zijnen medeleden dringend, alles wat hun bekend is

omtrent deze eilandenfauna aan hem, en over de Coleoptera

aan den Heer v. D. WIEL te willen mededeelen. Nu de afsluiting

van de Zuiderzee voortschrijdt, is het noodig vast te leggen

hoe de fauna nu is, daar er zonder twijfel door genoemd

groot waterbouwkundig werk wijzigingen zullen ontstaan.

De Heer de Meijere deelt mede, dat hij van ons medelid,

den Heer IL. H. SCHOLTEN, besin December l.]2eeniseshon-

derden puparién van Dipteren toegezonden kreeg, welke deze

te Herwen bij Lobith had verzameld uit aanspoelsel van de

VERSLAG. LXXI

in 1924 vroegtijdig plaats gehad hebbende overstrooming

onzer rivieren. In de kamerwarmte kwamen reeds dadelijk

exemplaren uit en dit ging een paar maanden zoo door met

een maximum omstreeks midden Januari.

Daar te verwachten was, dat het meerendeel der soorten

welbekend zou zijn, en het vooral ging om de bijbehoorende

puparia te leeren kennen, was eene bijzondere kweekmethode

met voldoende scheiding van het materiaal noodzakelijk.

Eenige werden op vochtige aarde in gewone drinkglazen

gekweekt, maar nog beter beviel de kweek in kleinere, 4—8 cm.

lange buizen van verschillende wijdte, die met eene kurk waren

gesloten en waarin eenig vochtig mos was gebracht. Op deze

wijze kwamen een aantal vliegen uit en waren gemakkelijk

met het bijbehoorende puparium te bewaren. Het bleek niet

noodig, elk puparium afzonderlijk te houden, mits het ver-

schil in grootte of een ander opvallend verschil maar eene

verwisseling, ook bij gelijktijdig verschijnen, uitsloot. In totaal

kwamen ca. 66 Dipteren-soorten uit, waarvan de meeste door

spr. nooit en vele ook niet door anderen ooit gekweekt waren,

zoodat het materiaal nog nadere beschrijving verdient. Voor-

loopig kan hier eene lijst gegeven worden van de verkregen

soorten. Sommige verschenen in aantal, zoo vooral Hebecnema

umbratica MG., Chortophila dissecta MG., Myopina reflexa R.D.,

Scatophaga merdaria F. en stercoraria L., Tricopalpus frater-

nus MG. Er waren ook een paar zeldzame soorten bij, o.a.

Liriomyza ornata MG., Themira ciliata STAEG., en bovendien

eene soort, nieuw voor onze fauna, nl. Phélygria obtecta BECK.

Van belang was ook, dat van 2 soorten van Agromyzinen,

waarvan spr. de puparién of larven nog niet kende, de

puparia blijkens de uitgekomen vliegen in het materiaal

aanwezig waren en zijn Agromyzinen-onderzoek daardoor

aangevuld kon worden.

Omtrent de eigenlijke levenswijze der soorten kan natuurlijk

nog niet veel worden vermeld. Van de gekweekte soorten

zijn een aantal geregeld aan waterkanten te vinden, van de

meeste is ook volgens BRAUER’s Süsswasserfauna de levens-

wijze der larven nog onbekend. Andere, zooals de Agromy-

zinen, hebben mineerlarven, die in de aarde verpoppen en

onder de Anthomyinen zullen er ook wel verscheidene zijn,

LXXII VERSLAG.

die oppervlakkig in de weilanden als puparium lagen en door

het water zijn meegevoerd. Merkwaardig zijn eenige puparién

van Hydromyza livens FALL., van welke soort de larve in

bladeren en bladstelen van gele plompen (Nuphar luteum)

mineert en waarvan spr. jaren geleden (in 1895) de meta-

morphose in ons Tijdschrift uitvoerig beschreven heeft.

De volgende soorten waren vertegenwoordigd:

Cecidomyidae : 1 soort, volgens het puparium waarschijn-

lijk eene Mayetzola.

Phoridae: 1 puparium.

Syrphidae: Chilosia vernalis FALL., intonsa Löw, Syrphus sp.

(waarschijnlijk, naar het puparium).

Tachininae: Sarcophaga sp.

Anthomyinae: Haematobia stimulans MG., Lyperosia irri-

tans L., Muscina hortorum FALL. 2, Myospila meditabunda F.,

Mydaea duplicata MG., Hebecnema umbratica MG. in aantal,

Hydrophoria divisa MG., Hylemyia lasciva ZETT., pullula

ZETT., fugax MG, Pegomyia hyoscyami PANZ., Chortophila

aestiva MG., cilicrura ROND., cinerella FALL., dissecta MG.

in aantal, zuZersecta MG., octoguttata ZETT., Anthomyia di

vialis L., Myopina reflexa R.D. in aantal.

Cordylurinae: Scatophaga merdaria F. en stercoraria L.

in aantal, Phrosza albilabris FALL. Hydromyza livens FALL.,

Tricopalpus fraternus MG. in aantal, puncripes MG.

Sciomyzinae: Sciomyza obtusa FALL, Ditaenia grisescens

MG., cenerella FALL., Sepedon sphegeus F. (naar het puparium).

Sepsinae: Sepsis flavimana MG., nieripes MG., Enicita annu-

lipes MG., Themira putris L., pusilla ZETT., ciliata STAEG.

Drosophilinae: Drosophila fenestrarum FALL.

Agromyzinae: Agromyza nigripes MG., Domomyza nana MG.,

Liriomyza orbona MG., ornata MG., Napomyza glechomae KALT.,

Phytomyza nigra MG., Brischkei HEND., rufipes MG.

Ephydrinae: Clasiopa obscurella FALL, Philygria obtecta

DECK ine An. sp.

Borborinae: Borborus equinus FALL., uncinatus DUDA,

Limosina humida HAL.

Bovendien zond de Heer SCHOLTEN een aantal imagines,

in het aanspoelsel door hem reeds eind November verzameld

of verkregen, welke bleken te behooren tot: Scatopse notata L.,

VERSLAG. LXXII

een Szmuhum 3, Lonchoptera lutea PANZ. en furcata FALL.

. Fannia canıcularis L. 9, Drosophila funebris F., Hydrellia gri-

seola FALL. en ranunculi HAL., Scatella paludum MG., Sphaero-

cera subsultans F., Borborus equinus FALL. in aantal, een paar

Limosina-soorten, o.a. L. crassimana HAL. en kumida HAL.

In het geheel waren dus van 55 soorten de puparia aan-

wezig, terwijl nog van 10 andere de imagines werden ge-

vonden.

De heer Mac Gillavry deelt het volgende mede:

Einde 1924 ontving Spr. van ons medelid W. H. WACHTER

eenige mieren (Laszus umbratus NYL.), door hem opgevischt

uit een zeewaterplas aan het strand te Zandvoort 30—31 VII

1924, met verzoek hem over de beteekenis van deze vondst

te willen inlichten. Door opwoelen van het zand kwamen

in twee dagen verscheidene doode en half levende exem-

plaren te voorschijn.

Daar deze exemplaren, gg en 99, alle gevleugeld waren,

lag het meest voor de hand, hier te denken aan dieren, die

tijdens de paringsvlucht verongelukt waren, en niet aan een

geval analoog aan de ,,zeewatermieren op Ameland”, in de

Entom. Ber. Vol. V, No, 106, 1 Maart 1919, p. 122—126

door pater H. SCHMITZ beschreven. Daar het voorkomen

van mierennesten in moerassen of op plaatsen, die door zoet-

of zoutwater overstroomd kunnen worden, nog weinig ver-

meld is, doet Spr. de mededeeling van het voorkomen van.

Myrmica ruginodis NYL. en M. laevinodis NYL. in het moe-

rasje te Oosteinde bij Aalsmeer, welk moerasje ook overigens

interessant is. (Zie o.a. mededeelingen van den heer TOXOPEUS

ese ve Hat. EXIM. Verslag pi XXI, noot, die op deze

zelfde vindplaats slaan).

In eene publicatie van G. VON FRAUENFELD, Zoologische

Miscellen XI, Bd. XVII der Abh. d. Zool. Bot. Ges. 1867,

p. 425--502, waarvan het tweede deel ,,Zur Flora und

Fauna von Neu Caledonien” heet, vond Spr. op p. 485 de

opmerking: „Eine Ameise lebt am Ufer in dem vom Meere

getränkten Sande”.

Ik vermoed dat Formica picea NYL. bij ons ook wel elders

dan in Brunssum te vinden zal zijn.

LXXIV VERSLAG.

De heer Jurriaanse deelt mede, dat sommige insecten en

andere voorwerpen bij het conserveeren in gewonen brand-

spiritus, de blauwe kleurstof daarvan meer of minder op-

nemen, hetgeen natuurlijk ongewenscht is.

Een eenvoudig middel nu, om deze hinderlijke kleurstof

uit den spiritus te verwijderen, bestaat in het mengen van

ca. 15 gram Norit met 1 Liter brandspiritus.

Men schudde dit mengsel van tid tot tijd gedurende

enkele dagen flink en late het dan rustig bezinken. Heeft

men geen tijd om op het bezinken te wachten, dan moet

het mengsel door dubbel fltreer-papier worden gefiltreerd.

Natuurlijk zijn door deze bewerking de bestanddeelen,

die den alcohol voor consumptie ongeschikt maken, niet

verwijderd, zoodat men zorg moet dragen, dat de flesch

duidelijk worde geétiketteerd !).

De heer Bentinck laat ter bezichtiging rondgaan een 2

met zakje van Æpichnopterix retiella NEWM., door hem e. |.

gekweekt. De rups werd omstreeks midden April door hem

gevonden te Diemen Het. v. DIE plato, seetteene

afbeelding, vervaardigd door Mr. A. BRANTS, van £ en zak,

welke volkomen met dit voorwerp overeenkomt; alleen is

in de afbeelding het zakje 3 m.m. langer dan voornoemd

exemplaar. Drie dagen na het vinden van de rups verpopte

deze zich, en op. 17 Nei; vertoonder zich de vider die,

zooals gewoonlijk, den zak niet verliet. Een 4-tal zeer gave

dd van deze soort, eveneens te Diemen, tusschen 6 en 15

Mei 1925, als imagines bemachtigd, gaan mede rond.

De heer Coldewey deelt mede, dat hij tijdens de hittegolf

in Juli 1923 onder vele andere vlinders op zijne kamer in

Doetinchem een Caradrina-wijfje heeft gevangen, dat wel

veel op C. quadripunctata F. gelijkt, maar toch eenige op-

vallende punten van verschil vertoont. Vergelijking met de

talrijke exemplaren van quadripunctata in de Standaardver-

zameling van onzen Voorzitter sterkte hem in zijne meening,

dat wij bier met eene andere soort te doen hebben. Door

1) Eene tijdens de vergadering genomen proef toonde aan, dat ook

sterk zonlicht in enkele uren de blauwe kleur kan doen verdwijnen,

VERSLAG. LXXV

de beschrijvingen in SPULER en SEITZ — welke hij voor-

leest — kwam hij op Caradrina selini B, Daar Caradrina’s

uiterst moeilijk te determineeren zijn, bestelde hij een paartje

van C. selini B. bij STAUDINGER. In een doosje, dat hij ter

bezichtiging laat rondgaan, staat nu de bewuste vlinder te

midden van een paartje C. quadripunctata F. en de gekochte

ex. van C. selini B. Het eenige onderscheid, dat Spreker

tusschen deze laatste en zijn ex. kan ontdekken, is gelegen

in de tint, die bij het Nederlandsche ex. meer blauwachtig

grijs en bij de Duitsche vlinders eenigszins roodachtig grijs

is. Hij hoopt, dat Dr. J. TH. OUDEMANS binnenkort zal

kunnen uitmaken, of wij hier werkelijk eene nieuwe soort

voor onze fauna vóór ons hebben.

De heer Uyttenboogaart geeft het volgende verslag van

Eene drieweeksche coleopterologische excursie

op Gran Canaria en Teneriffe.

„De omstandigheid, dat mijne vrouw om gezondheids-

redenen een paar maanden op de Canarische eilanden ging

doorbrengen, deed bij my het plan rijpen om te trachten

eene verzameling coleoptera van enkele dezer eilanden, welker

fauna naar ik meen in onze Nederlandsche collecties nog

slecht vertegenwoordigd is, bijeen te brengen.

Mijne echtgenoote, als altijd trouwe helpster, begon in

Februari en Maart op Gran Canaria te verzamelen, gewapend

met parapluie, sleepnet, waternet en spade en na mijn komst

op 1 April verplaatsten wij ons jachtveld naar Teneriffe,

om ten slotte op 25 en 26 April nog twee zeer succesvolle

excursies op Gran Canaria te maken, resp. in de duinen

tusschen Las Palmas en de Isleta en langs de kust in de

nabijheid van Telde. Mijne vrouw, wier vertrek op 4 Febr.

vrij plotseling plaats had en die dus geen deel meer kon nemen

aan de bestudeering van WOLLASTON’s werk „Coleoptera

Atlantidum”, verzamelde wat voor de hand kwam volgens

de haar bekende, bij ons te lande toegepaste methoden. Ik,

daarentegen, met WOLLASTON als gids, besloot meer stelsel-

matig te werk te gaan en door beperking van het gestelde

doel, den korten tijd zoo goed mogelijk te gebruiken.

LXXVI VERSLAG.

Eenige algemeene opmerkingen over den tegenwoordigen

toestand der beide bezochte eilanden mogen voorafgaan.

Sinds den tijd, waarin WOLLASTON, GRAY en de gebroeders

CROTCH op de Canarische eilanden verzamelden, is daar,

althans op de 5 westelijke, veel veranderd. Nieuwe cultures

zijn opgebloeid en gedeeltelijk weer te niet gegaan, maar

gestadig is de bevolking dichter geworden en zonder den

opbloei der havens van Las Palmas en Santa Cruz de Tene-

riffa, benevens het groote succes der bananencultuur, zou het

bevolkingsvraagstuk reeds nijpend zijn geworden.

De gevolgen van deze bevolkingstoename zijn voor de

oorspronkelijke flora en fauna fataal geweest. De grond, dien

de menschen niet voor hunne cultures in beslag namen,

werd kaal geslagen, daarna door geiten en schapen afgeweid.

Waar nog overblijfselen der oorspronkelijk zoo rijke bewou-

ding overbleven, werd de bodem verarmd door het weghalen

van alle afgevallen blad en dood hout.

Dat men desniettemin nog nagenoeg de geheele oorspron-

kelijke flora, zij het gedecimeerd, terug vindt, bewijst hare

onuitputtelijke levenskracht. Zegevierend houdt zij stand,

zoowel tegen de domheid en vernielzucht der menschen, als

tegen de ingedrongen elementen der tegenwoordige Euro-

peesche flora. Zoo zijn er dan nog vele plekjes te vinden,

waar men zich geheel in de tertiaire periode der Europeesche

flora verplaatst kan wanen. Op Teneriffe zijn deze oases in

de cultuurwoestijn, althans langs de noordkust, slechts zelden

gemakkelijk bereikbaar, langs de zuid- en westkust is nog

veel ongecultiveerd land, doch daar is weer zeer moeilijk

onderdak te vinden. De prachtige landschappen in het hoog-

gebergte van Teneriffe zijn slechts na urenlangen rit op een

muildier te bereiken, Een tocht naar de Canadas (de ruimte

binnen de cirkelvormige omwalling van de piek) vordert

minstens twee, naar den top van de Piek minstens drie dagen,

op zulke tochten moeten dekens, levensmiddelen en zelfs

een voorraad drinkwater worden medegenomen. Eene ento-

mologische excursie naar Piek en Cañadas is niet voor Mei

aan te raden, zoodat ik mijne tochten in het hooger gedeelte

van Teneriffe beperkte tot de omgeving van de Agua Mansa

boven Orotava en het laurierenbosch van Las Mercedes boven

VERSLAG, LXXVII

La Laguna. Deze excursies leverden, niettegenstaande ijverige

aanwending van zeef en photeklektor, zoo weinig op, dat ik

van tochten naar andere hooggelegen plaatsen afzag.

Nog een enkel woord over de hoteltoestanden, voor dat

ik tot het uitsluitend entomologische verslag overga. Deze

zijn uiterst primitief, doch daarmede zou men desnoods ge-

noegen kunnen nemen, indien niet prijzen werden gevraagd,

waarvoor men in Europa pension kan krijgen in werkelijk eerste

klasse hotels. Op de Canarische eilanden ontbreekt in de

hotels elk comfort, de meubileering is schamel, men slaapt

op zeegrasmatrassen en de bediening is slecht. Het eten is,

enkele uitzonderingen daargelaten, matig tot slecht. De on-

dervinding leerde ons, dat het beste is om, althans in de

grootere plaatsen, eene kamer te huren in een Spaansch hotel

garni en in Spaansche restaurants te eten.

De hotelkamers zijn daar even schamel als in de Engelsche

en Duitsche hotels, maar men betaalt dan ook geen prijs,

die omgekeerd evenredig aan het comfort is, terwijl men in «

vele Spaansche restaurants (bijv. Club Nautico te Puerto de

la Luz en Hotel Madrid te Las Palmas) voortreffelijk eet

voor matigen prijs. Bovendien heeft men zoodoende het

voordeel vrij te zijn in den tijd en de plaats der maaltijden,

wat voor een entomoloog van groote waarde is.

Het vroege voorjaar was dit jaar op de Canarische eilan-

den ongewoon koud en vochtig, zoodat in April, toen in-

middels het klimaat, althans naar ons begrip, verrukkelijk

geworden was (de Canariërs vonden 70° F. in de schaduw

nog veel te koud), de insecten nog betrekkelijk schaarsch

waren. De gebraden duiven zijn ons dan ook niet in den

mond gevlogen. De vrij groote collectie, die wij ten slotte

bijeen brachten, is het resultaat van harden arbeid en heeft

menigen zweetdruppel gekost.

Zooals reeds gezegd, achtte ik eenige beperking van het

gestelde doel raadzaam en dus nam ik mij voor te trachten,

in de eerste plaats zooveel mogelijk van de merkwaardige

Euphorbiafauna te verzamelen. Zooals bekend, is de Euphor-

biaflora op de Canarische eilanden op bijzondere wijze ont-

wikkeld, vooral in de succulente vormen en heeft zich daar-

aan eene fauna, hoofdzakelijk van coleoptera, aangepast, die

karakteristiek voor deze eilanden is.

LXXVIII VERSLAG.

Daar begonnen nu al dadelijk de moeilijkheden! De eerste

4 dagen van April zochten wy ijverig op Gran Canaria

naar doode of stervende takken van Euphorbia’s, maar te

vergeefs. leder dood houtje wordt door de bevolking onmid-

dellijk weggesprokkeld. Wel klopten wij nogal wat kevers

van bloeiende Euphorbia’s, waarmede mijn vrouw te voren

ook al succes had gehad. Op Teneriffe leverde ook dit klop-

pen niets meer op; behalve canariensis, waren alle Euphor-

bia’s uitgebloeid. Reeds den eersten dag vonden wij echter

een E. pescatoria met een dood takje, waaruit een Aphanarthrum

sp. in aantal en nog een paar andere soorten in enkele ex.

werden verkregen. Van E. canariensis zagen wij vele prach-

tige exemplaren, maar op onbereikbare rotspunten. Toen

loofde ik aan een paar kinderen eene premie uit voor doode

takken van den ,,Cardon”. Wederom te vergeefs; na een

paar peseta’s als poedelpremie betaald te hebben voor kern-

gezonde takken (goed voor herbariummateriaal), meende ik

alle hoop te moeten opgeven, toen wij toevallig, bij den

keukenuitgang van het hotel Taoro in een moestuintje, een

reuzen-exemplaar ontdekten met talrijke doode takken aan

de onderzijde. Eenige dagen lang deden wij nu maar niets

anders dan doode euphorbiatakken in de parapluie uit elkaar

pluizen. De oogst was enorm en ik ben overtuigd, vrijwel

alle soorten, die in dezen tijd van het jaar als volkomen

insect voorhanden zijn, verkregen te hebben, de meeste in

groot aantal, In het park van hetzelfde hotel vonden wij

ook nog eene E. regis jubae met doode takken, die eveneens

een rijken oogst opleverden. Tusschen Sante Cruz en Guimar

vond ik later een stervenden, nog geheel vochtigen tak van

E. canariensis met Momalota (Atheta) canariensis en weder

een Aphanarthrum sp. in groot aantal. Het afbouwproces

| van E. canariensis kan ik na deze ondervindingen m.i. vrij

nauwkeurig weergeven: Zoodra de levenskracht uit een tak

van E. canariensis geweken is, hetzij door ouderdom, af-

snoering of afknakking, begint het topeinde op te drogen

en ontstaan daarin kleine spleetjes, waardoor allereerst mijten

en bacterién naar binnen dringen, die gaan teren op de

sappen, waarmede de door vele vezelige tusschenschotten

verdeelde, op een zuilencactus gelijkende takken, opgevuld

VERSLAG, LXXIX

zijn. Daarop volgt Afhcta canariensis, die vermoedelijk weer

van de mijten leeft. Van deze Afheta krioelen de takken

dan dermate, dat ik dit stadium het „Atheta-stadium”’ zou

willen noemen. Inmiddels schrijdt het uitdrogingsproces voort,

de reten aan het topeinde worden grooter, de rest van het

waterige sap verdampt en nu dringt een micro-lepidopteron

naar binnen en deponeert zijne eieren op de uitdrogende

tusschenschotten. De rupsjes eten deze op en het ,,lepidoptera-

stadium” is in vollen gang. Nadat de rupsjes verpopt en de

poppen uitgekomen zijn, treedt Tenedrio Crotch? op en ruimt

de excrementen, pophuiden, doode poppen en rupsen op.

Dit zou ik het „Tenebrio-stadium’’ willen noemen. Het duurt

slechts kort, vandaar dat Zeneödrro Crofchi zoo zeldzaam is.

(WOLLASTON vond er zelf geene enkele, de soort werd door

de Gebr. CROTCH ontdekt). Nu is de Euphorbia-tak van

binnen volkomen leeg en dient nog slechts als schuilplaats

voor spinnen, myriapoden, pissebedden en dergelijke. Eene

enkele maal vond ik er eene merkwaardige Ptinide en her-

haaldelijk Lathridiiden en Cryptophagiden in.

Aan de buitenzijde speelt het proces zich als alt af.

Nog voordat het melksap in den stervenden tak gestold is,

komen Aphanarthrum-soorten hunne eieren leggen. Zi

boren door de dunne, het chlorophyl bevattende schors

heen en deponeeren hun broed, zich door het melksap heen-

werkende, op het daaronder liggende hout. Dit is het ,,Apha-

narthrum-stadium”. Nadat het melksap volkomen gestold is

en dit gestolde melksap door den invloed van bacteriën in

ontbinding is overgegaan en dientengevolge het daaronder

liggende hout begint te rotten, komt Mesttes fusiformis

WOLL. hare eieren leggen. Leven de Aphanarthrum-larven

van het gestolde melksap (of misschien van de zich daarin

ontwikkelende Ambrosia-schimmels) tusschen schors en spint,

zoo wordt in het Mesites-stadium het hout volkomen tot

molm verwerkt door de Wesites-larven, zoodat ten slotte de

geheele tak tot poeder uiteenvalt. Tegelijk met de Mesztes-

larven, doch altijd in geringer aantal, treedt Mesoxenus

monizianus WOLL. op. In al deze verschillende stadia komen

weer de roof-insecten voor, die van de verschillende larven

en volkomen insecten leven. 7%anasimus Paivae heb ik

echter niet mogen bemachtigen. Wel vond ik de larve.

LXXX VERSLAG.

Aan het vernielingswerk van het hout werken ook nog

de larven van Cerambyciden (Stenalia) mede. Ik vond een

paar bijna volwassen larven in kurkdroog hout en hoopte

daaruit de volkomen insecten te kunnen kweeken; de larven

zijn echter gestorven.

Inmiddels werd ook niet verzuimd alle andere vangmethoden

toe te passen. Het zoeken onder steenen, een uiterst vermoeiend

werkje, leverde wel wat op, doch by lange na niet zooveel als

men na lezing van WOLLASTON’S werk zou mogen aannemen. .

Eenmaal om de, misschien wel 50 steenen, kwam er een

„geluksteen”’, waaronder een meer of minder talrijk gezel-

schap Tenebrioniden, een heel enkele maal eene Carabicide, te

vinden was. Curculioniden (Laparocerus sp.), door WOLLASTON

als talrijk onder steenen vermeld, vonden wij daarbij geene

enkele. Vele Tenebrioniden waren bij of onder mest te

vinden ; zij schijnen op de Canarische eilanden de Scarabaeiden

nagenoeg geheel te vervangen; slechts enkele Aphodzz komen

er voor. (Ootoma door WOLLASTON als een mestkever opge-

geven, is eene Melolonthide, waarvan de larve, evenals de

engerling der meikevers, schadelijk aan cultuurgewassen,

hoofdzakelijk den wijnstok, is). Wat ons opviel, was de

afwezigheid van Pzmelia’s, die in Z.-Europa, ook op klaar-

lichten dag, zoo talrijk aan mest zijn te vinden. Op Teneriffe

vonden wij slechts eenmaal een doodgetrapte Pzmelza. Prof.

KESTNER uit Hamburg vertelde mij echter, dat hij bij een

tocht naar de Canadas op circa 2000 M. hoogte talrijke

mestkevers, op Geotrupes gelijkend, aan mest had zien wer-

ken. Ik vermoed, dat dit Prmela ascendens is geweest. Prof.

K., die met eenige assistenten een paar maanden in de

Canadas ging verblijven, om den invloed van het klimaat

op het menschelijk lichaam te bestudeeren, heeft eene flesch

met zaagsel en azijnaether medegenomen, om voor mij

coleoptera te verzamelen; daarvan hoop ik goede resultaten

te zullen zien.

Op Teneriffe leverde noch kloppen, noch slepen veel op.

De oorzaak hiervan is vermoedelijk de krachtige zeewind;

want, zoodra wij een beschut plekje vonden met geschikte

vegetatie, was daar wel wat te vinden. Aan de Zuidzijde

van het eiland vond ik eenmaal eene groote bloeiende struik

VERSLAG, LXXXI

van Plocama pendula, waarop aan de windzijde niets te

vinden was, aan de lijzijde daarentegen vele Attalus, Anaspis

en Halticiden werden geklopt.

Op Gran Canaria had kloppen en slepen meer succes,

vermoedelijk omdat de vorm van het eiland medebrengt,

dat er veel meer beschutte plekjes zijn dan op Teneriffe.

Onder steenen vindt men nog de meeste kevers in de

cañonachtige barranco's op Teneriffe. Deze steilwandige

erosie-dalen werken blijkbaar als valkuilen. Andere goede

plaatsjes zijn de oude grafkelders der oorspronkelijke be-

woners (Guanches). Een Pristonychus sp. en meerdere soorten

Tenebrioniden, waaronder de groote, ook uit Zuid-Europa

bekende Slaps gages F., zijn regelmatige bewoners dezer holen.

Zooals gezegd, leverde het hooggebergte van Teneriffe mij

weinig op. Tot mijne verwondering, want ik had verwacht,

althans door zeven, vele merkwaardige soorten te zullen

bemachtigen. Op Corsica zeefde ik te Vizzavona, onmiddellijk

na het smelten van de sneeuw, vele coleoptera, waaronder

buitengewoon zeldzame soorten; op Teneriffe daarentegen

leverden eenige Liters zeefsel van de Agua Mansa 4, van het

laurierenbosch bij Las Mercedes 2 kevers op. Onder mos en

boomschors vond ik niets; aan de oevers der beekjes op

het eerstgenoemde terrein één, op het laatstgenoemde een

tiental Dembidtum's. Helaas ontbrak mij de tijd om aan de

zuidzuide van het eiland een tocht in het hooggebergte te

maken; ik moest mij beperken tot het verzamelen aldaar in

de buurt van Guimar op resp. 400 en 600 M. hoogte. In

die zône heerscht aan de zuidzijde nog Afrikaansch woestijn-

klimaat.

Aan de kust van Teneriffe zijn stranden zeldzaam, meestal

dalen de rotsen bijna loodrecht in den oceaan af. De bran-

ding is zeer sterk, zoodat schuim en fijn verdeeld zeewater

honderden meters diep landwaarts in gedreven worden.

Daartegen houden slechts enkele planten stand. Van de

boomvormige uitsluitend Tamarix gallica, verder slechts laag-

blijvende plantjes, meestal Mesembrianthemum-soorten, doch

ook eene kruipende Euphorbia. Dat de insectenfauna dezer

stranden niet rijk is, behoeft wel geen betoog.

Op Gran Canaria zijn de toestanden weer geheel anders,

LXXXII VERSLAG.

Hier stijgt niet, zooals op Teneriffe, het hooggebergte vanuit

zee vrij abrupt tot 2000 à 3000 M. hoogte op; de helling is

veel geleidelijker, de gemiddelde hoogte van de Cumbre

(graat) slechts 1300 M. (hoogste punt 1951 M.); de dalen

hebben dientengevolge een veel geleidelijker verval en zijn

meer in de lengte ontwikkeld. Aan den passaatwind wordt

een minder sterke hinderpaal in den weg gelegd, waardoor

de hoosachtige verschijnselen, die op Teneriffe zoo veelvuldig

en onaangenaam kunnen zijn, ontbreken.

Bovendien heeft Gran Canaria eenige duinen en een zand-

strand, die op Teneriffe volkomen ontbreken. Deze duinen

en strand bevinden zich tusschen Las Palmas en de Isleta,

en de havenstad Puerto de la Luz is er op gebouwd. Mijne

vrouw had reeds opgemerkt, dat deze havenstad zich snel

uitbreidt en dat dientengevolge onvermijdelijk binnen een

tiental jaren de geheele zeer merkwaardige fauna en flora

van dit kleine gebied zullen zijn verdwenen. Daarom heeft

zij er met ijver verzameld; te zamen hebben wij op 25

April nog een geheelen dag aan dit gebied gewijd en al

hebben wij niet alle door WOLLASTON vermelde soorten

kunnen terugvinden, toch hebben wij er rijken buit behaald.

Wat dat beteekent onder eene Afrikaansche zon, zullen de-

genen kunnen beseffen, die wel eens in de Sahara verzameld

hebben !

Opvallend was de rijkdom aan coleoptera in een ander

woestijngebied, n.1. de kust bij Telde, in den omtrek van het

visschersdorpje Melanara. De tamelijk vlakke bodem is hier

geheel met losse steenen bedekt, waartusschen de planten-

groei bestaat uit Mesembryanthemums en andere succulenten,

de eenige struikjes zijn Sonchus spinosus, door Prof. SCHRÖTER

met recht een plantaardigen egel genoemd. Onder die steenen

wemelde het van snuitkevers (Cleonus en Brachyderes), Cara-

biciden en Tenebrioniden, zoodat ik geen flesschen genoeg

bij mij had om alles te bergen, zelfs mijn brillehuis werd

volgepropt. Hier vond ik ook de eerste levende Pzmelza’s.

Eene kleine oase in deze woestijn vormde eene inzinking

van den bodem, die gebruikt was om een waterreservoir in

te bouwen, waar omheen eene bananenplantage was aange-

legd en een verwaarloosde tuin met bloemen en heesters.

VERSLAG. LXXXTII

Daar vloog in aantal een zeer Afrikaansch u'tziende groote

dagvlinder. Op de bloemen was echter geen enkele kever te

vinden; kloppen en slepen leverden niets op.

Nu nog iets over de resultaten van zeven in het kustge-

bied. De bananenplantages zijn vol afval, doch tot mijne

verwondering kwamen daarin slechts enkele Atheta’s en een

Ptenidium sp. voor.

Een composthoop in den botanischen tuin te Oratava

leverde wel veel coleoptera, doch meest alle dezelfde soorten,

die men in composthoopen in ons eigen land vindt. Mogelijk

bevindt zich onder de Trichopterygiden nog eene typisch

Canarische soort.

Door de afwijking van WOLLASTON's waarnemingen ver-

dienen nog de volgende vindplaatsen bijzondere vermelding:

Pheropsophus hispanicus DEJ. Mijne vrouw verzamelde hier-

van 10 exemplaren langs eene beek te Teror (+ 800 M.) op

Gran Canaria. WOLLASTON vermeldt deze soort uitsluitend

van Arguiniguin aan de zuidkust.

Carabus coarctatus BRULLÉ. Hiervan ving ik één exemplaar

onder een steen te Melanara (G. C.) aan de kust. WOLLASTON

vermeldt deze soort van Monte (500 M.) en verder uit het

hooggebergte van Gran Canaria.

Spr. laat ter bezichtiging rondgaan typische kevers uit, en

takken van Euphorbia canariensis, benevens afbeeldingen

van planten (van Prof. SCHRÔTER).

De Voorzitter brengt hulde aan Mevrouw UYTTENBOOGAART

voor hare medewerking bij het verzamelen.

De heer Lycklama à Nijeholt vermeldt de vangst van

Trifurcula atrifrontella STAINT., te Nijmegen 7. 9. 1021,

nieuw voor onze fauna, en van Acidalia interjectaria

Borsp. te Nijmegen 8. 7. 1924, een gewoon dier te Domburg,

doch in het binnenland zeer zeldzaam.

Verder stelt Spr. ter beschikking zijner collega’s eenige

min of meer zeldzame soorten van Lepidoptera.

De heer J. Th. Oudemans stelt ter bezichtiging een groot

aantal indische Lepidoptera, hem toegezonden door Dr. W.

DOCTERS VAN LEEUWEN, directeur van ’s Lands Plantentuin

LXXXIV VERSLAG,

te Buitenzorg. Genoemde vlinders werden alle door hem

gevangen op 29 Jan. 1924 aan boord van het s.s. „van Wijck”,

dat op weg was van Singapore naar Medan. Des avonds te

half acht was het schip dwars voor Rachado, een uitstekend

gedeelte van de kust van Malacca, en op ongeveer 20 K.M.

afstands daarvan. Toen begon het aan boord vliegen der

vlinders, ingeleid door eene Sphingide van het genus Macro-

glossa. Tegen acht uur zag men om elk licht tientallen

vlinders rondzwermen, die zich allengs op allerlei voorwerpen

nederzetten. Na half negen kwamen geene nieuwe exemplaren

meer opdagen. Voor zoover dit was na te gaan, kwamen de

dieren van de landzijde aanvliegen.

Daar de afstand van de kust veel te ver was, om te kunnen

aannemen, dat de vlinders door de lichten van de boot zouden

zijn aangestrokken, is de meest voor de hand liggende ver-

klaring deze, dat de boot een vlinderzwerm gekruist heeft.

Merkwaardig is ook, dat die zwerm dan uit een aantal soorten,

minstens 16, bestond, grootendeels Noctuiden. Enkele soorten

waren zeer algemeen, andere door slechts een paar voor-

werpen vertegenwoordigd. Zeer talrijk was de reeds genoemde

Macroglossa, die M. gilia H.S. bleek te zijn, terwijl ook eene

Hesperiide, Hasora chromus CRAM., in eenige exemplaren

voorkwam. |

Een uitvoerig verslag over deze ontmoeting werd door

den heer DOCTERS YAN LEEUWEN gepubliceerd in het tijd-

schrift „De Tropische Natuur”, 1924, No. 12, p. 182—185,

getiteld: „Een vlinderzwerm in de Straat van Malakka”.

Deze publicatie wordt door Spr. mede ter inzage rondgegeven.

Vervolgens laat Spr. eene roggeaar zien, waarop een aan-

tal eieren van Macrothylacia rubi L. zijn afgezet. Dit is weder

een geval, waarin het deponeeren der eieren op eene geheel

andere plant dan de voedselplant geschiedde. In de Ent. Ber.

werden reeds meerdere dergelijke gevallen beschreven.

Dan stelt Spr. ter bezichtiging een tak van eene roode

aalbessenstruik, waarop duizenden manlijke Cocciden-popjes

waren vastgehecht. De gevleugelde imagines kwamen weldra

uit, zoodat de pophuidjes thans verlaten zijn. Enkele imagines

zijn nog in de flesch, waarin de tak zich bevindt, aanwezig.

Ten slotte spreekt de heer O. over den gevreesden parasiet

VERSLAG. LXXXV

van het zaad van de Douglas-spar, Pseudotsuga taxifolia = Dou-

glasi. Deze Chalcidide, Megastzgmus spermotrophus WACHTL,

tot nog toe bij ons alleen uit uit Amerika geimporteerd zaad

voortgekomen, heeft zich nu ook in grooteren getale ontwikkeld

uit in Nederland (Apeldoorn) geoogst Douglas-zaad. Deswege

geconsulteerd, heeft Spr. geadviseerd, het zaad in ’t vervolg

steeds met zwavelkoolstofdamp te behandelen. De mogelijk-

heid is niet uitgesloten, dat wij dezen parasiet hier weer

kwijt raken, namelijk als wij eens een jaar treffen, waarin

de Douglas-spar hier in het geheel geene vruchten draagt,

althans niet in het aangetaste gebied. De Chalcidide zou

dan uitsterven bij gebrek aan gelegenheid, om hare eieren

af te zetten.

In elk geval verdient het aanbeveling, de zaaibedden ver

te houden van vruchtdragende Douglas-sparren.

De heer Tutein Nolthenius deelt mede op 18, 19 en 20

Mei een trek van Zzdellula quadrimaculata L. te hebben

waargenomen in Leuvenum. De libellen vlogen van circa

8 uur v.m. tot ‘smiddags 12 uur van Noord naar Zuid

tegen een vrij sterken Zuidenwind op. Zij schenen min of

meer in troepen te vliegen en vlogen daar waar dit mogelijk

was laag, om echter vlak bij het huis, waar Spr. ze waarnam,

naar boven te vliegen, dicht over het dak.

Zij schenen volstrekt niet naar haren weg te zoeken en

vlogen betrekkelijk snel, zonder zich ooit neer te zetten.

In den namiddag werd er geene enkele meer gezien. Den

eersten dag was de trek het sterkst; op 19 Mei werden

over eene frontbreedte van 60 Meter in 5 minuten 80 libellen

geteld. Ook in Harderwijk, op 8 K.M. afstand, vlogen ze in

massa in dezelfde richting. De temperatuur was gedurende

deze dagen circa 25° C. Zeer gaarne zal Spr. mededeelingen

ontvangen van hen, die dezen trek hebben waargenomen

Namens den heer Stärcke, niet ter vergadering aanwezig,

wordt medegedeeld :

1°. De vangst van Zetramorium guineense F. in eene Hortus-

kas te Utrecht en op de laatste duinrij te Scheveningen.

(Zijne voorloopige determinatie werd bevestigd door de H.H.

SCHMITZ en WASMANN).

LXXXVI VERSLAG.

2°. Het voorkomen van Formica picea NYL., welke bij zijn

weten nog slechts voor de Brunssumerheide is vastgesteld

door de H.H. WOLFISBERG, S.J. 1911 en BECKER, S. J. 1914.

(det. SCHMITZ), in het Soesterveen is thans opnieuw bevestigd.

In 1918 trof hy aldaar een exemplaar aan van deze soort,

dat hij voor /. gagates LATR. hield; de heer SCHMITZ wees hem

op de mogelijkheid, dat het picea NYL. zou zijn. Sedert werd de

soort niet meer gevonden, en is ook de toenmalige vindplaats

grootendeels ontgonnen. Op 21 Mei jl, vond hy echter in

een ander deel van het veen, en wel in moeraswoud met

berk en wilg met Sphagnum-ondergrond, onder de van de

struiken afgeklopte mieren weder twee exemplaren van

F. picea NYL. Van 9 op de struiken gevonden mieren waren

5 M. laevinodis NYL, 2 F. fusca 1. i. sp. en 2 F. picca NVL.

Het nest werd nog niet gevonden.

Dr. A. C. Oudemans, niet ter vergadering aanwezig, had

het volgende willen mededeelen over zijne nieuwste onder-

zoekingen op het gebied der Acarz:

Parasitus vespillonum OUDMS. 1 Jan. 1902. Deze soort

werd door mij het eerst vermeld m En ta Bie mae. me,

Paz als. deut onyzm pal ans Pater, ION SepE a rge mise I

beschteven en afsebeeld in Mid MEN oo

t. 3, f. 52, 53. BERLESE beschrijft haar naar mijn type-

exemplaar in Rie d'a ahem 1.) p62. 2 umo NA;

werd gevonden op Necrophorus vespillo, Arnhem, III.

Parasttus setosus OUDMS. & VOIGTS 14 Juni 1904.

Inde Ent. Ber. vann sms p 17 word doommiyrachter

de diagnose van de hierboven vermelde vespzllonum, gezegd :

„Later vond ik de tritonympha op Geotrupes sylvaticus”.

Deze zoogenaamde „tritonympha” is echter eene deu-

tonympha van eene andere soort.

Ins het Tij dis Nie d= eDitte: ke ANNEN MO ZE

75, t. 5, f. 4, 10 Dec. 1903, wordt genoemde „tritonympha”

kort beschreven en haar epistoom afgebeeld en wel onder

den foutieven naam van Parasitus vespillonum.

In Redia v. I, ,,1903”, fasc. 2, verschenen ro April

1904, zegt BERLESE, p. 279: p. 279: ,,Mi occupo piu a

lungo nella Monografia del genere Gamasus di alcune specie

VERSLAG. LXXXVII

che l’OUDEMANS, sotto il genere Parasitus, ha recentemente

descritte. Ne dico qui brevemente”.

En p. 280: ,,L'altra, trovata sul Geotrupes sylvaticus, detta

dall’ OUDEMANS ,,Tritonympha” (non so per quale ragione)

è altra specie. Si tratta sempre di ninfa coleoptrata, della

quale non si conoscono gli adulti. Può essere detta Gamasus

fossorius”.

Bij eene revisie van mijne preparaten vind ik nu, dat

Parasitus setosus OUDMS. & VOIGTS. Zool. Anz. v. 27,

n. 20, 2I, p. 653, 14 Juni 1904, uitvoeriger beschreven en

afgebeeld in Abh. Nat. Ver. Brem. ,,1904” v. 18, n. I,

p. 203, 224, t. 16, f. 73—79, verschenen 10 Maart 1905,

synoniem is aan Gamasus fossorius BERL. April 1904.

Wanneer men nu de afbeelding van het epistoom in het

MudseNedeDierk:1V ex! s.i2,-wind, on) 2,90 5, fu4, ver-

gelijkt met die van het epistoom in Abh. Nat. Ver.

Brem. v. 18, n. I, t. 16, f. 76, dan zou men aan de syno-

- nymie twijfelen. Ik bezit echter van /ossorzus en setosus

verscheidene preparaten, die allerlei overgangen vertoonen

tusschen de beide vormen van epistomen.

Pediculoides ventricosus NEWPORT. Bekend is, dat het

achterlijf van het £ zoo verbazend kan opzwellen. Het

interesseerde mij te weten, welk gedeelte opzwelt. Ik heb

van Dr. ADOLF HERFS te Leverkusen bij Keulen een aantal

22 en dd ontvangen, en ben daardoor in de gelegenheid

geweest, vast te stellen, dat de zwelling plaats heeft tusschen

het voorlaatste en het laatste segment. Daartoe zijn het meest

geschikt die PP, welke pas beginnen te zwellen. Men ziet

dan aan het einde van het spoelvormig gezwollen gedeelte

zoowel het rug- als het buikschildje van het laatste segment,

met de zich daarop bevindende borsteltjes. Teekeningen,

die deze schildjes vóór het gezwollen gedeelte vertoonen,

zijn dus foutief.

Tenuipalpus cuneatus (CAN. & FANZ.). In de steelgroeve

van een sinaasappel vond de heer A. J. BESSELING eenige

Acari, die hij mij ten geschenke gaf. Daaronder bevond zich

een exemplaar van bovengenoemde soort. Het individu was

reeds dood en door Fungi zoowel uit- als inwendig bezet.

Toch ben ik in staat, aan de beschrijvingen van CANES-

LXXXVIII VERSLAG,

TRINI, FANZAGO en BERLESE het volgende toe te voegen.

„Dermate glabro, reticulato” is onjuist. Het dier heeft

eene huid met honderden kleine, gladde verhevenheden, die

ik kortheidshalve ,,cellen” noemen zal. Deze zijn meestal

4-, 5-, of 6-hoekig; maar enkele ,,cellen” vallen door hare

lengte op. Deze kan op den rug 2- tot 3-maal, aan de

buikzijde zelfs 4- tot 6-maal langer dan breed zijn. Liggen

nu 4 of meer van zulke lange „cellen’’ achter elkander,

dan vormen zij eene opvallende ,,keten” tusschen de andere.

Liggen nu 2 of meer van zulke ,,ketens” van lange „cellen

naast elkander, dan vormen zij een in het oog vallend ,,veld”

te midden van de omgeving. |

De scheidingslijn tusschen propodo- en hysterosoma is

door BERLESE goed waargenomen. Maar het is hem ontgaan,

dat zoowel het propodo- als het hysterosoma door een

schild bedekt zijn. De beide schilden raken elkander in de

scheidingslijn. De beide schilden gezamenlijk zijn omgeven

door eene lichter getinte huid, die niet glad, maar eveneens

eenigszins hobbelig ís.

Het propodosoma-schild is bijna geheel samengesteld uit

4-, 5- of 6-hoekige ,,cellen” ; maar er zijn 2 scapulaar-,,velden”

van langere ,,cellen”. In het voorste gedeelte van het hyste-

rosoma-schild vindt men een mediaan ,,veldje” van lange

„cellen’’, ingesloten door meer regelmatige ,,cellen”. Deze

zijn op hare beurt omgeven door eene min of meer V-

vormige keten van lange ,,cellen”. De rijen van „cellen”,

hetzij lange, of korte, volgen nu min of meer deze V, zoodat

het geheel eene zeer sierlijke teekening is.

In de weeke huid bevinden zich in het humeraal-gedeelte

aan weerszijden twee uitpuilende oogen achter elkander

(bij BERLESE slechts één).

De uitdrukking ,,pedibus longis’” zoude ik niet durven

onderstrepen. Mij lijken zij kort. Evenmin „setis omnibus

destitutum”. Wel zijn de borsteltjes uiterst klein, maar zij zijn

toch aanwezig, en wel op het propodosoma: 1 vóór, I achter

de oogen en I in den achterhoek. Op het hysterosoma 12

aan den buitenrand van het schild.

Aan de buikzijde vindt men de coxae tot 4 coxaalplaten

vereenigd. Die van coxae I + II zijn min of meer \V-ig;

VERSLAG. LXXXIX

die van coxae II] en IV meer langwerpig. Alle 4 coxaal-

platen zijn aan de buitenzijde goed, aan de binnenzijde

slecht begrensd. Aan de buitenzijde der voorste twee coxaal-

platen bevindt zich een /\-igschildje. Deze twee schildjes vor-

men met die twee coxaalplaten en de ruimte daartusschen

tezamen eene halfcirkelvormige figuur: {1 De achterste

punt der genoemde coxaalplaten is „cellig”; ook de beide

/\-ige schildjes vertoonen lange overlangsche ,,cellen”.

Aan de binnenzijde der coxaalplaten HI + IV bevinden

zich twee „velden”’ van overlangsche „cellen”. Aan de buiten-

zijde echter weeke huid, die onregelmatig hobbelig is.

Tusschen de coxae HI bevindt zich een min of meer V-ig

veld, glad, met bijna „cellige” zijden. Dit veld” vloeit samen

met een bina i j-ig ,,veld” tusschen de coxae. Achter dit

(zig ,,veld” bevinden zich nog de twee door BERLESE af-

gebeelde schildjes.

Men zou, in vergelijking met de Parasitidae, geneigd zijn,

deze schildjes ,,ventraalschild” en „anaalschild’’ te noemen.

Dat zou echter niet juist zijn, daar zich eerst achter het

laatste schildje de terminale overlangsche spleet bevindt,

die vermoedelijk eene cloacaalspleet is, bevattende zoowel

de genitaal- als de anaalopening. De ruimte buiten die twee

schildjes is door overlangs gestreepte weeke huid bekleed.

De doorschijnendheid (acidum lacticum!) liet toe, te zien,

dat de mandibels zich tot voorbij de scheidingslijn terug-

trekken kunnen.

Tarsi I en II zijn voorzien van een peervormig reukhaartje,

evenals bij de 7 yroglyphidae. Alle tarsen dragen twee klauwen,

waartusschen een ,,pulvillum”. Iedere klauw draagt achter

zijn sterk gebogen haak twee draadvormige stijve aanhangsels.

Het ,,pulvillum” is dik-staafvormig, korter dan de klauwen

en draagt eene dubbele rij van minstens 5 van dergelijke

aanhangsels. Al die aanhangsels eindigen. in een uiterst

klein hyalien driehoekig lapje.

Riemia nov. gen. — J. RIEM, Physikalisch-oecono-

misch Bienenbibliotheek, oder Sammlung auser-

lesener Abhandlungen von Bienenwahrneh-

mungen, &c. Leipzig 1776, behandelt ook Acarz. Naar

hemcis het nieuwe genus genoemd.

XE VERSLAG.

Riemia behoort tot de 7yroglyphidae sensu lato. „Skin

not finely wrinkled. Mandibles chelate. Ambulacra with

minute claw on distal half of caruncle. Skin polished. Body

Tyroglyphus-shaped, with line of demarcation; with pro-

podosomatic shield”. — — Tot zoover is het bovenstaande

op de nieuwe Nympha III toepasselijk. Aangezien het G mij

onbekend is, zoo neem ik aan, dat het d ‚without suckers

near anus, nor on tarsi IV” is. Deze groep wordt in 3

families verdeeld, en wel: ,,E. 1. Without cervical hairs.

Ensliniellidae VITZTHUM 1924”. Voorloopig plaats ik de

nieuwe Nympha II in deze familie. En dan krijgen wij de

volgende determineer-tabel.

I. On the spot where the cervical hairs probably formerly

stood, the propodosomatic shield is a little eroded: the four

scapular hairs equal in length. Znslinzella VITZTHUM 1924.

2. Propodosomatic shield not eroded; the inner pair of

the scapular hairs much shorter. Azemza OUDMS. 1925.

Riemia hesperidum nov. spec. Behalve door de bovenge-

noemde genus-kenmerken, karakteriseert de nieuwe soort zich

door: hysterosoma rugzijde met 7 paar korte borsteltjes,

2 lange schouder- en 2 lange achterrandharen; genu I met

2 evenlange reukharen in één basaalring; tar-

sus I proximaal met 3 reukkolfjes, waarvan 2 ongeveer 2 X

langer dan breed (dus zeer kort), en 1 (het middelste) onge-

veer 6 X langer dan breed. Alleen de Nympha III is bekend.

Door den heer A. J. BESSELING in de steelgroeve van een

sinaasappel gevonden; het is dus eene Zuid-Europeesche soort.

Ontwikkeling van een volgend stadium in een

voorgaand. Bezig zijnde, de Nympha III van Rzemza hes-

peridum af te beelden, zag ik, dat eene imago reeds bezig

was, zich daarin te ontwikkelen. Merkwaardig genoeg, zag

ik van de imago alleen de haren van de achterhelft van

het idiosoma. Van genitalia, pooten enz., was nog geen spoor

te zien. De ontwikkeling had dus —- althans bij dit individu

— van achteren naar voren plaats!

Ontstaan van het receptaculum seminis. Ik had

de Nympha III van Réemza hesperidum onder dekglas in aci-

dum lacticum 75 °/, gelegd. Na eenige dagen waren de pooten

gestrekt. En na eene maand bevond zich achter aan de

VERSLAG. ! XCI

Nympha het receptaculum seminis, hangende aan het achter-

lijf, zonder dat daaraan, zelfs met immersie, een scheurtje

te zien was. Daaruit valt te besluiten: 1. dat de imago, die

in de Nympha III bezig was zich te ontwikkelen, een 9 was.

2. dat in de huid der Nympha III eene kleine opening zijn

moest, waardoor het receptaculum seminis naar buiten ge-

drongen was. 3. dat het genoemde orgaan, om door die

kleine opening naar buiten te komen, zich langzaam omge-

stulpt moet hebben, zoodat zijn binnenste buiten gekeerd werd.

Nu ontdekte ik verder, dat het zakje ter weerszijden aan

den buitenkant een borsteltje droeg. Waaruit te besluiten

valt: 1. dat in normalen stand die 2 borsteltjes zich aan de

binnenzijde van het receptaculum bevinden. 2. dat dit orgaan

dus een door invaginatie ontstaan gedeelte van de

huid is, 3. dat het van binnen met chitine bekleed is. 4. dat

de verbinding van dat zakje met de beide ovaria later tot

stand moet komen.

Nog eene bijzonderheid. HALLER (in: Zeitschr. wiss.

Zool. v. 34, 1880) en MICHAEL (Brit. Tyrogl. 1901)

zagen aan weerszijden van het receptaculum seminis een fijn

buisje, dat met de ,,Eiketten” (HALLER) of met de ovaria

(MICHAEL) samenhing. NALEPA (in: Sitz. math. naturw.

Cl. Wien, v. 90, 1884, Abt. I, p. 220) vindt „am Grunde

der Blase zwei von einem Ringwulste umgebene Vertiefungen,

welche mit Spermatozoiden vollgepfropft sind. Dort scheint

eben die Verbindung mit den darunterliegenden Ovarien zu

bestehen” — Welnu, ik vind — althans bi de genoemde

Nympha — aan het blaasje, tegenover de plaats van

aanhechting van den dunnen ,,Samenschlauch” (canalis

copulator), slechts ééne door een chitinering omgevene

opening !

Pteronyssus ROBIN 1868, type P. picinus C. L. KOCH 1840,

is monacrotrich. Dit genus bevat eene heterogene massa

van soorten, en het is hoog noodig, dat daarin eens orde

komt. De type-soort is monacrotrich, en behoort tot de

groep „Species obtusae”. Waarschijnlijk zijn al de ,,obtusae”

monacrotrich. Met zekerheid kan ik dat zeggen van P.

obscurus BERL. 1885, P. truncatus TRT. 1885, P. parinus

C. L. KOCH 1840.

XCII 2 VERSLAG.

Pteronyssus besselingi nov. spec. Mij is alleen het ® be-

kend. Het nadert het meest dat van P. obscurus BERL. 1885

en P. truncatus TRT. 1885. — In de steelgroeve van een

sinaasappel. vond de heer A. J. BESSELING eenige Acarz,

waaronder zich een dood, verschrompeld exemplaar eener

vogelmijt bevond. In acidum lacticum gelegd, hernam zij

na 14 dagen haren oorspronkelijken vorm. — Het propo-

dosoma-schild is langer dan breed, reikende voorbij de

scapulaarharen; het is ter plaatse van de cervikaalhaartjes

(die echter niet aanwezig zijn) zeer weinig geëro-

deerd, en ter plaatse der buitenste scapulaarharen sterk

geërodeerd ; het middelrugschild is trapezoidaal, langer dan

breed, vóór breeder dan achter, aan vóór- en aan de zijde-

kanten geërodeerd. Boven de olieklieren bevinden zich twee

ovale schildjes (scuta glandularia); het pygidiaalschild

is breeder dan lang; zijn achterrand valt samen met den

achterrand van het hysterosoma, is vóór mediaan sterk ge-

érodeerd, en, oppervlakkig gezien, uit twee donker getinte

deelen bestaande, die echter achteraan door een lichter

getint gedeelte samenhangen. Het middelste gedeelte van

dit lichter schildgedeelte, dus vlak boven den anus, is weer

donkerder getint. Alle schilden zijn bruin en poreus. De

scuta glandularia zijn het donkerst getint. Verder is de

rughuid van fijne plooien voorzien, die tusschen het pro-

podo- en het middelrugschild het grofst zijn. Ventraal:

De V, door de epimera I gevormd, is geflankeerd door een

lang smal schildje, dat aan de punt der V verbreed is. De

epimera II zijn beide in een smal schildje ingesloten, dat

zich zelfs achteraan voorbij die epimera voortzet en daar

een weinig naar buiten buigt. De boog voor de genitaal-

opening is vlak: —; de inwendige A-vormige chitinisatie

om de genitaalopening reikt met hare achtereinden iets

voorbij de trochanteres HI. De epimera III zijn niet aan-

wezig, tenzij men de laterale schildjes vóór de trochanteres

III daarvoor wil aanzien. Dorsaal bevinden zich 3 paar

lange haren: 1. de scapulares externae, 2. de laterales, op

de laterale schildjes vóór trochanteres II, en 3. twee nog

langere achterrandharen in de hoeken van het stomp afge-

sneden achterlijf. Ventraal zijn geene lange haren aanwezig.

VERSLAG. XCII

Pteronyssus puffini BUCHH. 1869 is diacrotrich, behoort

dus niet tot het genus Peronyssus.

Ik bezit ook eene zoogenaamde Pferonyssus-soort van

Phalacrocorax carbo. Deze is anacrotrich en heeft bovendien

prachtige pseudostigmatische organen ! Deze bestaan ieder

uit twee fraaie veeren, uit één punt ontspringend. Dat is

al weer iets, waar beter op gelet moet worden. Het eigen-

lijke genus Péeronyssus met picinus als type, dus de „obtu-

sae” groep, heeft geene pseudostigmatische organen !

Bij Pteronyssus besselingi vond ik nog eene bijzonderheid:

het receptaculum seminis loopt aan zijn top uit in een

tweede kanaal, dat weer in eene blaas eindigt; hier zijn dus

twee receptacula achter elkander. Bovendien vind ik een

Y-vormig buisje, dat met zijn steel vastgehecht is aan het

eerste kanaaltje (canalis copulator), vlak bij het

eerste receptaculum.

Hydrozetes speciosus PIERSIG 1895. In het Tijds. Ent.

V. 39, 1896, p. 54, n. 24, noemde ik eene te Utrecht op

de wortels van Lemna gevondene mijt verkeerdelijk: Cepheus

(Carabodus) coriaceus KOCH. — Later (l.c. p.175, 1897) ver-

anderde ik den foutieven naam in dien van Ofpza confervae

SCHRANK, er van overtuigd, dat de mijt dezelfde was als

SCHRANK’s Acarus confervae (Enum. ins. Austr.n. 1054,

t. 3, f. 5). Ik beschreef toen het diertje uitvoerig en beeldde

het af (l.c.t. 10, f.2—8). In fig. 8 is het pseudostigmatisch

orgaan afgebeeld, haarvormig beginnend, dan spoelvormig

en weer haarvormig eindigend. In dat werkje drukte ik myn

vermoeden uit, dat MICHAEL’s onbeschrevene Motaspis la-

custris dezelfde soort zoude zijn.

MICHAEL zond mij toen het 2e deel van zijn British

Oribatidae toe, waarin de Wotaspzs lacustris beschreven

en afgebeeld is, en maakte mij schriftelijk er opmerkzaam

op, dat mijne Oppra confervae niet dezelfde soort als zijne

(MICHAEL's) lacustris zijn kon, aangezien dier pseudostigma-

tische organen er anders uitzien: een zeer kort gebogen

steeltje, eindigend in een bolletje, Ik onderzocht toen mijne

preparaten, vond daarin geen enkel individu met pseudostig-

matische organen, zooals ik die afgebeeld had, maar wèl

XCIV VERSLAG.

hadden alle individuen die organen, zooals MICHAEL ze

beschrijft en afbeeldt.

Twee gevallen waren toen mogelijk: 1. het afgebeelde

exemplaar is verloren gegaan; 2. ik heb my vergist. Ik

geloofde toen, dat ik mij vergist had. Gevolg: In het

Tijds. Ent. v. 43, 1900, p. 163, 164 erken ik: „My drawing

of the pseudostigmatic organs on Plate 10, fig. 2 and 8 is

wrong. This organ is very short and clavate with almost

globular head”. Maar ik voeg daaraan toe: ,,Aremaeus con-

fervae (SCHRANK), contrary to my supposition pronounced

on p. 170 of the above-named Tijdschrift, is very distinct

from Zremaeus lacustris (MICHAEL), welk nieuw inzicht

gevolgd wordt door uitvoerige uiteenzetting.

Int ds Neds Dieren Vier sia 07 ne Noyaloor

p. 77 en 78, houd ik vol, dat confervae en lacustris twee

soorten zijn; en vermeld tevens, dat Finsche exemplaren,

die in subsalien water gevonden waren, lange haren hebben.

Intde Ent Bier v. 7,,0.142 Nov. 903) p: To2Nbeschriji

ik de Nympha: ,,bruin met wijn-tint en steenroode pootjes;

abdomen met + 30 dwarsplooien, 3 paar zijdelingsche en

I paar mediane doorschijnende, eenzijdig gezaagde borstels”.

Ineshetbalijdis MERE var pn 25e ten RAON Nan

1905, wordt de Nympha uitvoeriger beschreven en afgebeeld,

en worden de verschillen opgenoemd tusschen deze Nympha

en die van Zacustris. >

Nu moet ik even mededeelen, dat MICHAEL van zijne

lacustris zegt : „Colour dull reddish brown” ; van eene mediane

lichtere vlek achter de scheidingslijn zegt hij niets. Ik zelf

beschrijf de kleur van mijne confervae (in: Tijds. Ent. v.

39, p. 178): „brown, with a yellowish spot on the fore part

of the metasoma (abdomen). Ik herhaal hier thans, dat ik

herhaalde malen confervae onder handen had, en steeds die

in het oog vallende geelachtige ronde vlek waarnam.

In imine) Notizenmiber Acart 2, eReibe Min Asch.

Naturg. v. 82, 1916. A. n. 6, p. 31-—34, verschenen Dec.

1917, heb ik Xenzllus speciosus (PIERS. 1895) beschreven

naar teekeningen van PIERSIG, die ik toen tevens publiceerde.

Deze soort kenmerkt zich voornamelijk door eene opvallend

gekleurde mediane vlek achter de scheidingslijn. Die vlek

VERSLAG. XCV

is helder geel, geflankeerd door twee bloedroode vlekken.

Door het gele middelgedeelte loopt eene fijne overlangsche

streep. Het geheel maakt den indruk van een dubbeloog

met bloedrood pigment.

In April van datzelfde jaar, terwijl mijn artikel gedrukt

werd, verscheen van de hand van Dr. L. CHINAGLIA in:

Bedia,.v. 7e. 250p:343— 359 een artikel: Revisione

del gen. Hydrozetes Berl. Daarin worden 3 soorten

beschreven : confervae (syn.: lacustris en speciosus) en twee

andere, die ons momenteel niet interesseeren. CHINAGLIA

is het dus met mij eens, dat de in slooten van het continent

voorkomende soort dezelfde is, die door SCHRANK confervae

genoemd wordt. Hij beschouwt Zacustris MICHAEL als daar-

mede synoniem, en géeft daarvoor zijne gronden aan. Ik moet

toegeven, dat deze steekhoudend zijn.

Zeer zonderling is echter het volgende feit. Noch MICHAEL,

noch ik, zagen ooit exemplaren met het prachtige dubbeloog

van spectosus. CHINAGLIA daarentegen zegt, p. 350: „La

macchia chiara del notogastro è giallo-paglierina nel centro

ed ai lati di colore carmino’’! En toch zijn de pseudostig-

matische organen precies gelijk aan die, welke MICHAEL

van Zacustris beschrijft en aan die, welke al mijne individuen

vertoonen. Wij moeten dus wel aannemen, dat CHINAGLIA,

ofschoon hij p. 352 zegt: „Io non conosco il Vofaspis

speciosus PIERSIG, di cui non mi è stato possibile ottenere

i preparati”, terecht concludeerde, p. 353/54: „Il fatto che

finora tutti gli individui di Oribatidi acquatici trovati in

Europa appartengono ad J. confervae e la mancanza di un’

esatta definizione di N. speciosus costringono a passare questa

seconda specie in sinonimia con la prima, a cui è senza

dubbio da referire.”

En nu komt de „clou”, Ons medelid G. J. BESSELING

bracht mij, Febr. 1925, een fleschje met slib en slootwater,

om te onderzoeken, welke keverlarve zich daarin bevond.

In dat fleschje bevond zich ook een verward kluwen van

Conferva linum. Bij nader onderzoek vond ik daarin eene

Nympha II en een @ van speciosus, tot dusverre alleen door

PIERSIG, vermoedelijk bij Annaberg, Sachsen, gevonden, en

voorzien van het prachtige dubbeloog: la macchia giallo-

XCVI VERSLAG.

paglierina ai lati di colore carmino”! Maar de pseudostig-

matische organen waren niet, zooals bij confervae, kort-

gebogen-gesteeld met kogelvormigen kop, .... „a short thin

peduncle and a shortly pyriform head” .... ,,brevi, piriformi,

il picciuolo à lungo più che non la parte dilatata, che è

globoso, con apice largo, arrotondato” — integendeel: zij

waren gestrekt, hadden een betrekkelijk lang dun steeltje

en een spoelvormigen kop. Zij staken duidelijk en ver voorbij

den rand der bekervormige pseudostigmata. Zij geleken dus

op de door mij in 1897 afgebeelde, behalve, dat de spoel

niet zoo langgerekt is, en het eindhaartje ontbreekt.

Waar het bekend is, dat de in Engeland voorkomende

individuen in den regel slechts voorzien zijn van het korte

steeltje, zonder kop, hetgeen dus den indruk maakt, dat dat

steeltje zeer broos is, daar zou het niet te verwonderen zijn,

dat bij een enkel exemplaar met spoelvormigen kop het

eindhaartje wèl aanwezig is (OUDEMANS, I. c. 1897, t. 10, f. 8),

bij een ander exemplaar (hier juist boven beschreven) afge-

broken is.

Wij staan hier voor het feit, dat eene en dezelfde soort

zeer variabele pseudostigmatische organen hebben kan:

kort-gebogen gesteeld, met bijna ronden kop; dito met

peervormigen kop; dito langer gesteeld, kaarsrecht, met

spoelvormigen kop; dito met eindhaartje. Is het wonder,

dat deze variabiliteit zich uitstrekt naar de Nymphae? Ik

ken geene enkele Oribatide, bij wie de pseudostigmatische

organen bij de Nymphae er anders uitzien dan bij de ima-

gines. Het is dikwijls het eenige middel, om de soort,

waartoe de Nympha behoort, te bepalen! En wat zien wi

hier? De Nymphae hebben lange, kaarsrechte, uiterst fijne,

haarvormige pseudostigmatische organen. Stel u voor, dat,

door een of anderen uitwendigen prikkel, of door een of

anderen inwendigen nerveusen aandrang, zulke pseudo-

stigmatische organen zich verkorten, dan bestaat de groote

mogelijkheid, dat zij in het midden spoelvormig worden,

daarna hun eindhaartje verliezen, daarna hun spitsen kop

afronden, daarna hun steeltje krommen, dat zich boven-

dien zoodanig verkort, dat de kop in de uitwendige opening

VERSLAG. XCVII

van het pseudostigma te liggen komt, en dat eindelijk ook

de kop afbreekt (bij de meeste Britsche individuen).

_ Ik ben er thans van overtuigd, dat het individu, waarnaar

ik in 1896 de teekening vervaardigde, pseudostigmatische

organen bezat, zooals ik ze afbeeldde; de teekening maakt

ook verder den indruk van correctheid. Ik heb dat individu

waarschijnlijk bij ongeluk verbrijzeld (dat gebeurt mij meer !)

en weggeworpen.

Nog iets: het individu van den heer BESSELING, met het

prachtige dubbeloog, heb ik kunnen af beelden, maar, helaas !,

toen ik het wilde omkeeren, om de buikzijde af te beelden,

verbrijzelde ik het door eene onhandige manipulatie van het

prepareermikroskoop. En toen ik den volgenden dag het

exèmplaar nog eens beschouwde, waren de fraaie

gele en roode pigmentvlekken spoorloos ver-

dwenen; beslist ten gevolge van de directe inwerking

van het acidum lacticum.

Niet alleen in de pseudostigmatische organen, maar ook

in deze vlek heerscht bij deze soort dus eene variabiliteit.

De Engelsche exemplaren vertoonen geene vlek; de Noord-

en Middel-Europeesche exemplaren bezitten eene lichtgele

vlek (Nederland, Noord-Duitschland, Finland); enkele indi-

viduen (Annaberg, Arnhem) hebben eene botergele vlek met

bloedroode nevenvlekken; bij de Italiaansche exemplaren

schijnt men steeds zoo’n dubbeloog te vinden. Maar zie,

eene kleine oorzaak kan tot gevolg hebben, dat dat dubbel-

oog — ook waarschijnlijk in de natuur: temperatuur ? ver-

dwijnt.

De Nymphae worden door MICHAEL beschreven als: ,,A

dingy-white, passing into pale ochrecolour: legs and rostrum

pinkish. The whole notogaster is covered with broad, irregular,

wavy wrinkles extending from side to side”. De figuur ver-

toont 15 wijnroode dwarsplooien. — CHINAGLIA zegt: ,, Colore

giallastro, tendente al rosso nella parte anteriore del corpo

e nelle zampe. Il notagastro presenta una trentina di pieghe

trasversali. — Mijne beschrijving, 1903, luidt: „bruin met

wijn-tint en steenroode pootjes; abdomen met + 30 dwars-

plooien. — De Nympha, mij onlangs in handen gekomen,

vertoont weer andere kleuren: pooten en rostrumgedeelte

XCVIII VERSLAG.

gewoon chitine-bruin-violet, schildgedeelte (het propo-

dosoma draagt een schildje !!) oranje; hysterosoma

licht chlorophylgroen (de kleur van Conferva linum!), de

randen bleeker. Het exemplaar, dat eenige dagen in acidum

lacticum gelegen had, vertoonde geen spoor van dwars-

plooien. — Tibia IV vertoont geen spoor van een tasthaar!

Summa summarum: Mydrogetes speciosus (PIERSIG 1895)

is synoniem met /7. confervae (SCHRANK. 1781), en is zeer

variabel in zijne pseudostigmatische organen, in zijne mediane

vlek en in de kleur der Nymphae. Het zwarte lijntje, door

PIERSIG tusschen de beide „oogen” afgebeeld, is eene in-

wendige chitinelijst, die slechts bij lagere instelling van

het mikroskoop zichtbaar wordt.

Niets meer aan de orde zijnde, wordt de vergadering, met

dankzegging aan de sprekers, door den President gesloten.

VERSLAG.

XCIX

Voor de leden der Nederlandsche Entomologische Ver-

eeniging zijn verkrijgbaar bij den Secretaris, J. B. Corporaal,

pla. „Natura Artis Magistra”, te Amsterdam, voor zoover

de voorraad strekt:

Tijdschrift voor Entomologie, per deel Lo!)

Entomologische Berichten; per 6 nummers,

No. 7-12, 13-18 e. v. SF eel a Ap 125°)

Afzonderlijke nummers, voor zoover voorradig » 0.20 5)

Handelingen der Nederlandsche Entomologische

Vereeniging, bevattende de Verslagen der jaar-

lijksche Vergaderingen van 1846-1858, met

Repertorium : > 1.25

EGC..L: "a De vince van Ne En

Macrolepidoptera, met 4 platen. > De

F. M. van der Wulp, Catalogue of the ae

scribed Diptera from South-Asia >= 2.10%)

Bo MS wander Wulplen’Dr. J. C. H. ae

Meijere, Nieuwe Naamlijst der Nederlandsche

Diptera . Ue IO

Handleiding voor thet amet bedien en

verzenden van uitlandsche insecten » 0.40 ®)

Repertorium betreffende deel I- VIII van uit

Tijdschrift voor Entomologie, bewerkt door Mr. E.

A. de Roo van Westmaas » 0.50

Repertorium betreffende deel IX XVI van het

Tijdschrift voor Entomologie, bewerkt door F. M.

van der Wulp. pf tan » 0.75

Repertorium benne dec XVII - XXIV : van

het Tijdschrift voor Entomologie, bewerkt door

F. M. van der Wulp DMO

jor Dr. Ed. Everts, Lijst Hent in vegana en

het aangrenzend gebied voorkomende Coleoptera » 0.30

C. J. M. Willemse, Orthoptera Neerlandica » 3.— °)

) In den boekhandel / 12.— 4) In den boekhandel f 3.—

DEL » > 3.— eae > » 0.50

3 >» » » » 0.50 OSIO » » 5.—

LIJST VAN DE LEDEN

DER

NEDERLANDSCHE ENTOMOLOGISCHE VEREENIGING,

OP 1 AUGUSTUS 1925,

MET OPGAVE VAN HET JAAR HUNNER TOETREDING, ENZ.

(De Leden, die het Tijdschrift voor Entomologie Deel LXVIII

ontvangen, zijn met een * en de Leden voor het

leven met een | aangeduid).

BUITENGEWOON EERELID.

*Z.K.H. de Prins d. Nederlanden, Hert. v. Mecklenburg. 1903.

EERELEDEN.

*Erich Wasmann S.]J., Ignatius! College, Valkenburg (L.). 1901.

*Dr. Chr. Aurivillius, Hoogleeraar in de Zodlogie aan de

Universiteit te Stockholm. 1903.

*Dr. R. Gestro, Genua. 1909.

“Prof. Dr. K. M. Heller, Franklinstr. 22, Dresden. 1911.

“Prof. H. J. Kolbe, Steinäckerstr. 12, Berlin-Lichterfelde W.

1913.

*Lord Walter Rothschild, Tring Park, Herts., Engeland. 1913.

*Antonio Berlese, Via Romana r9, Florence. 1916.

*Jhr. Dr. Ed. J. G. Everts, Emmastraat 28, ’s-Gravenhage.

IQIQ.

*Dr. E. Bergroth, Ekenäs, Finland. 1924.

BEGUNSTIGERS. i

Het Koninklijk Zoölogisch Genootschap „Natura Artis Ma-

gistra” te Amsterdam. 1870.

De Hollandsche Maatschappij der Wetenschappen te Haarlem.

1884.

Mevrouw J. M. C. Oudemans, geb. Schober, Huize ,,Schoven-

horst”, bij Putten (Veluwe). 1892.

LIJST DER LEDEN ENZ. CI

Mevrouw A. Weber, geb. van Bosse, Eerbeek. 1892.

Mevrouw de Wed. J. P. Veth, geb. v. Vlaanderen, Belgié. 1899.

Mej. C. E. Sepp, Villa Eikenhorst, Bussum. 1900.

Mevrouw de Wed. J. M. van der Hoop, geb. de Monchy,

Mathenesserlaan 252, Rotterdam. 1913.

Mevrouw P. J. K. de Meijere, geb. v. Dam, Sarphatistraat 76,

Amsterdam. 1913.

Mevrouw S. J. M. Oudemans, geb. Hacke, Putten (Veluwe).

1922.

Mevrouw E. Uyttenboogaart, geb. Eliasen, Renkum. 1922.

Mevrouw J. J. Hacke, geb. Oudemans, Driebergen. 1923.

CORRESPONDEERENDE LEDEN.

A. Fauvel, Rue d’ Auge 16, Caen. 1874.

A. W. Putman Cramer, Lawrence Avenue 322, Westfield,

New Yersey. 1883.

Dr. O. Taschenberg, Halle a. S. 1883.

Dr. L. Zehntner, San Bentos das Lages, Bahia, Brazilië. 1897.

Dr. P. Speiser, Kreismedicinalrat, Kaiserstrasse re, Königs-

berg 1. Pr. 1906.

H. Schmitz S.J., Salesianum, Freiburg, Schweiz. 1921.

BUITENLANDSCHE LEDEN.

*René Oberthür, Faubourg de Paris 44, Rennes (Ille-et-Vilai-

ne), Frankrijk. — Coleoptera, vooral Carabiden. (1882—83).

Julius Weiss, Chausseestrasse 159, Metz. (1896—97).

Dr. H. Schouteden, Rue St. Michel 5, Woluwe St. Pierre, bij

Brussel. (1906—07).

Corn. J. Swierstra, Directeur van het Transvaal-Museum te

Pretoria. (1908—09).

*James E. Collin, Sussex lodge, Newmarket, Engeland.

(1913—14).

*Bibliotheek der R. Universiteit, Lund, Zweden. (1915—16).

GEWONE LEDEN.

*Algemeen Proefstation der Algemeene Vereeniging van Rub-

berplanters ter Oostkust van Sumatra, Medan, Sumatra. —

(1917—18).

Prof. Dr. H. J. van Ankum, Zeist. — Algemeene Zodlogie.

(1871—72).

CII LIJST DER LEDEN ENZ.

*Het Bestuur van het Antonius Gesticht, Slagharen. —

(1923—24).

*H. A. Bakker, Biol. Cand., Marconistr. 5, Ymuiden. — Neu-

roptera. (1921—22).

*C. P. G. C. Balfour van Burleigh, Frederik Hendrikstraat

6gbis, Utrecht. — Lepidoptera. (1907—08).

Dr. L. F. de Beaufort, Huize ,,de Hooge Kley”, Leusden bij

Amersfoort. — (1911—12).

Prof. Dr. J. F. van Bemmelen, Hoogleeraar aan de Universiteit

te Groningen. — (1894—95).

Ir. G. A. Graaf Bentinck, Electrotechn. Ing., Bloemendaalsche

weg 297, Overveen. — Lepidoptera. (1917—18).

T*P. J. van den Bergh Lzn., Huize ,,Mariposa”, Overbeeklaan

5, Velp. — Lepidoptera. (1901—02).

K. J. W. Bernet Kempers, Directeur der Registratie, Loskade

P. 256, Middelburg. — Coleoptera. (1892—93).

A. J. Besseling, Molenstraat 172A, Roosendaal. —\(1923—24).

J. G. Betrem, Biol. Cand., Suezkade 151, ’s-Gravenhage. —

Hymenoptera. (1921—22).

Dr. J. A. Bierens de Haan, Privaat-docent aan de Universiteit,

Prins Hendriklaan 39, Amsterdam. — (1918—19).

H. C. Blôte, Laan van Nieuw O. Einde 57, Voorburg. —

(1923-24).

P. R. Bodifée, p/a Curacaosche Petroleum Maatschappij, Wil-

lemstad, Curacao. — Coleoptera. (1923—24).

Dr. J. Bosscha, Parc Dubochet, Clarens, Zwitserland. — Coleo-

ptera. — (1882—83).

*Mr. A. Brants, Rijnkade 110, Arnhem. — Lepidoptera.

(1865—66).

J. Broerse, Rustenburgerstr. ro8II, Amsterdam. — (1923—24).

A. J. Buis, Bilthoven. — Lepidoptera. (1907—08).

F. W. Burger, Berg 62, Wageningen. — Oeconomische Ento-

mologie. (1917—18).

Prof. Dr. L. P. de Bussy, Westeinde 7, Sparrenwoude, Baarn.

— (1908—09).

*A. Cankrien, Huize ,,Colenso”, Soestdyk. — Lepidoptera.

(1868—60).

J. R. Caron, Wia Casserinetta 4, Lugano-Paradiso, Zwitser-

land. — Lepidoptera. (1919—20).

LIJST DER LEDEN ENZ. CIII

*H. Coldewey, leeraar a/h. gymnasium te Doetinchem. — Lepi-

doptera. (1919—20).

+*J. B. Corporaal, Conservator voor Entomologie van het

Koninklijk Zodlogisch Genootschap ,, Natura Artis Magistra”,

te Amsterdam. — Coleoptera, vooral Cleridae. — (1899—

1900). i

*Jos. Cremers, Hertogsingel 10, Maastricht. — Coleoptera en

Lepidoptera. (1906—07).

Dr. K. W. Dammerman, Directeur van het Zoölogisch Museum

te Bwitenzorg, Java. — Algemeene Entomologie. (1904—05).

Mr. E. van Delden, Lid van den Raad van Justitie, Padang-

Boelanweg 100, Medan (Sumatra’s O.K.).

Het Deli Proefstation, Medan, Sumatra. — (1908—09).

*E. D. van Dissel, Inspecteur der Staatsbosschen en ontgin-

ningen, Frederik Hendrikstr. 63, Utrecht. — (1906—07).

C. J. Dixon, Snelliusstr. 1, ’s-Gravenhage. — Coleoptera.

(1890—01).

*Dr. W. Docters van Leeuwen, Directeur van ’s Lands Planten-

tuin te Bwitenzorg, Java. — (1921—-22).

*P. H. van Doesburg, Gang Pernis, Semarang, Java. — Coleo-

ptera. (1921—22).

*G. Doorman, Lid van den Octrooiraad, Joh. v. Oldenbarne-

veldtlaan 123, ’s-Gravenhage. — (1915—16).

*F. C. Drescher, p/a Firma Rouwenhorst Mulder & Co., Tji-

latjap, Java.

Mr. E. J. F. van Dunné, kantoor Mrs. Henny & Schoutendorp,

Batavia. — Lepidoptera. (1911—12).

R. van Eecke, Conservator bij ’s Rijks Museum van Natuur-

lijke Historie, Maredyk 161, Leiden. — Lepidoptera en

Thysanoptera. (1911—12).

*H. C. L. van Eldik, Maliestraat rr, ’s-Gravenhage. — Lepido-

ptera en Coleoptera. (1919—20).

M. J. van Erp Taalman Kip, Schermlaan 30 B, Rotterdam. —

Rhynchota. (1921—22).

M.L. Eversdijk, Biezelinge. — Algemeene Entomologie.

(1919—20).

*Mr. A. J. F. Fokker, Zierikzee. — Rhynchota. (1876—77).

L. van Giersbergen, Leeraar aan de Ver. t. b. v. bijenteelt in

Nederland, Wageningen. (1907—08).

CIV LIJST DER LEDEN ENZ.

*P. van der Goot, Departement van Landbouw te Buitenzorg.

Java. — Aphididae en Coccidae. (1910—11).

Jhr. W. C. van Heurn, Biol. docts., Bataviasche weg 56a, Bui-

tenzorg, Java. — Algemeene Entomologie. (1911—12).

*Dr. J. van der Hoeven, Eefde by Zutphen. — Coleoptera.

(1886—87).

Mr. A. Th. ten Houten, Winterswyk. — (1921—22).

*E. R. Jacobson, Fort de Kock, Sumatra. — Algemeene Ento-

. mologie. (1906—07).

*A. J. T. Janse, Firststreet Gesina, Pretoria, Zuid-Afrika. —

Pyralidae. (1921—22).

N. A. de Joncheere, Dordrecht. — Lepidoptera. (1886—87).

*W. de Joncheere, Stationsweg 2, Dordrecht. — Lepidoptera.

(1913—14).

Mej. Greta A. Jonges, Van Eedenstraat 7, Haarlem. — Alge-

meene Entomologie. (1919—20).

D. J. R. Jordens, Sassenpoorterwal F 3471, Zwolle. — Lepi-

doptera. (1863—64).

*J. H. Jurriaanse, Schiekade 75, Rotterdam. — Exotische

Lepidoptera. (1916—17).

L. G. E. Kalshoven, Dierkundige bij het Instituut v. Planten-

ziekten te Buitenzorg, Java. — Algemeene Entomologie.

(1921—22).

Dr. P. M. Keer, Oud-Leeraar aan het Gymnasium en de H. B.

S., te Zutphen, Kilchberg b. Zürich, Zwitserland. — (1909—

1910).

Dr. C. Kerbert, Directeur van het Kon. Zodlogisch Genoot-

schap ,,Natura Artis Magistra”, Plantage Middenlaan 39,

Amsterdam. — (1877—78).

*A. Kerkhoven, Laan van Meerdervoort 17, ’s-Gravenhage. —

Coleoptera. (1924—25).

+*B. H. Klynstra, Bentinckstraat 164, ’s-Gravenhage. — Co-

leoptera, voorn. Caraboidea.!(1902—03).

J. Koornneef, re Constantyn Huygensstraat 67, Amsterdam.

— Algemeene Entomologie. (1917-—18).

*Dr. A. J. M. ter Laag, Villa ,,Rozendoorn”, Eemnesserweg

67, Baarn. — (1919—20).

+H. J. H. Latiers, Steyl, gem. Tegelen. — Coleoptera en Le-

pidoptera. (1893—94).

LIJST DER LEDEN ENZ. CV

S. Leefmans, Entomoloog aan het Instituuÿvoor Plantenziekten

te Buitenzorg| Java. — Algemeene Entomologie. (1911—12).

H. E. van Leijden, Biol. Cand., Monstersche Straatweg roa,

Loosduinen. — Lepidoptera. (191 sno)

Dr. W. J. H. Leuring, Huize ,,Middelaer”, Mook (L.). —

(1919—20).

*M. A. Lieftinck, Oranje Nassaulaan 69, Amsterdam. — Odo-

nata. (1922—23). |

*J. Lindemans, Boezemlaan 15b, Rotterdam. — Lepidoptera,

Hymenoptera, vooral Sphegidae (Crabronidae), Pompilidae,

Vespidae en Chrysididae. (1901—02).

N. Loggen, 2de v. d. Helststr. 31, Amsterdam. — Lepidoptera.

(1924—25).

Dr. J. C. C. Loman, Leeraar aan het Gymnasium, Van Baerle-

straat 158, Amsterdam. — Araneae. (1886—87).

E. J. E. Lücker, Leeraar bisschopp. college, Willem II Singel

28, Roermond. — Lepidoptera. (1923—24).

*Dr. H. J. Lycklama à Nijeholt, Apostelenweg 75, Nijmegen.

— Lepidoptera. (1896—07).

+*Dr. D. Mac Gillavry, J. W. Brouwersplein 9, Amsterdam. —

Coleoptera en Rhynchota. (1898—99).

Prof. Dr. J. C. H. de Meijere, Sarphatistraat 76, Amsterdam.

— Diptera. (1888—8o).

G. S. A. van der Meulen, Villa Maria, Middenweg 104, Am-

sterdam. — (1924—25).

Prof. Dr. G. A. F. Molengraaff, Oranje Plantage 1, Delft. —

Prof. Dr. G. A. F. Molengraaff, Kanaalweg 8, Delft. —

(1877—78).

A. Mos, Utrechtsche straat, Arnhem. — (1903—04).

F. C. Mijnssen, Nat. Phil. Stud., Joh. Verhulststr. 48, Amster-

dam. — Hymenoptera, Lepidoptera en Odonata. (1923—24).

*De Nederl. Heide-Maatschappij, Arnhem. — (1903—04).

A. C. Nonnekens, Rustenburgerstraat 106, Amsterdam. —

Coleoptera. (1921—22).

Prof. Dr. E. D. van Oort, Directeur v.’s Rijks Museum v. Nat.

Historie, Wittesingel 10, Leiden. — Carabidae en Apidae.

(1915—16).

Dr. A. C. Oudemans, Burgemeester, Weertsstraat 65, Arnhem.

— Acari, Pulicidae. (1878—79).

CVI LIJST DER LEDEN ENZ.

{*Dr. J. Th. Oudemans, Huize ,,Schovenhorst”, bij Putten,

Veluwe). — Lepidoptera, Hymenoptera, Thysanura en Col-

lembola. (1880—81). |

fir. Th. C. Oudemans, Landbouwkundig ingenieur, Putten

(Veluwe). — Algemeene Entomologie. (1920—21).

G. Overdijkink, Soekaboemi, Java. — Lepidoptera. (1921—-22).

Dr. M. Pinkhof, Plantage Muidergracht 27huis, Amsterdam. —

Algemeene Entomologie. (1913—14).

Plantenziektenkundige Dienst te Wageningen. — (1909—20).

R. A. Polak, Burmanstr. 12, Amsterdam. — (1898—99).

Dr. J. Prince, St. Annastraat 44, Nymegen. — Lepidoptera.

(1904—05).

Dr. A. Reclaire, Alexanderlaan 17, Hilversum. — Coleoptera.

(1919—20).

A. Reyne, Biol. Docts., Oude Kerkstraat 12, Utrecht. — Alge-

meene Entomologie. (1917—18).

C. Ritsema Cz., Oud-Conservator aan ’s Rijks Museum v. Na-

tuurlijke Historie, Grintweg 47, Wageningen. — Hymeno-

ptera antophila en diploptera. (1867—68).

Prof. Dr. J. Ritzema Bos, Wageningen. — Oeconomische En-

tomologie. (1871—72).

*Prof. Dr. W. Roepke, Wageningen. — Algemeene Entomo-

logie. (1912—13).

Dr. G. Romijn, Inspecteur v. d. Volksgezondheid, Zijlweg 86,

Haarlem. — Hydrobiologie. (1915—16).

A. van Roon Jr., Vasteland 17, Rotterdam. — (1924—25).

*G. van Roon, Bergweg 167, Rotterdam. — Coleoptera.

(1895—96).

*s Rijks Museum v. Natuurl. Historie te Leiden. — (1915—16).

P. Felix Rüschkamp, Hofgartenstr. 9, Bonn a. Rh. — Coleo-

ptera. (1919—20).

W. A. Schepman, Graafsche weg 82, Nymegen. — Coleoptera.

(1919—20).

Dr. A. Schierbeek, Verhulststraat 14, ’s-Gravenhage. — Aige-

meene Entomologie. (1919—20).

T. Schoevers, Phytopatholoog, Villapark, Wageningen. —

Oeconomische Entomologie. (1917—18).

L. H. Scholten, Herwen bij Lobith. — Lepidoptera. (1923-24).

Dr. J. H. Schuurmans Stekhoven, Mengelberglaan 67bis,

Utrecht. — Diptera parasitica. (1924—25).

LIJST DER LEDEN ENZ. CVII

*P, J. M. Schuyt, Burgemeester van Wamel en Leeuwen. —-

Lepidoptera. (1890—91).

*C. A. L. Smits van Burgst, Beek bij Breda. — Hymenoptera,

vooral Ichneumonidae. (1906—07).

J. A. Snijder, Halstersche weg D. 14, Bergen-op-Zoom. —

Coleoptera. (1923—24).

*C. Solle, Voorschoterlaan 21, Rotterdam. — Lepidoptera.

(1909—I0).

*M. Stakman, Frederik Hendrikstr. 10, Utrecht. — (1921—22).

Aug. Stärcke, Arts te Den Dolder (Utr.) — Algemeene ento-

mologie. (1925—26).

Prof. Dr. N. H. Swellengrebel, Zodloog a/h. Kolon. Instituut,

Afd. Tropische hygiëne te Amsterdam, ,,t Holthuis”, Van

Vollenhovenlaan 16 A, Acrdenhout (by Haarlem). — (1919

— 20).

P. Teunissen, Linnaeusstraat 74a, Amsterdam. — Oeconomi-

sche Entomologie. (1912—13).

L. J. Toxopeus, Overtoom 4401, Amsterdam. — Indo-Austra-

lische Lycaeniden. (1909—20).

*P. Tutein Nolthenius, Ullerberg, Elspeet. — Lepidoptera.

(920 ZE

7*Mr. D. L. Uyttenboogaart, Parklaan 8, Rotterdam. — Coleo-

ptera (1894—95).

H. van der Vaart, J. v. Lennepkade 303, Amsterdam. — Coleo-

ptera en Lepidoptera. (1921—22).

*F, T. Valck Lucassen, Huize ,,Rijperduin”, Korte Parkweg 1,

Bloemendaal. — Coleoptera. (1910—11).

*L. A. W. C. Venmans, Havikstraat ó5bis, Utrecht. — (1921

— 1922).

Mr. J. A. Vermeer, Burgemeester van Putten (G.). — (1923—

1924).

Brom Dr... Vent Graaf Florislaan 17, Hilversum. —

(1920—21).

A. Verstrijden, Onderluitenant Apothekers-Adsist., Toentang-

sche weg 319, Salatiga, Java. — Lepidoptera. (1921—22).

*H. A. de Vos tot Nederveen Cappel, Apeldoorn. — Lepido-

ptera. (1888—8o).

J. J. de Vos tot Nederveen Cappel, Weltevreden, Java. —

(1902—03).

CVIII LIJST DER LEDEN ENZ.

*Mr. L. H. D. de Vos tot Nederveen Cappel, Velp. — Coleo-

ptera. (1899—1900).

W. H. Wachter, Vierambachtstraat 81a, Rotterdam. —

(1919—20).

Prof. Dr. Max C. W. Weber, Eerbeek. — Coleoptera. (1886—

1887).

{*P. van der Wiel, Corn. v. d. Lindenstraat 20, Amsterdam.

— Midden-Europeesche Coleoptera en Formicidae. (1916—

1917).

*J. C. Wijnbelt, Jac. van Campenstraat 16, Amsterdam. —

(1924—25).

FC. J. M. Willemse, Arts, Eygelshoven (Z.-Limb.). — Ortho-

ptera. (1912—13).

Ir. P. H. van Wisselingh, ingenieur bij ’s Rijks Waterstaat,

Hatertsche weg 55, Nymegen. — Lepidoptera. (1924—25).

*J. H. E. Wittpen, Reguliersgracht 53, Amsterdam. — Lepido-

ptera. (1915—16).

Het Zoölogisch Laboratorium, Kaiserstraat te Leiden.

Het Zoölogisch Museum en Laboratorium te Bwitenzorg,

Java. — (1919—20). i

BESTUUR.

President: Dr. J. Th. Oudemans. (1922—1928).

Vice-President: Prof. Dr. J. C. H. de Meijere. (1924-1930).

Secretaris: J. B. Corporaal. (1925—1926).

Waarnemend Penningmeester: Mr. D.\L. Uyttenboogaart.

(1922—1928).

Bibliothecaris: Dr. D. Mac Gil llavry. oe aa

Lid zonder functie:

COMMISSIE VAN REDACTIE VOOR HET TIJDSCHRIFT EN

DE ENTOMOLOGISCHE BERICHTEN.

Dr. J. Th. Oudemans. (1922—1928).

Prof, Dr. J. C. H. de Meijere. (1924—1927).

Dr. A. C. Oudemans. (1924—1927).

Revision der Gattung Oxya Serville

(Orthoptera, Subfam. Acridiodea,

trib. Cyrtacanthacrinae)

von

C. WILLEMSE.

Mit 65 Figuren.

Pines:

Die Gattung Oxya wurde im Jahre 1831 von SERVILLE in

den Annales des Sciences Naturelles begründet. Die Diagnose

dieser Gattung wurde nach einer einzigen Species gemacht,

die er damals kannte, und im Jahre 1839 in seiner „Histoire

naturelle des Orthoptères” ergänzt.

In dieser letzten Abhandlung teilt er das Genus nach den

männlichen Analsegmenten in 3 Gruppen ein, wovon die

dritte Gruppe die 1831 beschriebene species kyla umfasst. *)

Im Jahre 1835 erschien eine Arbeit von MARSCHALL (17),

worin er 2 Oxya spec. unter den Namen Gryllus squalidus

und -fuscovittatus beschrieben hat, welche Arbeit von SERVILLE

und auch von BURMEISTER ignoriert worden ist. |

Im Jahre 1838 erschien das Handbuch der Entomologie

zer Bd. 2 Abt. von H. BURMEISTER.

Die Gattung Oxya wurde von ihm ebenfalls in der Tabelle

aufgenommen, aber ohne dass er, wie er selbst schreibt,

die von SERVILLE beschriebene O. Ayla kannte.

Die Beschreibung des Genus von BURMEISTER ist derart,

dass sie nicht nur auf das Genus Oxya passt, sondern auch

auf andere Genera der Section Oxyae, während eines der

Hauptmerkmale (die Erweiterung der Hintertibien) von ihm

gar nicht genannt wird. Er beschreibt weitere 3 neue Arten

und reiht den ,,Gryllus velox” von FABRICIUS (9, p. 239) in

seiner Liste ein.

!) Nummer des Literaturverzeichnisses.

2 C. WILLEMSE, REVISION DER ‘

Die Beschreibung von velox durch BURMEISTER ist aber

sehr fehlerhaft, denn die Seitenkiele des Pronotums fehlen

und. die „Spitze am Brustbein” ist stumpf statt „sehr spitz”.

Die anderen von ihm beschriebenen Species gehören nicht

zu diesem Genus, sondern nach KIRBY (16) ist O. procera =

Oxyrrhepes procera BURM., O. ornatissima = Adimantus

ornatissimus BURM, und die dritte O. dorsigera ist nicht

zu deuten. i

Im Jahre 1842 führte DE HAAN (10) unter dem Genus-

namen Oxya 25 verschiedene Species an, unter denen von

ihm 6 neue Arten beschrieben wurden.

Bei der Revision der Acridier der DE HAAN’schen Samm-

lung !) konnte ich mit Sicherheit folgendes feststellen :

O. znfuscatum = Catantops infuscatus DE HAAN.

O. dimidiatum — Traulia azuretpennis STAL.

O. affine = Traulia affine DE HAAN.

O. micropterum = Circocephalus micropterus DE HAAN.

O. unistrigatum = Cranaé unistrigata DE HAAN.

O. obtusum = Oxyrrhepes obtusa DE HAAN (= extensa WALK).

Im Jahre 1853 beschrieb BLANCHARD *) Acridium vittige-

rum und vettecolle, von denen er sagt, dass beide in die

division Oxya sensu SERVILLE gehören. |

Beim Nachfragen im Museum national d’Histoire Naturelle,

wo die BLANCHARD’schen Typen aufbewahrt sind, wurde mir

von Herrn Dr. BOUVIER berichtet, dass die beiden Exem-

_plare nicht mehr zu finden waren.

Im Jahre 1861 beschrieb STAL (24, p. 335) Acridium (Oxya)

intricatum, welche von ihm in 1873 (25, p. 82) zur Gattung

Oxya gestellt wurde.

In 1873 (25, p. 81) wurden von ihm 6 Arten zur Gattung

Oxya gestellt.

I°. O. punctifrons STAL 1860. In seiner nächsten Arbeit in

1878 (p. 47) wurde diese Art zu einer eigenen Gattung

Gesonia gestellt.

2°. O. longipennis DE GEER aus Siid-Amerika. Diese ist

ohne Zweifel keine Oxya-Art.

1) Diese Arbeit wird später erscheinen.

2) Voyage au Pole Sud IV, p. 371 und 373. Paris 1853.

GATTUNG .OXYA SERVILLE U.S. W. 3

ge 0. sntricatan STAL.

4°. O. chinensis THUNB. mit drei Varietaten. Von diesen

ist die var. a synonym mit O. sinensis WALKER.

5°. O. cyanoptera STAL.

6°. O. spuria STAL 1860, in 1878 zu einer eigenen Gattung

Caryanda gestellt.

In 1877 (26, p. 53) wurde von ihm O. /obata beschrieben.

Diese Art ist nur eine var. von O. sinensis WALKER.

Im Jahre 1870 erschien der IV. Teil des Catalogue of the

Specimens of Dermaptera saltatoria von FR. WALKER. Durch

die Freundlichkeit von B. UVAROV, welcher die Typen WAL-

KER’s untersuchte und mir einige Cotypen zur Ansicht sandte,

bin ich in der Lage folgendes festzustellen.

Oxya diminuta WALKER ist eine gute Art (synon. rufipes

BEN. W =).

Acridium nitidulum WALK. = Oxya nitidula WALK.

Heteracris viridivitta WALK. = Oxya viridivitta WALK.

(= humeralis WALK).

Heteracris gavisa WALK. — Oxya gavisa WALK,

Acridium sinense WALK. = Oxya sinensis WALK. (= stra-

minea WALK.).

Im Jahre 1890 beschrieb H. KRAUSS (15, p. 662) seine

Oxya serrulata aus S. Thomé (Afrika, Golf von Guinea).

Diese ist synonym mit vzridivitta WALKER.

In seiner bekannten Revision der Orthopteren (1893) be-

schreibt BRUNNER VON WATTENWYL 2 neue Arten und gibt

eine Tabelle von 5 Arten. Von diesen ist aber O. vicina

BRUNNER synonym mit O. velox FABR. und rufipes BR. mit

diminuta WALKER.

Im Jahre 1907 beschrieb H. KARNY (II, p. 312) einen

Catantops cyanipes aus dem ägyptischen Sudan, welcher 1915

(12, p. 138) richtig zu Oxya gestellt wurde.

Von O. serrulata KRAUSS beschrieb SJOSTEDT 1909 (21,

p. 196) eine variet. 77207 aus dem Kilimandjaro Gebiet.

Im Jahre i910 beschrieb T. SHIRAKI (20, p. 56) eine

Oxya yezoensis aus Japan und Ox3a annulicornis aus Formosa.

Nach den Feststellungen von BOLIVAR (2, p. 42) und UVAROV

(29) gehört aber O. annulicornis zum Genus Heeroglyphus.

4 C. WILLEMSE, REVISION DER

Wahrend die bisher beschriebenen Arten aus dem tropi-

schen Afrika und Asien, sowie aus Japan bekannt geworden

sind, wurde. von UVARO MM Jahres toren py 23) O:

turanica aus Turkestan gemeldet, aber diese ist — wie ich

nach einigen Cotypen feststellen konnte — synonym mit

O. fuscovittata MARSCHALL.

Aus Formosa wurde von KARNY (13, p. 86) O. podisma

nach 3 Exemplaren beschrieben.

Die letzte Art, O. minuta, stellte CARL (Bp. 472)faus

Java auf. Eine Zusammenfassung der bisher bekannten

Arten verdanken wir dem Altmeister der Orthopterologie

I. BOLIVAR (2). |

Das Genus Oaya ist fast ausschliesslich auf die wärmeren

Teile von Afrika, Asien und Australien beschrankt. Das

Verbreitungscentrum scheint in Siidasien zu liegen, von

wo einzelne Arten bis zu den Hawai-Inseln, Japan und

Turkestan vorgedrungen sind.

In Afrika (ohne die Insel Mauritius) leben zwei Arten,

von denen die eine (O. viridivitta WALKER) ausserordentlich

weit verbreitet ist.

Neue Arten sind am ehesten aus Vorder- und Hinter-

Indien zu erwarten.

Einige Arten sind Schadlinge an tropischen Nutzpflanzen,

wie Reis und Zuckerrohr (VAN DEVENTER, MATSUMURA,

MAXWELL LEFROY u.a.).

Fur die Systematik ders Arten sind eine Reihe won

minutiösen Merkmalen von Bedeutung, die bei den $2 meist

ziemlich gut ausgeprägt sind, während es mir nicht gelungen

ist, für die dd der meisten Arten gute Unterscheidungs-

Merkmale zu finden; deshalb gilt meine Tabelle nur für

die PQ.

Spätere Untersuchungen an einem sehr sorgfältig ge-

sammelten Material werden vielleicht auch für die dd

brauchbare Merkmale feststellen lassen. Dies is nur möglich,

wenn die Tiere in copula oder mindestens auf eng begrenztem

Gebiete gefangen werden, sodass an der Zusammengehörigkeit

kein Zweifel besteht.

Bei den meisten Arten kehrt dieselbe Farbenzeichnung

wieder, sodass ich die Beschreibungen auf kleine morpho-

GATTUNG OXYA SERVILLE U.S. W. 5

logische Details aufbauen musste, und deshalb eine allgemeine

Beschreibung der Korperfarbe voraus geschickt habe.

Als solche Merkmale gelten :

1. Die Form des Kopfes im Profil.

2. Der Vorderrand der Elytren, welcher dicht oder

spärlich gesägt sein kann (am besten bei gespannten Exem-

plaren zu sehen),

3. Auch die relative Lange der Flugorgane ist von Be-

deutung.

4. Der Pleuralrand des 2.—4. Tergits kann nach hinten

in einen Zahn ausgezogen sein.

5. Subgenitalplatte und Ovipositor !).

Die Zahl der bekannten Arten beträgt 30.

Ich habe ein ausserordentlich reiches Material untersuchen

kònnen, das aus den Museen des Deutsche Entom. Instit.

Berlin, von Leiden, London, Stockholm, Wien, sowie vom

Imperial Bureau of Entomology in London stammt und

ungefahr 1350 Exemplare umfasst.

Ich beniitze diese Gelegenheit um den Verwaltern der be-

treffenden Musealsammlungen und speciell den Herren R. VAN

EECKE, Prof. R. EBNER, WALTER HORN, Prof. Y. SJÖSTEDT und

B. P. UVAROV meinen verbindlichen Dank aus zu sprechen.

Uvarov hat meine Arbeit ausserdem durch die Unter-

suchung der WALKER’schen Typen sehr gefördert.

Für einige kleinere Mitteilungen von anderen Herren

werde ich bei der Beschreibung der betreffenden Arten

meinen Dank zum Ausdruck bringen.

Bei diesem schwierigen Genus war es unbedingt notwendig,

môglichst viele Typen oder Cotypen selbst untersuchen zu

können, und dies war mir durch die Unterstützung mehrerer

Kollegen bei folgenden Arten möglich: Type rufipes BR. v. W.,

podisma KARNY, cyanoptera STaL, fuscovittata MARSHALL,

vicina BR. V. W., velox FABR., cyanipes KARNY, lobata STAL,

1) Die Klappen der Legeröhre sind bei allen Arten gezähnt und die

Grösse und Anordnung dieser Zähnchen ist für die Systematik wichtig.

Doch scheinen die Zähnchen, vielleicht beim Einbohren des Abdomens

in die Erde oder an andere Orte zum Zwecke des Eierlegens, mehr

oder weniger abgenützt zu werden. Möglicherweise gilt dasselbe für die

Subgenitalplatte und für die Tergite, falls an diesen auch Zähnchen

vorhanden sind.

C, WILLEMSE, REVISION DER

paravicina BR. V. W. (in litt), zetrécata STAL, squalida MAR-

SCHALL — cotype, diminuta WALK., viridivitta WALK, hume-

ralis \NALK., gavisa WALK.

ee)

UBERSICHT DER LITERATUR. ')

I. BoLIVAR. Acridiens d’Afrique du Musée royal d’His-

toire naturelle de Belgique.

Mém. So enon Bele ane

DME EO

—— Estudios entomológicos. Tercera Parte. Seccion

Oxyae.

Wiese, ch Wiis, Naetom, di Olene, metum

Ser. zool Nuns 34271978.

L. BRUNER. Acridoidea from Madagascar, Comoro Islands

and Eastern Africa.

Violet ko wi INense in OStatied E

Saus mtr:

—— Orthoptera from Africa, being a report upon some

Saltatoria mainly from Cameroon contained in the

Carnegie Museum.

Annales of the Carnegie Museum vol.

XIII. 1919.

M. v. BRUNN. Ostafrikanische Orthopteren, gesammelt

von Herrn Dr. Fr. Stuhlmann 1888 und 1889.

Mitteil. aus dem Naturhistor. Museum.

Hamburg. 1901.

BRUNNER VON WATTENWYL. -Révision du système des

Orthopteres.

ANA id Mius Civico Genova, Ser, 2, Vol,

XII. 1893.

H. BURMEISTER. Handbuch der Entomologie. 2° Bd.

27 Abt dir line So

. J. CARL. Acridides nouveaux ou peu connus du Muséum

. de Genève.

Revue Suisse de z00lo oe, Nol ALOE:

!) In dieses Verzeichniss habe ich nur jene Arbeiten aufgenommen

die ich wirklich benutzen konnte, während ich alle anderen Arbeiten,

in welchen die zitierten Arten nicht sicher zu deuten sind, wegge-

lassen habe.

GATTUNG OXYA SERVILLE: U. S..W. 7

g. J. FABRICIUS. Mantissa Insectorum T. I.

10.

ILS

12,

14.

HO:

20.

Hafiniaie: 1787.

W. DE HAAN. Bijdragen tot de kennis dei Orthoptera.

Verhandel. Natuurl. Geschiedenis der

Ned. Overzeesche Bezittingen. 1839— 1844.

H. Karny. Die Orthopterenfauna des agyptischen Sudans

und von Nord-Uganda (Saltatoria, Gressoria, Der-

maptera) mit besonderer Beriicksichtigung der Acri-

doideengattung Catantops.

Sitz. Ber. d. Kais. Akad. d. Wiss. Mathem.

naturw.-Klasse. 1907.

—— Ergebnisse der Forschungsreise des Herrn Dr.

Adalbert Klaptocz nach Franzosisch Guinea.

Zoolog. Jahrbüch, Abt System. Bd. 40.

Heft 1/2. 1915.

—— H. Sauter’s Formosa-Ausbeute. Orthoptera et

Oothecaria.

Suppl Entom. No.’4>DeutJEntem. Mur

seum. I9I5.

F. KARSCH. Verzeichniss der von Herrn Dr. Paul PICS

in Kamerun erbeuteten Acridiodeen.

Berlin. Entom. Zeitschrift. 1891.

H. Krauss. Beitrag zur Kenntniss westafrikanischer

Orthopteren. 2. Orthopteren der Guinea-Inseln St.

Thomé und Rolas.

Zeolos, Jahrbueh. Abt. 14Sysrem. Bd. >.

1890.

W. F. KirBy. A Synon. Catalogue of Orthoptera. UL

London. 1910.

A. F. MARSCHALL. Decas Orthopteroram novorum.

ane Wile mer + Visa nose:

A. SERVILLE. Revue méthodique des Insectes de l’ordre

des Orthoptères. |

Ann. d,Seiene..maturelles T., 22. 1831.

— — Histoire naturelle des Insectes Orthopteres.

.. Paris. 1830. |

T. SHIRAKI. Acrididen Japans.

Tokyo. 1910.

8 C. WILLEMSE, REVISION DER

21. Y. SJOSTEDT. Wissenschaftl. Ergebn. d. Schwed. zool.

Exped. Kilimandjaro, Meru und Massaisteppen. 17.

Orthoptera. 7. Acridiodea.

Stockholm. 1909.

22. —— Beiträge zur Kenntnis der Insektenfauna von Kame-

run. Acridiodea.

Entom. Tidskrift. 1910.

23. —— Neue Orthopteren aus Afrika und Madagaskar.

Amiav fot Zoo MB 12.19.08

24. C. STäL. Fregatten Eugenies Resa. Orthoptera.

sitolelshiol ms: noon,

25. —— Recensio Orthopterorum. I.

Stow kivolim,. sisi.

26. —— Orthoptera nova ex Insulis Philippinis.

Ofversigt. Kongl Vetensk. Akad. Fér-

handl. 1877.

27. —— Systema Acridiodeorum.

Bit heeds Siva Viet et ads tidied LANE den 18078:

28. B. Uvarov. Ueber die Orthopterenfauna Transcaspiens.

Horm soc] Pinto ossa 1912.

20. —— Rice grasshoppers of the genus Hieroglyphus and

their nearest allies.

Bull En tom Research Vol, 2121922

30. F. WALKER. Catal. of the specim. of Dermaptera Sal-

tatoria in the coll. of the British Museum.

Batte EVE

Bomi mss OMS A

31. F. WERNER. Orthopteren aus Ägypten und dem anglo-

agyptischen Sudan.

2.0012 id hie bs Abt S viste me A 2 EER

1913.

BESCHREIBUNG DER GATTUNG OXYA SERVILLE 1831.

Körper länglich, vollständig behaart (namentlich beim (4).

Scheitel von der Seite gesehen abgerundet. Kopfgipfel

dreieckig, breiter als lang, sein Vorderrand abgerundet und

stumpf. Antennen fadenförmig, beim g rl, mal so lang

als Kopf und Pronotum zusammen, beim © diesen an Länge

GATTUNG OXYA SERVILLE U.S. W. 9

gleich. Stirn zurückweichend. Die Scheitelgriibchen fehlen.

Costa frontalis bis zum Clypeus reichend, vollstandig ge-

furcht. Carinae laterales fast gerade. Augen vorspringend,

langlich. Angulus inferior genae nach unten mehr oder

weniger deutlich verlängert. Pronotum mit 3 Querfurchen,

die letzte hinter der Mitte gelegen. Mittelkiel in der Metazona

deutlich, vor dem Sulcus typicus nicht oder nur wenig

angedeutet. Die Seitenkiele fehlen. Pronotum mit einge-

driickten Punkten, rauh; hinter dem Vorderrand und der

Metazona ausserdem fein punktiert. Vorderrand des Hals-

schildes abgestutzt oder abgerundet, Hinterrand stumpfwinkelig

oder ebenfalls abgerundet. Seitenlappen !anger als breit,

ihr Unterrand vorne winkelig gebogen. Vorder- und Hinter-

fliigel vollstandig entwickelt oder abgekiirzt. Area mediastina

der Elytren an der Basis erweitert, Vorderrand mehr oder

weniger deutlich gesagt. Raum zwischen Radialis media und

Radialis posterior mit wenigen regelmässigen Queradern.

Analis mit langen weissen Haaren spärlich besetzt. Axillaradern

der Hinterfliigel an der Basis bewimpert. Prosternalzapfen

rund,’ fast kegelformig, an der Spitze nicht erweitert, vom

Mesosternum abstehend. Metasternallappen durch einen

deutlichen Zwischenraum von einander getrennt. Carina

superior des Hinterschenkels nach hinten in einen Zahn

ausgezogen oder stumpf. Hintertibien distalwärts sehr

deutlich erweitert und leicht auswärts gebogen, ihr äusserer

Enddorn gut entwickelt. Aussenrand der Tibien überdies

mit 7 Dornen, Innenrand mit 9 Dornen, ohne den Enddorn.

Erstes Glied der Hintertarsen erweitert. Die letzten Abdominal-

segmente sind stark behaart, besonders beim g. Klappen

der Legeröhre gezähnt.

BESCHREIBUNG DER ALLGEMEINEN KÖRPERFARBE.

Körper gelblich oder grünlich gefärbt. Fühler gelblich

oder bräunlich, mit etwas dunklerer Spitze. Vom Hinterrand

des Auges erstreckt sich jederseits ein dunkelbraunes oder

schwarzbraunes Längsband, das sich über die obere Partie

des Seitenlappens des Pronotums fortsetzt. Dieses dunkle

Längsband ist nach oben und unten hin von einem feinen

gelben oder grünlichen Längsstrich mehr oder weniger

IO C. WILLEMSE, REVISION DER

deutlich umsäumt. Kopf und Pronotum oben meist dunkler

gefarbt als der übrige Teil des Korpers.

Vorderflügel gelblichgrün oder dunkelbraun, Vorderrand

an der Basis meistens dunkler gefärbt als die übrige Partie.

Hinterflügel durchsichtig (farblos, braunlich oder bläulich).

Vorder- und Mittelbeine grünlich oder gelblich.

Hinterschenkel gelb, rötlichbraun oder grünlich, mit

dunkelbraunen oder rotbraunen Knielappen. Hinterschienen

gelb oder grünlich, blau oder rot.

Hintertarsen gelb, grünlich oder rötlich.

Hinterleibssegmente oben mehr oder weniger dunkel ge-

fleckt, ihr Hinterrand meistens dunkel gesäumt.

TABELLE DER ARTEN (92).

1. Hinterrand der degli ohne Zahnchen. Ter-

Gite noi alm: aa

Hinterrand der Subsenitalplatte mit einem oder mehreren

Zähnchen, Scheibe mit oder ohne Leisten . . . 12

2. Vorder- und Hinterflügel verkürzt, mit mehr oder

weniger rudimentären Adern. . . NZ,

Vorder- und Hinterflügel normal, mafia bis zum

Binde des Abdomensreichen NS

3. Hinterrand der Subgenitalplatte in der Mitte nach

binten stark vorgezogen. Hinterschienen rot, nur bei

ausgebleichten Exemplaren gelb. 1 deminuta WALKER.

Hinterrand der Subgenitalplatte nicht vorgezogen,

sondern gerade, einfach abgerundet oder leicht einge-

bogen. Hlinterschienen anderseectarbt: EE

4. Korperlange 19 mm. Korper schlank. Vorkommen

Java eee u eer te RUN i A (GIN Ab:

Korperlange 25—34 mm. Körper robust. Vorkommen

Japan oder Formosa. . . FES

5. Hinterrand der Semeins een dt ohne

Einschnitt in der Mitte. Vorderfliigel kurz, lanzetformig,

die Mitte des Abdomens nicht erreichend. Korper-

linge 41 mm ze u 3 DOS MONS ARNNE

Hinterrand der Subpenitalplucee gerade, in der Mitte

mit einem kleinen dreieckigen Einschnitt. Vorderfliigel

IO.

TIE:

12).

GATTUNG OXYA SERVILLE U.S. W. 307

die Mitte des Abdomens erreichend. Körperlänge

Wo AA i Er. Vezoensis. SHIRAKI.

Valvulae des Ovipositors mit grossen und kleinen,

scharfen Zähnchen, namentlich an den unteren

Malvemanane s Ski SPA SITR atk 7

Valvulae des Oripositàre mit alcıch grossen, stumpfen

oder scharfen Zähnchen . . . OEM ES

Cerci sehr lang, die Supra- late abeuraptad: Vor-

derrand der Elytren undeutlich gesagt. Hinterfliigel an

der Basis blaulich. Species africana 5 cyanoptera STAL.

Cerci kurz, die Supra-analplatte nicht überragend.

Vorderrand der Elytren meist deutlich gesagt. Hinter-

flügel an der Basis hell. . . 6 wnéversalis nov. sp.

Vorderrand der Elytren deutlich gesagt .

aioe 7 fuscovittata MARSCHALL.

Vorderrand der Elytren undeutlich gesägt . . . 9

Hinterrand der Subgenitalplatte nach hinten rund

vorgebogen. Cerci die Supra-analplatte etwas über-

gaendipaftscd ce ti mare reso dentatannov.sp.

Hinterrand der Baene gerade oder einfach

abgerundet oder in der Mitte etwas eingebogen. Cerci

die Supra-analplatte nicht überragend . . . . IO

Körperlänge 31 mm. Körper robust. Carina sup. des

Hinterschenkels stumpf. Hinterrand des Pronotums

dreieckig vorgezogen . . . . 9 oryztvora nov. sp.

Korperlänge 23—28.5 mm. Körper schlanker. . II

Hinterrand des Pronotums dreieckig vorgezogen.

Carina sup. des Hinterschenkels stumpf. (Cerci des

d schlank und spitz) . . . . 10 adentata nov. sp.

Hinterrand des Pronotums abgerundet. Carina sup.

des Hinterschenkels in einen kleinen Zahn ausgezogen.

(Cerci des & sehr breit und an der Spitze tief ausge-

schnitten) sw; .- . II #varovi nov. sp.

Hinterrand der Sabpenitalalatte in der Mitte mit

einem grossen Zahn, neben dem sich lateralwarts

jederseits noch 1—2 kleinere Zahnchen befinden . 13

Hinterrand der Subgenitalplatte in der Mitte ohne

Cali ame PRET eo ade ano "IA

13%

14.

ansi

16.

18.

19.

20.

C. WILLEMSE. REVISION DER

Scheibe der Subgenitalplatte ohne Leisten. .

ae 12 nttidula WALKER.

Scheibe der Subgenitalplatte in ihrem distalen Teil

mit zwei parallelen Leisten mit Endzahn

13 bidentata nov. sp.

Wego: normal eg a 3 u IE

Rleuralifanid dest eo de ect nach hinten in

einen wenigstens kurzen Zahn ausgezogen . . . 24

Scheibe der Subgenitalplatte ohne deutlich erhabene

Leisten ?). Körper robust . . . 14 japonica nov. sp.

Scheibe der a mit zwei deutlich erha-

benenmMecisten ian — ar RETTO)

Vorderrand der Elytren weniger dieht eh 20) 7

Vorderrand der Elytren sehr dicht und deutlich ge-

SAS ELRO) er Sn. 20

Hinterrand der Sia mit 4 grossen Zabhchen

Leisten vor dem Hinterrand mit Endzahn .

15 asinensis NOV. Sp

Hinterrand der ns mit nur 2 grossen

Zahnehenen.s..er ERTL ES

Leisten der Babsel mit a

Die 2 Zähnchen am Hinterrand dicht neben einander

stehende 20er SRH TO FL OS LT TMON ASP:

Leisten der Sußsenmtalplatte ohne Endzahn, stumpf. 19

Valven des Ovipositors mit abwechselend grossen und

kleinen, sehr scharfen Zähnchen.

Körper schlank, klein, 25--29 mm. 17 zusularis nov. sp.

Valv. sup. des Ovipositors mit unter einander gleichen

Zähnchen, die Valv. inf. mit abwechselend grossen

und kleinen Zähnchen.

Körper robust, gross 34 mm. . 18 grandis nov. sp.

Leisten der Subgenitalplatte nur mit einem Endzahn;

Hinterrand dieser Platte mit zwei sehr kleinen Zahn-

chen. Untere Valven des Ovipositors mit 3—4 sehr

grosseniZahnente ele MAR LOMI AESP:

Leisten der Subgenitalplatte mit mehreren Zahnchen *);

1) Sieke auch sAanghaiensis.

2) Dieser Unterschied ist bisweilen sehr gering; man darf die seit-

lichen Kanten der Subgenitalplatte nicht mit Leisten verwechseln.

3) Am besten von der Seite zu sehen.

21.

22.

24.

25.

26.

GATTUNG OXYA SERVILLE U.S, W. 13

Hinterrand dieser Platte mit zwei deutlichen Zahnen

ine degne sea SRG:

Vorder- und Hinterfliigel die Eiterschenkel nur wenig

überragend. Species africana 20 viridivitta WALKER.

Vorder- und Hinterflügel die Hinterschenkel meist weit

HberrasentdMSpeciestindicre ete Der Aj 0122

Stirn sehr stark zurückweichend . 21 acuminata nov. sp.

Stign*Wweniekzu siickweichendina dat; jot. M4 i Sajrse123

Augen klein. Hinterschenkel schlank .

chio 22 multidentata nov. sp.

Augen gross, Hinterschenkel stärker verdickt .

23 ebnert nov. sp.

Pleuralrand an mehreren Tergiten in einen Zahn aus-

BEZGGen Aa den. Ha ool Haas dn (as HOE

Pleuralrand nur am zweiten ek in einen Zahn

BUSS CZOSIEMi nh. a: 5 26

Vorderrand der Élytren bis re zur pie ae fein

und. deutlich gesagt. Hinterrand der Subgenitalplatte

in der Mitte mit 2 sehr dicht neben einander stehenden

Zahnchen; Leisten in ihrem distalen Teil gezähnelt.

Pleuralrand am zweiten, dritten und vierten Tergit in

einen Zahn ausgezogen, von denen derjenige des dritten

Tergits am deutlichsten entwickelt ist 5

task 24 gavisa WALKER.

Vorderrand der Elytren undeutlich oder nur an der

Basis deutlich gesagt. Hinterrand der Subgenitalplatte

in der Mitte mit 2 von einander weiter entfernteten

Zähnchen; Leisten mit Endzahn oder gezähnelt. Pleural-

rand am zweiten und dritten Tergit in einen Zahn

ausgezogen, von denen der vordere deutlicher ist

2 25 sinensis WALKER.

Pleuralrand des zweiten Tergits nach hinten in einen

deutlichen, scharfen Zahn verlängert. 26 velox FABR.

Pleuralrand des zweiten Tergits nach hinten nur in einen

kleinen Zahn verlängert . . 27 shanghatensis nov. sp.

I. 0. diminnta WALKER.

1871. WALKER. Cat. Derm. Salt. Br. Mus. V. Suppl, p. 64.

1893. BRUN. v. W. Ann. Mus. Genova. 33, p. 153 (rufipes).

1A C. WILLEMSE, REVISION DER

1910. KIRBY. Syn. Cat. Orth. III, p. 394 (rufipes BR. v. W.),

p. 476 (Traulza).

1918. I. BOLIVAR. Trabaj. d. Mus. Nac. d. Cienc. natur. Ser.

zool. 34, p. 16 (rufipes BR. v. W.).

Korperfarbe: siehe allgemeine Beschreibung der Korper-

farbe. Kopf und Pronotum oben dunkelbraun oder braungelb.

Postocularstreifen meistens deutlich ausgebildet. Wangen,

unterster Teil der Seitenlappen des Pronotums, sowie die

Epimeren des Meso- und Metathorax gelb oder griinlich.

Vorderfliigel braun, am Hinterrand zuweilen mit einem

griinen Langsstrich. Abdomen oben braun, gelb oder rötlich,

meistens mit dunklen Flecken auf jedem Segment.

Hinterschenkel braun, gelb, rötlich oder griingelb; meistens

mit zwei dunkelbraunen Flecken auf der Area interna,

einem in der Mitte und einem am Knie. Diese Flecken

konnen auch fehlen. Knie bräunlich oder mit schwarzen

Flecken. Die Area externa zuweilen auch mit einem dunkel-

braunen Langsfleck. Hinterschiene rot, nur bei ausgebleichten

Exemplaren gelblich, Dornen mit schwarzen Spitzen. Hin-

tertarsen rôtlich. Pronotum von oben ziemlich regelmässig

punktiert. Vorder- und Hinterflügel kurz, die Mitte des

Abdomens nur wenig überragend. Vorderrand des Vorder-

flügels an der Basis ein wenig erweitert, nicht gesagt. Spitze

des Vorderfliigels schmal abgerundet. Hinterflügel etwas

kürzer als der Vorderflügel. Tergite normal. Carina superior

des Hinterschenkels in einen spitzen Zahn ausgezogen. Hin-

terschiene deutlich gekriimmt.

d. Hinterrand des 10. Tergites an beiden Seiten zahn-

formig vorgebogen. Supraanalplatte dreieckig mit abgerun-

deter Spitze, seitlich nicht oder kaum eingeschniirt. An der

Basis befindet sich eine mediane Langsgrube, die bis zur

Mitte der Supraanalplatte reicht. Cercus von oben gesehen

wenig oder nicht gebogen, schmal; von der Seite gesehen

an der Basis breit, die Spitze scharf. Hinterrand des 9. Ster-

nites abgerundet. Subgenitalplatte kurz, zugespitzt.

®. Supraanalplatte schmal, dreieckig, an der Basis mit

einem medianen langlichen Eindruck. Cercus von oben ge-

sehen die Supraanalplatte nicht überragend, kurz, gerade,

zugespitzt. :

GATTUNG OXYA SERVILLE U.S, W. I5

Subgenitalplatte langer als breit, ihr Hinterrand nach hinten

dreieckig vorgezogen, an der Spitze etwas eingebuchtet,

ohne Zähnchen oder Kiele. Valvula super. gerade, der Ober-

rand mit regelmässigen kleinen Zähnchen. Valvula infer.

gerade, so lang wie die Valvula superior, mit regelmassigen

kleinen Zahnchen. Fig. 1—3.

Fig. 1. Oxya diminuta WALK. & Supraanalplatte.

Fig. 2. Oxya diminuta WALK. g Cercus von der Seite.

Fig. 3. Oxya diminuta WALK. 9 Subgenitalplatte.

d ?

Korperlanse a. 2...°.214.—-165 mm. 17 22mm.

iance des Eronoetums » . 4 — 45.» 5— 6 »

» > Vorderflügels . 7.5— 8 : 9—II »

» » Hinterschenkels 10 —11 » I3—I4 »

Vorkommen: Type d von Yunan (Sud-China), coll.

Brit. Mus.

Annam (Phuc-Son, Nov.-Dez., H. FRUHSTORFER), coll. Lon-

don, Stockholm und Wien.

Cochinchina, coll. London und Wien.

Cambodja, coll. London und Wien.

Siam (Bangkok, Muok-Lek, 1000-—Jan., H. FRUHSTORFER),

coll. London und Wien.

Burma (Thalon, Moulnein), coll. London.

Malay-Peninsula (Taiping), coll London.

Malacca (Singapore, Penang, Ins. Kukub S. W. Johor),

coll. London und Wien.

Sumatra (Solok, Padang, Fort de Kock, Silago, Tandjong

Morawa, Serdang, Ins. Nias), coll. London, Leiden und Wien.

Forma macroptera nov. f. Diese Form ist ausge-

16 C. WILLEMSE, REVISION DER

zeichnet durch ihre langen Flugorgane, die den Hinterleib

überragen.

Kôrperlänge ns. NE One

anger des Grono tunisia: RO >

» = Vordertlüselsee rar >

> "rinterschenkels , 1a >

Vorkommen: Cambodja. 1 2 (ROSSET), coll. Wien.

2. 0. minuta CARL.

1916. J. CARL. Revue Suisse de zoologie, vol. 24, p. 472.

Korperfarbe: siehe allgemeine Beschreibung der Korper-

farbe. Kopf und Pronotum von oben braunrot. Das Postocular-

band mehr oder weniger deutlich ausgeprägt, an der Unter-

seite gelb oder weisslich gesäumt Nach hinten erstreckt

sich dieses Langsband bis über die Area mediastina des

Vorderfliigels.

Fig. 4. O. minuta CARL. 2 Subgenitalplatte.

Fig. 5. O. minuta CARL. 9 Ovipositor.

Vorderfliigel braunlich, die Area mediastina dunkler ge-

farbt. Hinterschenkel gelblich, das Knie etwas dunkler,

Hinterschiene gelb, Dornen mit schwarzen Spitzen. Mittel-

kiel des Pronotums ziemlich gut ausgebildet.

Vorder- und Hinterfliigel stark verkiirzt, das 3. Abdomi-

nalsegment nicht tiberragend. Vorderrand des Vorderfliigels

an der Basis stark erweitert, nicht gesagt; am Ende scharf

zugespitzt, der Hinterrand gebogen. In der Mitte berühren

sich die Elytren im ersten Drittel ihrer Lange. Hinterflügel

rudimentàr. Tergite normal. Carina sup. des Hinterschenkels

in ein scharfes Zahnchen ausgezogen.

GATTUNG OXYA SERVILLE U.S. W. I

d. Supraanalplatte hinter der Mitte stark eingeschnürt.

Cercus sehr schmal und stark zugespitzt, subspiniform. !)

2. Supraanalplatte schmal dreieckig, zugespitzt. Cercus

von oben gesehen leicht auswärts gebogen, die Supraanal-

platte nicht überragend, allmählich zugespitzt. Subgenital-

platte am Hinterrand in der Mitte leicht eingebogen, ohne

Zähnchen oder Kiele. *) Valvula super. wenig gebogen, der

Oberrand mit gleich grossen, kurzen, stumpfen Zähnchen.

Valvula infer. kürzer als die Valvula super., der Unter-

rand an seiner Spitze mit kleinen, kurzen Zähnchen; der

basale Teil mit 4—5 schärferen Zahnchen. Fig. 4—5.

d ?

Korcperlange. satans 155: mma 4 79H —- 21.5 mm.

Ponser des Pronotums >... 35» 4.5— 5 »

> » Vorderflügels . 5 > 6— 7 >

> » Hinterschenkels 9.5 » I2 —13 »

Vorkommen: Java. Type im Naturhistor. Museum in

Genève. Java (Buitenzorg), coll. Wien.

3. 0. podisma KARNY. ®)

1915. H. KARNY. Supplem. Entomol. Deutsch. Entom.

Museum. No. 4, p. 86.

Kôrperfarbe: siehe allgemeine Beschreibung der Kôrper-

farbe. Fühler gelbbraun, an der Spitze bräunlich. Kopf

und Pronotum von oben griinlich-braun, das dunkelbraune

Postocularband sehr deutlich ausgeprägt. Wangen, unterste

Partie der Seitenlappen des Pronotums, sowie Epimeren und

Episternum des Meso- und Metathorax gelb. Hinterschenkel

gelblich griin, Knie schwarz, Hinterschiene blaugriin, an

der Basis und an der Spitze bräunlich ; Dornen gelblichgriin

mit schwarzen Spitzen.

1) Es ist mir nicht gelungen, das g' von dieser Art zu untersuchen,

weshalb ich mich mit der ursprünglichen Beschreibung von CARL (p.

472) begnügen muss.

2) Von einer Verlangerung zwischen der Basis der Valvulae infer., wie

CARL angibt, ist bei diesen Exemplaren nichts zu sehen. Es scheint,

dass er sich mit einem Septüm geirrt hat, welches sich an der Basis

der beiden unteren Valven befindet.

3) Durch die Freundlichkeit der Herren H. KARNY und WALTER HORN

was es mir möglich die Typen zu untersuchen, wofür ich ihnen an dieser

Stelle nochmals meinen besten Dank ausspreche.

18 C. WILLEMSE. REVISION DER

„Costa frontalis mit parallelen Seitenränden, schmal (deut-

lich schmäler als bei paravicina) und tief gefurcht. Vorder-

und Hinterfliigel stark abgekiirzt. Vorderflügel das 4. Hin-

terleibsegment nicht überragend, lanzettformig, zugespitzt,

der Vorderrand nicht erweitert, in der Mitte einander tiber

il, der Lange berührend. Farbe braun. Hinterflügel etwas

kürzer als der Vorderfliigel, rudimentar. Tergite normal.

Carina super. des Hinterschenkels in einen kurzen, scharfen

Zahn ausgezogen.

d. Hinterrand des ro. Tergits verdickt. Supraanalplatte

dreieckig, an der Basis mit einer kleinen Langsgrube. Cercus

konisch, an der Basis breit, die Spitze schrag abgeschnitten,

stumpf, die supraanalplatte überragend.

{

Fig. 6. O. podisma KARNY. g' Supraanalplatte.

Fig. 7. O. podisma KARNY. 2 Ovipositor. c = Cercus,

Fig. 8. O. podisma KARNY. Q Hinterrand Subgenitalplatte.

Subgenitalplatte schmal, wenig gebogen, nach der Spitze

hin stark verschmalert und daselbst ziemlich scharf. Hinter-

rand des 9. Sternits abgerundet.

£. Supraanalplatte dreieckig, an der Spitze abgerundet.

Cercus die Supraanalplatte ein wenig iberragend, konisch

zulaufend und am Ende abgerundet. Hinterrand der Sub-

genitalplatte leicht abgerundet, ohne Zahnchen und Kiele.

Valvula super. an ihrem Oberrand mit kleinen, untereinander

gleichen Zahnchen. Valvula infer. an ihrem Unterrand ebenso

beschaffen. (Fig. 6—8).

d +

Koörpetlanges mb Da Se en OMAN AAT

Pangesdesekronotumsr Era 75»

> » Morderflügels. . . 6.8—8.3 » Tike o»

» » Hinterschenkels. . 14—14.5 » HO

GATTUNG OXVA SERVILLE U.S. W. 19

Vorkommen: Formosa, Hoozon (H. SAUTER) Type

Deutsch. Entom. Museum Berlin.

4. 0. yezoénsis SHIRAKI.

1010. T. SHIRAKI. Acrididen Japans, p. 56.

1918. I. BOLIVAR. Trabaj. d. Museo nacion. d. cienc. natur.

Ser. zool. 34, p. 43 (wezoënsis). |

Korperfarbe: siehe allgemeine Beschreibung der Kôrper-

farbe. Kopf und Pronotum von oben bräunlich. Postocular-

band deutlich. Vorderfliigel braun. Hinterschenkel griinlich,

das Knie braunlich, Hinterschiene braungelb, die Dornen

gelb mit schwarzen Spitzen. Tergite normal. Vorder- und

Hinterflügel kurz, beim d das Ende des Abdomens nicht

erreichend, beim ® kaum die Mitte des Abdomens über-

ragend. Vorderrand des Vorderfliigels beim d wenig, beim

£ mehr erweitert, wenig gesägt. Carina sup. des Hinter-

schenkels stumpf. i

d. Supraanalplatte dreieckig, an der Spitze scharf. Cercus

die Supraanalplatte überragend, gerade, konisch zugespitzt,

am Ende leicht eingebogen. Subgenitalplatte kurz, wenig

gebogen. ;

2. Supraanalplatte dreieckig, die Spitze abgerundet, an

der Basis mit einer medianen Langsgrube.

Cercus gerade, kurz, konisch zugespitzt, die

Supraanalplatte nicht tiberragend. Subgeni-

talplatte ein wenig langer als breit, der

Hinterrand in der Mitte etwas eingebogen,

mit einer Andeutung von Zähnchen. Valvula

super. am Oberrand mit regelmässigen kurzen Fig. 9. O. yezoensis

Zahnchen. Valvula infer. am Unterrand eben- SHIRAKI. 2

falls so beschaffen. (Fig. 9). Subgenitalplatte.

5 d n |

WWospeslonoe, | yoo. 4.110122 mm. 18 —-25 mm.

Länge des Pronotums . . 3.9— 5 > PR 0:

» » Vorderflügels . 6 —12 » 6.5—12 »

> a tkenschenkels <Q 12 > ul 17 ..2

Vorkommen: Sapporo (Japan). Type coll. Dr. S.

MATSUMURA; Japan, coll. Wien.

20 C. WILLEMSE, REVISION DER

5. 0. cyanoptera STAL.

1873. STAL. Recensio Orthopt. I, p. 83, n. 5 (Oxya cyano-

piera).

TOITS MBOLIVAR dnaby di Mus. Nace de Giene narur Ser:

Zool. num. 34, p. 15 (O. Ayla SERVILLE).

Korperfarbe: siehe allgemeine Beschreibung der Korper-

farbe. Kopf und Pronotum von oben braunlich. Postocular-

band deutlich. Vorderflügel braunlich-griin, am Vorderrand

mit dunklem Streifen. Hinterflügel an der Basis bläulich.

Hinterschenkel gelb, die Area externomedia in der Mitte

und die Carina externa sup. und inferior mit einer unregel-

mässigen Reihe schwarzer Punkte, Arcus genicularis braun-

lich. Hinterschiene blaulich, oder griingelb, Dornen gelb mit

schwarzen Spitzen. Tergite normal. Vorder- und Hinterflügel

die Spitze des Hinterschenkels erreichend. Vorderrand des

Vorderfliigels beim ® an der Basis wenig erweitert, undeut-

lich gesagt. Carina sup. des Hinterschenkels stumpf.

Fig. 10. O. cyanoptera STAL. 9 Subgenitalplatte.

Fig. 11. O. cyanoptera STAL. 2 Ovipositor,

2. Supraanalplatte lang-dreieckig, an der Basis mit einer

medianen Längsgrube. Cercus gerade, lang, die Supraanal-

platte etwas überragend, leicht auswärts gebogen, konisch

zugespitzt. Subgenitalplatte ein wenig länger als breit, der

Hinterrand nach hinten etwas ausgebogen, in der Mitte leicht

ausgerandet. Valvulae sup. und inf. des Ovipositors an ihrem

Ober-, resp. Unterrand mit einer Reihe scharfer, abwechselnd

kleinerer und grosserer Zahnchen. Fig. I0—11.

Körperlänge aa ne OLE

ange ides Promotums ay OREN

» » Vorderlluselse 72 20) —225

» » Hinterschenkels . 15 --16 »

GATTUNG OXYA SERVILLE U.S. W. 21

Vorkommen: Afrika 1 9 Sierra Leone (Afzelius), type

coll. Mus. Stockholm. N.W. Tanganika (Nord-Rhodesia) 1 2

GRAUER 1910, coll. Mus. Wien.

6. 0. universalis nov. sp.

Kôrperfarbe: siehe allgemeine Beschreibung der Körper-

farbe. Kopf und Pronotum von oben griinlichgelb, Posto-

cularband deutlich. Vorderfliigel bräunlich, Area analis griin

oder rotbraunlich. Hinterschenkel gelb oder griin, Area

interno- und externomedia rotlichbraun oder griin, oder mit

einem dunklen Langsband; Knie meistens etwas dunkler.

Hinterschiene griinlichgelb oder blaulich, die Dornen gelb

mit schwarzen Spitzen. Tergite normal. Vorder- und Hinter-

flügel den Hinterleib ein wenig überragend. Vorderrand des

Vorderflügels beim £ an der Basis erweitert, gesagt. Carina

sup. des Hinterschenkels in einen sehr kurzen Zahn ausge-

zogen oder stumpf.

Fig. 12. O. universalis nov. sp. Q Subgenitalplatte.

Fig. 13. O. universalis nov. sp. 2 Ovipositor.

@. Supraanalplatte schmal dreieckig, die Spitze abgerundet,

an der Basis mit einer medianen Längsgrube. Cercus gerade

oder an der Spitze etwas gebogen, die Supraanalplatte nicht

überragend, konisch zugespitzt.

Subgenitalplatte länger als breit, der Hinterrand abgerun-

det, ohne Zähnchen; auf der Scheibe mit zwei parallelen,

mehr oder weniger deutlich ausgebildeten Längskielen.

Valvula super. des Ovipositors mit ziemlich grossen scharfen

Zahnchen, von gleicher Grösse oder abwechselnd grösseren

und kleineren Zahnchen.

Valvula inferior gebogen, der Unterrand mit sehr scharfen,

abwechselnd grösseren und kleineren Zähnchen. Fig. 12—13.

22 C. WILLEMSE, REVISION DER

s Korperlange NME see 0 mer

ange desMPronotums Melina: 70.500

» » Vorderflügels . . 19—27.5 »

» » Hinterschenkels . 13—19 >

Vorkommen: Formosa Takao 1 9 (H. SAUTER) type,

coll. Wien.

China (Amoy, Hainan-Inseln), coll. Wien.

Philippinen (Luzon, Samar, Mindanao), coll. London, Stock-

holm, Wien, Deutsch. Entom. Institut. ')

Molukken (Ins. Halmaheira, Batjan), coll. Wien.

West Karolinen (Pelew-Inseln), coll. Wien.

Siid-Celebes (Samanga), coll. Wien. Borneo, coll. Wien.

Java, coll. Wien.

Sumatra (Pad. Bovenlanden, Medan, Sum. Exp. 1875),

coll. Leiden.

Malacca (Penang, Singapore, Bukit Tiniah, Stapak Kuala,

Gunong Angsi, Kim Kialraad, Lumpor, on padi field), coll.

London, Stockholm ?), Wien.

Chusan Island? coll. London. Tandjong Surat, coll. Wien.

Bombay (Sind), coll. Wien. Ceylon (Galle, Peradeniya, Nord-

Ceylon), coll, Wien

7. 0. fuscovittata MARSCHALL.

1835. A. MARSCHALL. Ann. Wiens Mus. loop, 211, 0. 45

piano for

LOTO We IeIR BY eye (Cain Odder Da OO (Gans

fuscovittatus MARSCH.). |

1911. IKONNIKOV. Revue Russe d’Ent. XI, p. 109 (velox

FABR.), nach UVAROV, (28). 3

1) Ich besitze ein @ aus Bagio (Luzon) welches durch die folgenden

Merkmalen abweicht vom Type.

1°, Stirn stark zurückweichend, mit der oberen Seite des Kopfes einen

spitzen Winkel bildend. i

2°. Vorder- und Hinterflügel das Hinterleibsende nicht erreichend,

sondern etwas kurzer. Der Vorderrand des Vorderfliigels nur schwach

gesagt. Korperlange 22 mm, Lange des Pronotums 4.5 mm, des Vorder-

flügels 12 mm., des Hinterschenkels 13 mm. Vermutlich handelt es sich

um eine neue Art.

2) 1 9. Das Exemplar war versehen mit einem Zettelchen Oxya intricata

STaL, von STâL geschrieben.

‚Sehr wahrscheinlich ist zniversalis = intricata STâL.

GATTUNG OXYA SERVILLE U.S. W. 23

1912. B. UVAROV. Horae Soc. Entom. Rossic. T. XL,

No. 3, p. 28 (¢uranica sp. n.).

Kôrperfarbe: siehe allgemeine Beschreibung der Korper-

farbe. Kopf und Pronotum von oben braun oder grünlich.

Postocularband sehr deutlich, oben und unten schmal gelb

gesaumt. Vorderfliigel braungelb oder griinlich, Area analis

braun oder griin. Hinterschenkel gelblichbraun oder griin-

gelb; Knie etwas dunkler. Hinterschiene gelblich oder blau-

lich, die Dornen gelb mit schwarzen Spitzen. Tergite normal.

Vorder- und Hinterfliigel das Abdomen ein wenig überragend.

Vorderrand des Vorderfliigels beim g kaum, beim £ an

der Basis stark erweitert; beim d' wenig, beim Q stark gesägt.

Carina sup. des Hinterschenkels in einen kurzen Zahn

ausgezogen.

d. Supraanalplatte dreieckig, der Seitenrand in der Mitte

eingebogen, an der Basis mit einer medianen Längsgrube.

Cercus die Supraanalplatte wenig überragend, sehr breit

und komprimiert, gegen die Spitze hin nur wenig verschmä-

lert und daselbst in der Mitte tief eingeschnitten.

Subgenitalplatte kurz, wenig gebogen, stumpf.

Fig. 14. O. fuscovittata MARSCH. g' Cercus von der Seite.

Fig. 15. O. fuscavittata MARSCH. 9 Subgenitalplatte.

2. Supraanalplatte länglich-dreieckig. Cercus kurz, konisch

zugespitzt. Subgenitalplatte nur wenig langer als breit, der

Hinterrand abgerundet oder gerade abgeschnitten, ohne Zahn-

chen oder Leisten. Valvulae super. und infer. des Ovipositors

an ihrem Ober-, resp. Unterrand mit untereinander gleichen,

kleinen, stumpfen Zahnchen. Fig. 14—15.

3 DEE

Korperlamee M un 4-4) 22 25 mm. , 20-33, mm.

Länge des Pronotums . . 4.5 > 7 >

> » Vorderflügels. . 16.5—25 » 20—28 »

» » Hinterschenkels. 12—14 >» I7—18 >»

24 C. WILLEMSE, REVISION DER

Vorkommen: 1 9 Type Patria? coll. Wien.

Transcaspia (Farab ad fl. Amu-Darja, Kerki, Tshardzhui),

UVAROV.

Turkestan (Tashkent, Osh, Samarkand, Skobelev, UVAROV.

Tashkent, Perousk, selbst untersucht), coll. UVAROV,

8. 0. bidentata nov. sp.

Kôrperfarbe: siehe allgemeine Beschreibung der Korper-

farbe. Kopf und Pronotum von oben bräunlichgelb oder

grunlich. Postocularband deutlich. Vorderfliigel braunlich,

Area analis griin. Hinterschenkel gelblichbraun. Hinterschiene

blaugriin, Dornen gelb mit schwarzen Spitzen. Tergite nor-

mal. Vorder- und Hinterfliigel lang, das Knie des Hinter-

schenkels überragend. Vorderrand des Vorderfliigels beim d

kaum, beim 2 nur wenig an der Basis erweitert, nicht gesagt.

Carina superior des Hinterschenkels stumpf.

d. Hinterrand des 10. Tergits nur wenig verdickt.

Supraanalplatte breit, dreieckig, leicht gewölbt, die Spitze

mehr oder weniger scharf abgerundet. Cercus die Supraanal-

platte überragend, von oben gesehen einwärts gebogen, die

Spitze in zwei Zähnchen gespalten. Subgenitalplatte kurz,

wenig gebogen, abgerundet.

Fig. 16. O. bidentata nov. sp. & Supraanalplatte.

Fig. 17. O. bidentata nov.sp. Q Subgenitalplatte.

2. Supraanalplatte dreieckig, die Spitze abgerundet, an

der Basis mit einer medianen Langsgrube.

Cercus nach auswärts gebogen, konisch zugespitzt, die

Supraanalplatte ein wenig überragend.

Subgenitalplatte ein wenig länger als breit, der Hinterrand

GATTUNG OXYA SERVILLE U.S. W. 25

nach hinten dreieckig ausgebogen, der Seitenrand ist in der

Mitte mehr oder weniger deutlich zahnförmig vorgewölbt,

am Ende abgerundet. Valvula super. des Ovipositors gerade,

der Oberrand mit kleinen, regelmassigen, stumpfen Zahnchen.

Valvula infer. wenig gebogen, den Unterrand mit kleinen,

regelmässigen, stumpfen Zahnchen. Fig. 16—17.

d 3)

Peers LEZE mm. Bam ==27 AD.

BänserdestBronotumss 1. 9. 114.5: 4 — 6 »

» > Mondeniuigels: 7120 > 20 —25 >

» > itutenchenkels 12 » T1.5—15.5 »

Vorkommen. N.W. India. Peshawar Distr. Taru. 17-21,

X, 1914, on sugar cane (FLETCHER coll.) 2 dd, 2 22. Type

coll. Imper. Bureau of Entomology London.

9. 0. oryzivora nov. sp. -

Korperfarbe: siehe allgemeine Beschreibung der Korper-

farbe. Kopf und Pronotum von oben grünlichgelb. Das

dunkelbraune Postocularband sehr deutlich ausgebildet, nach

oben und unten schmal gelb gesaiimt. Vorderflügel braun-

lich, die Area analis griin. Hinterschenkel griinlichbraun, der

Arcus super. des Knies braunlich. Hinterschiene gelblichbraun,

der distale Teil etwas dunkler. Dornen gelb mit schwarzen

Spitzen. Tergite normal. Vorder- und Hinterfliigel kaum oder

nur wenig langer als das Abdomen.

Fig. 18. O. oryzivora nov. sp. 2? Pronotum.

Fig. 19. O. oryzivora nov. sp. 2 Subgenitalplatte.

Vorderrand des Vorderflügels beim 9 an der Basis stark

erweitert, schwach gesagt. Carina sup. des Hinterschenkels

nicht oder in einen sehr kleinen Zahn ausgezogen.

2. Supraanalplatte langlich, dreieckig, die Spitze ziem-

26 C. WILLEMSE, REVISION DER

lich scharf, an der Basis mit einer medianen Langsgrube.

Cercus kurz, die Supraanalplatte nicht überragend, konisch

zugespitzt. i

Subgenitalplatte nur wenig langer als breit, der Hinterrand

gerade abgestutzt oder in der Mitte etwas eingebogen, ohne

Zahnchen. Scheibe im distalen Teil mit zwei wenig erhabenen

Leisten, ohne Zahnchen. Valvula super. des Ovipositors ge-

rade, der Oberrand mit gleichen, kleinen, stumpfen Zähnchen.

Valvula infer. etwas aufwarts gebogen, der Unterrand eben-

falls mit gleichen, kleinen, stumpfen Zahnchen. Fig. 18 —19.

Rorperlangerhar. someon aaa me

Bangerdes)Eronotums nn SOR:

> ne Viordentlügelse, 3722357 >

> » Hinterschenkels. 17 >

Vorkommen: Vorder-Indien Godawari Distr. Samalkat

209 1029, Sit 21, on Raddy.) VER (RAO colle iivoe coll:

Imper. Bur. of Entomol. London.

10. 0. adentata nov. sp.

Kôrperfarbe: siehe allgemeine Beschreibung der Korper-

farbe. Kopf und Pronotum von oben rotbraun oder griin.

Postocularband sehr deutlich, oben und unten gelblich

gesäumt. Vörderflügel braun, Analfeld grün. Hinterschenkel

grünlich oder gelblich, Knie braungelb. Hinterschiene nahe

dem Knie braungelb, darauf hin griinlich bis iiber die Mitte,

von da an wieder braunlich. Dornen gelb mit schwarzen

Spitzen. Hinterrand des Pronotum nach hinten beim ¢ abge-

ruridet, bei dem @ dreieckig ausgezogen. Vorder- und Hinter-

flügel so lang wie das Abdomen oder etwas kürzer als dieses.

Vorderrand des Vorderfliigels beim 2 an der Basis erweitert,

beim g nur sehr wenig; nicht gesägt. Tergite normal. Carina

sup. des Hinterschenkels stumpf.

d. Der Hinterrand des ro. Tergits verdickt.

Supraanalplatte dreieckig, zugespitzt, an der Basis mit

zwei kleinen Kielen oder Wiilsten.

Cercus die Supraanalplatte weit überragend, von oben

gesehen fast gerade und zugespitzt; von der Seite gesehen

flach, breit, nach der Spitze hin allmählich verschmälert

GATTUNG OXYA SERVILLE U.S. W. 27

und daselbst schief zugespitzt. Subgenitalplatte kurz, wenig

gebogen, am Ende stumpf.

Hinterrand des 0. Sternits abgerundet. |

®. Supraanalplatte schmal, dreieckig, die Spitze abge-

rundet, an der Basis mit einer medianen Längsgrube.

Cercus kurz, die Supraanalplatte nicht überragend, von

oben gesehen etwas auswärts gebogen, konisch zugespitzt.

Fig. 20. O. adentata nov. sp. 9 Pronotum.

Fig. 21. O. adentata nov. sp. d' Supraanalplatte.

Fig. 22. O. adentata nov. sp. 2 Subgenitalplatte.

Subgenitalplatte breiter als lang oder quadratisch, der

Hinterrand in der Mitte eingebogen oder gerade, ohne

Zähnchen oder Wiilste.

Valvula super. leicht aufwärts gebogen, der Oberrand mit

sehr kleinen, stumpfen, gleich grossen Zahnchen. Valvula

infer. leicht aufwarts gebogen, der Unterrand mit kleinen,

stumpfen, gleich grossen Zahnchen, welche etwas gròsser

sind als die Zahnchen der Valvula sup. Fig. 20—22.

d ?

Korperlanser sn 2% 21.205.519) Mme 23 28.5 mm.

Länge des Pronotums . . 3.5— 4.5 » ee

» » Vorderflügels . 9 —13 >» 10—27 »

> > Hinterschenkels 95 ıL > 18 18 >

Vorkommen: China, Taipaishan, Shense Prov. 10, 10, 05,

d (type) und 2. (Coll. London, Museum Nat. Hist.). 11 dd

und.32 99.

II. 0. Uvarovi nov. sp.

Körperfarbe: siehe allgemeine Beschreibung der Körper-

farbe. Kopf und Pronotum von oben grüngelb, bräunlich

28 C. WILLEMSE, REVISION DER

oder rötlich. Postocularband deutlich ausgeprägt, nach oben

und unten gelb gesaumt. Vorderfliigel grünlich oder braun-

lich. Hinterschenkel braungelb, Lobus genicul. dunkler.

Hinterschiene grünlich oder braungelb, Dornen gelb mit

schwarzen Spitzen. Tergite normal. Hinterrand des Prono-

tums nach hinten mehr oder weniger rund ausgebogen.

Vorder- und Hinterflügel das Abdomen ein wenig über-

ragend oder kürzer als dieses. Vorderrand des Vorderfiügels

beim d kaum, beim ® an der Basis ein wenig erweitert,

nicht oder kaum gesägt.

Carina super. des Hinterschenkels in einen kurzen, stumpfen

Zahn ausgezogen.

d. Hinterrand des 10. Tergits verdickt.

Supraanalplatte dreieckig, die Seitenränder ein wenig ein-

gebogen, die Spitze scharf. An der Basis befindet sich eine

mediane Langsgrube. Cercus die Supraanalplatte überragend,

sehr breit, einwarts gebogen, an der Spitze tief ausgeschnit-

ten. Subgenitalplatte kurz, wenig aufgebogen, abgerundet.

Fig. 23. O. Uvarovi nov.sp. 9 Pronotum.

Fig. 24. O. Uvarevi nov. sp. g' Supraanalplatte.

Fig. 25. O. Uvarov? nov. sp. 2 Subgenitalplatte.

Forma brachyptera nov.f. Diese Form unterscheidet sich

vom Typus durch die geringere Grösse, durch die kürzeren

Flügel, die ein wenig kürzer sind als das Abdomen, und

ein wenig schmalere Cerci beim d.

2. Supraanalplatte dreieckig, an der Spitze abgerundet,

an der Basis mit einer medianen Längsgrube. Cercus die

Supraanalplatte nicht überragend, gerade, konisch zugespitzt.

Subgenitalplatte ein wenig länger als breit, der Hinterrand

GATTUNG OXYA SERVILLE U.S. W. 29

gerade abgeschnitten, ohne Zahnchen; die Scheibe flach

gewölbt, ohne Kielchen oder Zahnchen. Valvula super. des

Ovipositors gerade, der Oberrand mit kleinen, regelmässigen,

gleich grossen Zahnchen. Valvula infer. ein wenig gebogen,

der Unterrand ebenfalls mit kleinen, regelmässigen, gleich

grossen Zahnchen. Fig. 23—25.

J. brachy-

d plerad 2

Korperlanse sic.) nets ler 22; 5mmiti7 mm. 23 mm.

Länge des Pronotums . . 5— 5.5 » o RES

» » Vorderfliigels . 16—18 >» MON o og NES

» > Hinterschenkels 13—13.5 » RES 132503

Vorkommen: 1 d N.W. India, Peshawar Distr. Taru,

17—21, X, 1914, on sugar cane (FLETCHER) type, coll. Imper.

Bur. of Entomol. London.

Bumab (Gurdaspur. 1 9, 29, X, 18 (A: GR. coll.)); coll.

Imp. Bur. of Entomol. London.

Bengalen (Dacca, I d, 16, 1, 06) coll. Imp. Bur. of Entom.

London.

Afrika (Insel Mauritius 1 g), coll. Wien.

. Forma brachyptera. Assam (Shillong 1920, 3 dd (BEERCHER

coll.)), coll. Imp. Bur. of Entomol. London.

12. 0. nitidula WALKER.

1870. F. WALKER. Cat. Derm. Salt. B. M. IV, p. 631

(Acridium).

1910. KIRBY. Cat. of Orthoptera, vol. Il, p. 393 (velox

FABR.) partim.

Körperfarbe: siehe allgemeine Beschreibung der Körper-

farbe. Kopf und Pronotum von oben grünlich. Dunkles

Postocularband deutlich ausgeprägt. Unter dem Auge mit

einem braunlichen Längsfleck. Vorderflügel grünlich, die Area

mediastina und die Spitze braunlich. Hinterschenkel braun-

gelb. Hinterschiene blaugrünlich, die Dornen grüngelb mit

schwarzen Spitzen. Tergite normal. Vorder- und Hinter-

flügel das Knie des Hinterschenkels ein wenig überragend.

Vorderrand des Vorderflügels beim 2 nur wenig erweitert

an der Basis, nicht gesägt. Carina sup. des Hinterschenkels

stumpf.

30 C. WILLEMSE, REVISION DER

2. Supraanalplatte langlich dreieckig, die Spitze abge-

rundet, an der Basis mit einer medianen Langsgrube. Cercus

kurz, die Supraanalplatte nicht uberragend,

konisch zugespitzt. Subgenitalplatte langer

wie breit, der Hinterrand in der Mitte

dreieckig vorgezogen, ohne deutliche Zahn-

chen. Scheibe ohne Leisten. Valvula sup.

des Ovipositors gerade, der Oberrand mit

Hee untereinander gleichen, kleinen Zahnchen.

O. nitidula Waix. Valvula inf. des Ovipositors leicht aufwärts

gebogen, der Unterrand mit untereinander

Subgenitalplatte. sleichen, kleinen Zähnchen. Fig. 26.

Korperlange! &. 1.0 eae ome OEL

ange Wes Pronotumse. PRET

> » Vorderflügels . . 25 >

> » Hinterschenkels . 15 >

Viorkomimen:) Siahklindostane type col London.

Punjab (Lyallpur) Oct. 21, coll. Imper. Bureau of Entom.

London.

13. 0. tridentata nov. sp.

Korperfarbe: siehe allgemeine Beschreibung der Korper-

farbe. Kopf und Pronotum von oben griinlichbraun. Posto-

cularband deutlich, Vorderrand des Vorderfliigels an der Basis

braun. Hinterschenkel gelblichgriin, Knie braunlich. Hinter-

schiene blaugriin, die Dornen gelb mit schwarzen Spitzen.

Vorder- und Hinterflügel das Knie des Hinterschenkels

nur um einige Millimeter tiberragend. Vor-

derrand des Vorderfliigels an der Basis erwei-

tert, nicht gesagt. Tergite normal. Carina

sup. des Hinterschenkels in einen sehr klei-

nen Zahn ausgezogen.

@. Supraanalplatte dreieckig, die Spitze

scharf. Cercus die Supraanalplatte nicht über-

5 Fig. 27.

ragend, kurz konisch, scharf zugespitzt. OD

Valvula super des Ovipositors mit ab- nov. sp. 2

Subgenitalplatte.

wechselnd grossen und kleineren Zahnchen,

Valvula infer. ebenfalls, nur sind die Zahnchen etwas grosser

GATTUNG OXYA SERVILLE U.S. W. 3m

und schärfer als bei der Valvula sup. Subgenitalplatte an

ihrem Hinterrand in der Mitte dreieckig verlängert, mit

scharfer Spitze; lateralwärts befinden sich jederseits noch

zwei Zähne, wovon der erstere grösser und deutlicher ist.

Scheibe der Subgenitalplatte in ihrem distalen Teil mit 2

kleinen parallelen Längskielen, die jeder in einen Endzahn

enden. Fig. 27.

Ronperlange a 2.6. Toe 220230 mim.

Binse des Pronotumsez .: i B 5.5 >»

> » Vorderflügels . . 18—21 »

» » Hinterschenkels . 13—18.5 »

Vorkommen: Nord-Ceylon, Juni 1889, H. FRUHSTORFER,

I £ type, coll. Mus. Wien.

Ceylon, coll. Mus. Wien.

Mahé (Malabar), coll. Mus. Wien.

India, coll. Mus. Wien.

14. 0. japonica nov. sp.

1893. BRUNNER V. W. Ann. d. Mus. Civ. Genova Ser. 2°.

Vol. XII, p. 152 (vzeina partim).

Körperfarbe: siehe allgemeine Beschreibung der Körper-

farbe. Kopf und Pronotum von oben braun oder graubraun,

Postocularband deutlich, nach unten

gelb gesäumt. Vorderflügel braun.

Hinterschenkel rötlichbraun. Hinter-

schiene braun, Dornen gelblich mit

schwarzen Spitzen. Körper robust.

Vorder- und Hinterflügel so lang

wie das Abdomen. Vorderrand des

Vorderflügels an der Basis erweitert,

nicht gesägt. Tergite normal. Carina

sup. des Hinterschenkels nicht in

einen Zahn ausgezogen.

2. Supraanalplatte dreieckig, lang-

gestreckt, die Spitze scharf, an der Fig. 28.

Basis mit einer Langsgrube in der O. japonica nov. sp.

Mitte. Cercus von oben gesehen 2, Sabeenitalplatte,

etwas auswarts gebogen, die Supraanalplatte nicht iiberragend,

32 C. WILLEMSE, REVISION DER

konisch zugespitzt. Subgenitalplatte langer als breit, der

Hinterrand abgerundet, in der Mitte mit zwei ziemlich dicht

nebeneinander stehenden kleinen Zahnchen. Valvula super.

gerade, Oberrand mit kleinen stumpfen gleich grossen Zahn-

chen. Valvula infer. fast gerade, Unterrand mit stumpfen,

fast gleich grossen Zahnchen. Fig. 28.

IRGIOSMAINGS à 202000 à) 37 om,

Pince Ges Iriromoubits EM NO CIE

> > Viordertlüsgelsne 2 923 »

» » Hinterschenkels. 22 >

Vorkommen: Japan, 1 9, coll. Wien (type). Dieses

Exemplar wurde von BRUN. von WATTENW. als O. vicına

bestimmt. Ein zweites Zettelchen befindet sich an diesem

Stück, versehen mit dem Namen chenensis THUNB. Ob dieses

Exemplar von THUNBERG stammt, ist nicht sicher.

In der Sammlung des Wiener Museums befinden sich noch

weitere drei Exemplare aus Japan, wovon eines durch die

Subgenitalplatte etwas abweicht, welche breiter ist als lang,

und durch den Pleuralrand des 2. Tergits, der nach hinten

in einen kurzen stumpfen Zahn ausgezogen ist.

15. 0. asinensis nov. sp.

Körperfarbe: siehe allgemeine Beschreibung der Korper-

farbe. Kopf von oben braunrotlich. Pronotum von oben

mit einer sehr breiten braunroten Langsbinde, seitlich gelb

gesiumt. Das dunkelbraune Postocularband deutlich ent-

wickelt. Vorderfliigel braungelb, die Area analis mehr braun-

rot. Hinterschenkel gelblich, das Knie braun. Hinterschiene

gelblich, die Spitze dunkler, die Dornen gelb mit schwarzen

Spitzen. Tergite normal. Vorder- und Hinterflügel das Knie

des Hinterschenkels weit überragend oder erreichend. Vor-

derrand des Vorderfliigels beim $ an der Basis ein wenig

erweitert, undeutlich gesagt. Carina sup. des Hinterschenkels

in einen kurzen scharfen Zahn ausgezogen.

2. Supraanalplatte langlich, dreieckig, die Spitze abge-

rundet, an der Basis mit einer medianen Langsgrube. Cercus

kurz, konisch zugespitzt, die Supraanalplatte nicht überragend.

Subgenitalplatte langer als breit, der Hinterrand mit zwei

GATTUNG OXYA SERVILLE U.S. W. 33

scharfen Zahnchen, die ziemlich dicht nebeneinander in der

Mitte stehen, und lateralwärts von diesen jederseits mit

einem kleineren scharfen Zahn. Scheibe im distalen Teil mit

zwei parallelen Leisten, welche in einen kleinen scharfen

Zahn ausgezogen sind, oder ohne Zahn. Valvula sup. des

Fig. 29. O. asinensis nov.sp. Q Ein Teil des Vorderrandes

des Vorderflügels stark vergrössert,

Fig. 30. O. asinensis nov. sp. 2 Subgenitalplatte.

Ovipositors gerade, ihr Oberrand mit einer Reihe kleiner,

stumpfer, egal grosser Zahnchen. Valvula inf. des Ovipositors

leicht gebogen, ihr Unterrand mit einer Reihe kleine, stumpfe,

egal grosser Zahnchen. Fig. 29— 30.

Karperlange’ nn 9254) so. 23=26 mm.

Länge des Pronotums. . . 6— 7 »

» » Vorderflügels. . 18—27.5 »

» » Hinterschenkels. 15—16.5 »

Vorkommen: Malabar Distr. (Periya Ghat, 2500 Feet,

6, X, 17) type I 9, coll. Imper. Bur. of Entomol. London.

Siid-Indien (Tinnevelly Hills, 3—12, 7, 21, RAMAKRISHNA

coll.), coll. Imp, Bur. of Entomol. London.

Ceylon (Pundaluoya XI, 09), coll. Imp. Bur. of Entom.

London und Wien.

16. 0. rufostriata nov. sp.

Körperfarbe: siehe allgemeine Beschreibung der Körper-

farbe. Kopf von oben leicht weinrot, Pronotum griinlich mit

einem breiten, leicht weinroten Längsband in der Mitte.

Das dunkelbraune Postocularband deutlich ausgebildet.

Vorderfliigel leicht braungelb, die Area analis leicht wein-

34 ; C. WILLEMSE, REVISION DER

rot, mit einem schmalen griinen Langsstrich zwischen den

Nerv. uln post. und analis. Hinterschenkel griinlich, das

Knie dunkelbraun. Hinterschiene blaulichgriin, die Spitze

braunlich, die Dornen gelb mit schwarzen Spitzen. Tergite

normal. Vorder- und Hinterfliigel das Hinterknie ein wenig

überragend. Vorderrand des Vorderflügels beim 2 an der

Basis stark erweitert, schwach gesagt. Carina sup. des Hin-

terschenkels nach hinten in einen sehr kurzen Zahn aus-

gezogen.

2. Supraanalplatte länglich-dreieckig, die Spitze abgerun-

det, an der Basis mit einer medianen Längsgrube.

Cercus kurz, die Supraanalplatte nicht überragend, konisch

zugespitzt.

Subgenitalplatte ungefahr zweimal so lang wie breit, der

Hinterrand in der Mitte mit zwei dicht neben-

einander stehenden scharfen Zahnchen. Late-

ralwarts von diesen Zahnchen befinden sich

| noch 2—3 kleinere Zähnchen. Scheibe mit

zwei parallelen Leisten, welche an ihren

distalen Ende gesagt oder mit kleinen Zahn-

chen versehen sind. Valvula sup. des Ovipo-

sitors gerade, der Oberrand mit untereinander

Fig. 31. gleichen kleinen Zähnchen. Valvula inf. des

O. rufostriata Ovipositors etwas aufwärts gebogen, der Un-

nov. sp. 2

terrand ebenfalls mit untereinander gleichen

Subgenitalplatte. A :

kleinen Zahnchen. Fig. 31.

Kerperlangene i 207, 20 Chine

Länge des Pronotums. . . 6.5 >

» > Vordertluselsene 000

» > Kklinterschenlkels#s 1/62 >

Vorkommen: ı 2 Adderley (Vorder-Indien?) 28,1X, 21.

SUDAINATHAN coll. Type, coll. Imp. Bur. of Entomol. London.

17. 0. insularis nov. sp.

Körperfarbe: siehe allgemeine Beschreibung der Körper-

farbe. Kopf von oben gelbbraun mit zwei braunen Längs-

strichen, Pronotum von oben braun. Dunkles Postocularband

nur teilweise angedeutet. Vorderflügel gelbbraun, an der

GATTUNG OXYA SERVILLE U. S. W. 35

Basis etwas dunkler. Hinterschenkel griinlichgelb mit braunem

Knie. Hinterschiene griinlich, Dornen mit schwarzen Spitzen.

Stirn ziemlich zuriickweichend.

Vorder- und Hinterfliigel ein wenig langer als das Abdomen,

Vorderrand des Vorderfliigels an der Basis erweitert;

undeutlich gesagt. Tergite normal. Carina sup. des Hinter-

schenkels in einen kaum angedeuteten kurzen Zahn aus-

gezogen.

¢. Supraanalplatte dreieckig, langgestreckt, zugespitzt, an

der Basis mit einer Langsgrube in der Mitte.

Cercus gerade, zugespitzt, die Supraanalplatte nicht iiber-

ragend. Subgenitalplatte langer als breit, der Hinterrand

Fig. 32. O. insularis nov.sp. Q Ovipositor.

Fig. 33. O. zasularis nov. sp. 2 Subgenitalplatte.

abgerundet, in der Mitte mit zwei dicht neben einander

stehenden kleinen Zahnchen. Scheibe mit 2 glatten Längs-

leisten ohne Zähnchen.

Valvula super. gerade, die Spitze hakenförmig gebogen,

der Oberrand mit sehr scharfen, abwechselend grossen und _

kleinen Zahnchen.

Valvula infer. etwas aufwarts gebogen, die Spitze haken-

fôrmig nach unten gerichtet, der Unterrand mit sehr scharfen,

abwechselend grossen und kleinen Zahnchen. Fig. 32—33.

Korperlange es m0: 2D 20 mm.

Länge des Pronotums. . . 4.5-— 6 »

» » Vorderflügels. . 20 —24 »

> » Hinterschenkels . 13 —16.5 »

36 C. WILLEMSE, REVISION DER

“Vorkommen: Formosa, Takao (H. SAUTER) I £, type,

coll. Wiener Museum.

Malacca (Penang) 1 2, coll. mea, coll. Stockholm.

Ceylon, Vega Exp. 1 9, coll. Stockholm.

18. 0. grandis nov. sp.

Kôrperfarbe: siehe allgemeine Beschreibung der Korper-

farbe. Kopf und Pronotum braunlich. Postocularband deut-

lich, oben und unten gelb gesaumt. Vorderfliigel braun, Area

analis griinlich. i

Hinterschenkel grünlichbraun, Knie schwarz. Hinterschiene

grünlich, der distale Teil unten mit einem bräunlichen Langs-

strich. Dornen gelblichgriin mit schwarzen Spitzen. Tergite

normal. Vorder- und Hinterflügel lang, das Knie des Hin-

terschenkels überragend. Vorderrand des Vorderfliigels beim

d kaum, beim ® nur wenig an der Basis erweitert, nicht

gesagt. Carina super. des Hinterschenkels in einen kurzen

Zahn ausgezogen.

d. Der Hinterrand des 10. Tergits verdickt.

Supraanalplatte dreieckig, die Spitze abgerundet, der Seiten-

rand rund eingebogen, an der Basis mit einer kleinen media-

nen Langsgrube.

Cercus etwas langer als die Supraanalplatte, von oben

Fig. 34. O. grandis nov. sp. d' Supraanalplatte.

Fig. 35. O. grandis nov. sp. 2 Subgenitalplatte.

gesehen gerade, an der Spitze verbreitert und dort tief ge-

furcht. Von der Seite gesehen etwas gebogen, an der Basis

verbreitert. Subgenitalplatte wenig gebogen, zugespitzt.

9. Supraanalplatte langlich dreieckig, an der Basis mit

GATTUNG OXYA SERVILLE U.S. W. 37

einer medianen Langsgrube. Cercus die Supraanalplatte nicht

überragend, gerade, konisch zugespitzt.

Subgenitalplatte langer als breit, der Hinterrand abge-

rundet, in der Mitte mit zwei sehr kleinen, bei starker

Vergrösserung aber deutlich erkennbaren Zahnchen. Auf der

Scheibe befinden sich 2 parallele Langskieleohne Zahnchen.

Valvula super. des Ovipositors gerade, der Oberrand mit

kleinen scharfen Zahnchen. Valvula infer. gerade, der Unter-

rand mit abwechselnd gròsseren und kleineren Zahnchen.

Big. 34—35.

3 2

Korgerlanser TP 0... .. 30.5.mm: 34 mm.

Banse des Pronotums . <.<. 7 > 84,083

» Me Nordetllugels . 37 » 34017

» » Hinterschenkels . 20 > Zit

Vorkommen. Bengalen (Brahmaputra River Goalando-

Gauhati, Juli 1919 (FLETCHER)), 1 d 2 99. Type in coll.

Imperial Bureau of Entom. London.

19. 0. siamensis nov. sp.

Körperfarbe: siehe allgemeine Beschreibung der Korper-

farbe. Kopf und Pronotum von oben gelbbraun. Postocular-

band braun, deutlich ausgeprägt. Vorderfliigel. braun. Hin-

terschenkel gelblichbraun, Knie etwas dunkler. Hinterschiene

gelblich, Dornen gelb mit schwarzen Spitzen. Kopf stark

zurückweichend. Hinterrand des Pronotums abgerundet. Ter-

gite beim d und $ normal. Vorder- und Hinterflügel das

Knie des Hinterschenkels bedeutend überragend. Vorderrand

des Vorderflügels beim g und @ an der Basis nur wenig

erweitert, beim d undeutlich, beim ¢ deutlich gesägt. Carina

super. des Hinterschenkels nicht oder nur in einen kurzen,

stumpfen Zahn ausgezogen.

d. Hinterrand des 10. Tergits verdickt.

Supraanalplatte dreieckig, der Seitenrand in der Mitte

etwas eingebogen, die Spitze abgerundet An der Basis

befindet sich eine kleine mediane Längsgrube. Vom Ende

dieser Längsgrube zieht sich ein gebogener Querwulst nach

dem Seitenrand. Cercus die Supraanalplatte weit überragend,

38 C. WILLEMSE, REVISION DER

gerade, zugespitzt. Subgenitalplatte kurz, wenig gebogen,

zugespitzt.

®. Supraanalplatte länglich-dreieckig, an der Basis mit

einer Längsgrube. Cercus kurz, konisch zugespitzt, die Spitze

von oben gesehen ein wenig auswärts gebogen.

Subgenitalplatte ein wenig langer als breit, der Hinterrand

in der Mitte mit zwei sehr kleinen scharfen Zahnchen.

Auf der Scheibe mit zwei parallelen Langskielchen, die

in einen sehr kleinen scharfen Zahn auslaufen.

Fig. 36. O. siamensis nov. sp. Q Ein Teil des Vorderrandes

des Vorderflügels, stark vergrössert.

Fig. 37. O. siamensis nov. sp. 9 Ovipositor.

Fig. 38. O. siamensis nov. sp. 9 Subgenitalplatte.

Valvula super. des Ovipositors gerade, der Oberrand mit

scharfen, abwechselnd grossen und kleinen Zahnchen.

Valvula infer. stark gebogen, der Unterrand an der Spitze

mit 3—4 sehr grossen scharfen Zahnen, der tibrige Teil mit

kleineren scharfen Zahnchen. Fig. 36—38.

3 =

IKorperlansen 5 bei OST 21 mm.

nee GES PROMOEMIS 6 6 1. doh) » lees

> > Worledge e: 18 > DS

» > Elimterschenlsels yas 10 » WL

Vorkommen. Siam (Pachim District) 3 dd 2 92. Type,

coll. London.

20. 0. viridivitta WALKER.

1831. SERVILLE, Ann. Sci. Nat. XXII, p. 287, n. 1 (Ayla)?

1870. WALKER. Cat. Derm. Salt. B. M. IV, p. 660 (Hetera-

cris viridivitta).

GATTUNG OXYA SERVILLE U.S. W. 39

1870. WALKER. Cat. Derm. Salt. B. M. IV, p. 662 (Hetera-

cris humeralis).

1891. Krauss. Zool. Jahrb. Syst. V, p. 662, n. 15, pl. 45,

ff. 8, 8 A, B (serrulata).

1893. BRUN. v. W. Ann. Mus. Genova, XXXIII, pp. 151,

152, n. I (serrulata KRAUSS).

1907. KARNY. Sitz. Akad. Wiss. Wien, Math. nat. kl.

CXVI, p. 330. (Catantops cyanipes nov. sp.).

1909. SJOSTEDT. Wis. Erg. Zool. Exp. Kilimandjaro 17, 7,

p. 196 (Oxya serrulata KRAUSS var. minor n. vat.).

1910. KIRBY. Syn. Cat. Orth. III, p. 393 (Ayla SERV.).

1915. KARNY. Zoolog. Jahrb. System. Bd. 40, Heft 1/2,

p. 138 (Oxya cyanipes KARNY).

HORS M BOEIVAR. Grabs id. Mus) Nac. ‘d. Ciencs nat. ser.

zool. 34, p. 15 (Oxya hyla SERV.).

Körperfarbe: siehe allgemeine Beschreibung der Körper-

farbe. Kopf und Pronotum von oben griin oder griinlichgelb.

Postocularband sehr deutlich, dunkelbraun, oben und unten

gelblich gesaümt. Unter dem Auge mit einem schwarzbraunen

Langsfleck. Vorderfliigel griinlich, die Area mediastina braun.

Hinterschenkel gelblich oder griinlich, die Area externo-

media oft mit einem schwarzbraunen Längsfleck, Knie

schwarzbraun, von oben braunrotlich. Hinterschiene grün-

lichblau, das erste Viertel gelblich, die Dornen gelblich mit

schwarzen Spitzen. Tergite normal. Vorder- und Hinterflügel

die Spitze des Hinterleibes etwas iiberragend. Vorderrand des

Vorderflügels beim dg nur wenig, beim 2 an der Basis stark

erweitert. Beim @ ist der Vorderrand von der Basis bis an

die Spitze sehr deutlich gesägt. Carina super. des Hinter-

schenkels nicht oder nur in einen kurzen undeutlichen Zahn

ausgezogen.

d. Hinterrand des 10. Tergits verdickt.

Supraanalplatte dreieckig, der Seitenrand etwas verdickt,

in der Mitte ist dieser Seitenrand eingebogen und dort mehr

oder weniger deutlich mit einer scharfen Ecke versehen,

am Ende scharf zugespitzt. An der Basis ist die Supraanal-

platte gefurcht.

Cercus gerade, etwas langer als die Supraanalplatte, am

40 C. WILLEMSE, REVISION DER

Ende schief a von der Seite gesehen an der

Basis breit.

Subgenitalplatte kurz, wenig gebogen, konisch.

2. Supraanalplatte lang, dreieckig, mit abgerundeter Spitze,

an der Basis gefurcht. Cercus etwas kurzer als die Supraanal-

platte, gerade, konisch zugespitzt.

Subgenitalplatte länger als breit, der Hinterrand abgerun-

det und undeutlich gesägt, in der Mitte mit zwei dicht neben

Fig. 39. O. viridivitta WALK. 2 Ovipositor.

Fig. 40. O. viridivitta WALK. d' Supraanalplatte.

Fig. 41. O. viridivitta WALK. 2 Subgenitalplatte.

einander stehenden kleinen Zahnchen. Auf der distalen

Halfte der Scheibe befinden sich zwei parallele Langskiele,

deren jeder mit 8—9 kleinen, unregelmässigen Zahnchen

besetzt sind. Valvula super. des Ovipositors gerade, der

Oberrand mit scharfen Zahnchen. Valvula infer. etwas ge-

bogen, der Unterrand mit abwechselnd grossen und kleinen

Zähnchen. Fig. 39—41.

3 ?

Korperlanse . . 2. e 2207227 — 25mm. 22° 32 me

Länge, des Pronotums 2 2 =) Tan 5% 6— 7 »

» » Vorderflügels. . 18 —20 » 25—27 »

» » Hinterschenkels . 13 —14 » 16--18 »

Vorkommen: 1 d Süd-Africa, type, coll. London.

Mashonaland, Salisbury, Jan. 1900 (G. A. R. MARSHALL),

coll. London.

Mashonaland (Umtali, Dec. o1), coll. London.

Pretoria 17.9, coll, London:

GATTUNG OXYA SERVILLE U.S. W. 41

Natal (Illovo River, 24 Mrch 1916, on grass), coll. London

und Wien.

Ost-Afrika, coll. London. Deutsch Ost-Afrika (Manow),

coll. Wien. Zanzibar, coll. Wien. Congo, coll. London. Gabun,

coll. Wien.

Fernando-Po (Fishtown), coll. London.

Kamerun (Golf von Benin), coll. Stockholm, Wien.

Akra (Goldkiiste), coll. Wien.

Nigeria (Oshogbo, Lagos), coll. London.

Sierra Leone (Falaba, Kayima), coll. London.

Senegal, coll. Wien. Sudan (Nilen), coll. Stockholm.

Agyptische Sudan (Chartum, Goz Abu Guma, Gondokoro),

coll. Wien.

Madagaskar (Andranyoloka, Central-M., Mahonoro, Fandra-

razana, Antongil), coll. Stockholm, Wien.

Var. minor SJOSTEDT (1909, p. 196). Diese Varietàt unter-

scheidet sich durch die geringere Grosse. Die Dimensionen

sind :

d ?

Körperlänge . . . . .16.5—Ig mm. 19 —24 mm.

Länge des Pronotums . . 3.5—4 » 4.5— 5.5 >

» » Vorderfliigels . 13 —I5 » 17 —18.5 »

» » Hinterschenkels 10 —11.5 » 13 —15 »

Der Vorderrand des Vorderfliigels bei dem @ an der Basis

nicht so stark erweitert.

Vorkommen: Ost-Afrika (Kibonoto, Kilimandjaro) typen

Mus. Stockholm.

Brit. Ost.-Afrika (Lake Ippe), coll. Wien.

Kamerun (Golf v. Benin), coll. Wien.

Madagaskar (Andranyoloka), coll. Wien.

Uganda (Kampala, Entebbe), coll. London.

Var. cyanipes KARNY (11, p. 312) unterscheidet sich vom

Typus nur durch die Farbe. Hinterflügel an der Basis bläu-

lich, Abdomen oben jederseits mit einem bläulichen Langs-

band, Hinterschiene in den letzten zwei Dritteln blau, Dornen

gelb mit schwarzen Spitzen.

Von KARNY unter dem Namen Catantops cyanipes beschrie-

ben (II, p. 312), später richtig zum Genus Oxya gestellt

(12, p. 138), von Uganda, Gondokoro, Marz 1905 (WERNER).

42 C. WILLEMSE, REVISION DER

Vorkommen auf Grund der Literaturangaben !) (Oxya serru-

lata KRAUSS):

I. BOLIVAR (1908, p. 106), Luluabourg, Inongo, Boma

Sundi, Lukungu, Umangi, region de l’Uellé.

> (1918, p.15), S.-O und W.-Afrika und Mada-

gaskar.

L. BRUNER (1910, p. 639), Madagaskar und Posse ubastan

Inseln.

» (1919), Kamerun (Batanga, Lolodorf).

M. v. BRUNN (1901, p. 253), Bagamoyo, Makakalla-Thal,

Korogwe, Quilimane.

BRUNNER V. WATTENNYL (1893, p. 152), Kamerun, Gabun,

Akra, Senegal.

KARSCH (1891, p. 194), Kamerun (Barombi-station).

KRAUSS (1890, p. 662), St. Thome.

SJOSTEDT (1918, p. 12), Madagaskar (Fandrarazana, Ma-

junga).

» (1910, p. 9), Kamerun (Bonge).

WERNER (1913, p. 216), Egypt. Sudan (Bahr-el-Ghazal,

Bahr-el-Abiad). |

21. 0. acuminata nov. sp.

Körperfarbe: siehe allgemeine Beschreibung der Körper-

farbe. Kopf und Pronotum von oben grün. Postocularband

deutlich.

1) I. BOLIVAR, Acridiens d’Afrique, 1908.

» Estudios Entomol. Sec. Oxyae, 1918.

L. BRUNER, Acridoidea from Madagaskar, Comoro Islands and Eastern

Africa, 1910.

» Orthoptera from Africa, being a report upon some salta-

toria mainly from Cameroon contained in the Carnegie

Museum, 1919.

M. v. BRUN. Ostafrikanische Orthopteren, 1901.

BRUNNER V. WATTENNYL, Revision des Orthoptères, 1893.

F. KARSCH, Verzeichniss der von Herrn Dr. P. PREUSS in Kamerun

erbeuteten Acridiodeen, 1891.

H. KRAUSS, Beitrag zur Kenntniss westafrikanischer Orthopteren II,

1890.

Ws SJÖSTEDT, Neue Orthopteren aus Afrika und Madagaskar, 1918.

» Beiträge zur Kenntnis der Insektenfauna von Kamerun

Acridiodea 1910.

FR. WERNER, Orthopteren aus Aegypten und dem anglo-ägyptischen

Sudan, 1913.

GATTUNG OXYA SERVILLE U.S. W. 43

Vorderfliigel griinlich, die Area analis braungelb.

Hinterschenkel griin, das Knie dunkler.

Hinterschiene blaugriin, die Dornen gelb mit schwarzen

Spitzen. Stirn stark zuriickweichend, mit der oberen Seite

des Kopfes einen spitzen Winkel bildend. Tergite normal.

Vorder- und Hinterfliigel das Knie des Hinterschenkels ein

wenig überragend. Vorderrand des Vorderflügels beim ? an

der Basis ein wenig erweitert, stark gesagt. Carina sup. des

Hinterschenkels stumpf.

@. Supraanalplatte langlich-dreieckig, die Spitze ziemlich

scharf, an der Basis mit einer medianen Langsgrube.

Cercus die Supraanalplatte nicht überragend, leicht aus-

warts gebogen, konisch zugespitzt.

Subgenitalplatte etwas langer als breit, der Hinterrand in

der Mitte mit zwei kleinen, scharfen Zahnchen.

Auf der Scheibe befinden sich im distalen Teil zwei paral-

lele Kiele, die nahe dem Hinterrand gesagt sind.

Valvula super. des Ovipositors gerade, der Oberrand mit

einer Reihe egal grosser, scharfer Zahnchen.

DÒ

Fig. 42. O. acuminata nov. sp. 2 Kopf von der Seite.

Fig. 43. O. acuminata nov. sp. 2 Pronotum.

Fig. 44, O. acuminata nov. sp. 2 Subgenitalplatte.

Valvula infer. des Ovipositors leicht gebogen, der Unter-

rand mit einer Reihe scharfer, ziemlich grosser Zahnchen,

worunter abwechselnd kleinere stehen. Fig. 42—44.

| 2.

omperanoe 00/2 8 25. mm.

Banee.ces Pronotums,. Bugs»

> vorderflügels. .! 24. >

» » Hinterschenkels . 15 >

Vorkommen: Malabar, 1 2, Mahé, EMILE DESCHAMPS.

Type in coll. Wien. Ceylon, coll. Mus. Wien.

44 C. WILLEMSE, REVISION DER

22. 0. multidentata nov. sp.

Korperfarbe: siehe allgemeine Beschreibung der Kôrper-

farbe. Kopf und Pronotum von oben griinlich oder gelblich.

Das dunkelbraune Postocularband sehr deutlich, oben und

unten schmal gelb gesaumt. Vorderfliigel braunlich, Area

analis griin. Hinterschenkel braungelb, Arcus genicul. infer.

des Knies schwarz gefleckt. Hinterschiene griin- oder gelb-

lich, die Dornen gelblich mit schwarzen Spitzen. Augen

klein. Hinterschenkel wenig verdickt. Tergite normal.

Vorder- und Hinterflügel beim g' und $ bedeutend länger als

das Abdomen, das Knie der Hinterschenkel weit überragend.

Vorderrand des Vorderfliigels beim & wenig, beim 2 stark

erweitert; beim ¢ das erste Drittel, beim Q fast bis an die

Spitze gesägt.

Carina sup. des Hinterschenkels nicht oder nur in einen

kleinen Zahn ausgezogen.

‘d. Hinterrand des ro. Tergits etwas verdickt. Supraanal-

Fig. 45. O. multidentata nov.sp. Kopf von der Seite.

Fig. 46. O. multidentata nov.sp. 9 Hinterschenkel.

Fig. 47. O. multidentata nov. sp. d' Supraanalpiatte.

Fig. 48. O. multidentata nov.sp. 9 Subgenitalplatte.

platte dreieckig, der Seitenrand in der Mitte winkelig ein-

gebogen, die Spitze abgerundet. Scheibe mit einer bis an

GATTUNG OXYA SERVILLE U.S. W, 45

die Spitze durchlaufenden, schmalen Langsgrube, welche jeder-

seits von einem runden Langskiel begrenzt wird. Dieser

Langskiel ist in der Mitte rundlich verdickt.

Cercus die Supraanalplatte überragend, von oben gesehen

ein wenig auswarts gebogen und zugespitzt, von der Seite

gesehen konisch zugespitzt oder mehr weniger deutlich schief

abgeschnitten. |

Subgenitalplatte kurz, wenig gebogen, zugespitzt.

2. Supraanalplatte länglich dreieckig, die Spitze ziemlich

scharf; an der Basis mit einer medianen Langsgrube.

Cercus von oben gesehen auswarts gebogen, die Supraanal-

platte nicht iberragend, zugespitzt, von der Seite gesehen

konisch zugespitzt.

Subgenitalplatte langer als breit, der Hinterrand in der

Mitte mit zwei ziemlich grossen Zahnchen. Die Scheibe mit

zwei, nach vorne etwas convergierenden Langskielen, die aber

nicht bis zur Basis durchlaufen. Diese Langskiele sind von

der Mitte an mehr oder weniger deutlich gesägt oder mit

Zahnchen besetzt.

Valvula super. des Ovipositors gerade, der Oberrand mit

scharfen, abwechselnd grossen und kleineren Zahnchen.

Valvula infer. etwas aufwarts gebogen, der Unterrand mit

grossen und kleineren sehr scharfen Zahnchen. Fig. 45—48.

d ?

Körperlänge . . . ::20 —27 mm. 21 —25 mm.

Länge des Pronotums . . 3.5— 6 >» 4.5— 5.5 »

> » Vorderflügels . 18.5—27.5 » 23 —25 »

» » Hinterschenkels 11 —15.5 » 12.5—15 »

Vorkommen: 5 dd, 2 92, H. M. LEFROY (vermutlich

Vorder-Indien). Type coll. London.

N.W. India, coll. London und Imp. Bur. of Entom. London.

Peshawar Distr. (Taru, 17-21, X, 14, on sugar cane FLET-

CHER coll.), coll. Imp. Bur. of Entom. London.

Bombay Presidency (Dudl Sagar, 1800 feet, 8, IX, 18,

Y. R. RAO coll.), coll. Imp. Bur. of Entom. London.

Malabar Distr. (Nilgiris Hills, 3000 feet, 20, IX, 17), coll.

Imp. Bur. of Entom. London.

Bengalen (Brahmaputra River, Goalundo-Gauhati, Juli 1919,

FLETCHER coll.), coll. Imp. Bur. of Entom. London.

46 C. WILLEMSE, REVISION DER

Castle Rock, 1900 feet, 9, IX, 18, Boy coll. Coll. Imp.

Bur. of Entom. London.

Fed. Malayan States (Stopak Kuala-Lumpur, VII, 1921,

G. H. CORBETT, from padi-field, 1 2? Coll. Imp. Bur. of

Entom. London.

23. 0. Ebneri nov. sp.

Korperfarbe: siehe allgemeine Beschreibung der Korper-

farbe. Kopf und Pronotum von oben gelblichgriin. Postocular-

band deutlich ausgepragt. Vorderflügel grünlichgelb, die Area

mediastina braun. Hinterschenkel gelblichgriin mit braunem

Fig. 49. O. Ebneri nov.sp. Kopf von der Seite.

Fig. 50. O. Æbneri nov. sp. 2 Hinterschenkel.

Fig. 51. O. Ebneri nov.sp. 9 Subgenitalplatte.

Knie. Hinterschiene grünlich, Dornen gelb mit schwarzen

Spitzen. Augen gross und vorstehend. Mittelkiel des Prono-

tums in der Metazone sehr deutlich ausgebildet. Hinter-

schenkel relativ stark verdickt. Vorder- und Hinterflügel sehr

lang, das Knie des Hinterschenkels weit überragend Vorder-

rand des Vorderfliigels an der Basis wenig erweitert, sehr

deutlich gesägt. Pleuralrand des 3. Tergits nach hinten in

einen kaum merkbaren Zahn ausgezogen. Carina sup. des

Hinterschenkels nicht in einen Zahn ausgezogen.

®. Supraanalplatte schmal dreieckig, mit abgerundeter

Spitze, an der Basis mit einer Längsgrube in der Mitte.

Cercus gerade, zugespitzt, die Supraanalplatte nicht über-

ragend. Subgenitalplatte länger als breit, der Hinterrand

GATTUNG OXYA SERVILLE U.S. W. 47

abgerundet, in der Mitte mit zwei scharfen, ziemlich weit

auseinander stehenden grossen Zahnen. Auf der Scheibe

befinden sich zwei parallele Langskiele, die fast bis an die

Basis reichen. Diese Langskiele sind nahe dem Hinterrand

schwach gesagt. Valvula super. gerade, die Spitze haken-

formig gebogen, der Oberrand mit sehr scharfen, kleinen

und auch einigen grösseren Zahnchen. Valvula infer. gerade,

die Spitze stark hakenformig gebogen, der Unterrand mit

4—5 grossen scharfen Zahnen, die allmählich nach der Spitze

hin grosser werden. Fig. 49—51.

okpeslamoeric,. Vet. fi 125. mm.

Monee, des Pronotums:. ef #2). 0:5 La

> N Vordemlügels? 7.) 28 »

» » Hinterschenkels . 17 >

Vorkommen: Calcutta (Vorder-Indien), 1 $ leg. Dr.

STEINER. Type im Mus. Wien.

South Arcot Distr. (Palur Farm, 11 June 13), coll. Imp.

Bur. of Entom. London.

Behar Distr. (Pusa, 24, VI, 21), coll. Imp. Bur. of Entom.

London.

Singapore, coll. London.

24. 0. gavisa WALKER.

1870. WALKER, Cat. Derm. Salt. B. M. IV, p. 669 (Hete-

racrıs gavisa).

1910. KIRBY, Cat. Orth. III, p. 394 (gavisa WALK.).

1918. BOLIVAR, Trabaj. d. Mus. Nac. d. Cienc. nat. Ser.

Zool. No. 34, p. 42 (Heteracris gavisa WALK.).

Körperfarbe: siehe allgemeine Beschreibung der Körper-

farbe. Kopf und Pronotum von oben bräunlich. Postocular-

band deutlich ausgeprägt, nach oben und nach unten beim

d gelblich gesäumt. Vorderfliigel braun. Hinterschenkel gelb-

lichbraun, Knie braun oder schwarz. Hinterschiene bläulich,

Dornen gelb mit schwarzen Spitzen. Pleuralrand des 2., 3.

und 4. Tergits beim 9 nach hinten in einen kurzen Zahn

ausgezogen, beim ¢ normal. !) Vorder- und Hinterflügel nur

1), Von diesen drei Zähnchen ist das mittlere am besten entwickelt,

die anderen zwei sind oft kaum angedeutet.

48 C. WILLEMSE, REVISION DER

wenig langer als das Abdomen, das Knie des Hinterschenkels

kaum erreichend. Vorderrand des Vorderflügels beim g kaum,

beim @ an der Basis stark erweitert; beim d undeutlich,

beim 9 bis nahe an die Spitze sehr deutlich gesagt. Carina

super. des Hinterschenkels in einen kurzen stumpfen Zahn

ausgezogen.

d. Hinterrand des Io. Tergits verdickt.

Supraanalplatte dreieckig,. der Seitenrand in der Mitte

Fig. 52. O. gavisa WALK. 9 Subgenitalplatte.

Fig. 53. O. gavisa WALK. g' Supraanalplatte und Cercus von der Seite.

stark eingebogen, die Spitze abgerundet. An der Basis be-

findet sich eine kleine mediane Langsgrube. Vom Ende dieser

Langsgrube zieht sich jederseits ein gebogener Querwulst

nach dem Seitenrand. i

Cercus die Supraanalplatte tiberragend, gerade, an der

Basis etwas breiter als an der Spitze; diese schief abgeschnit-

ten und in zwei Zahnchen auslaufend. Subgenitalplatte kurz,

wenig gebogen, ziemlich scharf zugespitzt.

2. Supraanalplatte dreieckig, an der Basis mit einer Langs-

grube. Cercus kurz, konisch zugespitzt. Subgenitalplatte ein

wenig langer als breit. Der Hinterrand in der Mitte mit zwei

grossen scharfen Zähnen, die sehr dicht neben einander

stehen. Neben diesen Zahnen befinden sich 2—3 kleinere,

mehr oder weniger deutlich entwickelte Zahnchen. Im distalen

Teil der Scheibe befinden sich zwei parallele Langskiele,

deren jeder mit einigen unregelmässigen Zahnchen besetzt

ist. Valvula super. des Ovipositors gerade, der Oberrand mit

GATTUNG OXYA SERVILLE U, S. W. 49

unregelmässigen kleinen Zahnchen. Valvula infer. gerade, der

Unterrand mit etwas grösseren unregelmässigen Zähnchen.

Fig. 52—53.

3 2

Koörperlausen RU 24925 mm. 28 (mm.

Länge des Pronotums. . . 5 —6 » 7 »

» » Vorderflügels. . 16 —19. » 19 >

» » Hinterschenkels . 14.5—16 » 17.5 »

Vorkommen: I d, Ceram type, coll. London. Ebenso

coll. Stockholm.

Obi Inseln, coll. London. — Amboina, coll. Wien. — Buru

Insel, coll. Leiden, Wien.

Neu Guinea, coll. Leiden, Stockholm.

Key Inseln (Koer, Tual Bay, Doelalauh), coll. London

und Wien.

Aroe Inseln (Wokam-Dobo), coll. Leiden, London und Wien.

Dammer Inseln, coll. London. — Neu-Hebriden, coll. Mus.

Oxford.

Salomon Inseln (Bougainville), coll. Wien.

Java (Tengger Gebirge, 2 29), coll. Wien. Vielleicht liegt

hier eine Verwechselung der Fundorte vor, da diese Art

sonst niemals von Java angegeben worden ist.

25. 0. sinensis WALKER. |)

1870. WALKER, Cat. Derm. Salt. B. M. IV, p. 628 (Acri-

dium stnense).

1910. KirBy, Cat. Orth. III, p. 394 (Acridium sinense

WALK.).

1918. I. BOLIVAR, Trab. d. Mus. Nac. d. Cienc. nat. ser.

zool. No. 34, p. 16 (Acridium sinense WALK.).

Nach brieflicher Mitteilung von B. P. UVAROV ist O. sinensis

auch mit Meteracris straminea WALK. 1870 und Meteracris

simplex WALK. 1870 identisch.

1877. STAL, Ofvers. a. K. Vet. Akad. Förh. No. 10, p. 53

(0. lobata).

Korperfarbe: siehe allgemeine Beschreibung der Körper-

farbe. Kopf und Pronotum von oben braunlich oder griinlich.

1) Diese Art ist die „O. velox FABR.” der meisten früheren Autoren.

50 C. WILLEMSE, REVISION DER

Postocularband gut ausgepragt, nach unten und mehr oder

weniger deutlich auch nach oben gelb gesaumt.

Vorderfliigel braungelb oder rôtlichbraun. Hinterschenkel

gelb oder grün, Knie dunkelbraun. Hinterschiene blaugrün,

Dornen gelb mit schwarzen Spitzen.

Beim @ ist der Pleuralrand des 2. und 3. Tergits nach

hinten in einen kurzen Zahn ausgezogen, doch ist derjenige

am 3. Tergit sehr oft undeutlich. Vorder- und Hinterflügel

das Knie des Hinterschenkels überragend. Vorderrand des

. Fig. 54. O. sinensis WALK. f. typica. Basis des Vorderflügels.

Fig. 55. O. sinensis WALK. f. lobata STÂL. Basis des Vorderflügels.

Bme

Fig. 56. O. sinensis WALK. Q Pleuralrand des 2. und 3, Tergits.

Fig. 57. O. sinensis WALK. 9 Subgenitalplatte.

Vorderfliigels an der Basis erweitert, undeutlich gesagt. Carina

super. des Hinterschenkels in einen kurzen Zahn ausgezogen.

@. Supraanalplatte schmal dreieckig, die Spitze abgerundet,

an der Basis mit einer medianen Längsgrube.

Cercus kurz, etwas gebogen, die Supraanalplatte nicht

überragend, konisch zugespitzt.

Subgenitalplatte langer als breit, der Hinterrand nur wenig

gebogen, mit zwei ziemlich weit aus einander stehenden

Zähnchen in der Mitte, lateralwarts befinden sich noch zwei

weniger deutliche Zähnchen. Auf der hinteren Halfte der

Scheibe befinden sich zwei parallele, scharf ausgepragte Langs-

kiele, die knapp vor dem Hinterrand in ein kleines, scharfes

GATTUNG OXYA SERVILLE U.S. W. 51

Zahnchen auslaufen, oder in ihrem distalen Teil gezähnelt

(var. straminea WALK.) sind. Zwischen diesen Längskielen

ist die Scheibe mehr oder weniger tief gefurcht. Valvula

super. gerade, der Oberrand mit kleinen, gleich grossen

Zahnchen. Valvula infer. fast gerade, der Unterrand mit

grösseren, untereinander gleichen Zahnchen. Fig. 54—57.

Körper SEN iz jo tie) Sich 225-27) oo mm!

Länge des Pronotums. . . 5-- 6.5 »

» » Vorderflügels. . 18—26 »

» » Hinterschenkels . 13—18 »

Vorkommen: China 1 @ type, coll. London.

China (Peking, Chinkiang, Hongkong, Canton), coll. Wien.

Deutsch. Entom. Instit.

China (Chung-king, Sze-chuen Prov, Hainan Ins.), coll.

London.

Japan (Nagasaki, Karinsawa), coll. Stockholm und Wien.

Hinter-Indien, coll. Wien. Tonkin (Hanoi), coll. Stockholm.

Cambodja, coll. Wien.

Siam (Bangkok), coll. London und Wien.

_ Burma (Pegu), coll. Imp. Bur. of Entom. London.

Fed. Mal. States (Stapak, Kuala Lampur from Padifield,

Singapore, Kuala Tahan Pahang, Penang, Kelantau), coll.

London, Imp. Bur. of Entom. London, Stockholm und Wien.

Sumatra (Fort de Kock, Matur, Solok, Padang), coll. Leiden

und Wien. i

Insel Nias, coll. Leiden.

Java (Batavia, Buitenzorg, Samarang, West-Java, Crawang),

coll. Leiden und Wien.

Lombok, coll. Wien.

Borneo (Sarawak, Bloe-oe), coll. Leiden, London und Wien.

Celebes (Samanga, Tondano), coll. Leiden und Wien.

Molukken (Batjan), coll. Wien?

Palawan, Luzon, coll. Deutsch. Entom. Instit.

Philippinen, coll. Stockholm und Wien.

Neu Pommern (Gazellen Halb-Insel, Mioko), coll. Wien.

Australien (N. Queensland), coll. London.

Hawai Inseln (Waianac Mounts Oahu, 2000 feet), coll.

London und Wien.

52 C. WILLEMSE, REVISION DER

Ceylon, coll. Wien.

Afrika Insel Mauritius, coll. Wien.

Es ist tiergeographisch wohl interessant, dass diese sonst

indo-australische Art in einem sicheren Exemplar (2) von der

Insel Mauritius vorliegt. Der Fundortzettel lasst nicht ver-

muten, dass es sich dabei um eine falsche Angabe handelt.

Forma lobata STAL. Diese Form unterscheidet sich durch

die robuste Kôrperform, die starke Erweiterung des Vor-

derrandes an den Basis des Vorderfliigels und die grossen

Zan ani 203 winel Br Were,

Vorkommen: Ins. Philippinen, 1 £ type, coll. Mus.

Stockholm.

KOrperlan ec 5 S od 5 Bul mn,

Linge des romaines 2700

» > Mordertluselse 5 23 »

> » Hinterschenkels . 19 »

Forma robusta nov. f. Diese Form unterscheidet sich durch

die sehr robuste Körperform; normale Erweiterung des Vor-

derrandes an der Basis des Vorderfliigels. Der Zahn am 3°

Tergit nur angedeutet.

Vorkommen: Japan 3 99, coll. Mea.

Konperlanger e ae SVG HN

LGE des TOMO do Se ES

» > Worderilugels 0 35 >

> » Hinterschenkels . 23 »

26. 0. velox FABR.

1787. FABRICIUS, Mantiss. Insector. I, p. 239, No. 50 (Gryl-

lus velox).

1893. BRUN. Vv. WATTENWYL, Ann. Mus. Genova XXXIII,

p. 152 (vzcina partim). —

Kôrperfarbe: siehe Beschreibung der allgemeinen Kôrper-

farbe. Hinterschienen griinlichbraun, die Dornen gelblich

mit schwarzen Spitzen.

Vorder- und Hinterflügel länger als das Abdomen, die

Spitze der Hinterschenkel tiberragend. Vorderrand des Vor-

derflügels beim & wenig, beim 9 an der Basis stark erweitert;

undeutlich gesagt.

GATTUNG OXYA SERVILLE U.S. W. 53

Beim @ ist der Pleuralrand des 2. Tergits nach hinten in

einen deutlichen scharfen, etwas gebogenen Zahn ausgezogen;

beim & ist dieser Zahn abwesend.

Carina super. des Hinterschenkels am Knie in einen mehr

(2) oder weniger (&) deutlichen, stumpfen Zahn ausgezogen.

d. Hinterrand des 10. Tergits verdickt. Supraanalplatte

dreieckig, ohne Gruben oder Leisten, scharf zugespitzt.

Cercus plattgedriickt, leicht einwärts gebogen, scharf zuge-

spitzt, die Supraanalplatte überragend. Subgenitalplatte kurz,

wenig gebogen, stumpf oder ein wenig eingebogen. Das 9.

Sternit am Hinterrand in der Mitte dreieckig ausgebogen.

2. Supraanalplatte schmal dreieckig, die Spitze abgerundet.

Cercus die Supraanalplatte nicht überragend, von oben

Fig. 58. O. velox FABR. 2 Pleuralrand 2. Tergits. i

Fig. 59. O. velox FABR. 9 Subgenitalplatte.

gesehen leicht auswarts und aufwarts gebogen, konisch

zugespitzt. Subgenitalplatte nur wenig langer als breit, der

Hinterrand abgerundet, in der Mitte mit zwei dicht neben

einander stehenden kleinen, scharfen Zahnchen. Von diesen

Zahnchen geht ein mehr oder weniger scharf angedeutetes

Kielchen lateralwarts; am Ende dieses Kielchens befindet

sich ein kleines Zahnchen. Von diesem 2. Zahnchen zieht

sich ein kaum angedeuteter Langswulst parallel zum Aussen-

rand über die Scheibe. Valvula super. gerade, der Oberrand

mit kleinen, stumpfen, gleich grossen Zähnchen. Valvula

infer. gerade, der Unterrand mit kleinen stumpfen Zahnchen,

wovon die mittleren die grössten sind. Fig. 58—50.

d 2

Korperlange 723): = 27 0 32 mm. 27—35 mm.

Länge des Pronotums . . 6 -- 7 » Jen

» » Vorderflügels . 23.5—25 » 26—30.5 »

> » Hinterschenkels 16 —19 » 19—21.5 >»

54 C. WILLEMSE, REVISION DER

Vorkommen: China 1 type, coll. Mus. Kopenhagen. 1)

China (Amoy, Hainan-Inseln, Mount Wuchi Hainan Ins,

Foo Chow, Loo Choo, Tschifu), coll. London und Wien.

Formosa (Tamsui, Kayi, Koroton), coll. Wien.

Japan, coll. Wien.

Himalaja, coll. Wien.

27. 0. shanghaiensis nov. sp.

1893. BRUNNER V. W., Ann. Mus. Civico Genova, vol. XIII,

p. 152 (vicina partim).

Kôrperfarbe: siehe allgemeine Beschreibung der Kôrper-

farbe. Kopf und Pronotum von oben gelblichbraun, das braune

Postocularband deutlich, oben und unten gelb gesäumt.

Vorderrand des Vorderfliigels an der Basis grau. Hinter-

beine fehlen. Vorder- und Hinterflügel das Abdomen weit über-

Fig. 60. O. shanghaïensis nov. sp. Q Ovipositor.

Fig. 61. O. shanghaiensis nov. sp. 9 Subgenitalplatte.

ragend, Vorderrand des Vorderfliigels an der Basis erweitert,

nicht gesägt. Pleuralrand des zweiten Tergits nach hinten

in einen sehr kleinen, oft undeutlichen Zahn ausgezogen.

1) Durch die Freundlichkeit des Herrn W. LUNDBECK vom Zoologischen

Museum in Kopenhagen war es mir möglich, die Type von ,,Grydlus velox”

FABR. zu untersuchen, wofur ich ihm an dieser Stelle nochmals meinen

besten Dank ausspreche.

GATTUNG OXYA SERVILLE U.S. W. 55

2. Supraanalplatte dreieckig, die Spitze breit abgerundet,

an der Basis mit einer kleinen Längsgrube in der Mitte.

Cercus die Supraanalplatte nicht überragend, kurz, an der

Basis erweitert, mit abgerundeter Spitze.

Valvula super. des Ovipositors mit kurzen, stumpfen, egal

grossen Zähnchen, die Valvula infer. ebenfalls, nur sind die

Zähnchen etwas grösser. Subgenitalplatte nur wenig länger

als breit, an ihrem Hinterrand in der Mitte leicht einwärts

gebogen, mit einem Zahn an jeder Seite. Etwas lateralwärts

befindet sich am Hinterrand eine zahnartige Vorwölbung. Die

Scheibe ist in ihrem distalen Teil mit zwei parallelen Längs-

kielen versehen, die nahe dem Hinterrand in einen scharfen

Zahn enden. Fig. 60—61.

Kosperlanzere ans LIT au 3A am:

Einserdes) Pronotums!. . 27. © »

» am Norderlugels", 1.233 »

> » Hinterschenkels. 22.5 »

Vorkommen: Shanghai (China) Novara Reise 1357—59.

Von BRUNNER VON WATTENWYL als vzczna bezeichnet. Type,

coll. Wien.

Shanghai, coll. London.

Hai Ring, coll. London.

China (Chinkiang), coll. Wien.

Vermutlich eine Varietat der vorigen Art.

Einige Oxya-Arten sind in der Literatur nur nach gd be-

schrieben worden. Da ich die Typen aller dieser Arten selbst

untersuchen konnte, so gebe ich hier eine genaue Beschrei-

bung davon, obwohl die Bestimmung der Arten nur nach

den 99 möglich ist, weshalb auch die dv nicht in eine Tabelle

einzureihen sind.

28. 0. paravicina nov. sp.

1915. KARNY, Suppl. Entomol. No. 4. herausgeg. Deut.

Entom. Museum, p. 87 (O. paravicina BRUN. V. W.

mote.) i

Korperfarbe: siehe Beschreibung der allgemeinen Korper-

farbe. Wahrend des Lebens irisierend (?). Fastigium verticis

56 C. WILLEMSE, REVISION DER

am Vorderrand abgerundet, zwischen den Augen gefurcht.

Costa frontalis stark zuriickweichend.

Vorderflügel kurz, lanzettformig, zugespitzt, rudimentar,

das 2. Hinterleibsegment nicht überragend, nur an der Basis

einander berührend. Hauptnerven gerade oder bogenförmig

nach der Spitze verlaufend und deutlich ausgepragt.

Fig. 62. O. paravicina WILL. g Supraanalplatte.

Fig. 63. O. paravicina WILL. g Cercus von der Seite.

Hinterflügel rudimentar, kürzer als der Vorderfliigel. Ter-

gite normal. Arcus genicul. super. schwarz. Carina super.

des Hinterschenkels in einen kleinen, stumpfen Zahn aus-

gezogen.

Hinterschiene gelb, Dornen gelb mit schwarzen Spitzen.

d. Der Hinterrand des 10. Tergits verdickt, in der Mitte

mit einer kleinen Einbuchtung.

Supraanalplatte dreieckig, etwas langer als breit, der Seiten-

rand in der Mitte eingebuchtet, die Spitze abgerundet.

In der Mitte befindet sich eine tiber die ganze Lange

durchlaufende breite Langsgrube, welche von der Mitte an

etwas erweitert ist. Diese Langsgrube wird an beiden Seiten

von mehr oder weniger deutlichen Langskielen begrenzt,

welche von der Mitte an deutlich erweitert sind.

Cercus etwas langer als die Supraanalplatte, an_der Basis

erweitert, gegen das Ende stark verschmalert und in eine

lange, diinne, etwas gebogene, scharfe Spitze auslaufend.

Subgenitalplatte schmal, wenig gebogen, gerade abge-

stutzt. Hinterrand des g. Sternits abgerundet. 2 unbekannt.

Fig. 62—63.

GATTUNG OXYA SERVILLE U.S. W. 57

fof

Korperlanoe tt Le 25 mm.

ange destbronotums ia 0»

» > Norderflügels.. >. 6,»

» » Hinterschenkels. 14 »

Vorkommen: Hinterindien (Thorey) 1 & type Mus. Wien.

29. 0. intricata STAL.

1860. STaL, Eugenies Resa. Orthopt., p. 335, No. 86

(Acridium (Oxya) intricatum).

19/2 oral, Recens. Orthopt.vl, p.082)) (rca 2 STAL).

Kôrperfarbe: siehe allgemeine Beschreibung der Korper-

farbe. Kopf und Pronotum von oben gelb oder griinlich.

Postocularband deutlich, nach oben und unten gelb gesaumt.

Vorderfliigel braunlich, Area analis griinlich oder rotbraun.

Hinterschenkel grünlich, gelb oder bräunlich, Area exter-

nomedia oft mit einigen dunklen Flecken, Knie meistens

etwas dunkler. Hinterschiene griinlichblau, gelb oder braun-

lich; die Dornen von gleicher Farbe, nur die Spitze schwarz,

Fig. 64. O. intricata STAL. g' Supraanalplatte.

Tergite normal. Vorder- und Hinterfliigel den Hinterleib nur

wenig überragend. Vorderrand des Vorderflügels beim g an

der Basis wenig erweitert. Carina super. des Hinterschenkels

in einen kurzen Zahn ausgezogen oder stumpf.

d. Hinterrand des 10. Tergits etwas verdickt.

Supraanalplatte dreieckig, der Seitenrand nahe der Spitze

etwas eingebogen; an der Basis mit einer oft bis iiber die

Mitte reichenden medianen Langsgrube. Cercus die Supra-

58 C. WILLEMSE, REVISION DER

analplatte überragend, von der Seite gesehen konisch zuge-

spitzt. Subgenitalplatte kurz, an der Spitze abgerundet.

Hinterrand des g. Sternits abgerundet. Fig. 64.

(od

Körperlänge 2. Me lem!

Wangerdes Pronotums ma

» > 2 Nordertingelse 27,16 »

» » Hinterschenkels. 9.5 »

Vorkommen: d Java type, coll. Mus. Stockholm.

Malacca, coll. Mus. Stockholm:

Hongkong, coll. Mus. Stockholm.

30. 0. squalida MARSCHALL.

1335. MARSCHALL, Ann. Wien. Mus. I, p. 213, No. 6,

pl. 18, f. 5 (Gryllus squalidus).

1910. KIRBY, Syn. Cat. of Orth. II, p. 586 (Gryllus

squalidus MARSCH.).

Kôrperfarbe: siehe Beschreibung der allgemeinen Körper-

farbe. Hinterschiene gelblich, die Dornen gelb mit schwar-

zen Spitzen. Vorder- und Hinterfliigel langer als das Abdo-

men, den Hinterschenkel iberragend.

Vorderrand des Vorderfliigels an der Basis nur wenig

erweitert, nicht gesägt. Unterrand des 3. Tergits nach hinten

Fig. 65. O. squalida MARSCHALL. g' Supraanalplatte.

nicht in einen Zahn ausgezogen, normal ausgebildet. Carina

sup. des Hinterschenkels am Knie in einen deutlichen klei-

nen, scharfen Zahn ausgezogen.

cd. Hinterrand des ro. Tergits normal.

Supraanalplatte dreieckig, ziemlich scharf zugespitzt, der

Seitenrand leicht ausgebogen.

GATTUNG OXYA SERVILLE U.S. W. 59

An der Basis befindet sich eine Langsgrube, die sich über

die Hälfte der Lange erstreckt und in einen bis an die

Spitze reichenden Mittelkiel tibergeht.

Von der Mitte des Seitenrandes geht jederseits ein Quer-

wulst nach dem Ende der Langsgrube. Cercus gerade, schmal

zugespitzt, die Supraanalplatte iiberragend. Subgenitalplatte

kurz, wenig gebogen, stumpf.

Das 9. Sternit am Hinterrand abgerundet, in der Mitte

nicht ausgebogen. Fig. 65.

Korperlanser 2 Aes 2.2... ZON.

ange des Pronotums Besa MO

» = »Vorderllugels#7..127.5>

» » Hinterschenkels. 16 »

Vorkommen: Patria? Die beiden Exemplare die ich

habe untersuchen kònnen, sind ohne Fundort, nur mit der

Angabe ,,MARSCHALL type”.

Es ist ohne Zweifel ein Irrtum dass die Exemplare aus

Brasilien stammen, wie MARSCHALL angibt. Type coll. Wien.

ÜBERSICHT DER GEOGRAPHISCHEN VERBREITUNG.!)

Japan: sinensis, velox, japonica, yezoensis.

Formosa: velox, podisma, universalis, insularis.

China: diminuta, sinensis, velox, shanghaiensis, univer-

salis, adentata, intricata.

Himalaya: velox.

Tonkin: sinensis.

Annam: diminuta, sinensis.

N.W.- und Hinter-Indien: bidentata, Uvarovi, para-

vicina, multidenta, sinensis.

Burma: diminuta, sinensis.

Siam: diminuta, sinensis, siamensis.

Malacca und Mal. Peninsula: diminuta, universalis,

insularis, multidentata, sinensis, Ebneri, intricata.

Punjab: nitidula, Uvarovi.

1) Diese Liste ist naturgemäss nur als eine vorlaüfige an zu sehen da

sie durch spätere Funde sicher sehr erweitert werden wird. Manche

Arten sind gewiss über ein sehr grosses Gebiet verbreitet.

C. WILLEMSE, REVISION DER

Transcaspien und Turkestan: fuscovittata.

Süd-Hindostan: nitidula.

Bengalen: Uvarovi, multidentata, Ebneri, grandis.

Vorder-[ndien: universalis, tridentata, multidentata,

oryzivora, rufostriata?, acuminata, asinensis.

Ceylon: universalis, asinensis, tridentata, insularis, sinen-

sis, acuminata.

Philippinen: universalis, sinensis.

Borneo: universalis, sinensis.

Celebes: universalis, sinensis.

Neu-Guinea: gavisa.

Molukken: universalis, gavisa, sinensis.

Java: minuta, gavisa, intricata, universalis, sinensis.

Sumatra: diminuta, universalis, sinensis,

Australién: sinensis.

West-Karolinen: universalis.

Hawai-Inseln: sinensis.

Insel Mauritius: sinensis, Uvarovi.

Afrika: viridivitta, cyanoptera.

Odonata Neerlandica.

De libellen of waternimfen van Nederland en

het aangrenzend gebied,

door

M. A. LIEFTINCK,

Lid van de Nederlandsche Entomologische Vereeniging.

Bierste siedeelte:

ZYGOPTERA.

Met 57 oorspronkelijke afbeeldingen.

INLEIDING.

Het zal nu ongeveer vijf jaar geleden zijn, dat ik een

begin maakte met eene studie der in ons land voorkomende

Odonata. .

Het was op eene excursie in de Brabantsche heide, onder

leiding van mijn leermeester, den heer J. HEIMANS, in het

midden van den Zomer van het jaar 1918, dat ik voor de

eerste maal werd ingewijd in de levensgeheimen van onze

Nederlandsche libellen. In hoofdzaak waren het de nooit

verflauwende aanmoedigingen van den heer HEIMANS, die

mij er eenige jaren later toe brachten, om — even plotseling

als onvoorbereid — de studie van deze kleine en zoo bijzon-

der belangwekkende insectengroep ernstig ter hand te nemen.

Toen ik hiermede begon, waren mij slechts twee artikeltjes

over de Nederlandsche fauna bekend; in de eerste plaats

het toen pas verschenen stuk van HEIMANS, getiteld ,,Libellen-

vleugeltjes’ en opgenomen in de „Levende Natuur” (460)

en ten tweede het eenvoudige geschriftje over Odonata van

wijlen den heer J. JASPERs in het zelfde tijdschrift (466).

Deze lijsten zijn langen tijd de eenige hulpbronnen geweest,

die mij ter beschikking stonden, om de in ons land voor-

komende vormen te determineeren. Dat het reeds spoedig

eene dringende noodzakelijkheid werd, om ook andere, uit-

voeriger werken te raadplegen, behoeft waarlijk geen lang

62 M. A. LIEFTINCK,

betoog en het geluk was mij dienstig toen mij, alweer door

de bemoeiingen van den heer HEIMANS, al vrij spoedig het

uitmuntende werkje over de Odonata, bewerkt door Dr. F. RIS

in BRAUER’s Süsswasserfauna, in handen kwam. Van dat oogen-

blik af, kon ik mijn volle aandacht aan deze insecten wijden.

Oorspronkelijk lag het in mijne bedoeling eene goede

determineertabel samen te stellen voor alle inheemsche soor-

ten en deze, voor zoover dat toen reeds mogelijk was, aan

te vullen met allerhande biologische waarnemingen; doch

hoe meer ik mij in de studie verdiepte, hoe duidelijker het

mij werd, dat het bijeenbrengen van eene goede verzame-

ling eene vereischte voorbereiding moest zijn. Weinig ver-

moedde ík toen, dat nog veel zou moeten gebeuren, vóór

en aleer ik dit doel kon bereiken.

Geheel in aansluiting met de grondige studie der Neder-

landsche Orthoptera, geleverd door den heer C. WILLEMSE

en in dit tijdschrift verschenen, wil dit werkje zijn een voort-

gezette bijdrage ter verrijking van de kennis onzer Neder-

landsche insectenfauna. Het is een verblijdend feit, dat de

belangstelling voor de kleinere orden in ons land langzaam

maar zeker toeneemt en dat het verlangen naar grondige en

uitvoeriger faunistische bijdragen hiermede gelijken tred houdt.

Uit een kort overzicht van al hetgeen in ons land over

de Odonata is geschreven, moge de stand van onze tegen-

woordige kennis duidelijk worden. Een en ander van hetgeen

hieronder volgt, is ontnomen aan de inleiding van ALBARDA’s

lijst der Neuropteroidea.

De eerste bijdrage hieromtrent werd gegeven door J. GOED-

AERT in de 17° Ondervindinge van zijn „Metamorphosis

naturalis’’ (1652— 1669). Hierin worden twee netvleugelige

insecten beschreven en afgebeeld; een daarvan stelt voor eene

Agrionide, die, te oordeelen naar de beschrijving, overeen-

komst vertoont met eene Calopterya-soort, volgens de afbeel-

ding echter het meest gelijkt op eene Agrionine. In 1669

beschrijft SWAMMERDAM (482) uitvoerig de gedaanteverwisse-

ling van een libel, die te oordeelen naar de figuren I—VI

op plaat VIII, een 9 van Zebellula fulva MiLL. is geweest.

In zijn „Bijbel der Nature” van 1737, uitgegeven door BOER-

HAVE (483) zijn dezelfde figuren op plaat XII nogmaals weer-

ODONATA NEERLANDICA. 63

gegeven; alleen is het abdomen van het volwassen insect

hier, vreemd genoeg, door dat van een d van Aeschna mixta

LATR. vervangen! De auteur beschrijft op pp. 226—228

vier verschillende larven-vormen, welke als fig. IV—VII op

dezelfde plaats als de vorige zijn afgebeeld. Ieder figuurtje

stelt voor een of andere vertegenwoordiger der vier familién.

In de Fransche vertaling van het Duitsche werk van F. C.

LESSER, geeft P. LYONET eene beschrijving van de larve en

het imago eener Sympetrum-soort, wellicht S. sanguineum

MüLL. (vgl. de overgenomen beschrijving in ALBARDA (452),

p. 215). In de na zijn dood verschenen publicatie, welke

werd uitgegeven door W. DE HAAN, vindt men op pl. 18,

fig. 8—16, nog goede afbeeldingen van de gedaanteverwis-

seling en van eenige details van Leucorrhinia pectoralis CHARP.,

ontleend aan larven, die in de omgeving van Den Haag

werden verzameld. 1)

Hierna dient nog aangestipt te worden het werk van

HOUTTUYN, waarin als inlandsche soorten worden genoemd:

Libellula quadrimaculata L. (Pl. XCII, fig. 2), L. depressa L.,

Aeschna grandis L., Calopteryx splendens HARR. en C. virgo L.

Het gedeelte dat de Neuroptera omvat, verscheen in 1768

en de grondslag daarvan is ontnomen aan de 10° editie van

LINNAEUS’ ,,Systema Naturae” en de 2° ed. der ,,Fauna

Suecica”. De figuren in dit werk zijn ten deele door HOUT-

TUYN zelve vervaardigd, zooals reeds door HAGEN werd

vastgesteld, *)

Slechts één enkele Odonaat — Aeschna grandis L. —

vinden we vermeld in de „Systematische beschrijving van

eenige Insecten van Noord-Nederland”, van de hand van

J. VAN DER HOEVEN en verschenen in 1826. Doch ín 1849

geeft dezelfde schrijver in het „Handboek der Dierkunde”

nog een tweede bijdrage voor onze fauna, waarin we Lzde/-

lula (Cordulia) aenea L. en Agrion furcatum CHARP. (= A.

puella L.) als inlandsch aangegeven vinden. De mededeeling

van N. ANSLIJN (453) betreffende Zibellula (Leucorrhinia)

1) Recherches sur l’anatomie et les métamorphoses de différentes espèces

d’insectes. Ouvrage posthume de PIERRE LYONET, publié par M. W. DE

HAAN. Paris, 1832, in 4°.

2) Proceedings of the Boston Society of Natural History. Vol. XXIII,

1886, p. 251.

64 M. A. LIEFTINCK,

rubicunda LATR. en Aeschna forcipata LATR. (= Gomphus

vulgatissimus L.), die in de omgeving van Haarlem zouden

zijn aangetroffen, dient evenwel sterk in twijfel te worden

getrokken.

Van meer belang was het resultaat eener excursie onder-

nomen door den grooten nestor der Odonatologie, wijlen .

Baron EDMOND DE SELYS LONGCHAMPS — vóór het ver-

schijnen van zijn „Revue des Odonates” in 1850 — door

een gedeelte van Nederland. De volgende zes soorten werden

door DE SELYS gevangen: Leucorrhinia caudalis CHARP.,

Aeschna viridis EVERSM., Lestes sponsa HANSEM., Agrion

(Pyrrhosoma) minium Harr. (= P. nymphula SULZER), A.

(Ischnura) elegans VANDERL. en A. pulchellum VANDERL.

In 1852 (1853) werd door J. A. HERKLOTS wederom een

nieuwe stap in de goede richting gedaan door het publiceeren

van zijn „Eerste opgave van Inlandsche Waternimfen’’ in de

„Bouwstoffen” (461). Deze lijst is bijzonder nauwkeurig en

de preciese aanduiding der juiste vindplaatsen kan men

hierin niet genoeg waardeeren; zij omvat, behalve drie soor-

ten, welke in de ,,Revue des Odonates”, van DE SELYS als

inlandsch werden vermeld, 31 soorten. Hieraan werden in

1864 (1866) door Mr. S. C. SNELLEN VAN VOLLENHOVEN

nog 3 anderen toegevoegd, zoodat het aantal op 34 kwam.

Met uitzondering van de zeven onder het genus Agrzon

FABR. (s.1.) opgesomde soorten, werden alle determinaties

later door HERMAN ALBARDA in zijn catalogus (452) gerevi-

deerd, waarbij bleek, dat slechts Sympetrum fonscolombei

verkeerd gedetermineerd was. Voor het samenstellen van

deze lijst, maakte de auteur hoofdzakelijk gebruik van het

materiaal, dat door den heer DE GRAAF was bijeengebracht.

Hierna verschenen er nog af en toe mededeelingen in het

„Tijdschrift voor Entomologie” (DI. 14, 16 en 22) !) over

1) Tijdschr. v. Entom., DI. XIV, p. 30. Platycnemis pennipes PALL. bij

Elten (ALBARDA).

T.v.E., ibid., p. 150. Pyrrhosoma tenellum VILL., bij Galderen (ALBARDA).

T.v.E., Dl. XVI, 1873, p. XXVII en p. 248. Sympetrum vulgatum L.,

eil. Texel; S. danae SULZ., Aeschna grandis L., Ischnura elegans VAN-

DERL, en Lestes sponsa HANS., eil. Terschelling (RITZEMA Bos) (480).

T. v. E., DL XXI, 1879, p. XCIII. Ischnura elegans VANDERL. en

Enallagma cyathigerum CHARP., eil. Terschelling (VETH) (484).

ODONATA NEERLANDICA. 65

inlandsche soorten, totdat door HERMAN ALBARDA in het

» Lijdschr. v. Ent.” een uitmuntende standaardlijst werd samen-

gesteld, waarbij alle oude opgaven werden gecorrigeerd en

vele nieuwe werden vastgelegd. Het aantal als inlandsch

opgegeven soorten bedroeg 53.

Van 1903—1907 verschenen in de ,,Entomologische Berich-

ten”, eenige waardevolle opstellen van de hand van H. VAN

DER WEELE, over nieuwe en zeldzame Neuropteroidea, op

verschillende plaatsen in ons land verzameld. Er bij werden

gevoegd twee soorten, n.l. Agrion mercuriale CHARP. en

Nehalennia speciosa CHARP., welke ook in het in 1907 gereed-

gekomen Supplement op de lijst van ALBARDA, werden opge-

nomen (485—487).

Zoowel in den catalogus van ALBARDA als in de nieuwe

lijst van VAN DER WEELE wordt ten onrechte ook Agrion

ornatum SELYS als inlandsch aangegeven. Inderdaad moest

na het verschijnen van het Supplement het totale aantal

54 bedragen. Sinds 1907 beschikken we alleen over de enkele

opgaven in het „Tijdschr. v. Entom.” en over de publicatie

van Dr. MAC GILLAVRY over de entomologische fauna van

Terschelling (475) !) Het resultaat van deze kleine bijdragen

was, dat onze fauna nog met twee soorten, Somatochlora

levers Ol IM. 1910, p. LEXI Somatochlora arclica ZETT. een 2

afkomstig uit Venlo, werd aangetroffen in de coll. van VAN DEN BRANDT

(Mac GILLAVRY),

Ent. Berichten (474), p. 270. /schnura pumilio CHARP. 9 var. aurantiaca

SELYS, bij de Plasmolen (L.) door Prof. DE MEIJERE. (MAC GILLAVRY).

T. v. E., DI. LVII, 1914, p. 92. Sympetrum vulgatum L. en S. flaveo-

lum L., eil. Terschelling (MAC GILLAVRY).

T. v. E., Dl. LIX, 1916, p. XX. Aeschna affinis VANDERLINDEN, een

Q bij Houthem (L.). Na onderzoek bleek dit ex. te zijn een 9 Ae. juncea

L. var. (MAC GILLAVRY).

T. v. E., DL LXIII, 1920, p. XXXIV. Leucorrhinia caudaüs CHARP.

Q var., in Juni bij Oisterwijk (KOORNNEEF).

T. v. E., DI. LXVI, 1923, pp. XLIV—XLVI. Anax imperator LEACH,

Cordulia aenea L., Orthetrum cancellatum L., Leucorrhinia caudalis CHARP.

en /schnura pumilio CHARP., veelvuldig in de omgeving van Winters-

wijk. (LIEFTINCK).

T. v. E., Dl. LXVII, 1924, pp. XXXIHII--XXXIV. Ophiogomphus ser-

pentinus CHARP., niet zeldzaam langs den Maasoever in Noord-Limburg.

(LIEFTINCK).

T. v. E., DI. LXVIII, 1925, pp. XLIV--XLV Zestes fuscus VANDERL.

en Z. paediscus BRAU. komen beide in Nederland voor. (LIEFTINCK).

66 M. A. LIEFTINCK,

arctica ZETT. en /schnura pumilio CHARP., kon worden ver-

meerderd, waardoor dus 56 soorten in ons land bleken

voor te komen.

Thans bedraagt het totale aantal 60 en worden er bijge-

voegd Cordulegaster annulatus LATR. (T. v. E., LXV, 1922,

p. XI en Entom. Ber., No. 131, Mei 1923), Agrion armatum

CHARP. (Ent. Ber., No. 141, Jan. 1925 en ,,Lev. Natuur’,

XXIX, Nov. 1924), Erythromma viridulum CHARP. en Lestes

(Sympycna) paediscus BRAUER.

Dit aantal is zonder twijfel bijzonder groot te noemen,

als men het vergelijkt met België, waar 65 soorten, met

Denemarken, waar 44 soorten en met Engeland, waar 48

soorten gevonden zijn. In dit verband zij nog opgemerkt,

dat Hemianax ephippiger BURM. slechts éénmaal, als toeval-

lige gast, in België werd aangetroffen en dat hetzelfde het

geval is met niet minder dan 5 soorten in Groot-Brittannië

en Ierland. (Dit zijn Hemianax ephippiger BURM., Gomphus

flavipes CHARP., Onychogomphus forcipatus L., Sympetrum

meridionale SELYS en Leucorrhinta pectoralis CHARP.)

Zeer zeker zullen vroeg of laat de navolgende soorten

ook in Nederland worden gevonden: Agrion scitulum RAMB.,

A. ornatum SELYS, Sympetrum fonscolombei SELYS en S.

meridionale SELYS.

Teneinde zoo overzichtelijk mogelijk te zijn, heb ik my

bepaald tot het geven van een resumé der in dit werk

behandelde Agrionidae (zie het overzicht achterin).

Aangezien de juistheid van vele vroeger gepubliceerde

opgaven lang niet altijd zeker vaststond, zijn alle collecties,

die mij bekend waren, aan eene revisie en determinatie

onderworpen.

Het zijn de volgende verzamelingen.

I. De collectie van ’s Rijks Museum van Natuurlijke

Historie te Leiden. Deze collectie bevat al het materiaal,

dat door H. W. VAN DER WEELE is bijeengebracht.

II. De collectie van H. A. ALBARDA, thans ondergebracht

in hetzelfde museum. Het overgroote deel van ALBARDA’s

eigen vondsten is in deze collectie aanwezig.

_ II. De collectie van Dr. D. MAC GILLAVRY te Amsterdam.

Behalve eenig materiaal van ALBARDA, bevat deze groote

ODONATA NEERLANDICA. 67

collectie ook de oude verzameling van A. VAN DEN BRANDT

en materiaal uit de oude collectie van de N.E.V., thans te

Wageningen.

IV. Collectie Natura Artis Magistra te Amsterdam. Deze

collectie bevat vooral materiaal verzameld door wijlen den

heer D. TER HAAR,

V. De collectie van Pater ERICH WASMANN S.J. te Val-

kenburg. In hoofdzaak is deze kleine verzameling samen-

gesteld uit materiaal afkomstig uit Noord-Limburg (Blijenbeek

en Exaeten).

Behalve deze collecties, werd ook nog veel materiaal

bijeengebracht door de heeren: H. C. BLOTE, W. BEIJERINCK,

H. C. L. van ELDIK, D. GEYSKES, Drs. J. HEIMANS, Mr.

A. TH. TEN HOUTEN, Mej. W. S. S. VAN BENTHEM JUTTING,

J. KOORNNEEF, L. E. D. LANGEVELD, J. LINDEMANS, Dr. D.

MAC GILLAVRY, Prof. Dr. J. C. H. DE MEIJERE, F. C. MIJNS-

SEN, Dr. J. TH. OUDEMANS, Dr. M. PINKHOF, Dr. G. ROMIJN,

A. STARCKE, H. VAN DER VAART, J. VAN DER VECHT, C. VAN

Voorn, W. H. WACHTER, C. WILLEMSE en vele anderen.

Om aan het volledige overzicht geen afbreuk te doen,

bevat het literatuuroverzicht, dat aan dit eerste deel van

de „Odonata Neerlandica” voorafgaat, de werken die be-

trekking hebben op ale in ons land en zijn aangrenzend

gebied voorkomende soorten. Gemakshalve is hieraan eene

afzonderlijke samenvatting der faunistische literatuur toe-

gevoegd. Zooveel mogelijk is er naar gestreefd, om hierbij

ook alle werken, waarin iets over de levenswijze wordt mee-

gedeeld, op te nemen. Helaas heb ik mij moeten beperken

tot het geven van korte biologische bijzonderheden, na de

bespreking van iedere soort. Aan het slot van het tweede

gedeelte van dit werk, stel ik mij voor ook een determineer-

lijst van de Nederlandsche libellen-larven te geven, waarvan

de bespreking nu met opzet achterwege is gelaten. Slechts

om beknopt te kunnen zijn, ben ik er toe overgegaan, om

geen algemeene beschrijvingen der familiën samen te stel-

len; dit geldt eveneens voor het tweede gedeelte dezer ver-

handeling. De belangrijkste kenmerken toch, zijn zonder

uitzondering reeds in het overzicht der Sub-orden en familiën

68 M. A. LIEFTINCK,

samengevat. Met uitzondering van de min of meer zeldzame

soorten, zijn de namen der verzamelaars niet telkens achter

de vindplaatsen vermeld. In navolging van de werkwijze in

WILLEMSE’s ,,Orthoptera Neerlandica”, zijn de vindplaatsen

ook hier provinciegewijze gerangschikt. Bij de opgave van

vindplaatsen der zeldzame soorten, heb ik steeds van één

uitroepteeken voorzien die exemplaren, die door my zijn

onderzocht (!); twee uitroepteekens achter een vindplaats

duidt aan, dat het betreffende exemplaar (-en) door my

zelve is verzameld (!!). Achter de opgave van de maanden,

waarin het imago gevonden kan worden, is steeds tusschen

haakjes aangegeven de maand, waarin de soort het hoogte-

punt van den vliegtijd bereikt. Uitdrukkelijk wil ik hieraan

toevoegen, dat de data van vangst uitsluitend voor ons

land gelden.

De overwegingen, die mij er toe geleid hebben, om de

grenzen van het opgenomen gebied nog belangrijk verder

uit te breiden, dan WILLEMSE dit deed voor de Orthoptera,

zijn van verschillenden aard. Nog meer dan bij de Orthoptera

het geval is, leent de ligging van ons waterrijke land zich

voor tijdelijke invasies van Zuidelijke of Oostelijke vormen;

dikwijls kunnen zulke invasies er toe leiden, dat de soort

zich voor meerdere jaren in een bepaalde landstreek — waar

zij in ’t geheel niet thuis behoort — gaat vestigen. Een

bekend voorbeeld hiervan is Sympetrum fonscolombet, een

Zuid-Europeesche soort, die zich toch gedurende 3 a 4

achtereenvolgende jaren in een betrekkelijk zeer klein gebied

van Engeland ophield en zich daar verder ook voortplantte.

Men neemt thans vrijwel algemeen aan, dat sommige Midden-

of Zuid-Europeesche soorten zich gestadig naar het Noorden

uitbreiden. De voornaamste reden evenwel, die mij dwong

het gebied zeer ruim te nemen, is gelegen in het feit, dat

het verspreidingsgebied van de meeste soorten zoo enorm

groot is en de kans op nieuwe aanwinsten daardoor belang-

rijk toeneemt.

Het opgenomen gebied is dat deel van Noord-West-Europa,

dat begrensd wordt door de lijn gaande van Stettin over

de Flaming- en het Thüringer Woud naar Aschaffenburg

a/Main; vandaar over Heidelberg en Karlsruhe naar Nancy

ODONATA NEERLANDICA. 69

en vervolgens over Fontainebleau naar Cape de la Hogue.

Daarenboven is ook de fauna van Engeland, van geheel

Denemarken en het Zuidelyk gedeelte van Zweden opge-

nomen. Hieruit blijkt, dat Belgié en Luxemburg, evenals

een groot deel van Elzas-Lotharingen, binnen het behandelde

gebied vallen.

De in dit werk gevolgde nomenclatuur, is in hoofdzaak

dezelfde als die, welke reeds door DE SELYS LONGCHAMPS

en anderen werd opgesteld. In vele gevallen werd deze,

overeenkomstig de nieuwere inzichten van KIRBY, doch

inzonderheid van RIS, eenigszins gewijzigd en ook herhaalde

malen het systeem der trinaire nomenclatuur nagevolgd,

voorzoover dit bij vele soorten eene verdeeling in subspecies

tengevolge had. In de laatste jaren heeft ook het onderzoek

der manlijke genitalién meer licht verspreid over de onder-

linge verwantschap der verschillende genera, tengevolge

waarvan enkele oude soorts-groepen in afzonderlike, nieuwe

genera werden onderverdeeld, Steeds zijn ook deze — soms

nog niet algemeen erkende — genera in dit werk genoemd.

Voor het conserveeren der Odonata zijn in den loop van

den tijd reeds vele goede en haast even zoovele slechte

middelen aangeraden. Ik zou zeer onvolledig zijn, indien

ik wat dit betreft, niet een korte aanwijzing gaf. Men zou

bijna kunnen beweren, dat de wijze waarop de dieren voor

de collectie moeten worden geprepareerd, voor ieder geslacht

weer een andere is. Voor alle soorten, behalve die waarbij

het lichaam metaalkleurig is (Calopteryx, Lestes, Cordulinae

en event. Leucorrhinia), is een blijvende conservatie op 70 ®/,

alcohol nog steeds het beste middel om de helderblauwe,

groene en roode kleuren te behouden; doch zeer goede

resultaten verkrijgt men bij alle Zygoptera ook door de goed

uitgekleurde dieren eerst eenige weken in deze vloeistof te

bewaren en na het prepareeren zoo snel mogelijk te drogen.

TILLYARD bedient zich hierbij van een broedstoofje, waarin

de temp. gedurende 8—12 uren op 105° Fahr. wordt ge-

houden. Hiermede verkreeg hij uitmuntende resultaten. De

grootere soorten (Anzsoptera) kunnen op geheel dezelfde

manier behandeld worden, zonder evenwel gebruik te maken

van alcohol en niet alvorens de ingewanden te hebben ver-

7O M. A. LIEFTINCK,

wijderd. Dit bereikt men het best, door de onderzijde van

thorax en abdomen met een fijn schaartje open te knippen

en daarna met een pincet darm en maag voorzichtig uit te

lichten. Zorgvuldig trachte men bij deze behandeling be-

schadiging van de genitalién, aan de eerste en laatste seg-

menten, te voorkomen. Bij de mannetjes van die soorten,

waarbij de genitalién aan het 2° segment van groot belang

zijn voor de determinatie (Sympetrum, Leucorrhinia) is deze

methode dan ook af te raden. Evenzeer af te raden is het

door velen toegepaste middel, om het achterlijf van de teere

Agrioniden meer stevigheid te verleenen, door het insteken

van een dunne naald of grasspriet.

De larven kan men het best bewaren in een 70 °/, alcohol-

oplossing. Nadat de dieren hierin gedood zijn, maakt men

een kleine incisie aan de onderzijde van segm. 3—5, waar-

door de vloeistof kan binnendringen. De exuvién der larven

kan men zonder meer, op dezelfde manier als bij Coleoptera,

aan de speld steken of opplakken.

Thans ben ik genaderd aan het aangenaamste gedeelte

van deze inleiding. Het is met groote dankbaarheid, dat ik

terugdenk aan den tijd toen mijn geachte leeraar Drs. J.

HEIMANS vele kostbare uren besteedde om mij bij het bestu-

deeren van de Odonaten de behulpzame hand te bieden.

Hem geldt in de eerste plaats mijn dank! Vooral gedurende

de laatste twee jaren was het mijn geachte vriend Dr. D.

Mac GILLAVRY, die zich in alle opzichten bereid verklaarde

mij in het onderzoek voort te helpen. De vele prettige uren,

te midden van zijn rijke collectie en waardevolle bibliotheek

doorgebracht, zal ik niet licht vergeten en de tijden met

bijzondere dankbaarheid gedenken, dat ik de vrije beschikking

had over alles wat ik voor de studie noodig kon hebben.

Zonder zijn hulp zou het mij nooit mogelijk zijn geweest,

kennis te nemen van de zeer omvangrijke literatuur. Het

is mij een aangename plicht mijn oprechten dank te betuigen

voor de welwillendheid, waarmede de heeren Conservatoren

der Musea en de heeren verzamelaars mij hun materiaal ter

onderzoek toevertrouwden. Bijzonder waardevolle bijdragen

mocht ik ontvangen van de heeren W. BEIJERINCK te Wijster,

D. GEYSKES te Berlicum en L. E. D. LANGEVELD te Blerick.

ODONATA NEERLANDICA. 71

Een apart woord van hartelijken dank rest mij nog te

brengen aan mijn zeer geachte collega’s in het buitenland.

Eenige maanden geleden verloor de entomologische wereld

een harer meest nauwgezette pioniers der entomologische

wetenschap, den heer HERBERT CAMPION, in leven Conser-

vator van de afdeeling "Natural History” van het Britsch

Museum. Geheel belangeloos verschafte genoemde heer mij

alle mogelijke inlichtingen betreffende de fauna van Engeland.

Ook de zeldzame welwillendheid, waarmede mijn hoogge-

achte vriend DR. F. RIS te Rheinau, mij een groot aantal

van zijne publicaties afstond en mijn kennis van de Odonata

heeft verrijkt en nog steeds hiermede blijft voortgaan, vervult

mij met onuitsprekelijke vreugde en dankbaarheid. ~

Het besef, dat vele onnauwkeurigheden en gebreken dit

werkje onvolledig maken, doet mij de hoop uitspreken, dat

velen mij willen helpen om deze zooveel mogelijk te ver-

beteren en aan te vullen.

Ik vlei mij met de hoop, dat deze bijdrage tot de kennis

van ons vaderland, het hare ertoe mag bijdragen om de

belangstelling dezer interessante orde in ruimen kring te

vergrooten.

Amsterdam, Maart 1925. M. A. LIEFTINCK.

OVERZICHT DER SYSTEMATISCHE EN

BIOLOGISCHE LITERATUUR. 1)

Leni

K. ACKERMANN. Tierbastarde. I. Die wirbellosen Tiere. Kassel, 1898.

A. ACLOQUE. Faune de France. Orthoptères, Nevroptères, etc. T.-II.

Paris, Baillière et Fils. 1897.

——. Migration des Libellulides. Le Cosmos, 44, 1901, p. 521.

. ——. La libellule et sa larve. Ibid., N. Sér., 54, 1905, p. 259.

5. N. v. ADELUNG. Vol en masse de Libellulides a St. Pétersbourg.

Rey. cuss, ent, St. Petersburg, 14, 1914, p. 177.

6. J. D. ALFKEN, Die Insekten des Memmert. Abhandl, Nat. Ver.

Bremen, 25, Heft 3, 1924, pp. 358—481. (Odonata p. 459).

7. ALLIONI. Mélanges de la Société royale de Turin, 3, 1766, p. 194.

8. P. AMANS. Essai sur le vol des insectes. Revue Scient. nat, Mont-

pellier, 3¢ série, II et III, 1883—’84.

1) Dit overzicht omvat alle, aan mij bekend geworden, werken en

artikelen, die betrekking hebben op de fauna van het aangrenzend gebied

van Nederland. Tevens alle belangrijke publicaties waarin de soort of

hare variëteiten etc. beschreven of genoemd zijn.

22.

29.

30.

M. A. LIEFTINCK,

CARLO AUSSERER. Neuroptera tirolensis. Zeitschr. des Ferdinandeum

für Tirol und Vorarlberg, Innsbruck, 1867.

—-—. Neurotteri tirolesi colla diagnosi di tutti i generi europei.

Modena, 1869. (Sep. 88 pag., 2 tab.).

. F. BALFOUR BROWNE. The life-history of the Agrionid dragonfly.

Proc. Zool. Soc. London, 1909, pp. 253--285, 2 plates.

. C. Bamps et E. CLAES. Synopsis des insectes Odonates de l’ordre

de Névroptéres de la province de Limbourg. Hasselt, 1893, 26 pag.

. ABBE BARBICHE. Faune synoptique des Odonates ou Libellules de

la, Lorraine. Bully Soc. Elist nat Metz TOS ANP PER 01 20;

T. 17, 1887, pp. 85—162.

. JAMES BARBUT. The Genera Insectorum of Linnaeus. [Odonata:

Order IV, pp. 202—209, pl. II (Zibellulae)], London, 1781.

. BARROIS. Une apparition de vol des Libellulides. Rev. Scient., 5,

1896, p. 315.

. A. N. BARTENEF. Gomphus flavifes und Aeschna cyanea. Schutz

durch Niederlassen auf gleich gefarbte Pflanzenteile. ? Moskwa, 1907.

——. Notice on the Odonata of the Uralian Society of Natural

Sciences, Ekaterinburg. Bull. Soc. Ouralienne Sci. Nat. Ekathérin-

bourg. Vol. XXIX, 1909, pp. 142—144. (Russisch).

——. Zur Odonatenfauna Polens. Revue Russe d’Entomol., X, 1910,

pp. 124—125. (Russich).

——. Contributions à la Faune des Odonates de la Crimée. Ann.

du Mus. Zool. Akad. Sci de St. Pétersb., 1912. (Russisch).

--—. Notice sur les Odonates du Montenegro. Revue Russe d’En-

tomol., XII, 1912, p. 79.

. ——. Palaearctische und ostasiatische Arten und Unterarten der

Gattung Calopteryx. Arb. Zool. Lab. der Univ. zu Warschau, 1912.

(Russisch).

——. Contributions to the knowledge of the species of the genus

Sympycna CHARPENTIER, 1840, and of their subdivisions. Ann. du

Mus. Zool. Akad. Imp. Sci. de St. Pétersb, 1912, pp. 144— 164,

II textfig.

— —. Faune de la Russie et des pays limitrophes, 1. Libellulidae,

Livr. 1. Petrograd, 1915, pp. I—352, 121 fig. et 1 pl.

. ——. Les Odonates des eaux minérales du Caucase. Revue Russe

d’Entomol. 15, 1916, pp. 604—612.

. ——. On the Classification and constitution of the genus Sympetrum

NEWM. Varsava Izv. Univ., 1917, 19 pag.

. ——. Migration of Dragonflies in 1914 and on migration of dra-

gonflies in general. (Russisch). Prot, Obsc. Est. Donsk. Univ., 1,

1918--1919, pp. 49—66.

. W. BATH. Tenacity of Life in the dragonflies. The Entomologist,

28, 1895, p. 204.

. Dr. W. LA BAUME. Zur Kenntnis der Libellenfauna Westpreussens.

Schrift. Naturf. Gesellsch. Dantzig, N. F., Bd. 12, 1908, pp. 75—83.

T. BENTIVOGLIO. Osservazione intorno alle varietete della specie

Platycnemis pennipes. Atti Soc. nat. Modena, Ser. III, vol. 15, 1898,

pp. I—4, tab. I— 2; Ser. IV, vol. 2, 1901, p. 597.

——. Contribuzione allo studio dei Pseudoneurotteri del Mantovano.

Libellulidi di Gazoldo degli Ippoliti e Canicossa. Ibid., Ser. IV,

vol. 7, 1905, p.p. 64-—76.

32.

33-

35.

36.

37.

38.

39.

40.

41.

42.

43.

44.

45.

46.

47:

48.

49.

50.

ODONATA NEERLANDICA. 73

T. BENTIVOGLIO. Bibliographia e Sinonimia dei Libellulidi Italiani.

ind ee IW wol Or MGO DD 49-129.

E. BERGROTH. Zur geographischen Verbreitung einiger Odonaten.

Entom. Nachrichten, 7, 1881, pp. 85—88.

H. BEUTHIN. Verzeichnis der Pseudoneuropteren und Neuropteren

der Umgegend von Hamburg.. Verhandl. Ver. nat. Unterh., Ham-

burg, 1875, pp. 122—126; 1887,.p. 91.

34.

WILH. BLASIUS. Ueber die grossen Libellenzüge durch Norddeutsch-

land (Saksen, Braunschweig, usw.) im Sommer 1881. 3 Jahresber.

Ver. Naturw. Braunschweig, 1882, pp. 72—77.

O. Bours. Wanderungen der Libellen. Jahresber. d. Ver. f. Naturk.

d. Unterweser, 1898, I, p. 5.

A. DE BoRMANS. Notes sur quelques Odonates. Compte rendu de

la Soc. Ent. belg., 1884 (Ann. Soc. ent. de Belg., T. 28).

N. J. BraHM. Insektenkalender fur Sammler u. Oekonomen. Erster

Theil. [Als tweede titel ook bekend als: Handbuch der okon.

Insektengeschichte, etc., Erster Theil, Mainz, 1791]. Mainz, 1790

(Odonata op pag. XXXIV, LXXXIV e.v.).

A. BRANDT. Beitrage zur Entwicklung der Libelluliden und Hemi-

prerense Memede Acad imp Set. de Sty Petersb,, 77 Ser, 1% 12,

No. I, 1869. Bevat eene bijdrage tot de ontwikkeling in het ei van

Calopteryx virgo en Agrion puella.

Fr. BRAUER. Verzeichnis der im Keiserthume Oesterreich aufge-

fundenen Odonaten und Perliden. Verh. Zool. Bot. Gesellsch.

Wien, 1856.

——. Verzeichnis der bis jetzt bekannten Neuropteren im Sinne

Linnés. Ibid., 1868.

--—. Die Neuropteren Europas und insbesondere Osterreichs, mit

Rücksicht auf ihre geographische Verbreitung. Festschr. Feier 25-j.

Best. k. k. Zool. Bot. Ges. Wien, 1876, 38 pag.

— — . Odonata in: Reise nach Turkestan von FEDSCHENKO. Bull.

Soc. imp. d. Amateurs d. Sci. Nat. d’Anthropol., etc., Moscou, 26,

141677. Mole EL Ch: V, Ser. 5, pp. 8—9.

——. Verzeichnis der von FEDSCHENKO in Turkestan gesammelten

Odonaten. Verh. k.k. Zool. Bot. Ges. Wien, 30, 1880, pp. 229 --230.

——. Sympycna paedisca m. Zur Richtigstellung dieser neuen Art.

Verhandl. k. k. zool. bot. Ges. Wien, 1882, pp. 75—76.

FR. BRAUER und Löw. Neuroptera austriaca. Wien, 1857, 80 pag.

CHR. BRITTINGER. Beschreibung einer neuen Zzbellula (Libellula

ornata). Stett. entom. Zeitschr., 6, 1845, pp. 205—-207.

——. Die Libellen des Keiserreichs Oesterreich. Sitzngsber. Akad.

Wien, 4, 4, 1850, pp. 328—336.

Dr. P. BROHMER. Fauna von Deutschland. Insecta. 7 Ordn. Odonata,

bearb. von Dr. GEORG ULMER. Leipzig. Verlag Quelle & Meyer,

1920 (2e Aufl.). Zeer onvoldoende en onvolledig. Determinatie-

tabellen oppervlakkig.

A. BRULLÉ. Expédition scientifique de Morée, III (1), 1832, p. 102,

tab, 32, fig. 4.

A, BRUTTAN. Die Odonaten Liv- u. Ehstlands. Sitzngsber. der

Naturf. Gesellsch. zu Dorpat, Bd. 4, Heft 3, 1877; ibid. Bd. 5, H. 1,

1878; ibid. Bd. 5, H. 3, 1880.

H. B. BUCHECKER. Systema Entomologiae, etc., Pars I. Odonata:

(Fabr.) europ. XLI tab. phot, florid. color. distinct. Munchen, 1876

M. A. LIEFTINCK,

52. L. BULL. Recherche sur le vol des insectes. Compte rendu Acad.

sci. Paris, 1909, t. 149.

53. F. BURMEISTER. Handbuch der Entomologie. Bd. II, 2, pp. 847 —862.

Berlin, 1839.

54. L. CABOT. The immature state of the Odonata. Mem. Mus, Comp.

Zool. Cambridge, Mass., part I (Gomphinae), II, 5, pp. 1—17, 3 pl,

1872; part II (Aeschninae), VIII, 1, pp. 1—40, 5 pl. 1881; part III

(Corduliinae), XVII, 1, pp. I—50, 6 pl, 1890.

55. P. P. CALVERT. Oviposition in Cordulegaster. Entom, News, 15,

IL 105 Bui

56. ——. BURMEISTER’s types of Odonata. Transact. Amer. ent. Soc.,

"25, 1808, pp. 27—104, pl. I.

57. F. W. & H. CAMPION. On a dark form of /schnura elegans (female).

The Entomologist, 37, 1904, pp. 252—254.

58. ——. The dragonflies of Epping Forest in 1906, 1908, 1909. Ibid.,

39, 1906, pp. 1—6; 1908, pp. 7—10; 1909, pp. 293—296.

59. ——. On the trimorphism of Pyrrhosoma nymphula (female). Ibid.,

42, 1909, pp. 178—180.

60. ——. Notes on dragonfly-parasites (larval water-mites). Ibid, 42,

1909, pp. 242—246.

61. ——. On the variations of Agrion puella LINN. Ibid., 43, 1910,

pp. I—5.

62. ——. Notes on the dragonfly season of 1912. Ibid., 46, 1913,

pp. 77—79, tab. 7. Met eene fotographie van Zibellula fulva MULL,

d, met abnormalen vleugel.

63. HERBERT CAMPION. On the name Sympetrum scoticum DON. The

Entomologist, 45, 1912, pp. ISI—-152.

64. ——. Some dragonflies and their prey. Ann. and Mag. of Nat. Hist.,

1914, Ser. 8, vol. 13, pp. 495—504.

65. ——. On FABRICIUS’s types of Odonata in the British Museum

(Natural History). Ann, Nat. Hist., London, 19, 1917, pp. 441—450.

66. ——. A few recent records of British Odonata, The Entomologist,

52, 1919, pp. 115—116.

67. G. H. CARPENTER. The geographical distribution of dragonflies.

Proceed. Rev. Dublin Soc., 28, 1897, p. 439.

68. R. CASPARY. Schwarm von Zibellula quadrimaculata bei Konigs-

berg. Schriften Phys.-ökon. Gesellsch. Königsberg, Bd. 5, 1864.

69. E. W. CHARLEMAN & G. Vv. ARTOBOLEVSKY. The dragonflies of the

vicinity of Kiev. Kiev Mat. pozn. faun. j.—z. Ross., I, pp. I—25

(Russisch).

70, TOUSSAINT DE CHARPENTIER. Agriones et Aeschnae bononensis.

Bologne, 1820. 2 platen.

71. ——. Monographiae Libellulinarum europaearum specimen. Bruxel-

les, 1825.

72. ——. Horae Entomologicae. Wratislawiae, 1825.

73. ——. Beitrage zur Synonymik einiger Orthopteren und Neuropteren.

GERMAR’s Zeitschr. für die Entomologie, 1, 1839, pp. 371—381.

74. ——. Libellulinae Europaeae descriptae ac depictae. Lipsiae, 1840,

180 pag., 48 tab.

75. C. CHILD and A. YOUNG. Regeneration of the appendages in the

nymphs of the Agrionidae. Archiv f. Entwicklungsmechanik, 15, 1903.

89.

go.

OI.

92.

93.

94.

95.

96.

97.

98.

ODONATA NEERLANDICA. 75

. CHYZER. Migration des Libellulides. Rovart. Lapok, Budapest, 1,

1884, p. 125.

. J. H. Comstock & J. G. NEEDHAM. The wings of insects. Reprints

from the American Naturalist. Odonata, vol. 32. 1898, pp. 903—911,

fig. 6o—-68.

. j. H. Comstock. The wings of insects. — An exposition of the

uniform terminology of the wing veins of insects, etc. Comstock Co.

New York, 1918, XVIII + 430 pag., 10 pl., 427 fig.

. KARL CZIZEK. Systematisches Verzeichnis der in der Umgegend

von Briinn vorkommenden Libellen. Klub f. Naturkunde d. Sektion

d. Brünner Lehrerverein, III Bericht.

. ——. Beiträge zur Kenntnis der mährischen Libellen, Ibid.,

IV Bericht.

. KARL CZIZEK und Boum. Neue Beiträge zur Kenntnis der mähr.

Libellen. Ibid, VI Bericht.

. C. W. DALE. Loudon’s Magazine of Natural History (1829—1836),

Vol. 7, 1834.

. ——. Catalogue of British Orthoptera, Neuroptera and Trichoptera.

Revised and corrected. Colchester, H. W. Harwood & Son, 1907.

. R. DEMOLL. Der Flug der Insekten und Vogel. Jena, 1918.

. H. T. DOBSON. Emergence of Aeschna grandis. The Entomologist,

36, 1903, p. 253.

. L. DONCASTER. /schnura and Enallagma. Ibid., 38, 1905, p. 110.

. E. DRABBLE. Method of oviposition by Cordulegaster annulatus.

Ibid., 38, 1905, p. 310.

. LEON DUFOUR. Etudes anatomiques et physiologiques et observa-

tions sur les larves des Libellules, 4°. Ann. Sci. Nat. Zool. 3¢ série,

1852, XVII, pp. 65—110, 3 pl.

JAMES DUNCAN. The Naturalist’s Library. Introductions to Entomo-

logy. Vol. I. 331 pag., 35 plates. (Odonata: pp. 287—293, met de

gekleurde platen 26—29; afb. van Libellula quadrimaculata en

Aeschna grandis). Edinburgh, 1840.

J. DZIEDZIELEWICZ. Odonata Haliciae reliquarumque provinciarum

Poloniae. (Wazhi Galicyi). Lemberg, 1902, 176 pag., 3 tab. (Poolsch).

Rey. A. EAST. Notes on the nymph of Aeschna cyanea. The Ento-

mologist, 33, 1900, p. 88.

—_—. Notes on the respiration of the dragonfly-nymph. Ibid., 33,

1900, pp. 21I—212,

——, Some additional notes on Aeschna cyanea. Ibid., 33, 1900,

pp. 25/—259.

TH. EIMER. Eine Dipteren- und Libellenwanderung beobachtet in

September 1880, Biol. Zentrallbl. I, 1882, p. 540.

W. F. Evans. British Libellulinae or Dragonflies. London, 1845,

28 pag., 21 pl.

W. Evans. The Odonata (Dragonflies) of the Forth area. Proc. Roy.

Phys. Soc. Edinburgh, 16, 1905, pp. 87—96.

——. On the occurrence of Sympetrum Fonscolombit (Selys) — a

dragonfly new for the Scottish list — in the Forth area. The

Scottish Naturalist, Jan. 1912, pp. 12—14.

E. EVERSMANN. Insecta Wolgam fluvium inter et Montes Uralensis

observata a Dr. E. EVERSMANN. Bull. Soc. Imp. Nat. Moscou,

1837, I, P. 39.

99.

100.

TOI.

102,

103.

104.

105.

106,

107.

108,

109.

110.

WIE,

112.

Bra.

114.

init Be

116.

117.

118.

119.

120,

121.

M. A. LIEFTINCK,

E. EVERSMANN. Quaedam insectorum species novae in Rossia Orien-

tali observatae. Ibid., 1841, 2, pp. 351—360, tab. 5 —6: (Supplement).

J. CHR. F. FABRICIUS. Systema Entomologiae sistens Insectorum

Classis et. etc. Flensburgi et Lipsiae, 1775, pp. 420—426.

—-—, Species insectorum exhibentes eorum differentias specificas

etc. Hamburgi et Kilonii, 1781, v. I, pp. 519—528.

——. Entomologia systematica emendata et aucta etc. etc. Hafniae,

1793, v. II, pp. 373—383.

——. Supplementum Entomologiae svstematicae. Hafniae, 1798,

pp. 283—285.

H. FEDERLEY. Einige Libellenwanderungen. Acta Soc. pro Fauna

et Flora Fennica, 31, No. 7, 1908.

G. FEURIG. Verzeichnis der in der Gegend von Bautzen beobach-

teten Neuropteren. Festschr. Nat. Ges. Isis, Bautzen, 50 jahr. Best.,

Bautzen, 1896, pp. 64 —76.

H. FISCHER. Beitrage zur Insektenfauna um Freiburg im Breisgau,

Ueber die badischen Libellulinen. 16 Jahresber. Mannheimer Ver.

Nat., 1850, pp. 40—51.

M. BOYER DE FONSCOLOMBE. Monographie des Libellulines des

environs d’Aix. Ann, Soc. ent. France, 6, 1837, pp. 129- 150.

F. FORSTER. Libellen, gesammelt im Jahre 1898 in Central-Asien

von Dr. J. HOLDERER. Wiener entomol. Zeitung, XIX, Heft 10,

1900, pp. 253—267, Tafel III.

——, Ueber palaearctische Libellen. Mitteil. Bad. Zool. Ver. Karls-

ruhe, 1902, pp. 69—81.

A. F. DE FOURCROY. Entomologia parisiensis, etc. etc. Parisiis,

1785 (pp. 343— 348).

Dr. CARL FROHLICH. Die Odonaten und Orthopteren Deutschlands

mit besonderer Berücksichtigung der bei Aschaffenburg vorkom-

menden Arten. V + 106 pag., 6 tab. Jena, Gustav Fischer, 1903.

J. ©. FUESSLY. Verzeichnis der ihm bekannten schweizerischen

Inseckten. Zürich u. Winterthur. 1775 (IV, Neuroptera, p. 44).

J. M. G. FULDNER. Uebersicht der Odonaten oder Libelluliden

Mecklenburgs. Mecklenb. Archiv., Bd. 9, 1855, pp. 49—79.

——. Mecklenburgs Neuroptera, Fam. 1, Odonata, Oster-Programm

des Gymn. Carol. Neustrelitz, 1863. 8 pag.

A. GARBINI. Libellulidi del Veronese e delle provincie limitrofe.

Bull. Soc. ent. Ital., 29, 1897.

CHARLES GEER (= DEGEER). Mémoires pour servir a Vhistoire des

Insectes. T. I—VII. Stockholm, 1773.

——. Abhandlungen zur Geschichte der Insekten. Uebersetzt und

mit Anmerkungen versehen von J. A. E. GOETZE. Nurnberg, 1780.

W. GEEST. Beitrage zur Kenntnis der bayerischen Libellenfauna.

Zeitschr. f. wissensch. Insektenbiol., I, 1905, pp. 254—256.

CL. GEHRS. Verzeichnis der in der näheren und weiteren Umgebung

Hannovers von mir beobachteten Netzflugler oder Neuroptera,

55—57 Jahresber. Nat. Ges. Hannover, 1907, pp. 169—179.

K. GEISSLER. Verzeichnis der in Bremen und Umgegend vorkom-

menden Libellen. Abh. Nat. Ver, Bremen, Bd. 18, 1905, pp. 267—273.

H. GELIN. Enumération des Libellules des Pyrénées. Bull, Soc. ent.

de Paris, 1916, pp. 54—57.

144.

ODONATA NEERLANDICA. 707

. E. L. GEOFFROY. Histoire abrégée des insectes qui se trouvent aux

environs de Paris. Paris, 1762 et 1764. T. 2, pp. 221—229, tab. 13,

fig. 1, aetb. Ibid.: Paris, an VII de la République, Ibid. + Suppl.

(Odonata: Suppl. T. 2, pp. 713—714).

A. GIARD. La ponte des Libellules du genre Zestes, Feuille jeunes

Nat., 1894, année 33 (4), pp. 189—192.

M. GIRARD. Traité élémentaire d’Entomologie. T. II. Orthoptères-

Névroptères. Paris, 1876.

. GIRSCHNER, Aeschna ein Feind der Zibe/lula-Arten. \llust. Zeitschr.

f. Entom., 4, 1899, p. 139.

. GODLIN. Libellenwanderung: Calopteryx virgo. Zool. Garten, 4,

1880, p. 125.

Dr. V. GRABER. Die Insekten, DI. II — Naturkräfte, 22 Bd. 1e Heft.

Munchen, 1877, pp. 183—184.

. H. A. HAGEN. Verzeichnis der Libellen Ostpreussens. Preuss, Prov.-

Blatter, Kônigsberg, Bd. 21, 1839, pp. 54—58.

-——, Synonymia Libellularum Europaearum. Dissert. inaug., Regio-

montii, 1840.

. ——. Ueber die Zzbellula vulgatissima LINN. und FAB. Stett. entom.

Zeitschr., 5, 1844, pp. 257—262.

——, Ueber die Libeliula cancellata LINN. und FAB. Ibid., 5, 1844,

Pp. 290-293.

. ——. Die Neuropteren der Linnéischen Sammlung, Ibid., 6, 1845,

pp. 155—156.

. ——. Libellula caudalis CHARPENTIER. Ibid., 6, 1845, pp. 318—322.

. ——. Die Netzflügler Preussens. Neue Preuss. Provinz-Blatter, Ko-

nigsberg, Bd. 2, 1846, pp. 25—31.

. ——. Vierter Bericht des Vereins für die Fauna der Provinz Preussen

im Marz 1849. Neuroptera. Ibid., Bd. 7, 1849, p. 420.

. ——. Uebersicht über die neuere Literatur betreffend die Neuro-

pteren LINN. Odonata. Stett. entom. Zeitschr., 10. 1849, pp. 59—61,

66—74, 141—156, 167—177.

——-, Siebenter Bericht des Vereins für die Fauna der Provinz

Preussen im März 1855. Neuroptera. Neue Preuss. Provinz-Blätter,

Kônigsberg, Bd. 7 (Andere Folge), 1855, p. 350.

——. Die Odonatenfauna des russischen Reiches. Stett. entom.

Zeitschr. 17, 1856, pp. 363—381.

. ——. Om O, F. MüLLer’s Arbejder over Danmarks Odonater.

Naturh. Tidsskr. Kopenhagen, 1861.

. ——. Die Neuropteren Spaniens nach ED. PICTET’s Synopsis des

Névroptéres d’Espagne und Dr. STAUDINGER’s Mitteilungen. Stett.

entom, Zeitschr., 27, 1866, pp. 281—302.

. ——. Essai d’un Synopsis des Larves de Caloptérygines. C. Rend.

Soc. ent. Belg., 23, 1880, pp. LXV—LXVII.

. ——. A Synopsis of the Odonate genus Zexcorrhinia BRITT. Trans-

act. Amer. ent. Soc., 17, 1890, pp. 229—236, tab. 10. Met aantee-

keningen van P. P. CALVERT.

H. A. HAGEN & LÉON Durour. Ueber die Larven der Libellen

mit Berücksichtigung der früheren Arbeiten. Stettin, ent. Zeitschr.,

14, 1853.

C. HALL. Migratory swarm of Libellula quadrimaculata. Entom.

Monthly Mag., 25, 1890, p. 324.

145.

146.

147.

148.

149.

150.

151.

166.

167.

M. A. LIEFTINCK,

A. H. HAMM. Aeschna grandis on the wing at dusk. The Entomo-

logist. 33, 1900, pp. 88—80.

A. HANDLIRSCH. Zur Morphologie des Hinterleibes der Odonaten.

Ann. k.k. naturhist. Hofmuseum, Wien, 1903. 13 Abb.

——. Bemerkungen zu der Arbeit des Hernn Professor HEYMONS

uber die Abdominalanhänge der Libellen. lbid., 1904.

——. Systematisch overzicht der libellen in: Handbuch der Ento-

mologie, herausgeg. von Schröder, Bd. 3. Kap. 9. Jena, 1922.

J. W. A. HANSEMANN. Dr. WIEDEMANN’s Zoologisches Magazin, II,

1 01027 (op. HE Ee

R. VON HANSTEIN. Tierbiologie. Leipzig, 1913.

M. HARRIS. Exposition of English Insects. Including the several

classes of Neuroptera, etc. etc. London, 1782.

. H. HAUPT. Beitrag zur Metamorphose der Libellen. Ibid., 3, 1906,

p. 382.

. ——. Zur Biologie der Libellenlarven. Zeitschr. f. Naturwissensch.,

Stuttgart, 78, 1907, p. 466.

. ——-. Einiges aus dem Leben der Libellenlarve. Wochenschr, f.

Aqua- und Terrarienkunde, 5, 1908, p. 241.

. Dr. R. HEYMONS. Die Hinterleibsanhänge der Libellen und ihrer

Larven. Ann. k. k. naturhist, Hofmuseum. Wien, 1904, mit 1 Tafel

u. Abb.

. E. HISINGER. Bidrag till Kaenedomen om Finlands Libellulider.

Not. Sallskap Flora Fauna Fenn. Forhandl., Helsingfors, 7, 1861.

pp. 109—121.

HOMBERG. Observationen von der Art Insekten, die man gemeinig-

lich Jüngferlein zu nennen pfleget. 1699.

. FR. HORNBERGER. Die Copula der Aeschna cyanea L. (sic.) Inaug.

Dissert., Zool. Institut der Univ. Jena. Jena, G. FISCHER. 1917.

44 pag., 25 tekstfig, 2 pl.

. J. INGENITZKY. Zur Kenntnis der Begattungsorgane der Libellen.

Zool, Anzeiger, 16, 1893, p. 405.

. ——. Les Odonates de la Pologne Russe. Mém. Soc. Zool. France,

Paris, T. 11, 1898, pp. 48—61.

. G. G. JACOBSON und B. L. BIANCHI. Die Geradflugler und Trugnetz-

flugler des russischen Reiches. St. Petersburg, A. F. DEBRIENA,

1905 (Russisch).

. C. H. JoHANSON, Odonata Sueciae. Sveriges Trollslaendor. Westeràs,

1859, 123 pag.

. Dr. JOUSSET DE BELLESNE, Des Phénomenes physiologiques de

la metamorphose chez la libellule deprimée. Paris, 1878. 1—69

pag., II pl.

. P. KAMMERER. Symbiose zwischen Oedogonium undulatum und

Wasserjungferlarve (Aeschna cyanea). Wiener Festschrift Vienna,

1908, pp. 238—252 en Archiv für Entwicklungsmechanik, 25,

1907, p. 52.

. F. KARSCH. Beiträge zur Kenntnis der Gattungen und Arten der

Libellen. Berliner entom. Zeitschr., 33, 1889—’90, pp. 347—392.

J. H. KAWALL. Die Orthopteren und Neuropteren Kurlands. Cor-

respondenzbl. des Naturf. Ver. zu Riga, 14, Jg. 1864.

L. KEILHACK. Libellen auf Helgoland. Aus der Natur, 1911,

PP. 737—740-

168.

169.

170.

17T.

172:

173.

174

176.

178.

179.

180.

181.

182.

183.

184.

185.

186.

187.

188.

189.

190,

191.

ODONATA NEERLANDICA. 79

H. G. DE KERVILLE, Les Odonates de la Normandie. Bull. Soc.

des Amis des Sci. nat. Rouen, 1904, pp. 165—174, pl. 1.

W. F. KirBy. A synonymic Catalogue of Neuroptera Odonata or

Dragonflies. With an Appendix of fossil species. London, 1890,

VII and 202 pag.

—_—. Hibernation of Dragonflies, Entom. Monthly Mag. (2), 13,

1902, p. 288.

H. KISSLING. Die bei Tubingen verkommenden Wasserjungfern

(Odonaten). Jahresh. Ver. vaterl. Nat. Wurttemberg, Stuttgart,

Jg. 44, 1888, pp. 209—231.

F. KLAPàLEK. Beitrag zur Kenntnis der Neuropteroiden von Krain

und Kärnten. Bull. int. de l’Akad. des sci. de Bohème, Prag, 1900.

W. KOBELT. Die Verbreitung der Tierwelt. Leipzig, 1902, p. 509 e. v.

R. KOHAUT. A Magyarordzägi Szikakoto — Félék Termeszetrajza.

(Libellulidae auct., Odonata Fabr.), 78 pag., 3 tab. Budapest, 1896.

(Hongaarsch).

H. KOLBE. Ueber die Libelluliden der Westfälischen Fauna. Ver-

handl. Nat. Ver. preuss. Rheinl. u. Westfalen, Bonn; Correspond.-

Bl, 1877, pp. 64—69.

——. Ueber die in der Umgegend von Münster gefundenen Libel-

luliden. 6 Jahresber. Westf. Prov. — Ver. Wiss. Kunst pro 1877,

Münster (1878), pp. 55—65.

——. Weitere Beitrage zur Kenntnis der Odonaten-Fauna West-

falens. Ibid., 9 Jahresber. pro 1880 (1881), pp. 56—58.

——. Ueber den Zweck der Appendices annales. Ibid., Jahres-

bericht, 1881.

——. Liste der in Westfalen gefundenen Odonata. Ibid., 14 Jahres-

ber. pro 1885—’86 (1886), pp. 55—57.

——, Einführung in die Kenntnis der Insekten. Berlin, 1893.

J. M. KoLosov. Matériaux touchant l’entomofaune de l’Oural. Bull.

Soc. Oural., Ekatérinoslav, 34, 1914 (Synopsis du genre Zeucorrhinta,

pp. 29—35).

——. Notices entomologiques, II (Espèces de libellules [Odonates]

nouvelles pour la faune), II! (Viatka Gomphus flavipes). Ibid, 35,

1915, pp. 105 e. v.

——. Sur l'apparition en masses des Odonates aux environs de

Petrograd (etc.) au mois de mai 1914. Revue russe d’Entomol.

Petrograd, 15, 1915, pp. 413—419. é

J. LACROIX. Notes neuroptérologiques. II. Insecta, Revue illustrée

d’Entomologie, Rennes, 5, 1915, pp. 106—118.

——, Anomalies et particularités dans la nervulation chez quelques

Odonates. Elbeuf Bull. Soc. étud. Sci. nat., 31, 1912, pp. 57—62.

AUG. LAMEERE, Manuel de la Faune de Belgique, T. II. Odonates.

Bruxelles, 1900. (Odonata: pp. 52—67). De bewerking der Odonata

is zeer onvolledig, doch de figuurtjes zijn goed.

K. LAMPERT. Das Leben der Binnengewässer. 3 edities. 1910.

W. D. LANG. Note on copulation and oviposition in the Dragonfly

Sympetrum striolatum CHARP. The Entomologist, 53, 1920, pp. 2—5.

P. A. LATREILLE. Histoire naturelle des Crustacés et des Insectes.

Paris, 1802—1805.

——. Genera Crustaceorum et Insectorum, etc. Paris, 1806—1809.

——. Familles naturelles du règne animal, etc. Paris, 1825.

192.

193.

194.

195.

196.

197.

198.

199.

200,

201.

202.

203.

204.

205.

206.

207.

208,

209.

210.

211.

212.

Die

214.

M. A. LIEFTINCK,

R. LAUTERBORN. Beitrage zur Fauna und Flora des Oberrheins und

seiner Umgebung. Mitteil. Pollichia, Ludwigshafen, 1904, p. 44.

W. C. LEACH. Edinburgh Encyclopaedia. 1815.

R. VON LENDENFELD. Der Flug der Libellen. Ein Beitrag zur Anat.

und Physiol. der Flugorgane der Insekten. Sitzngsber. kais, Akad.

Wissensch. Wien, 83, 1881, Abt. I, pp. 289—376.

WILHELM LEONHARDT. Uebersicht der Libellen Mitteleuropas, nach

Flugzeit geordnet, nebst Angaben der Flugorte (Libellen-Kalender).

Krancher’s Entomol. Jahrbuch für 1911. 20 pag.

——. Beitrag zur Kenntnis der Odonaten-Fauna von Ober-Elsass.

Ber. Vers. Bot. zool. Ver. Rheinl. u. Westfalen, 1912, pp. 14—16.

——. Die Odonaten-Fauna der Umgegend von Frankfurt a. Main.

Ibid 1012,

——. Die Odonaten der näheren Umgebung Cassels, Internat. Zeit-

schr. Entomol. Guben, Jg. 7, 1913, No. 7, pp. 41—77. (Mit 15

Figuren),

A. LESTAGE. Notes biologiques. Bull. Soc. ent. Belgique, 1, 1919,

pp. 64—67. Over het eierleggen van Libellula depressa.

J. Leunis und H. Lupwic. Synopsis der Tierkunde. III. Auflage.

Hannover, 1886.

P. L. VAN DER LINDEN. Agriones Bononiensis descriptae. Opusc.

Scient, De INV, 182%

—— Monographiae Libellulinarum Europaearum specimen. Bruxel-

les, 1825.

E. LINIGER. Die Odonaten des bernischen Mittellandes. Mitteil.

Schweiz. entom. Gesellsch., 6, 1881, pp. 215—230.

CAR. LINNAEUS. Systema Naturae, etc., Tom. I. Editio decima

reformata. Holmiae, 1758. pp. 543—546.

——. Fauna Suecica, etc. Ed. alt., auct. Stockholmiae. Stockhol-

miae, 1761, pp. 371—-376.

——. Amoenitates Academicae seu dissert. variae. etc. Vol. sextum.

Holmiae 1763. CXXI. Centuria Insectorum, etc, Upsaliae, 1763,

pp. 411—412.

——. Systema Naturae, etc. Tom. I. Editio duodecima reformata.

Holmiae, 1766, pp. 901—905.

H, Lucas. Partie entomologique de l’exploration scientifique de

l'Algérie. Publié par le Gouvernément français, 1847. Grand format

avec planches. In dit werk bevinden zich tevens fraaie afbeeldingen

van vele Europeesche soorten.

W. J. Lucas. Larval nymphs of Brachytron pratense. Science

Gossip, I. 1894, p. 272.

——. Early Dragonflies. The Entomologist, 27, 1894. p. 220.

——. Aeschna cyanea paired with Ae. juncea. Ibid., 28, 1895, p. 279.

—. Dragonflies in 1896. Ibid., 30, 1897, pp. 29—-36, fig. 1 & 2.

Men vindt hierin goede afb. en beschrijvingen der larven van

Pyrrhosoma minium en Erythromma najas.

——. Dragonflies in 1897. Ibid., 30, 1897, pp.277—283, pl. I. fig. 1—3.

Afbeelding van Agrion mercurial, 3 en 9; beschr. en afb. der

larven van Anaa formosus en Calopteryx splendens.

——. British Dragonflies of the older English Authors. Ibid., 33,

1900, pp. 41—42, 74—75, 174—175, 215—217, 259 --260, 207—299,

338—339.

ODONATA NEERLANDICA. 81

215. W. J. Lucas. Dragonfly-season of 1890. Ibid., 33, 1900, pp. 133—143,

plate IV.

216. ——. /schnura pumilio. Ibid., 33, 1900, p. 201.

217. ——. Migrations of Dragonflies. Ibid., 33, 1900, pp. 210—211.

218. ——. British Dragonflies (Odonata). X and 356 pag., 27 tab. London,

1900, Upcott Gill pr. — Een zeer goed werk over de Britsche

Odonaten, met tallooze tekst-illustraties en een schat van biolo-

gische waarnemingen; tevens een groot aantal afbeeldingen van

larvenstadia. De gekleurde platen van alle beschreven soorten zijn

meerendeels goed.

219. ——. Odonata in 1900. The Entomologist, 34, 1901, pp. 65—69,

plates I and II.

220. ——. Agrion pulchellum, Var. resembling A. puella. Ibid., 34, 1901,

p. 215, with figure.

221, ——. Dragonflies in 1901. Ibid., 35, 1902, pp. 33—38. Bevat eene

beschrijving en zeer goede afbeelding van de larve van Oxygastra

curtist DALE, naar exuvién afkomstig uit Frankrijk.

222. —— Dragonflies in 1902 and 1903. Ibid., 37, 1904, pp. 29—34,

plate II.

223. ——. On Sympetrum vulgatum and striolatum. Proc. Ent Soc.

London, 1906, p. XCVII.

224. — -. On Sympetrum flaveolum. Transact. entom. Soc. London,

1907, p. 68.

225. ——. Dragonflies for the cabinet. The Entomologist, 41, 1908,

pp. 142—144.

226. ——. British Dragonflies in 1911. Ibid., 45, 1912, pp. 141—144,

171—173.

227. ——. Arctic Dragonflies. Ibid., 45, 1912, p. 327.

228. ——. Odonata etc. taken by Dr. T. A. Chapman in July and in

May 1914. Ibid., 48, 1915, pp. 49—52, plate III. In dit opstel vindt

men eene nauwkeurige beschrijving en afbeelding van de larve

van Sympetrum flaveolum.

229. ——. British Odonata in 1914. Ibid., 48, 1915, pp. 134—139, pl. VIII.

Beschrijving en afb. van de larve van Sympetrum scoticum DON.

230. ——. Notes on British Odonata in 1918. Ibid., 52, 1919, pp. 113 —I15.

231. ——. The Odonata of the Lancashire and Cheshire district. Lancash.-

Chesh. Natural., Manchester, 1919, pp. 55—-60, plate I. (With a

description of the nymph of Aeschna grandis).

232. ——. Leucorrhinia dubia VANDERLINDEN. Description of the nymph.

Ibid., 13, 1920, pp. 12—17, pl.

233. R. Mac-LACHLAN. A catalogue of British Neuroptera. Entomol. Soc.

of London, 1870, pp. 11—18.

234. ——. Two additions to the dragonflies of Switserland. Entomol.

Monthl. Mag., London, 17, 1880, p. 141.

235. ——. Recherches névroptérologiques dans les Vosgues. Revue d’En-

tomol., T. III, 1884, pp. 9—20.

236. ——. Note on oviposition in Agrion. Entomol. Monthl. Mag., Lon-

don, 25 1095, Ape 211.

237. ——. Une excursion névroptérologique dans la Forèt-Noire (Schwarz-

wald). Revue d’Entomol., T. V, 1886, pp. 126—136.

238. —-—. On exceptional oviposition in Pyrrhosoma minium. Entomol.

Monthl. Mag., London, (2), 6, 1895, p. 180.

239.

240.

241.

242.

243.

244.

245.

246.

247.

248,

249.

250.

2150.

252.

253.

254.

255.

256.

2572

258.

259.

260.

261.

262.

M. A. LIEFTINCK,

R. MAC-LACHLAN. Trichoptera, Planipennia and Pseudoneuroptera

collected in the district of the Lac de Joux (Swiss Jura) in 1808.

Ibid., (2), 9, 1898, pp. 60—65. |

—_—. An observation on the voluntary submergence of the female

of Enallagma cyathigerum. Ibid., ro, 1899, p. 207.

——. Does Sympetrum scoticum hibernate? Ibid., (2), 13, 1902, p. 265.

RENE MARTIN. Les Odonates du département de l’Indre. Revue

d’Entomol., T. V, 1886, pp. 231—251.

——, A hibernating Dragonfly: Sympecma fusca. Entomol. Monthl.

Mag., London, 23, 1887, p. 235.

——. Hibernation de la Sympecma fusca. Rev. Scient. Bourb. I.

Ann., 1888, pp. 53—57.

——. Les espèces trançaises de Libellulines. Feuille des jeunes

Natural., 18e Ann., 1888, pp. 1—8.

——. Tableau synoptique (Faune de France). Les Cordulines. Ibid.,

1888, pp. 61—64.

——. Les espèces françaises de la tribu des Gomphines. Ibid., 1888,

pp. I—4.

——. Tableau synoptique (Faune de France). Les Aeschnines. Ibid.,

1888, pp. 99—103.

——, Les Agtionidées françaises. ibid., 19€ Ann., 1889, pp. I—12.

——. Nouveau cas d’hibernation de la Sympecma fusca, Revue

Scient. Bourb., 6, 1893, p. 63.

——. Une éclosion de Libellules. Feuille des jeunes Natural, 25,

1895, p. I4I.

——. Les grandes Libellules considérées comme animaux utiles

détruisant les insectes nuisibles. Bull. Soc. Nat. Acclimation, 44,

1897, p. 308.

—-—. Cordulines in: Collections Zoologiques du Baron EDM. DE

SELYS LONGCHAMPS. Catalogue systematique et descriptif. Bruxelles,

Hayez imp., Fasc. XVII, 1906,

——. Les Odonates de la Haute-Vienne. Limoges, 1907. (Additions

aux, etc. 1908).

——. Aeschnines in: Collections Zoologiques du Baron EDM. DE

SELYS LONGCHAMPS. Catal. syst. et descr. Bruxelles, Hayez imp.

Fasc. XVIII—XX, 1908—1909.

——. Délégation en Perse. Ann. d'Histoire natur., pupl. par J. DE

MORGAN. T. II. Entomologie. Fasc. premier. Paris, 1912. (Odonata:

R. MARTIN, pp. 5—9).

May. Die Neuropteren um Dillingen. 13 Ber. Nat. Ver. Schwaben-

Neuburg, Augsburg, 1860, pp. 136—138.

O. MEISSNER. Merkwürdiges Verhalten von Libellen. Intern. En-

tom. Zeitschr. Guben, 2, 1908, p. 140.

L. MEvER-Dür. Die Neuropteren-Fauna der Schweiz, bis auf heutige

Erfahrung zusammengestellt. Mitteil. Schweiz. ent. Gesellsch., 4,

1874, pp. 281—436. i,

L. von MIERZEJEWSKI. Die Libellen (Odonata) der Insel Osel (Livland,

Russland). Zool, bot. Gesellsch., Wien, 63, 1913, pp. 300—307, fig.

L. C. MIALL. The Natural History of Aquatic Insects. (Odonata:

chap. IX, pp. 328—345) London, 1895. (Herdruk 1903 en 1912).

M. P. A. MILLET. Recherches des Odonates ou Libellulidées de

Maine et Loire. Mém. Soc. Agricult., Angers, 1847, 82 pag.

263.

ODONATA NEERLANDICA. 83

ALEX. MOCSARY. Ungarns Neuropteren. „Fauna regni Hungariae”

Budapest, 1899. Zie A. Mocsary, Magyarorszag Neuropterai, —

Termesz. Füzetek, XXIII, 1900, pp. 109—116. (Hongaarsch en

Duitsch).

264. K. J. MORTON. On the occurrence of Aeschna coerulea STROM in

Scotland. Ann. Scot. Nat. Hist., Jan. 1899, pp. 26- 29.

265. —--. Trichoptera, Neuroptera-Planipennia, Odonata etc. collected

in Norway in the Summer of 1900. Entomol. Monthl. Mag., (2),

12, 1901, PP. 24—33. 2

266. ——. Dragonfly-hunting in eastern Switserland. Ibid., (2), 16, 1905,

PP. I—4, 33—36.

267. —-—. On the varieties of Pyrrhosoma tenellum and P. nymphula.

The Entomologist, 41, 1908, p. 38.

268. ——. A collecting trip to the Camargue and the Sierra Albarracin.

The Entomologist, 45, 1912, pp. 1C9—114.

269. ——. Some remarks on the Atlantic forms of Sympetrum striolatum

CHARP. Ibid., 47, 1914, pp. I—7. i

270. ——. Notes on Odonata from the environs of Constantinople. Ibid.,

48, 1915, pp. 129—134. 4 figs. (appendages of Gomphinae — G. schnei-

deri, vulgatissimus and simillimus).

271. ——. Some palaearctic species of Cordulegaster. Transact. entom,

Soc., London, 1915, pp. 273—290, plates 34— 37.

272. ERIC Mory. Beitrag zur Odonatenfauna des Joux-Tales. Mitteil.

Schweiz. entom. Gesellsch., 10, 1899, pp. 187—196.

273. L. VON ZUR MUHLEN. Der Soiz-See, seine Entstehung und heutige

Ausbildung. Sitzngsber. d. Naturf. Ges. zu Dorpat, Bd. 18, 1909

(1910); Odonata, pp. 34—35.

274. O. F. MULLER. Fauna Insectorum Fridrichsdalina, etc. Hafniae et

Lipsiae, 1764.

275. ——. Dr. OTTON. FRID. MILLERI enumeratio ac descriptio Libellu-

linarum, etc. Nova Acta phys.-med. Acad. Caes. etc., Tom. III,

observ. XXIX, 1767, pp. 122—131.

276. ——. Zoologiae Danicae prodromus. Hafniae, 1776. (pp. 139—142).

277. REV. P. LONGINOS Navas. El género Orfhetrum en Espana. Bol.

Soc. espan. Hist. Nat., 1902.

278. —-—. Catalogo descriptivo de los Neurópteros de los alrededores

‘ de Madrid. Revista Real Acad. Cienc. exact., fis. y nat., Madrid,

2, No. 4, 1905. (Supplement 1909).

279. --—. Neurópteros de Espana y Portugal. Odonatos. Broteria, 5,

1906, pp. 168—-200; 7, 1908, p. 351.

280. ——. Synopsis des Névroptéres de Belgique. Revue mensuelle de

la Soc. entom. Namuroise, Ann. II, 1911, No. 2, pp. 19—22; No. 3,

PP. 27—32; No. 4, pp. 35—39; No. 5, pp. 42—44.

281, ——. Nouvelles captures de Neuroptères en Belgique. Ibid., Année

23, 21023 Die 2.

282, J. G. NEEDHAM. On rearing Dragonflies. Canad. Entomol., 1897,

29, pp. 94—96.

283. ——. A genealogic study of Dragonfly wing-venation. Proceed. U.S.

Nat. Mus., 26, 1903, pp. 703—764, tab. 31—44.

284. ——. Notes on some recent studies of dragonfly wing-tracheation,

Entom. News, Philadelphia, 28, 1917, pp. 169—173.

M. A. LIEFTINCK,

. P. S. PALLAS. Reisen durch verschiedene Provinzen des Rüssischen

Reiches in dem Jahren 1768—’74. I—III. (I, 1771, p. 469). St. Peters-

burg, 1771—1776. Fransche editie: Voyages du professeur Pallas

etc., — Paris, lan II de la Républ., T. 1-8.

. F. Pax. Die Tierwelt Schlesiens. Jena, 1921.

. REMY PERRIER. La Faune de la France illustrée. III, 2. [Libellules

pp. 57—71, illustr.]. Paris, libr. Delagrave, 1923.

. H. T. PETERS. Odonaten der Umgegend von Kiel. Illustr. Wochen-

schr. Entomol., Jg. 1, 1896, p. 131, 195.

. ESBEN PETERSEN. Odonata Daniae. Bidrag til en Fortegnelse

over Danmarks Guldsmede. Entomologiske Meddelelser (2), 1905,

PP. 359—363.

——. Some remarks on O. F. MULLER’s descriptions of the Danish

Odonata, etc. Entomol. Monthl, Mag, 1906.

——. Bidrag til en Fortegnelse over arctisk Norges Neuropteren-

fauna. Tromsoe Museums Aarshefte, 25, 1908, pp. 119—153.

——. Description of the nymph of Agrion armatum CHARP. Deut-

sche entomol. Zeitschr., 1909, p. 654, 2 fig.

——. Danmarks Fauna. Guldsmede, Doegnfluer, Sloervinger. Koe-

benhavn, 1910, pp. I—64, fig. I—-55.

— —. Somatochlora arctica i Danmark. Entomol. Meddelelser, (2),

4, IQII, pp. 221—-222.

. ——. Eine Reliktfauna der kalten Bache und Flüsse des Land-

ruckens des mittleren Jutlands. Internat. Revue d. ges. Hydrobiol.

u. Hydrographie, VI, 1914. 9 pag.

. F. PICARD. Sur les changements de coloration chez les males de

quelques Libellules. Bull. Soc. ent. France, Paris, 1906, pp. 166—167.

Ep. A. PICTET. Synopsis des Névroptères d'Espagne. Genève, 1865.

(Odonata pp. 26— 50, 104—107),

. L’ABBE PIERRE. Sur la ponte d’un Névroptère cecidozoon: Zeszes

viridis. Rev. Scient. Bourbon, etc.; Année 15, 1902.

. —-—. Sur l’éclosion des oeufs des Zestes viridis. Bull, Soc. ent.

France, Paris, 1904, p. 30.

. ——. L’éclosion des oeufs du Lestes viridis. Ann. Soc. ent. France,

Paris, 73, 1904, pp. 477484, fig.

. ——. Etude sur la ponte des Odonates. Rev. Scient. Bourb. et du

centre de la France, 1909.

. R, PIROTTA. Libellulidi Italiani. Ann. Mus. Civ. Genova, 14, 1879.

89 pag. 8°.

C. O. VON PORAT, Odonatfynd, mest fraen Jönköpingstrakten. Entom.

Tidskrift, Uppsala, 35, 1914, pp. 164—168.

. A. PORTMANN. Die Odonaten der Umgebung von Basel. Beitrag

zur biologischen Systematik der mitteleuropaischen Libellen. Inaug.

Dessert., Basel, 1921.

. E. B. POULTON. Predaceous Insects and their prey. Transact. ent.

Soc., London, 1906. Odonata pp. 398—401.

. FRITZ PRENN. Symfycna paedisca BR. in Nordtirol. Zool. bot. Ges.

Wien, 74, 1924, pp. 135—140.

. A. PREUDHOMME DE BORRE. Répertoire alphabétique des noms

spécifiques admis ou proposés dans la sous-famille des Libellunines

avec indications géographiques etc. etc. Bruxelles, Hayez imp.,

1889, pp. 9—38.

ODONATA NEERLANDICA. 85

308. Dr. R. PUSCHNIG. Einige Beobachtungen an Odonaten und Ortho-

pteren im steirisch-kroatischen Grenzgebiete. Mitteil-Naturwissensch.

Vereins. f. Steiermark, 1907, pp. 102—I10.

309. ——. Kärntnerische Libellenstudien. Carinthia, II, No. 1—2, 1905.

310. —-—. Weitere Kärntnerische Libellenstudien. Ibid., No. 4, 1906,

pp. 109—120.

311. ——. Kärntnerische Libellenstudien. Dritte Folge. Ibid., No. 4, 5—6,

1908, pp. 87—101.

312. ——. Libellen aus Südostrussland. Zool. bot. Gesellsch. Wien, 61,

IQII, pp. 429—459 (Tekstfig. 1— 6).

313. M. P. RAMBUR. Histoire naturelle des Insectes Névroptères. Paris,

1842. (Odonata: pp. 1—291, tab. I--8).

314. H. RATHKE, Libellarum partibus genitalibus. Konigsberg, 1832,

pp. 1—38, 3 pl.

315. R. A. RÉAUMUR. Mémoires pour servir à l’histoire naturelle, etc. 4°.

Paris, 1734—1742.

316. E. REMKES, Die Odonaten des Hülserbruchs. Mitteil. Ver. Nat.

Krefeld. 1909, pp. 41—44.

317. O. M. REUTER. Sur l’hybridisation chez les Insectes. Entom. Tid-

skrift, Stockholm, I, pp. 174—177.

318. Dr. F. Ris. Fauna helvetica. Neuroptera. Die schweizerischen Libel-

len. Mitteil. schweiz. entom. Gesellsch., 1885, 51 pag., 1 Tafel

(fig. 1—12).

319. ——. Notizen über schweizerische Neuropteren und Odonaten. Ibid.,

Bd. 8, 1890, p. 194.

320. ——. Oviposition in Cordulegaster. Entomol. News, Philadelphia,

We Os 1905,:Pp.0113.

321. ——. Farbenvarietäten der Agrionide MNekalennia speciosa CHARP.

Mitteil. schweiz. ent. Gesellsch, Bd. 11, Heft 4, 1906, pp. 159—165.

322. ——. Odonata in: Die Süsswasserfauna Deutschlands, herausgeg.

von Dr. A. BRAUER. Heft 9, pp. 1—65, Tekstfign. Jena, Gustav

Fischer. Dit uitmuntende werk is het eenige volkomen betrouw-

bare yoor de Duitsche Odonaten-fauna.

324. ——. Libellulinen in: Collections Zoologiques du Baron EDM. DE

SELYS LONGCHAMPS. Catalogue systematique et descriptif. Bruxelles,

Hayez imp., Fasc. IX—XVI, 1909—1916, pp. 1—1278. Referaat van

P. P. CALVERT in Entom. News, Philadelphia, 31, 1920, pp. 26—28

en van H. CAMPION in Entom. Mo. Mag., (3), vol. V, 1919.

325. ——. Kopulationsmarken bei Libellen. Deutsche entomol. National-

Bibliot., I, 1910. No. 9—10, pp. 70—8o.

326. --—. Uebersicht der Mitteleuropäischen Corduliinen-Larven. Mitteil.

schweiz. entom. Gesellsch., Bd. 12, 1910, p. 25 e. v.

327. ——. Ueber Ontogenese der Fligeladerung bei den Libellen. Ibid.,

Bd. 12, Heft 7—8, 1916, pp. 328-332.

328. ——. Aeschna coerulea in der Schweiz. Ibid., Bd. 12, Heft 7—8,

O6 paso, Lat. 19.

329. ——. Ueber Richtungslinien der Systematik. Mitteil. Entomologia

Zurich u. Umgebung, Heft 2, 1916, pp. 99—120.

330. ——. Der Artbegriff, insbesondere in der Entomologie. Ibid., Heft 4,

1918, pp. 261—278.

331. ——. Uebersicht der Mitteleuropäischen Zestes-Larven. Festschrift

für Zschokke, Basel, 1920, No. 22, pp. 3—14, 7 Tekstfig.

332.

333:

334-

335:

336.

350.

351.

352.

M. A. LIEFTINCK,

——, The Odonata or Dragonflies of South Africa. Annals South

African Museum, Cape Town, Vol. XVIII, 1921, part III, 5,

pp. 245—452, pls. V—XII, 77 text-fgs. In dit werk worden ook

eenige soorten uit het aangrenzend gebied van Nederland behandeld

en een aantal larven van in ons land voorkomende soorten photo-

grafisch afgebeeld.

ROCQUIGNY-ADANSON. Sur la ponte de Zesfes viridis. Rev. Scient.

Bourbon etc., 16, 1903, p. 189.

J. J. ROEMER. Genera Insectorum LINNAE! et FABRICII iconibus

illustrata a JOANNE JACOBO ROEMER. Vitoduri Helvetiorum, 1789.

A.J. ROESEL. Der monatlich herausgegebenen Insecten-Belustigung,

zweyter Theil, etc. Der Wasserinsecten zweyte classe, Tab. 2—11.

Nurnberg, 1749. Hollandsche uitgave: — De Natuurlijke Historie

der Insecten, DI. II, re stuk, pp. 185-228 — Haarlem en Amsterdam.

Dr. O. LE ROI. Beitrige zur Libellenfauna der Rheinprovinz. Ber.

Versamml. Bot. Zool. Verein Rheinl. u. Westfalen, Bonn, 1907,

pp. 80—87.

. ——. Die Odonaten von Ostpreussen. Schr. Physik. — okonom. _

Ges. Königsberg, 52, IQII, pp. 13--30.

. ——. Beiträge zur Kenntnis der Libellen-Fauna von Brandenburg.

Berlin, entomol. Zeitschr., 56, 1911.

. ——. Zur Odonaten-Fauna Deutschlands. Archiv. f. Naturgeschichte,

Berlin, 79, 1914, pp. 102— 120.

W. ROSENBAUM. Libellen von Halle. Zeitschr. Naturwiss., Halle

a. Saale, 81, 1909, pp. 451—456.

. ROSENBOHM. Sammelverzeichnis von Odonaten. Zeitschr. Wis-

sensch. Insektenbiol., 17, 1921, pp. 68— 69.

. P. Rossi. Fauna Etrusca, etc. T.I. [Odonata: Classis 5, Unogata,

pp. 116-120]. Liburni, 1740.

D. A. ROSTER. Contributo all’ anatomia ed alla biologia degli

Odonati. Bull. Soc. entom. Ital., Firenze, 17, 1885, pp. 256— 268, 2 pl.

. ——. Cenno Monographico degli Odonati dei Gruppo Zschuura.

Ibid., 18, 1886, pp. 239—258, 5 pl.

. ——. Contributo allo studio delle forme larvali degli Odonati.

Ibid., 20, 1888, pp. 159—170, 4 pl.

. M. Rostock. Verzeichnis sächsischer Neuropteren. Berl. entom.

Zeitschr., 12, 1868, pp. 219—226.

. ——. Neuropterologische Mitteilungen. Sitzngsber. Nat. Ges. Isis,

Dresden, 1873, pp. 9--91.

. ——. Neuroptera saxonica. Ibid., 1879, pp. 70—91.

. ——. Verzeichnis der Neuropteren Deutschlands, Oesterreichs und

der Schweiz. Entomol. Nachrichten, 7, 1881; Odonata: pp. 224—225.

(Zusätze und Berichtigungen ibid., p. 285).

—— u. H. KOLBE. Neuroptera germanica, Die Netzflügler Deutsch-

lands mit Berücksichtigung auch einiger ausserdeutschen Arten.

Zwickau, 1888.

Dr, E. ROUSSEAU. Contributions a la connaissance des metamor-

phoses des Odonates d’Europe. Ann. Soc. ent. Belgique, 52, 1908,

pp. 272—29I.

——. Etude monographique des larves des Odonates d'Europe.

Ann. Biol. Lacustre, 3, 1909, pp. 300—366.

353»

354.

355.

356.

357.

358.

359-

360,

361.

362.

363.

364.

365.

366.

367.

368.

369.

370.

371.

372:

373:

374:

ODONATA NEERLANDICA. 87

Dr. E. ROUSSEAU. Les larves aquatiques des insectes d'Europe. IV.

Odonata. Fasc.IV—V, mars 1917, pp. Io1— 160. Fasc, VI, avril 1917,

p. 161 (literatuuroverzicht).

F. Rupow. Einige seltene Insekten, gefunden in der Mark Branden-

burg. Illustr. Wochenschr. Entom., Neudamm, 1, 1896, pp. 325—330,

344—349.

F. RUSCHKA u.- A. THIENEMANN. Zur Kenntnis der Wasserhymen-

opteren. Zeitschr. f. wissensch. Insektenbiol., Bd. 9, 1913, p. 83.

P. SACK. Aus dem Leben unserer einheimischen Libellen. Abhandl.

Senckenb. Ges., Frankfurt a. M., 45, 1914, pp. 110—125, 2 Taf.

K. Sajo. Insektenreisen. Illustr. Wochenschr. f. Entomol., 2, 1897,

D: 229:

-——. Mimicry im Kreise der Wasserjungfern. Prometheus, 14,

1903, P. 733-

A. SCHARLEMAN. Bijdrage tot de kennis betretfende het voedsel

der Libellen. Liubit. priz., Petrograd, ro, 1915, No. I, pp. 14- 15.

(Russisch).

CARL SCHIRMER. Markische Libellen, Ein Beitrag zur geographischen

Verbreitung dieser Tiere. Berl. entom. Zeitschr., Bd. 55, 1910,

pp. 133—140.

—-—. Libellen-Studien. Entomol. Rundschau, Jg. 28, No. 7, 1911,

PP. 49—50.

D. H. R. VON SCHLECHTENDAL u. Dr. O. WUNSCHE. Die Insekten.

3 Abt. (Schluss.) Libelluliden pp. 577—583, Taf. XI, fig. 7. Leipzig,

Verl. Teubner, 1879. Dit weinig bekende werkje omvat een syste-

matisch overzicht van de minst zeldzame Duitsche soorten (deter-

mineertabel voor 35 soorten).

ERICH SCHMIDT. Vergleichende Morphologie des 2. und 3. Abdomi-

nalsegments bei männlichen Libellen. Dr. SPENGEL’s Zool. Jahrb.

Abt. Anat., Jena, 39, 1915, pp. 87—200, pl. IX—XI, Tekstfign.

——. Ueber das Schwimmen der Libellenlarven (Ordn. Odonata).

Zool. Anzeiger, Leipzig, 50, 1919, pp. 235—237.

Dr. R. SCHMIDT. Zur Odonatenfauna des Münsterlandes. Entom.

Zeitschrift. Frankfort, XXVII, no. 12 u. 13, pp. 8—9 en 69—70,

W.G. SCHNEIDER. Verzeichnis der Neuropteren Schlesiens. Zeitschr.

entom. Verein schles. Ins.-Kunde, N. F., Helft 10, 1885, pp. 17—32.

G. SCHOCH. Analytische Tafeln zum Bestimmen der schweizerischen

Libellen. Mitteil. schweiz. entom. Gesellsch., 5, 1880. pp. 331—352.

E. J. R. ScHorz. Die schlesischen Odonaten. Zeitschr, f. wissensch.

Insekten-Biol., 4, 1908, pp. 417—420, 457—462, met 2 photogr. afb.

. Beitrag zur Kenntnis der Odonaten Polens, Ibid., 13, 1917,

pp. 85—96, met phot. afb.

W. M. SCHÔYEN. Fortegnelse over de i Norge hidtil observerede

Neuroptera Planipennia og Pseudo-Neuroptera (Odonata: pp. 13—20)

Christiania Videnskabs-Selskabs Forhandl., 1887, no. 13.

F. P. SCHRANK. Enumeratio Insectorum austriae indigenorum

Vienna, 1781. [Odonata: Ordo IV, pp. 300—302].

Dr. A. SCHWAIGHOFER. Die mitteleuropäischen Libellen. Jahresber.

des Staatsgymnasium Marburg, 1895, 26 pag., I tab.

— —. Die mitteleuropaischen Libellen. 2 und’ 3. Graz, 1906 (Sep.

44 en 31 pag).

EDM. DE SELYS LONGCHAMPS. Monographie des Libellulidées

d’Europe. Paris et Bruxelles, 1840, 220 pag., 4 tab.

375:

376.

377:

378.

379.

380.

381.

382. —

383.

384.

385.

386.

387.

388.

389.

390.

391.

392.

393-

394-

395.

396.

397.

398.

M. A. LIEFTINCK,

EDM. DE SELYS LONGCHAMPS. Enumération des Libellulidées de la

Belgique. Extr. Bull. Acad. roy. Bruxelles, T. 7, 1840, pp. 31—42.

——. Additions a deux notices sur les Libellulidées. Bull. Acad.

roy. Bruxelles, T. 7, no. 8, 1840, 12 pag. (Sep.)

——. Nouvelles Libellulidées d'Europe. Revue Zool., 1841, pp.

243—246.

——. Nouvelles additions aux Libellulidées de la Belgique de 1840

a 1843. Bull. Acad, roy. Bruxelles, T. 10, no. 8, 1843, pp. 149—162,

figs.

——. Revision of the British Libellulidae. Ann. Mag. Nat. Hist.

London, vol. 18, 1846, p. 217.

——. Liste des Libellules d'Europe et diagnose de quatre espèces

nouvelles. Extr. Revue Zool. Soc. Cuvierienne, 1848.

——. Synopsis des Caloptérygines. Bull. Acad. roy. Bruxelles, 1853.

Additions 1859, 1869, 1873 et 1879.

Monographie a Caloptérygines. Mém. Soc. roy. des Sciences,

ses IE ML 19

Synopsis des nn Bull. Acad. roy. Bruxelles, 1854. Addi-

tions 1859, 1869, 1873 et 1878.

——. Monographie des Gomphines. Mém. Soc. roy. Sciences,

Liège, t. XI, 1858, 720 pag. 23 pl.

——. Catalogue des Insectes Odonates de la Belgique. Ann. Soc.

entomol. Belgique, Bruxelles, t. 3, 1859.

——. Additions au catalogue des Ins. Odonates de la Belgique.

Ibid., t. 6, 1862.

——. Synopsis des Agrionines en six légions. Bull. Acad. roy.

Bruxelles. Légion ZLestes 1862, Platycnemis 1863, Agrion 1865,

1876 et 1877.

——, Synopsis des Cordulines. Ibid., 1871. Additions 1874, ze id.

1878.

——. Note sur une excursion a Maeseyck faite le 20 et le 21 juin

1874. Ann. Soc. entom. Belgique, Bruxelles, t. 17, 1874.

——. Nouvelle excursion aux Hautes-Fagnes par MM. DE SELYS

et Mac LACHLAN, les 3, 4 et 5 juillet 1877. Ibid., t. 20, 1877.

——. La Libellula erythraca en Belgique. Comptes rendu Soc.

entom. Belg., 6. VII. 1878.

——. Synopsis des Aeschnines (classification seule). Bull. Acad.

roy. Bruxelles, 1883, 40 pag.

——. Revision des Diplax paléarctiques. Ann. Soc. entom. Belgique,

Bruxelles, t. 28, 1884, pp. 29—45.

——. Revision du Synopsis des Agrionines, 1e partie (légion P/a-

tycnemis). Mém. Ac. roy. Bruxelles, t. 38, 1886.

——. Odonates de l’Asie mineure et revision de ceux des autres

parties de la faune dite européenne. Ann. Soc. entom. Belgique,

Bruxelles, t. 31, 1837, pp. 1—85.

——. Sur l’hivernation de deux espèces d’Odonates. Comptes

rendu Ann. Soc. ent Belg., t. 32, 1888, pp. XXVII—XX VII.

——. Catalogue raisonné des Orthoptères et des Névroptères de

Belgique. Ann. Soc. entom. Belgique, t. 32, 1888. Odonata pp.

131—145. 7

——. Le progrès dans la connaissance des Odonates, Third Internat.

Congr. Zool., Leyden, 1895.

399.

400,

401.

402.

403.

404.

405.

406.

407.

408.

409.

410,

411.

412.

413.

414.

415.

| optera). Cambridge, 1917. XII + 396 pag. 4 pl. Referaat van H.

416.

417

418,

ODONATA NEERLANDICA. 89

E. DE SELYS LONGCHAMPS et H. A. HAGEN. Revue des Odonates

ou Libellules d'Europe. Mém. Soc. roy. d. sciences Liège, t. VI,

1850; XXII + 408 pag., pl. 1—11. Bruxelles, Leipzig et Paris, 1850.

AUDINET SERVILLE. Faune française, ou histoire générale et parti-

culière des animaux qui se trouvent en France, etc. Les Insectes.

2 pl. de Névroptères, sans texte. Paris, 1820—’30. Gekleurde afb.

van Libellula depressa, quadrimaculata, Sympetrum-spec. en van

eene Gomphine.

D. SHaRP. Cambridge Natural History. Insects, Part. I, 1901.

(Odonata, chap. 18, pp. 409—428).

C. TH. VON SIEBOLD. Ueber die Begattung der Libellen. Archiv

f. Naturgesch., Jg. 4, 1, 1838, pp. 375—376.

—-.. Beiträge zur Fauna der wirbellosen Thiere Preussens. Nach-

trag zu dem III und IV Beitrag. Preuss. Provinz.— Blatter, Konigs-

berg, 22, 1839, p. 549.

——. Ueber die Fortpflanzungsweise der Libellen. GERMAR’s Zeitschr.

f. Entom., Dantzig, II, Heft 2, 1840, pp. 421—435.

-——. Sur la mode de réproduction des Libellulines. Revue Zoolo-

gique, 1842, pp. 283—288, 324—328.

YNGVE SJOSTEDT. Svensk Insektfauna. Odonata. Entom. Tidskrift,

Stockholm, 1902.

——-, Slaender i Odonaten. Svensk Insektfauna utgifven af entom.

Foren., Stockholm, 3, 1902.

JAMES SOWERBY. The British Miscellany, or coloured figures of

new, rare or little known Animal subjects; etc. London, 1804—1806;

Odonata no, 9, tab. 46—47, 1805, pp. 97, 99, 100. Dit werk bevat

2 gekleurde platen en eene korte beschrijving van Lzbel/ula cons-

purcata (= L. fulva MùLL.) en Cordulia aenea.

E. R. SPEYER. Odonata in Germany. The Entomologist, 41, 1908,

pp. 116— 121, 168—172.

Dr. OTTO STORCH. Libellenstudien, Sitzngsber. Akad. d. Wissensch.,

Wien, 1924, No. 4, pp. 57—85, fig. In deze studies vindt men o.a.

een zeer nauwkeurige beschrijving van het eierleggen van Soma-

tochlora metallica VANDERL.

G. STROBL. Neuropteroiden Steiermarks und Niederôsterreichs.

Mitteil. d. naturwiss. Ver. f. Steiermark, 1905, pp. 225—266, 1906.

H. STROM. Nye Samling af det Kongelige Danske Videnskabers

Selskabs Skrivter. 1783.

J. H. SULZER. Abgekiirzte Geschichte der Insekten nach dem

Linnéischen System. 1776.

F. M. DE TIGNY et M. F. GUERIN. Histoire naturelle des insectes,

etc. Paris. 1828 [Odonata: T. 7, Ordre deuxiéme, pp. 14—55,

pl. 39 et 40, fig. 1, 2].

R. J. TILLYARD. The biology of dragonflies. (Odonata or Paraneur-

CAMPION in Entom. Monthl. Mag., 53, pp. 212—215.

W. TIMM. Zwei seltene Agrioniden in der Umgegend von Hamburg.

Entom. Zeitschr., Stuttgart, 13, 1090, p. 117. Agrion armatum en

A. ? lunulatum.

——. 2 Lebensweise der Agrion najas. Heimat, Kiel, 11, 1901,

DES

——. Dammerungsflieger unter den einheimischen Libellen. Insek-

tenborse, Leipzig, Bd. 19, 1902, p. 180.

419.

420.

421.

422.

423.

| 424.

425.

426.

427.

428.

429.

430.

431.

432.

433.

434.

435.

436.

437.

438.

439.

440.

M. A. LIEFTINCK,

——. Ueber das Vorkommen von Cordulia arctica in Deutschland.

Ibid., Bd. 22, 1905, p. 136.

— —. Odonaten der Umgegend von Hamburg. Ibid., Bd. 23, 1906.

V. TORKA. Geradflügler aus dem nordöstlichen Teil der Provinz

Posen. Zeitschr. d. naturwiss. Abteil. d. deutsch. Gesellsch. f,

Kunst u. Wissensch. in Posen, 15, Heft 2, 1908.

——. Eierablage des Weibchens von Cordulia metallica LINDEN.

Zeitschr. wissensch. Insektenbiol., Bd. 5, 1909.

Dr. R. TüMPEL. Wo sitzen die Libellenweibchen? Entom. Zeit-

Schrift,012,01898,,P% 57.

——. Die Geradflügler Mitteleuropas, mit Anhang. Gotha, 1898— 1902.

Neue Ausgabe 1908, 2e Aufl. 1922. 1—325 pag. Odonata, pp.

ı—72, Taf. I—XII. Anhang pp. 309— 315 (neuere Beobachtungen),

—--. Ueber das scheinbar seltene Vorkommen der Weibchen

mancher Libellen-Arten. Illustr. Zeitschr. Entom., 4, 1899, pp.

227—228.

——. Die Zucht der Odonaten. Handbuch der biol. Arbeits-

methoden, 1921.

W. TURTON. A general System of Nature, etc. T. 3. Order IV,

Neuroptera. London, 1802. [Odonata: pp. 386—392].

G. ULMER. Die Entwicklung der Libellen. I und II. Nerthus,

Altona, 3, 1901, p. 633; 4, 1902, p. 464.

——. Zur Fauna des Eppendorfer Moores bei Hamburg. Verhandl.

Nat. Ver. Hamburg, 3 Folge, II, 1904, pp. I—25.

Hj. USSING. Insektlivet i og ved Gudenaaens delta og Randers

fjord. Randers-fjords Naturhistorie, Kap. V. Koebenhavn, 1918.

K. J. VALLE. Zur Kenntnis der Odonatenfauna Finlands. Act.

Soc. Fauna et Flora Fennica, Helsingfors, 47, no. 3, 1920, pp.

I—42, fig. I—5.

——. Die Eiablage Zweier Agrioniden. Notulae Entom. Helsingfors,

I, 1921, p. 112. Over het eierleggen van Lestes sponsa en Platyc-

nemis pennipes.

C. J. DE VILLERS. Fauna suecia. Caroli Linnaei Entomologia T. 3.

Lugdunum, 1789. IV Neuroptera, pp. I--15.

E. WAHLGREN. Naegra anteckningar rorande svenska Odonata och

Neuroptera s.l, Entom. Tidskrift, Uppsala, 36, 1915, pp. 69—73.

H. D. J. WALLENGREN. Ofversikt af Scandinaviens Pseudoneuroptera.

Entom. Tidskrift, Stockholm, 15, 1894, pp. 235—270.

B. WANACH. Bemerkungen über Odonaten. Entomol. Mitteil.,

Berlin. 6, 1917, pp. 72— 80.

Dr. L. WEBER. Vorläufige Aufstellung von in der Umgebung von

Cassel vorkommenden Netz- und Geradflüglern. I. Abhandlg. Ber.

46, Ver. Naturk. Cassel, 1901, pp. 82—88.

Dr. H. W. VAN DER WEELE. Morphologie und Entwicklung der

Gonapophysen der Odonaten. Inaug. dissert. Tijdschr. v. Entomol.

49, 1906, pp. 99—198, 3 platen.

E. WELANDER. Bidrag till kännedemen om Odonatfaunan i uoma

Kalmar län. (Lijst van Zweedsche Odonaten). Entom. Tidskrift,

Uppsala, 38, 1917, pp. 212-216.

W. WELTNER. Laichformen von Insekten. Sitzngsber. Gesellsch.

Naturf. Freunde, Berlin, 1880.

ODONATA NEERLANDICA. OI

441. C. WESENBERG—LUND. Die litoralen Tiergesellschaften unserer

grosseren Seen, Internat. Revue d. ges. Hydrobiol, u. Hydrographie,

I, 1908, p. 575.

442. ——. Odonaten-Studien. Ibid, 1913, Heft 2-—3, pp. 155—228; Heft

4—5, pp. 373-422, 1914. Tekstfign.

443. ——. Paarungund Eiablage der Susswasserinsekten. Fortschr. natur-

wiss. Forschung, Bd. 8, 1913.

444. —-—. Insektlivet i ferske vande. Nordisk Forlag, Koebenhavn, 1915.

445. J.O. WESTWOOD. Thesaurus Entomologicus Oxoniensis, illustrations

of new, rare and interesting insects. Oxford, 1874. XXIV + 205

pag., 40 pl. Op p. 189, pl. 35, fig. 15 eene beschrijving en ge-

kleurde teekening van een zeer merkwaardig (hermaphroditisch ?)

voorwerp van Calopteryx (als Calepteryx) virgo, uit de coll, MAC-

LACHLAN en afkomstig uit Frankrijk. De beide voorvleugels zijn

bi dit ex. geheel verschillend geteekend.

446. A. WIEDEMANN. Die im Regierungsbezirke Schwaben und Neuburg

vorkommenden Libellen oder Odonaten. Jahresber. naturhist. Ver-

eins, Augsburg, 1894, pp. 61—93.

447. F. A. WOHLFROMM. Entomologische Bruchstücke, mit besonderer

Berücksichtigung der Preussischen Fauna. Preuss, Provinz.-Blätter,

Königsberg, 25, 1841, pp. 562—571.

448. J. W. ZETTERSTEDT. Insecta lapponica descripta. Lipsiae, 1840,

Odonata, pp. 1037 — 1039.

449. F. ZSCHOKKE. Die Tierwelt der Hochgebirge. Zürich, 1900.

450. ——. Der Flug der Tiere. Berlin, 1919.

451. P. ZURCHER. Libellules et fourmis. Feuille des jeunes Naturalistes,

25, 1895, P- 46.

OVERZICHT DER FAUNISTISCHE LITERATUUR.

452. HERMAN ALBARDA, Catalogue raisonné et synonymique des Névro-

ptères, observés dans les Pays-Bas et dans les Pays limitrophes.

Tijdschr. v. Entomol., 32, 1889. pp. 211—376. (Odonata: pp. 211—226,

266—287).

453. N. ANSLIJN. Lijst van Nederlandsche Insekten meest in den omtrek

van Haarlem gevonden. Natuurk. Verhandelingen v. d. Holl.Maatsch.

van Wetenschappen, 1826—1830. Vol. XV—XVIII.

454. A. A. VAN BEMMELEN. Eenige waarnemingen over het trekken van

insekten. Algem. Konst- en Letterbode, No. 44, 1855.

455. ——. net trekken van Insekten. Handelingen der Ned. Entom, Ver.,

re DI., re stuk, Leiden, Jan. 1854 (Verslag 12e verg. N. Ent. Ver.,

Juli 1856).

456. W. H. VAN BENTHEM JUTTING. Libellenvleugeltjes. De Levende

Natuur, XXIII. Oct. 1918, p. 223.

457. Dr. ED. EVERTS. In Memoriam. Dr. H. W. VAN DER WEELE. Met

portret en literatuuroverzicht. Tijdsch. v. Entomol., 54, 1911. 5 pag.

458. T. FOLMER. lets over de levenswijze der Libellen. De Natuur, 1901.

459. J. GOEDAERDT. Metamorphosis naturalis. Medioburghi, 1652—1669.

3 Vol. in 8°, Vol. III (uitgegeven door J. DE MEY), 17° Onder-

vindinge, p. 32.

460. J. HEIMANS. Libellenvleugeltjes, I en II. De Levende Natuur, XXIII,

Mei 1918, pp. 1—12, fign. (Algemeen gedeelte). Juni 1918, pp.

41—53 (Determineerlijst der Nederlandsche soorten, met vele afbeel-

dingen). Suppl.: Ibid., Juli 1918, pp. 111—112; Sept. 1918, p. 180.

461.

462.

463.

464.

465.

466.

467.

468.

469.

470.

471.

472.

473.

474.

475.

476.

477.

478.

479.

480.

M. A. LIEFTINCK,

J. A. HERKLOTS. Eerste opgave van Inlandsche Waternimfen.

Bouwstoffen voor eene Fauna van Nederland, bijeenverz. door J, A.

HERKLOTS. DI. I, 1853; 2¢ stuk, April 1852. Leiden, Brill. 1853,

pp. 119—122.

J. VAN DER HOEVEN. Systematische beschrijving van eenige Insecten

van Noord-Nederland. Bijdragen tot de Natuurk. Wetenschappen.

A’dam, 1826.

-_—, Over een nieuw kenmerk om het geslacht Zibellula van

Aeschna te onderscheiden. Ibid., Deel III, re stuk, pp. 1—5.

——. Handboek der DELIO Amsterdam, 1849, 2e editie.

M. HOUTTUYN. Natuurlijke Historie of uitvoerige beschrijving der

Dierenmete nnn volgens het samenstel van den heer LINNAEUS.

Amsterdam, 1761—1785.

). JASPERS Jr. Onze Waternimfen. De Levende Natuur, III, Nov.

1898, pp. 165—169. Zeer eenvoudige tabellen met enkele figuurtjes

en eene teekening van Aeschna cyanea MULL. g', met onderschrift:

„Anaxr formosus”, 39 soorten.

M. A. LIEFTINCK. Cordulegaster annulatus LATR. f. n. spec.

Entomol. Berichten, Dl. VI, No. 131, Mei 1923, pp. 170—171.

—-—. lets uit het Libellenjaar 1923. De Levende Natuur, XXIX,

April 1924, pp. 50—56.

——. lets nieuws uit het Naardermeer. Ibid., Nov. 1924, pp. 203-207,

met 4 illustr.

-———. Agrion armatum CHARP. f. n. spec. Entomol. Berichten,

DI. VI, No. 141, Jan. 1925, pp. 339—341.

——. Kleurnabootsing bij Libellen. Natuurhistorisch Maandblad,

Maastricht, 1925, Jg. 14, No. 1, pp. 11—12.

P. LvONET. Théologie des insectes, etc. La Haye, 1742.

Dr. D. MAC GILLAVRY. Twee nieuwe vindplaatsen van zeldzame

Nederlandsche Odonaten. Entomol. Berichten, DI. III, 66, Juli 1912,

pp. 265— 266.

——. Odonaten, gevangen tijdens de zomerexcursie van de Ento-

mologische Vereeniging bij Mook, Juni 1912. Ibid., Dl. III, No. 67,

Aug. 1912, pp. 269—270.

——. De entomologische fauna van het eiland Terschelling, voor

zoover zij tot nu toe bekend is. Tijdschr. v. Entom., 57, 1914,

pp. 89—106. (Odonata: p. 92).

—— en J. HEIMANS. Verslag van het Biologisch onderzoek van de

Maas en hare oevers. Odonata: pp. 110—111. 15 soorten. Natuur-

historisch Genootschap in Limburg. Jaarboek 1918, Maastricht.

C. MULDER. Aanteekening over groote zwermen van Glazenmakers

in Nederland in 1855. Algem. Konst- en Letterbode, No. 51, 1855.

Dr. J. TH. OUDEMANS. De Nederlandsche Insecten. Zutfen, 1900.

(Odonata: pp. 185—198; pl. II, fig. 6—9, pl. III, fig. 1 en 2).

C. RITSEMA Cz, (en W. ROELOFS). Entomologisch uitstapje naar de

Noordzee-eilanden Texel, Vlieland en Terschelling, Mei—Juny 1872.

Tijdschr. v. Entomol., 16, 1873, p. XVIII (Verslag 27e Zomerverg.

NE 18 Wey 1672)

J. ZA Bos. Bijdrage tot de kennis van de entomologische

fauna der Noordzee-eilanden. Tijdschr. v. Entomol., 16, 1873,

p. XXVII (Verslag) en p. 248.

ODONATA NEERLANDICA. 93

481. S. C. SNELLEN VAN VOLLENHOVEN. Bijdrage ter aanvulling van

de Naamlijst der Inlandsche Waternimfen. Bouwstoffen voor eene

Fauna van Nederland, bijeenverz. door J. A. HERKLOTS, DI. III,

1866; 3e stuk, Febr. 1864. Leiden, Brill. 1866, p. 188.

482. JAN SWAMMERDAM. Historia generalis insectorum ofte Algemeene

Verhandeling van de Bloedelooze Dierkens, Utrecht, 1669, in 4°.

483. ——. Bijbel der Natuure of Historie der Insekten. Leiden, 1737,

2 vol., in fol.

484. Dr. H. J. VETH. Lijst van insecten, door den heer H. J. VETH

gevangen of waargenomen op het eiland Terschelling. Tijdschr.

v. Entomol., 22, 1879, p. LXXXIX en p. XCIII. (Verslag 12e Winter-

verg. N.E. V., 1878 en Bijlage).

485. Dr. H. W. VAN DER WEELE. Nieuwe vindplaatsen van inlandsche

Odonaten. Entomol, Berichten, DI. I, No. 9, Jan. 1903, pp. 55—56,

486. ——. Agnatha, Odonata, Neuroptera, Panorpata en Trichoptera,

- verzameld gedurende de eerste dagen van Juni 1904 aan den Plas-

molen (gem. Mook-Middelaar, Limb.). Ibid., DI. I, No. 16, Maart

1904. (Odonata: pp. 137—138).

487. ——. Neuropteroidea bij Oldenzaal en Denekamp gevangen. Ibid,,

DI. II, No. 32. Nov. 1906, pp. 146—147.

488. ——. Eerste Supplement op den Catalogus der Nederlandsche

Neuropteroidea. Tijdschr. v. Entomol., 50, 1907, pp. 121—128.

(Odonata: pp. 124—126).

DE VLEUGELADERING DER ODONATA.

Teneinde zich eenigszins een beeld te kunnen vormen van

de groote systematische beteekenis van de vleugeladering

bij de Odonata, is het noodzakelijk zich allereerst op de

hoogte te stellen van de thans in gebruik zijnde terminologie.

De hieronder volgende uiteenzetting van den bouw van den

vleugel, berust op de vrijwel algemeen erkende terminologie

van COMSTOCK en NEEDHAM, waarvan slechts in enkele

opzichten, tengevolge van de nieuwere inzichten, moest afge-

weken worden. Voor de determinatie der familién en geslachten

is de vleugeladering van het allerhoogste belang. De onder-

staande bespreking kan slechts beschouwd worden als een

zeer beknopte samenvatting van de belangrijkste en voor de

determinatie onmisbare kenmerken, welke zich by de drie

groote families laten onderscheiden. Het zeer gewichtige

vraagstuk der phylogenetische verwantschap tusschen de

verschillende groepen onderling, dat men door middel van

een vergelijkend onderzoek der vleugeladering heeft getracht

op te lossen, is in deze aanwijzing geheel buiten beschouwing

gelaten. De belangrijkste bijdrage, die ter oplossing van dit

probleem werd gegeven, verscheen in 1903 van de hand van

94 M. A. LIEFTINCK,

J. G. NEEDHAM onder den titel: ” A genealogic study

of Dragonfly wing venation” (Proceed. U. S. Nation.

Museum, V, 26, pp. 703—764, pl. 31—54). De in dit werk

gebezigde nomenclatuur is hieraan ontleend. De wijzigingen

hebben zich in hoofdzaak beperkt tot de afkortingen, waar-

van een aantal overgenomen zijn van de deels vertaalde,

deels nieuw toegevoegde Duitsche terminologie. Deze is thans

de meest gebruikelijke en zoowel in het groote monografische

standaardwerk van RIS (324), als in tal van kleinere publi-

caties, de gangbare aanduiding. Volledigheidshalve is hier

ook de Engelsche en Fransche terminologie bij opgenomen.

SI SOS

Fig. 1. Brachytron pratense MULL. d. Vleugelpaar, vergroot (orig.).

Verklaring der afkortingen in den tekst.

Ten dienste van het familieoverzicht is reeds in dit eerste

deel eene afbeelding gegeven van den vleugel eener Aeschnide

(fig. 1). Een aantal afkortingen van aderen of celgroepen,

die pas in het tweede deel van belang zijn, zijn in deze figuur

aangegeven.

Alle afkortingen, beginnende met een hoofdletter, duiden

de aderen, die met een kleine letter de tusschenliggende

cellen of celgroepen aan. De navolgende aderen worden

onderscheiden.

C = Costa — Nervure costale. Verloopt van de vleugelbasis

tot aan den top.

ODONATA NEERLANDICA. 95

Sc — Subcosta —- Nervure sous-costale. Verloopt van de basis

tot aan den nodus, onder C.

R + M = tot aan den arculus de gemeenschappelijke stam

van radius en mediana; van daar af radius. — Nervure

médiane. (Bij Calopteryx is de mediana distaal van den

arculus met den radius vereenigd: À + M/**?),

Nod. = Nodus. De z.g. ,,knoop”, een verdikte dwarsader,

die eene verbinding tot stand brengt tusschen C en het

einde van Sc.

Sn = Subnodus. Een verdikte, voortgezette dwarsader van

den nodus, die À en M:+? met elkander verbindt. Bij

de Anisoptera is de subnodus het basale gedeelte van As.

O = Scheeve dwarsader — Subnodale Schragader — Oblique

vein. Ook deze ader maakt deel uit van een klein

basaal gedeelte van As. Zij verloopt van MM? tot aan het

einde van 2.

Ang = Antenodale dwarsaderen — Nervures antecubitales,

distaal van den nodus: nervures anténodales -— Antenodal

Cross-veins (4x). De antenodale dwarsaderen verbinden

C met R en liggen dus in costaal en subcostaalveld.

(TON NN

Fig. 2. Pyrrhosoma nymphula SULZ. d. Voorvleugel, vergroot (orig.).

Verklaring in den tekst,

Bij de Anisoptera en bij Calopteryx is het aantal dezer

aderen zeer verschillend, doch meestal groot; bij alle

overige Europeesche Zygoptera zijn er — proximaal van

den nodus — nooit meer dan twee aanwezig.

M*—3 = De drie vereenigde takken van de mediana.

M. A. LIEFTINCK,

M: = De eerste tak van de mediana — Secteur principal

(de la nervure médiane).

Mz = De tweede tak van de mediana — Secteur nodal —

Distal branch of the media.

Voor het verloop dezer aderen zie de figuren.

Rs — Sektor van den radius — Secteur sous-nodal — Subnodal

(radial) sector. Ontspringt bij de Anzsoptera aan den nodus,

kruist M: en versmelt voor een korten afstand met 477;

verlaat vervolgens M/? door O en zet zich dan, onder

M?, tot den vleugelrand voort. By de Zygoptera ligt Rs

tusschen MZ: +? en M3, ontspringt bij Calopteryx uit den

gemeenschappelijken stam À + M*+?° + Rs en neemt

bij de Zeszinae, door middel van een scheeve dwarsader

(O), een aanvang uit M?. Bij de Agriontnae ontspringt

Rs ter hoogte van den nodus uit O. [Door TILLYARD

(415) wordt deze ader onder den naam van Ms (Median

sector), als een afzonderlijke tak by de Zygoptera

beschouwd].

Rsa = Distale vertakking van As, voorkomende bij vele

Aeschnidae.

Rspl = Supplementaire sektor van den radius — Radial

supplement. Deze ader, welke slechts bij de Auzsoptera

tot ontwikkeling is gekomen, ligt onder Rs.

B = De Brug — die Brücke — Secteur sub-nodal — the

Bridge. De brug is bij de Anzsoptera eene voortzetting

van Rs naar achteren en eene verbinding van O met

ci 4 Rs B Nod. B m* Arc

Fig. 3. Lestes barbarus FABR. &. Voorvleugel, vergroot (orig.).

Verklaring in den tekst.

M*+?, Bij de Lestinae is hetzelfde het geval, doch is

zij aanmerkelijk langer (fig. 3).

ODONATA NEERLANDICA. 97

Arc = Arculus. Het costale gedeelte van den arculus is,

morphologisch beschouwd, de gemeenschappelijke stam

van J/'-4; het anale gedeelte is een medio-cubitale

dwarsader. 1-3 en M* zijn de ,,sektoren van den

arculus”.

Cu = Cubitus —- Nervure sous-médiane.

- De cubitus verloopt bij de Auzsoptera van de vleugelbasis

tot aan /, vormt de proximale zijde hiervan en eindigt

in de distale (onderste) hoek van 7. Bi de Zygoptera

neemt de cubitus een aanvang bij de vleugelbasis, vormt

de basis van g en zet zich tot het einde daarvan voort.

Cut = De eerste tak van den cubitus — Secteur supérieur

du triangle.

Cu? = De tweede tak van den cubitus — Secteur inférieur

du triangle.

A = Anaal-ader — Nervure post-costale — Secondary or

Recurrent Analis. De anaal-ader verloopt bij de Anzsoptera .

c Nod 12 7 2

R tT) 9 M ‚R Se M

M'; LT /

med Wa |

Fee a „RM

it H Hr LOLA TO ns TA

RIO oi

i IRR

NK IR AR

ROSES

RSA

AXES 98

7 LATTE

Fig. 4. Calopteryx splendens HARR. Q. Basis van den achtervleugel.

Vergroot (orig.). Verklaring in den tekst.

van de vleugelbasis tot aan de distale (onderste) hoek

van Z in tegenstelling met de Agrionidae (uitgez. Calop-

teryx), waar zij de achterrand van het steelvormige

vleugeldeel zelve voorstelt, zoodat het geheele anaalveld

— omsloten door A en den vleugelrand — verdwijnt.

98 M, A. LIEFTINCK,

Bij Calopteryx en verwanten loopt A parallel aan Cu en

eindigt op het punt waar Cw? zijn oorsprong neemt.

Voor de verklaring der verschillende takken van de anaal-

ader in het anaalveld, vergelijke men de figuren in het

tweede gedeelte van dit werk. Zij zijn uitsluitend van

belang voor de Axzsoptera.

Cuq = Cubito-anale dwarsaderen — Nervures sous médianes

— Cubito-anals (Cux). Deze dwarsaderen liggen in cu

(= het veld dat omsloten wordt door de aderen Cz en

A eenerzijds, door de proximale zijde van ¢ anderzijds).

Bij Calopteryx is het aantal hiervan onbeperkt, bij alle

overige Zygoptera is slechts één enkele dwarsader aan-

wezig.

Bgs = Supplementaire dwarsaderen in de ruimte boven £

gelegen — Bridge Cross-veins. Deze dwarsaderen zijn

van zeer groot belang bij de determinatie der Auzsoptera.

De normale dwarsader in deze ruimte (Bg) is bij alle

Anisoptera aanwezig.

Men onderscheidt tenslotte nog de volgende celgroepen

of cellen.

c = costaalveld — Costalraum — espace costal — costal

space. Hiermede wordt bedoeld de ruimte liggende

tusschen C en Sc, proximaal van den nodus.

sc = subcostaalveld. Dit is de ruimte tusschen Sc en À,

eveneens proximaal van den nodus gelegen.

m = mediaanveld — Medianraum — espace basilaire (médian)

— median space. Het mediaanveld is een ruimte zonder

dwarsaderen, tusschen À + M en Cu gelegen.

cu = cubito-anaalveld — Cubitoanalraum — espace médian

(sous-médian) — cubito-anal space. Deze ruimte is onder

m gelegen en strekt zich uit tot de proximale zijde van

# (event. tot het einde van g).

ht = hypertrigonale ruimte (— supra-triangulaire ruimte) —

espace hypertrigonal — supra-triangle. Deze, ongeveer

driehoekige, ruimte is slechts van ondergeschikt belang .

bij de Anzsoptera (fig. 1).

¢ = driehoek — triangle discoidal — triangle.

De driehoek is bij de Anzsoptera zeer verschillend van

vorm en ligging. Tesamen met 2 vertegenwoordigt ¢ de

ODONATA NEERLANDICA, 99

vierhoek (g) der Zygoptera. De proximale zijde ervan is

een gedeelte van Cz; de costale en distale zijden van

¢ zijn oorspronkelijk medio-cubitale dwarsaderen van

cu naar M*.

d = discoidaalveld. Deze groote groep van cellen is de ruimte

tusschen M* en Cu'. Het discoidaalveld is bij de deter-

minatie der Zygoptera van ondergeschikt belang.

memb — membranula. Dit is een ondoorschijnend aanhangsel

aan den wortel der vleugels, hetwelk slechts voorkomt

bij het meerendeel der Anzsoptera. Een membranula

ontbreekt bij alle tot dusver bekende Zygoptera. Resten

hiervan, in den vorm van eenige penseelachtige haartjes,

zijn slechts bij enkele tropische genera geconstateerd.

SYSTEMATISCHE RANGSCHIKKING DER ODONATA.

Overzicht der Sub-orden en familien.

I. Voor- en achtervleugels gelijk van vorm, meestal

duidelijk gesteeld. Een vleugeldriehoek en eene supratrian-

gulaire ruimte ontbreken: inplaats daarvan een vierhoek

(g), hetzij rechthoekig, hetzij rechthoekig-trapeziumvormig.

Discoidaalveld smal, van weinig dwarsaderen voorzien,

Membranula afwezig. Oogen knopvormig, uitpuilend en door

een breede tusschenruimte van elkaar gescheiden; de tusschen-

ruimte (van boven gezien) breeder dan de doorsnede van

het oog. Ocellen zeer duidelijk, vrij in een driehoek bovenop

den kop gelegen. g met 2 ongeleede aanhangsels aan het

eind van het 10° tergiet (appendices superiores, cerci), aan

weerszijden boven de anale opening gelegen en 2 ongeleede

appendices inferiores aan het eind van het 11° sterniet, aan

weerszijden onder den anus gelegen. 9 met volledige ovipositor,

bestaande uit een vierdeelige terebra, ontstaan uit 2 gona-

pophysen van het 8° en 9° sterniet, omsloten door 2 groote

valvae aan het 0° sterniet. |

(Gub-osde st Zyeoptera)\\sites wars M2

Voor- en achtervleugels ongelijk van vorm: basis der

achtervleugels verbreed. De vierhoek der Zygoptera door

een dwarsader tusschen M* en Cu in een driehoek (£) en

een supratriangulaire ruimte (sf) gedeeld; discoidaalveld

tusschen M* en Cu breed en van vele dwarsaderen voor-

100 M. A. LIEFTINCK,

zien. Membranula steeds aanwezig, soms echter zeer klein.

Oogen groot, van boven veelal over een korteren of langeren

afstand tegen elkaar aansluitend, nooit door een breedere

tusschenruimte van elkaar gescheiden dan de lengtedoor-

snede van het oog. Ocellen niet opvallend, op een meer

of minder ver vooruitstekend deel van den kop, vóór de

oogen gelegen. d met 2 app. sup., evenals bij de Zygoptera

en een appendix inferior (de zg. staartklep) boven den anus

gelegen. 2 met zeer verschillend gevormde genitaalorganen.

(Sub-orde Anzsoptera) . . . 3

_ 2. Vleugels onduidelijk gesteeld, van de basis lan.

aan breeder wordend, uiterst dicht en fijn geaderd; nodus

ver van de vleugelbasis verwijderd, antenodale aderen talrijk ;

g zeer lang-rechthoekig, van vele dwarsaderen voorzien.

Pterostigma afwezig; 2 met klein, wit pseudopterostigma.

L I. Fam. Calopterygidae.

Vleugels met een vrij scherp afgescheiden, steelvormig

gedeelte beginnend, de achterrand plotseling breeder wordend.

Aderstelsel weinig ontwikkeld; nodus op ongeveer !/, der

vleugellengte gelegen; nooit meer dan 2 antenodale aderen.

qklein, ééncellig, rechthoekig of-trapeziumvormig. Pterostigma

normaal.

$ II. Fam. Agrionidae.

3. ¢ in voor- en achtervleugel verschillend van vorm en

ligging; in den achtervleugel nabij den arculus (Arc) en in

de lengterichting, in den voorvleugel ver voorbij Arc ge-

legen en in de dwarsrichting van den vleugel gestrekt.

Antenodale dwarsaderen in costaal- en subcostaalruimte

bijna steeds alle van C naar A doorloopend; postnodale

ruimte tusschen À en M/! slechts in het distale gedeelte

met eenige dwarsaderen. Basis van den achtervleugel bij

het d al of niet hoekig uitgebogen !). Middenlob van het

labium zeer klein, zijlobben groot, over een langen afstand

tegen elkaar aansluitend en de overige monddeelen bedek-

1) Indien wel het geval (Cordulinae), zoo treft men tevens eigenaardig

gevormde uitstulpingen, de z.g. auriculae (oortjes) aan weerszijden van

het 2e segment aan. De functie die deze organen hebben te verrichten

(misschien eene gedurende de vlucht), is onbekend, doch staat volgens

TILLYARD, p. 32 (415) stellig in verband met de hiermede steeds ge-

paard gaande uitranding der achtervleugels.

ODONATA NEERLANDICA. IOI

kend; liptasters nauwelijks zichtbaar. Ocellen rondom een

duidelijk waarneembare verhevenheid, vóór de oogen, geplaatst.

Ovipositor van het ® gereduceerd tot zeer verschillend

gevormde, parige of onparige kleppen, de valvula vulvae,

aan het eind van het 8° sterniet.

eb eben III. Fam. Zz6ellulidae.

Z in voor- en achtervleugel ongeveer gelijk van vorm en

ligging: op onderling gelijken afstand van den Arc. gelegen.

Aug. niet doorloopend van C naar À, met uitzondering van

2, nl. de 1° en een, in den achtervleugel ongeveer op de

helft van den afstand tusschen de basis en den nodus ge-

legene, dwarsader. Postnodale ruimte tusschen R en 47!

over de geheele lengte voorzien van dwarsaderen. Basis van

den achtervleugel bij het g' hoekig uitgebogen, waardoor

een anaaldriehoek (Ze) ontstaat. (Bij Azax en bij het niet

in ons gebied voorkomende genus Hemzanax zijn de vleugels

gewoon afgerond en ontbreken de auriculae).

Oortjes aan weerszijden van het 2° segment steeds aan-

wezig. Zijlobben van het labium ongeveer even groot als

de middenlob, de overige monddeelen grootendeels onbe-

dekt latend; liptasters duidelijk zichtbaar. Ocellen rondom

een kleine, bultige verhevenheid voor de oogen geplaatst.

Genitaliën van het 9 zeer verschillend van vorm.

[V. Fam. Aeschnidae.

Orde: ODONATA FABRICIUS 1775.

(Paraneuroptera A. E. SHIPLEY 1904).

Sub-orde I. Zygoptera.

I. Fam. Calopterygidae.

Sub-fam. Calopteryginae.

1. Calopteryx LEACH 1815 (BURMEISTER 1839)

(Agrion FABR., partim ?)

Eerste sector van den Arc. ontspringt ter hoogte van g,

richt zich als een schuin adertje naar omhoog en geeft

even verder vanuit À de radiale sector Rs af; M* ontspringt

aan den nodus. Nodus meer distaal verschoven dan bij de

Agrionidae, q in den vorm van een langgestrekte rechthoek,

van vele dwarsaderen voorzien; Ang zeer talrijk. Vleugels

102 M. A, LIEFTINCK,

in het midden sterk verbreed, dicht en fijn geaderd, zonder

duidelijk afgescheiden steelvormig grondgedeelte. Pterostigma

bij het g' afwezig; 2 met abnormaal pseudopterostigma, van

dwarsaderen voorzien en niet omgeven door een gesloten

aderrand. Lichaam metaalkleurig, sterk glanzend. Vieugels

bij het d sterk gepigmenteerd, bij het 9 eenkleurig.

Europa, Azié en Noord-Afrika.

De soorten van dit genus zijn dadelijk van alle overige

Odonata te herkennen aan hun karakteristieke, dansende

vlucht; zij behooren tot de beste vliegers onder de 4) gopiera.

De vleugels worden in de rust naar boven toegeslagen. De

larven zijn kenbaar aan het zeer lange grondlid der sprieten,

hetwelk evenlang is als de 6 overige sprietleedjes te samen;

voorts aan de middelste der tracheekieuwen, welke korter

en meer afgerond is dan de 2 zijdelingsche. Zij leven tusschen

waterplanten in stroomend water.

Van de 3 Europeesche soorten komen 2 in Nederland

voor.

d Vleugels donkerbruin, de uiterste vleugelpunten en de

basis tot aan den Arc. ongeveer, lichter van kleur; bij vol-

wassen dieren zeer sterk blauw-metallisch (soms eenigszins

groen- of paarsachtig) iriseerend. Het geheele lichaam fraai

groenachtig-blauw, met intensieven metaalglans.

@ Vleugels doorschijnend, lichter of donkerder bruingeel;

de kleur der aderen wisselt van geelbruin tot lichtbruin met

metaalglans. Achtervleugels bij oudere dieren donkerder

gekleurd dan de voorvleugels, veelal gelijkmatig bruin !).

Pseudopterostigma duidelijk, wit. Lichaam metaalkleurig

groen, zijden en laatste abdominaalsegmenten veelal meer

roodkoperkleurig, over ’t algemeen minder glanzend dan bij

splendens; volkomen uitgekleurde en oude 99 vertoonen

op de onderzijde van thorax en abdomen een grauw-blauw

beslag.

Lengte d abd. + app. 38, achtervl. 31 bij een breedte

1) In de omgeving van Winterswijk werd door den heer J. KOORNNEEF

een volwassen 2 gevangen met zeer donkere vleugels. De voorvleugels

zijn bij dit ex. lichtbruin, met een donkerder bruine, uitvloeiende vlek

op het midden; de achtervleugels zijn, behalve aan de basis, zeer sterk

verdonkerd (7. VIII. 1924!).

ODONATA NEERLANDICA. 103

van 11; 9 abd. 36, av. 34:10 mM.!) Zie afb. SNELLEN V.

WOLLENED Bl ROSI te.

Van begin Mei tot Augustus (Juni) ?) algemeen in het

O. en Z. van ons land, vooral in Limburg, Noord-Brabant

en Gelderland; uitsluitend aan stroomend water en met

voorliefde aan kleine, beschaduwde boschbeken, waar zij

soms in groot aantal is aan te treffen. Soms in gezelschap

van splendens, vooral op plaatsen waar beken uitmonden

in de groote rivieren.) . . . . . virgo LINNAEUS 1758.

d Vleugels doorschijnend, met een groote, ovale, donker-

bruine middenvlek, welke bij het type ongeveer !/,—-#/; van

het totale vleugeloppervlak inneemt en in de breedte van

rand tot rand reikt. In de lengte neemt de vlek eenige

Cc Nod 142 fa 442

R A R

Foe \ A =, REM

M ALL LIE TE LIT EEE LAI

I DITTA m

LITER TEL ES

mt. u PEDT o "A

AQ)

LAK SES RS I

EN RR

Fig. 5. Calopteryx splendens HARR. Q. Basis van den achtervleugel.

Vergroot (orig.). Verklaring in den tekst.

cellen voor den nodus een aanvang en eindigt in den regel

ca. ter hoogte van het pterostigma; bij volwassen dieren

1) De maten stellen het gemiddelde voor en zijn, voor zoover het

inheemsche vormen betreft, uitsluitend naar Nederlandsche exemplaren

bepaald.

2) De tusschen haakjes geplaatste maand geeft aan, wanneer de

soort in Nederland het talrijkst is te vinden.

3) Bi Winterswijk, 28-VI-1921, ving ik een zeer oud, forsch © (abd.

40, av. 38:11 m.M.), hetwelk de vleugels in rust uitgespreid hield.

104 M. A. LIEFTINCK,

zeer sterk blauw-metaalkleurig iriseerend. Het geheele lichaam

fraai blauw, met intensieven metaalglans.

@ Vleugels doorschijnend, zeer licht groenachtig van kleur;

aderen lichtgroen met metaalglans. Voor- en achtervleugels

van dezelfde gelijkmatige tint. Pseudopterostigma duidelijk,

wit. Lichaam metaalkleurig-groen, sterk glanzend, meestal

de laatste abdominaalsegmenten met koperkleurigen weer-

schijn. Volwassen 92 vertoonen op de onderzijde van thorax

en abdomen een dunne blauwachtige berijping

Lengte & abd. 36 av. 28.5:9; 9 abd. 35 av. 32.5 : 9 m.M.

De variabiliteit van deze soort is zeer groot. ') In Nederland

is splendens echter tamelijk eenvormig: de afmeting der

donkere vlek op de vleugels varieert weinig. Eene sterke

neiging naar den hieronder genoemden vorm faurica DE SELYS, .

vormt een exemplaar, gevangen bij Zuidlaren (Dr), 8-VI-1922!!,

waarbij de vlek aanmerkelijk kleiner en minder scherp be-

grensd is dan bij het type en bovendien den achterrand van

alle vleugels voor ca. 4 cellen vrijlaat.

Van begin Mei tot September (eind Juni) algemeen door

1) Cal. splendens komt in eene groote verscheidenheid van rassen of

vormen voor, waarvan nog zeer onvoldoende bekend is in hoeverre deze

constant zijn en wellicht als locale rassen kunnen worden beschouwd.

Beide seksen kunnen aan deze veranderingen onderhevig zijn. In Engeland,

België, Noord-Frankrijk, West-Duitschland en ook in Nederland, — het

atlantische gebied — is de soort tamelijk eenvormig, doch uit Denemar-

ken is een zeer eigenaardige vorm bekend, waarbij de bruine midden-

band in ’t uiterste geval tot een rondachtige vlek op het midden van

den vleugel is beperkt. Deze zelfde vorm, werd reeds in 1853 door E.

DE SELYS LONGCHAMPS uit de Krim als ras faurica beschreven en is

behalve vandaar, ook bekend uit Donaueschingen. Het $ van dit ras

vertoont geene afwijkingen met het type. In de omgeving van Berlijn

komen voorts opvallend groote exemplaren voor, waarbij de donkere

vlek sterk in grootte is toegenomen; basis en uiterste vleugeltop blijven

echter ongekleurd. — In hoeverre dit zeer sterke polymorphisme in

verband staat met klimatologische invloeden is nog niet uitgemaakt,

doch wordt in de laatste jaren nauwkeurig bestudeerd door Dr. F. RIS.

Vergelijk Ris (330) en PUSCHNIG (309, pp. 12—14). In Europa komen

op enkele plaatsen ook sterk melanistische exemplaren voor, die misschien

als lokale rassen zijn te beschouwen. Als zoodanig zij hier vermeld de

ab. Mimpeli SCHOLZ (= ab. Tzimpels SCHOLZ 1908), eene volgens SCHOLZ

constante aberratie, welke zich van het type onderscheidt door de

vleugels, die ongeveer van het einde van g af tot aan den uitersten

vleugeltop donker gekleurd zijn. Zij werd reeds gevonden in Silezië en

in Polen. Vergelijk SCHOLZ (368, p. 461, fig.) en (369, p. 90 en 93,

fig. I—5).

ODONATA NEERLANDICA. 105

het geheele land, doch vooral in de diluviale zandstreken

aan riviertjes en beken; soms in zeer groot aantal aan

langzaam stroomende beken in weilanden. De soort ont-

wikkelt zich echter ook uit stilstaand water. De vlucht der

99 is regelmatiger en sneller dan van de dd.

In ons land zijn de volgende vindplaatsen aan stilstaand

water bekend.

Prov. Drente: Zuidlaren ¢!!

Prov. Overijsel: Colmschate ¢!!

Prov. Gelderland: Epe @!!

Brow: Utrecht» Soestdijk 2!

Prov. Noord-Holland: Zeeburg d!! Ankeveensche

plassen Q!!

Prov. Zuid-Holland: Loosduinen ¢

Prov. Limburg: Plasmolen gd, Reuver (talrijk aan een

kleinen leemplas)!! . . . . . splendens HARRIS 1782.

II. Fam. Agrionidae.

Overzicht der sub-familién .en jsenera.

Pterostigma langwerpig, minstens 2 maal zoo lang als breed

en steeds meer dan één onderliggende cel bedekkend (in

den regel 2, soms 3). M: en M3 iets proximaal van het einde

van g, ongeveer symmetrisch t. o. v. den stam M*-3, ont-

springend. Vleugels zeer duidelijk gesteeld. Het meerendeel

der cellen is vijfhoekig (fig. 3).

(Sub-fam. Lestinae) . . . Lestes LEACH.

Pterostigma ongeveer even lang als breed, rhombisch of

eenigszins trapeziumvormig en nimmer langer dan één onder-

liggende cel. 473 zeer asymmetrisch t. o. v. den stam M*-3 en

slechts 1 celbreedte proximaal van den nodus ontspringend,

waardoor een opvallend aderbochtje van 4/3 ontstaat. Vleu-

gels minder duidelijk gesteeld. Het meerendeel der cellen is

vierhoekig (fig. 2 en 19).

Sean A aero nana) abati 2

2. g nagenoeg zuiver rechthoekig van vorm. Schenen der

midden- en achterpooten in beide seksen lancetvormig ver-

breed en met lange stijve haren bezet. . Platycnemis CHARP.

q trapeziumvormig met duidelijk verkorte costale zijde.

Booten? Woom I PENSE naar DRT bo LEERY ‘3

106 M. A. LIEFTINCK,

3. Kleur van het abdomen bloedrood met zwart. Achter-

hoofd bronskleurig-zwart, zonder postoculaire vlekken

Pyrrhosoma CHARP.

Kleur van het abdomen robtendeele donkerbrons. Achter-

hoofd bronskleurig-zwart, zonder postoculaire vlekken

Erythromma CHARP.

Kleur van het abdomen zeer variabel. Achterhoofd donker,

doch steeds voorzien van kleine of groote, lichtgekleurde

Bostocnlamesvleekenkoffstreepjespe et

4. Postoculaire vlekken tot een smal dwarsstreepje met

elkaar versmolten. Dorsum van thorax en abdomen sterk

glanzend metaalgroen, antehumeraalstrepen ontbrekend. Ptero-

stigma in beide seksen éénkleurig. 8° sterniet bij het 2 zonder

naar achteren gerichte doorn . . . . Nehalennia SELYS.

Postoculaire vlekken cirkelrond, of wel zoodanig vergroot,

dat de geheele achterhoofdsruimte er door wordt ingenomen

en licht gekleurd is. Dorsum van thorax en abdomen minder

glanzend. Pterostigma bij het g in den voorvleugel proximaal

zwart, distaal wit. 8° sterniet bij het 2 met een naar achteren

gerichte doorn . . une ie Ls oot: schnuradg@HARe:

8° sterniet bij het 9 voorzien van een korte, doch duide-

lijke vulvaardoorn. Abdomen van het g (fig. 25). Antehume-

rale thoraxstrepen zeer breed, veelal, vooral bij het d, van

gelijke breedte als de donkere tusschenruimte; hoogst zelden

Cinclemora ke by 5 a. . + + . Enallagma CHARP.

8° sterniet bij het 2 ne vulvaardoorn. Abdomen van

het d (fig. 27—56). Antehumerale thoraxstrepen smaller,

nimmer zoo breed als de donkere tusschenruimte, en bij het

G6 veelal onderbroken 2... msn dee ASTON ABR!

12 Sub mesa tì

I. Lestes LEACH 1815.

(Sympycna CHARP. partim).

Lichaamskleur grootendeels effen groen, bruin of bronsachtig,

in den regel met sterken metaalglans. Abdomen lang en zeer

slank. Appendices superiores van het g in den vorm van

een ovale of cirkelronde grijptang, evenlang als, of langer dan

het 10° segment; app. inf. zeer variabel. Vleugels glashelder.

Volwassen dd vertoonen meestal, evenals de 99, doch deze

ODONATA NEERLANDICA. 107

in veel geringere mate, op de eerste en laatste segmenten

van het abdomen, benevens op de onderzijde van den thorax,

een lichtblauw of paarsachtig-blauw exsudaat.

Van de 8 Europeesche soorten komen 7 in Nederland voor.

Overzicht der dd.

1. Dorsum van het lichaam dof bronskleurig-bruin, weinig

glanzend. g in den voorvleugel zeer smal, iets kleiner dan in

den achtervleugel. Vleugeleinden smal-elliptisch, met eenigs-

zins spitsen top. Vleugels in rust naar boven toegevouwen.

(Sub-senus! Spo pycena: CHARP.)). anna RARE ee D RIZ

Dorsum van het lichaam metaalgroen, in den regel met

intensieven glans. g in den voorvleugel niet versmald, even

groot als in den achtervleugel. Vleugeleinden minder spits;

Vleugels breeder en krachtiger ontwikkeld; zij worden in de

rust steeds half of geheel uitgespreid gedragen. (Sub-gen.

Daan BEACHES: str). CAvapetes. CHARP:) 1 ail I ame

2. De breede, bronskleurige langsband over het episternum

van den mesothorax is aan beide zijden van den middennaad

volkomen recht, of vlak-boogvormig begrensd, doch steeds

zonder een spoor van eene uitranding of golving (fig. 6).

Humerale donkere streep breed en slechts aan de buitenzijde

onregelmatig begrensd. App. sup. in den vorm van een ovale

tang, aan de binnenzijde met een grooten basaaltand. App.

inf. dicht tegen elkaar aanliggend en naar den top sterk

versmald; zij overschrijden van boven gezien het niveau van

den basaaltand der superiores (fig. 7). Pterostigma smal en

ZEER EE Pe . + + +. fuscus VANDERL.

De bronskleurige Lesa over het episternum draagt,

even achter het midden, een in ’t oog vallende, doch kleine,

stomp-driehoekige of afgeronde uitbochting; daar achter —

aan den dorsalen kant — vertoont de grenslijn in den regel

eene kleine inbochting. Humerale donkere streep in den

vorm van een smalle, zeer onregelmatig gegolfde, langsband,

die echter nimmer onderbroken is. De voortzetting langs

den naad van het mesinfraepisternum gereduceerd (fig. 8).

App. sup. iets langer en duidelijk smaller dan bij fuscus.

App. inf. dicht tegen elkaar aanliggend, doch uiterst kort;

zij bereiken van boven gezien, niet het niveau van den

108 M. A. LIEFTINCK,

basaaltand der superiores (fig. 9). Pterostigma zeer weinig

breeder, doch duidelijk korter dan bij fuscus : :

à paediscus Fr

3. App. inf. minder dan Walle zoo lang als app. sup. Ach-

terhoofd en de geheele onderzijde van den kop geel; de

groene metaalkleur grijpt echter nog even over het afhellende

deel van het achterhoofd heen. desta nooit geheel

ZAT D to 4

App. inf. zeer een A cli dei en Ede gehecle cada

zijde van den kop bronskleutio COM 2 ER eo

4. Pterostigma éénkleurig-bruin. App. sup. aan den binnen-

kant zeer fijn getand, basale tand duidelijk; app. inf. zeer

kort, iets convergeerend (fig. 10) . . . . virens CHARP.

Pterostigma tweekleurig: proximaal bruin, het distale 1/,

deel wit. App. sup. aan den binnenkant met één duidelijken

basaaltand; app. inf. langer, naar het uiteinde spits en sterk

diverseerenda (ic. IDy ur 7: . +. + . barbarus FABR.

5 App. inf.) zeer kort aan suc einde stomp afgeknot;

app. sup. groot, aan den binnenkant met één duidelijken

basaaltand (fig. 12). Pterostigma groot, in het midden ’t

breedst, helder bruingeel. Lichaam lang en zeer slank

: viridis VANDERL.

App. inf. lang, minstens 7 van de lengte der app. sup.

aan den binnenkant met meerdere groote en kleine tandjes.

Rterostiomaudonker 7. Ka: PURI MO

©. ENppe in “naars het rente dl vrij plese ieee verbreed

(fig. 14). Pterostigma gitzwart, aan beide zijden duidelijk,

dochiizeer fiynsewit eezoomd” =. 92) IT AS RIRE

App. inf. naar het uiteinde langzamerhand iets breeder

wordend, lancetvormig (fig. 16). Pterostigma donkerbruin of

zwart, nauwelijks lichter gezoomd . . . sponsa HANSEM.

Overzicht der 99.

I. Dorsum van het lichaam dof bronskleurig bruin, weinig

glanzend. g in den voorvleugel zeer smal, iets kleiner dan

in den achtervleugel. Vleugeleinden smal-elliptisch, met eenigs-

zins spitsen top. Vleugels in rust naar boven toegevouwen.

(Sub-genus Sympycna CHARP.). . che REENER

Dorsum van het lichaam metaalgroen, in Le regel met

ODONATA NEERLANDICA. 109

intensieven glans. g in den voorvleugel niet versmald, even

groot als in den achtervleugel. Vleugeleinden minder spits.

Vleugels breeder en krachtiger ontwikkeld; zij worden in de

rust steeds half of geheel uitgespreid gedragen. (Sub-genus

Waves BEACH sus) s(tasapetes CHAR?) NASE 3

2. De breede, bronskleurige langsband over het episternum

van den mesothorax (thoraxdorsum) is aan beide zijden van

den middennaad. volkomen recht, of vlak-boogvormig be-

grensd, doch steeds zonder een spoor van eene uitranding

of golving (zie fig. 6 van het dg). Humerale donkere streep

evenzoo gevormd als bij het g. Het bronzen figuurtje op

segm. 2 dik en breed, achter het midden slechts matig

ingesnoerd. Alle bronzen segmentvlekken relatief breed en

het verdikte apicale gedeelte van terzijde gezien zeer duidelijk

zichtbaar. De vlekken op segm. 8 en g beslaan van boven

gezien, het geheele zichtbare deel dezer segmenten. Appen-

dices even lang, of — meestal — nog een weinig langer dan

segm, Io. Pterostigma lang en smal . . fuscus VANDERL.

De bronskleurige langsband over het episternum draagt,

even achter het midden, een in ’t oog vallende, doch kleine,

stomp-driehoekige of afgeronde uitbochting; daar achter

— aan den dorsalen kant — vertoont de grenslijn in den

regel eene kleine inbochting. Humerale donkere streep even-

zoo gevormd als bij het dg (zie fig. 8 van het g). Het bron-

zen figuurtje op segm. 2 smaller en achter het midden

dieper ingesnoerd dan by fuscus. Alle bronzen segment-

vlekken relatief smaller en het verdikte apicale gedeelte

(segm. 3—7) van terzijde gezien, veel minder zichtbaar dan

by fuscus*). De licht gekleurde zijden van segm. 8 en 9

zijn van boven gezien, aan weerszijden der bronsvlek, duidelijk

zichtbaar. Appendices even lang als segm. 10, soms even-

wel nog iets korter. Pterostigma even breed, doch duidelijk

kerteridanm in SEH wan . + . paediscus BRAU.

3. Achterhoofd en de ete onderzijde van den kop

geel; de groene metaalkleur grijpt echter nog even over

1) Dit laatste kenmerk is slechts bij levende, of zorgvuldig gepre-

pareerde insecten van waarde: meestal schrompelt het abdomen na

den dood zijdelings eenigszins in en is de onderscheiding, wat dit be-

treft, alleen door vergelijking met Z. fuscus mogelijk.

110 M. A. LIEFTINCK,

het afhellende gedeelte van het achterhoofd heen. Lichaam

latero-ventraal heldergeel. Pterostigma nooit geheel zwart . 4

. Achterhoofd en de geheele onderzijde van den kop brons-

kleurig. Lichaam latero-ventraal meestal donkerder geel,

eenigszins vleeschkleurig of lichtbruinachtig . . . . . 5

4. Pterostigma éénkleurig-bruin. Schoudernaad met een

zeer fijne gele streep, die nauwelijks breeder is dan die

over den medianen naad. App. sup. iets meer dan half zoo

lang als segm. 10, heldergeel, naar het uiteinde meestal

ietstdonkerder Mie EER 00 ahh. AVE SA GEIARID:

Pterostigma tweekleurig: proximaal bruin, het distale 1/,

gedeelte wit. Schoudernaad met een in ’t oog vallende hel-

dergele streep, die veel breeder is dan die over den medianen

naad. App. sup. iets meer can half zoo lang als segm. 10,

heldéte ec RENE . . . . barbarus FABR.

5. Pterostigma groot, in het midden het breedst, helder

bruingeel. App. sup. zoo lang als de helft van segm. 10,

bruinachtig-geel met zwarte spits. Lichaam lang en zeer

SAN RE OR ao EE avin dise VANDER,

Pterostigma normaal, bruin of zwart. Lichaam minder

slanle reke KB: zb NES rijn eren

6. Valven Allen zeer sterk ouer haar uiteinden

overschrijden den achterrand van segm. 10 (fig. 13). App.

sup. geel, met donkerder binnenkant. Abdomen zeer robuust.

Schoudernaad meestal zonder eenige aanduiding van een

gele streep. Thoraxzijden helder geel . . . dryas KIRBY.

Valven niet bijzonder krachtig ontwikkeld; haar uiteinden

overschrijden den achterrand van segm. 10 niet, of nauwelijks

(fig. 15). App. sup. geelachtig, met donkere spits. Abdomen

slanker. Schoudernaad met een duidelijke, gele streep, die

iets breeder is dan die over den medianen naad. Thorax-

zijden meer vleeschkleurig of vuil-geel . . sponsa HANS.

L. fuscus VANDERLINDEN 1823.

Grondkleur van het lichaam bij jonge individuen vleesch-

kleurig of zeer licht geelachtig-bruin, bij volwassen — over-

winterde — ex. zeer verdonkerd en daardoor minder duidelijk

van de bruin-bronzen rugteekening afgescheiden. Clypeus

en monddeelen licht; af hellend voorhoofdsgedeelte evenzoo,

ODONATA NEERLANDICA. — Tes

doch met een langwerpige, bronsgroene vlek op het gedeelte

vóór de voorste ocelle. Schedel donker; een smal en ge-

bogen geelachtig lijntje aan weers-

zijden, verbindt de oogen met de

verhevenheid waarop de beide

achterste ocellen zijn geplaatst.

Kop van achteren in het midden

sterk uitgehold; de bronskleur 6 9

is scherp begrensd en het achter- Fig. 6. Lestes fuscus VANDERL. 9.

hoofd is geheel licht gekleurd. Thorax van terzijde gezien,

x Vergroot (orig.).

Dorsum van den prothorax met

2 groote, in het midden door een geel lijntje gescheiden,

ovale vlekken; middenlob bronskleurig en zeer fijn geel-

achtig gezoomd. Thoraxdorsum aan weerszijden van den

zeer fijn geel gezoomden middennaad met een rechten,

bronskleurigen langsband. De humerale donkere streep breed

en on-onderbroken langs den naad van het mesinfraepisternum

voortgezet (fig. 6). Vleugeladering dun en bleek bruingeel

van kleur. Pterostigma smal en lang (in den av. nog een

weinig langer dan in den vv.), lichtbruin met donkerder kern.

Abdomen: segm. 2 met een breede, achter het midden

min of meer ingesnoerde en in de lengte door

een fijn geel lijntje in 2 helften verdeelde rug-

vlek. De figuren op segm. 3—7 smal, apicaal

plotseling verbreed en daarvoor duidelijk inge-

snoerd. Dorsum van 8 en g donker; de vlek

op segm. 10 duidelijk smaller dan de overigen.

Appendices bij het 9, van terzijde gezien,

meestal iets langer dan segm. 10. Appendices

d (fig. 7). Vleugeltusschenruimte grijsblauw be-

stoven. Lengte g' abd. 27—28.5 av. 20, pt. av

Fig. 7. Lestes 1.4; Q abd. 27—28 av. 20.5 pt. av. 1.5--1.7 mM.

TGS Seat Van begin April tot eind Mei en van eind

appendices van Juli tot in het najaar. Niet zeldzaam in de

boven gezien. diluviale streken van het Oosten en Zuiden

Vergroot (orig.). des lands, vooral in de heidestreken aan stil-

staand water, zooals heiplassen, vijvers en poelen. De over-

winterde individuen komen in het vroege voorjaar te voor-

schijn (in gusstige jaren soms reeds in Maart) en verdwijnen

TRE? M. A. LIEFTINCK,

spoedig nadat de copulatie en het eierleggen heeft plaats

gevonden. De nieuwe generatie verschijnt in den nazomer,

vliegt eenigen tijd rond en overwintert — zonder dat be-

vruchting plaats grijpt — in holle rietstengels of verscholen

achter boomschors, onder mos e. d. De zeer gebrekkige en

onbeholpen vlucht heeft deze soort, althans in jeugdigen

staat, met paediscus gemeen.

In ons land zijn de volgende vindplaatsen met zekerheid

bekend.

Prov. Gelderland: Epe!!

Prov. Noord-Brabant: Breda! Liesbosch! Oister-

wijk !! Boxtel !!

Prov. Limburg: Plasmolen! Venlo! Exaeten!

Waarschijnlijk hebben vele der door ALBARDA (452) opge-

geven vindplaatsen, vooral die in het Westen des lands,

betrekking op L. paediscus.

Vermoedelijk is het deze soort, die in Duitschland en Belgié

als gewoon bekend staat. Ik zag exemplaren uit de omgeving

van Luik en Kleef. Deze, zoomin als de volgende soort,

komt in Engeland of Denemarken voor. Omtrent het ver-

spreidingsgebied in Europa vergelijke men BARTENEF (22).

L. paediscus BRAUER (?) 1880.

(Sympycna brauert BIANCHI 1902, S. fusca var. SELYS 1850)

(nec Agrion paedisca (pars!) EVERSMANN 1836, nec

A. truchmenicum KOLENATI nom. nud. ?)

De kleur en teekening op het lichaam dezer soort, is in

het algemeen gelijk aan die der zeer naverwante fuscus.

De uitbochting achter het midden

der mediane thoraxfiguur is zeer

constant en bij alle Nederland-

sche exemplaren in beide seksen

zeer duidelijk zichtbaar. De hume-

Fig. 8. Lestes paediscus BRAUER 9. rale streep is veel smaller dan

Thorax van terzijde gezien. bij /uscus: in den regel tweemaal

Wess: (QE) zoo smal als de antehumerale

lichte tusschenruimte. Bij een dg uit Hellendoorn (18. IV.

1919!!) is zij evenwel bijna even breed als bij fuscus. Naar

voren eindigt de humerale streep steeds tegen het eind van

ODONATA NEERLANDICA. 113

den scheidingsnaad, tusschen mesepisternum en mesepimerum.

Vóór de onderbreking op deze plaats bevindt zich dikwijls

nog een variabel vlekje tegen den mesinfraepisternalen naad.

By slechts één ex. (@, Baarn, 19. X. 1922!!) is dit vlekje

rechthoekig en sluit volkomen tegen de humerale streep

eenerzijds, tegen den prothorax anderzijds, aan (fig. 8).

Pterostigma in den voorvleugel iets breeder en nauwelijks

korter, in.den achtervleugel duidelijk korter dan bij fuscus.

Appendices bij het 9, van terzijde gezien, even lang als, of

iets korter dan segm. ro. Appendices ¢ (fig. 9). Vleugel-

tusschenruimte grijsblauw bestoven.

Lengte d abd. 26—28 av. 19—20 pt. av. 1.1; £ abd. 27.5

av. 21 pt. av. 1.2—1.4 m.M.

Sedert korten tijd is vastgesteld, dat ook deze soort in

Nederland voorkomt. De nauwe verwantschap tusschen de

zeer sterk op elkaar gelijkende soorten

fuscus en paediscus, was oorzaak, dat de

laatste langen tijd onbekend is gebleven;

temeer daar zij in hare levenswijze geen

bijzondere verschillen met fuscus vertoont.

Van de overige Lesfes-soorten onderscheiden

zij zich in de eerste plaats door het over-

winteren als imago en voorts door den

geheel afwijkenden habitus. Volgens de

laatste onderzoekingen, bewoont paediscus

hoofdzakelijk het midden en Noorden van Prob

ons land (Geldersche Vallei!) en misschien ‚us BRAUER @. Cau-

ook de duinstreek. Eene volledige aandui- dale appendicesvan

boven gezien.

Vergroot (orig.).

ding van het verspreidingsgebied, kan even-

wel vooralsnog niet worden gegeven.

In ons land zijn de volgende vindplaatsen met zekerheid

bekend.

Prov. Friesland: Suawoude! Tietjerk!

Beos Girone en:l'er Apel!

Prov. Overijsel: Hellendoorn!!

Prov. Gelderland: Epe!! Lochem! Arnhem!

Bove Ürrechr. Baara ile Vuursche! De Bilt!) Turis ter

Heide! Sterkenburg! Darthuizen! Rhenen! Linschoten!

ITA |M. A. LIEFTINCK,

Prov. Noord-Holland: Naardermeer!! Bussum!!

Ankeveen!! Hilversum !

Alle overige, door ALBARDA voor L. fuscus opgesomde

vindplaatsen, moeten vervallen, daar de betreffende exem-

plaren verloren zijn gegaan.

L. paediscus is in de andere West-Europeesche landen

nog niet aangetroffen. Zij is bekend uit Oost-Rusland en

geheel Noord-Azié (incl. Japan); voorts van verschillende

plaatsen in het Middellandsche-Zeegebied. Ook werd zij

reeds gevonden in Zwitserland en in Tirol. Men vergelijke

hiervoor: BARTENEF (22), BRAUER (43 en 44), FORSTER (108),

PRENN (306), PUSCHNIG (312) en LIEFTINCK (Tijdschr. v.

Ent., DI. 68, pp. XLIV—XLV, verslag).

L. virens CHARPENTIER 1825.

Bovenzijde van het lichaam fraai goudgroen met inten-

sieven metaalglans. Mediane naad en schoudernaad van den

thorax met een fijne, gele streep van ongeveer gelijke

breedte; de laatste bij oude dd veelal onduidelijk, doch

zelden geheel uitgewischt. Thoraxzijden helder lichtgeel,

zijnaad duidelijk doorloopend zwart gezoomd. Dorsum van

het abdomen metaalgroen; bases der segmenten zeer fijn

geel geringeld. Laatste segmenten bij oude individuen doffer

en veelal meer koperkleurig. App. d (fig. 10).

Vleugeltusschenruimte, onderzijde van den thorax, benevens

segm. I, 9 en 10 bij volwassen dd licht-

blauw berijpt; de 22 slechts op den onder-

kant van thorax en abdomen. Lengte ¢ abd.

29.55 Eno 110259 alod 27 Eer Ne

Van midden Juli-midden September (Aug.)

verspreid in de zandige, waterrijke streken

van ons land. Soms in groot aantal, met

voorliefde aan hoogveenplassen en vennen

in boschrijke heidestreken, ook aan duin-

x plassen (Noordwijk a/Zee!), doch over 't

Fig 10. Med ns algemeen zeldzaam. Nog niet aangetroffen

CHARP. d. Caudale in de prov. Groningen, Friesland, Drente

appendices van en Zeeland. Uit Engeland en Denemarken

SA gezien. niet bekend.

ergroot (orig.).

ODONATA NEERLANDICA. IIS

L. barbarus FABRICIUS 1708.

Bovenzijde van het lichaam goudgroen of geheel rood-

koper-kleurig, minder sterk glanzend dan bij wrens. Mediane

thoraxnaad met een fijne gele, schouder-

naad met een zeer duidelijke rechte streep,

minstens 2 zoo breed als die over den

middennaad. Thoraxzijden geel met een

zeer fijn, slechts dorsaal even aangeduid

zwart lijntje over den zijnaad. Dorsum gi

van het abdomen metaalkleurig, laatste

segmenten doffer; basis der segm. geel

geringeld (breeder dan bij vzrens). De vlek

op segm. 2 is in den regel door een dun

langsstreepje in tweeën gedeeld. App. d 11

He tl). Zeer oude “gg. vertoonen op me ee

dezelfde plaatsen als bij verens, een dun zus FABR. g. Caudale

blauwachtig beslag. Lengte g' abd. 32 av. Appendices van boven

23 pt, 0.5; 2 abd. 31 av. 24 pt. 0.8 mM. genen Veter oonons))

Van midden- of eind Juli tot eind September (Augustus).

Zeer zeldzaam.

Bewoner van Zuid-Europa en het Middellandsche Zeegebied.

In Duitschland verbreid, doch overal zeldzaam. Deze soort,

die overigens ook in Belgié zeer zeldzaam is, werd gevonden

in de omgeving van Brussel, voorts bij Arlon, Longchamps

en Angleur en in de prov. Limbourg bij Lanklaer.

In Engeland werd darbarus slechts aangetroffen op het

eiland Alderney aan de kust van Normandië.

Uit ons land kennen we de volgende vindplaatsen:

Prov. Gelderland: Empe! Wolfhezen! Winterswijk,

24-VIII-1924, 1 d (J. KOORNNEEF)!

Prov. Zuid-Holland: Den Haag, Leiden, Katwijk,

Noordwijk.

Prov. Noord-Brabant: Ginneken! Huibergen, Io en

12-VII-1912, 2 PQ (leg. C. WILLEMSE)!

Prov. Zeeland: Middelburg, Domburg.

Verschillende, niet van een ! voorziene opgaven moeten

als zeer twijfelachtig worden beschouwd.

116 M. A. LIEFTINCK,

L. viridis VANDERLINDEN 1825.

Vleugels lang, pterostigma relatief groot, eenigszins ovaal,

randaderen dik, zwart. Bovenzijde van het lichaam fraai goud-

groen, veelal met koperkleurigen weerschijn, sterk glanzend.

Achterhoofd, evenals bij sponsa en dryas bronskleurig, bij

pas uitgekomen ex. echter geel. Mediane

thoraxnaad en schoudernaad voorzien van

een fijn geelachtig streepje; de streep over

den schoudernaad iets duidelijker dan die

over den middennaad. Thoraxzijden geel

met een doorloopende, zwarte zijnaad-

streep. Dorsum van het abdomen metaal-

groen, bases der segm. fijn geel geringeld;

laatste 3 segmenten bij het 9 verbreed,

eenigszins depres en sterk koperglanzend.

12 App. d (fig. 12). Lichte deelen van den

Bie 12, Bestes vids thorax en onderzijde van segm. 8, 9 en

VANDERL. d. Caudale 10 bij volwassen gd zeer dun blauwachtig

appendices van boven berijpt. Groote, slanke soort.

gezien. Vergroot (orig.) Lengte d abd. 36 av. 25 pt. 1.9;

Stab 7335 av 277 pt 7.90. mM:

Van half Juli—begin October (September) vrij algemeen

door het geheele land.

In verband met de hoogst eigenaardige en zeer afwijkende

levenswijze dezer soort !), vindt men vzrzdis het meest aan

water met overhangend struikgewas, vooral aan zeer lang-

zaam stroomende beken, doch ook aan stilstaand water, als

vijvers en vennen in zandige streken. In laagveenmoerassen

zeldzaam. De 9 verschijnen opvallend eerder dan de GE,

1) In den herfst steekt het 2 met behulp van haar ovipositor de eieren

groepsgewijs in den bast aan de onderzijde van takken en twijgen van

over het water hangende boomen en struiken (speciaal van Saëx, Syringa

en Myrica), waardoor eigenaardige gal-achtige opzwellingen worden ver-

oorzaakt. De in het voorjaar hieruit te voorschijn komende, van een

stevige huid voorziene z.g. „pronymp/t’, wringt zich uit het eihulsel en

geraakt door krachtige buig- en strekbewegingen tenslotte gewoonlijk

in het water; komt zij echter (wat doorgaans niet het geval is) op den

grond terecht, dan springt en spartelt zij net zoo lang, totdat het veilige

water is bereikt. [Een uitvoerige studie hieromtrent werd geleverd door

l'Abbé PIERRE: ,,L’éclosion des oeufs du Zeszes viridis VANDERLINDEN” ;

Ann. Soc. Entom. France, 1904, LXIII, pp. 477—484, geill.].

ODONATA NEERLANDICA. 100.077

meestal in de eerste helft van Juli; de volwassen dieren

vliegen dikwijls vrij hoog en rusten naar mijne bevindingen

gaarne op de bladeren van Fraxinus, Sorbus en Alnus uit.

Nog niet in de prov. Drente aangetroffen.

Deze soort is over geheel Midden-Europa en het Middel-

landsche Zeegebied verspreid, doch komt niet in Denemarken

voor en werd in Engeland slechts éénmaal gevonden (bij

Shenley in Herts).

L. dryas KIRBY 1890.

(L. nympha SELYS).

Forsch en gedrongen van bouw, in ’t bijzonder het 9.

Pterostigma d gitzwart, 2 bruinzwart, aan beide uiteinden

duidelijk fijn wit gezoomd. Bovenzijde van het lichaam

veranderlijk: goudgroen, roodkoperkleurig, òf wel thorax

en abdomen verschillend van kleur; sterk glanzend. Mediane

thoraxnaad bij het £ met een fijn geel streepje, dat op den

schoudernaad afwezig of sterk gereduceerd is. Thoraxzijden

heldergeel ; zwarte streep over den zijnaad bij het £ uiterst

fijn. Dorsum van het abdomen glanzend metaalkleurig,

segmentgrenzen bij het ® heldergeel; bronskleurige teekening

op segm. I bij het 2 breed, bijna rechthoekig. App. g (fig. 14).

Laatste segm. @ (fig. 13). Vleugeltusschenruimte, lichte

Fig. 13. Zestes dryas KIRBY. 9. Laatste abdo-

minaalsegmenten van terzijde gezien.

Vergroot (orig.).

Fig. 14. Lestes dryas KIRBY. g. Caudale appen-

dices van boven gezien. Vergroot (orig. 14

thoraxdeelen, segm. 1 en 2 voor ca. ?/, gedeelte, benevens

geheel segm. 8, 9 en Io bij volwassen dd van een dicht

blauw beslag voorzien. Lichaamslengte, vooral die der 28,

zeer variabel.

118 M. A. LIEFTINCK,

LengtesG abd: 30, av022 pt 12502) abd. 260-2422 may.

22—26.5, pt. 1.8 mM.

Van begin Juni—eind Augustus (Juli) niet gemeen, doch

op sommige plaatsen geregeld in aantal te vinden (Veluwe,

Achterhoek, Brabant, Limburg).

De soort schijnt in ons land zeer gebonden te zijn aan

open heiplassen en moerassen in de diluviale streken; zij

komt echter ook geregeld voor aan leemplassen en een

enkele maal in de duinen (Wassenaar). De robuuste en plompe

PQ treft men veelal ver van het water verwijderd, in de

omringende heide, aan, waar zij zich tusschen de heide-

struiken schuil houden.

De soort werd nog niet vermeld uit de prov. Groningen,

Friesland, Noord-Holland en Zeeland.

De levenswijze van deze, zoomede die der volgende soort,

werd uitvoerig beschreven door C. WESENBERG-LUND (442).

L. sponsa HANSEMANN 1823.

Slanker gebouwd dan dryas; 2 minder forsch en plomp.

Pterostigma d' zwartbruin, @ bruin. Bovenzijde van het

lichaam veranderlijk: goudgroen, roodkoperkleurig, of wel

thorax en abdomen verschillend van kleur, minder sterk

glanzend dan dryas. Mediane thoraxnaad bij het 2 met een

fijn geel streepje; dit op den schoudernaad duidelijker en

iets breeder. Thoraxzijden bruinachtig-geel; een zwarte streep

Fig. 15. Zestes sponsa HANS. 9. Laatste abdo-

minaalsegmenten van terzijde gezien.

Vergroot (orig.)

Fig. 16. Lestes sponsa HANS. dg. Caudale appen-

dices van boven gezien. Vergroot (orig.) 16

over den zijnaad ontbreekt bij het 9. Dorsum van het abdo-

men glanzend metaalkleurig; bronskleurige teekening op

segm. I bij het 2 smal en bovendien naar voren versmald.

ODONATA NEERLANDICA. II9

App. d' (fig. 16). Laatste segm. 2 (fig. 15). Vleugeltusschen-

ruimte, lichte deelen van den thorax, segm. I en 2 geheel,

benevens segm. 8, 9 en 10 bij volwassen dd dicht grauw-,

soms paarsachtig-blauw bestoven. Oude $2 in de vleugel-

tusschenruimte en aan de thoraxzijden dun paarsblauw berijpt

En ADEN MATE pr 1.2. OP abd. 20 av. 22,

perse 2 mM

Van begin Juli—October (Aug.) zeer gemeen door het

geheele land, op vochtige plaatsen in moerassen, aan vennen,

slooten en vaarten, zoowel in de laag- als in de hoogveen-

streken; ook aan de groote rivieren en soms in de duinen

(van Zuid-Holland en Texel).

Uit de prov. Zeeland nog niet bekend.

I. .Sub-fam. Agrioninae.

I. Platycnemis CHARPENTIER 1840.

Kop kort en zeer sterk in de breedte ontwikkeld; oogen

door een breedere tusschenruimte van elkaar gescheiden,

dan bij de overige Agrzonznae.

Lichaamskleur en donkere teekening op het abdomen bij

jonge individuen gedurende langen tijd onvolledig ontwik-

keld. Vlucht langzaam en onbeholpen.

Van de 4 Europeesche soorten komt 1 in Nederland en

1 in het aangrenzend gebied voor.

Overzicht der gd.

Schenen der beide laatste pootparen lancetvormig verbreed,

geelachtig van kleur. Grondkleur van het abdomen (ad.)

dorsaal oranje-geel, ventraal bruinachtig-geel. Segm. 1—6

zonder een spoor van donkere teekening . acutipennis SELYS.

Schenen der beide laatste pootparen zeer opvallend sterk

lancetvormig verbreed, wit van kleur. Grondkleur van het

abdomen (ad.) lichtblauw met iets lichtere onderzijde, (juv.)

bleek witachtig-geel of leemkleurig. Dorsum (fig. 17).

pennipes PALLAS.

Overzicht der 99.

Schenen der beide laatste pootparen niet verbreed.

Lichaamskleur als bij het g, doch segm. 2—6 dorsaal met

zwatte teekeningen tent 20 naculipennis SENS.

120 M. A. LIEFTINCK,

Schenen der beide laatste pootparen zeer opvallend lancet-

vormig verbreed, doch minder sterk dan bij het d. Dorsum

van het abdomen (fig. 18). . . . . . pennipes PALLAS.

(Plat. acutipennis DE SELYS 1841).

Grondkleur van het lichaam aanvankelijk oranje-geel, bij

volwassen dieren meer oranjebruin (rossig). Donkere figuren

op de laatste abdominaal-segmenten bij jonge individuen

onduidelijk en onvolledig ontwikkeld.

Monddeelen geelachtig; de overige lichte gedeelten van

den kop helder bruin-oranje. Dorsum van den thorax even-

zoo; onderzijde geelachtig. Pooten geel, bezet met stijve,

zwarte haren; dijen zwart gestreept. Vleugels een weinig

smaller en puntiger dan bij fennzpes. Pterostigma licht rood-

bruin. Segm. 7—9 bij het 4 met een smalle, bronskleurige

langsvlek, die in het midden door een fijn lengtestreepje

in twee helften is gescheiden; bij het volwassen @ is dezelfde

figuur ook aanwezig op segm. 2—6. Segm. 10 in beide seksen

geelachtig. Onderzijde van het abdomen geelachtig, boven-

zijde bruinachtig-oranjerood.

d' App. sup. aan de basis smaller dan bij pennipes en aan

den top van terzijde gezien diep ingesneden, de eindpunten

smal afgerond; app. inf. een weinig langer dan by peuutpes,

naar het einde zeer geleidelijk versmald, met zwarten top.

Lengte & abd. 26 av. 17.5; @ abd. 24.5 av. 21 mM.

Niet inlandsch. Deze soort bewoont Zuid-Europa en Noord-

Afrika.

In Midden- en Zuid-Frankrijk van ca. 20 Mei tot ca. 30 |

Augustus zeer gemeen aan rivieren en beken, doch ook aan

stilstaand water. In het Noorden werd zij reeds aangetroffen

in Normandië en wel in de omgeving van. Rouaan, bij

Pont-de-l’Arche aan de Eure en bij Poses. In België komt

zij niet voor, evenmin als in Duitschland en in de overige

noordelijke landstreken. Het voorkomen in ons land is hoogst

twijfelachtig.

Plat. pennipes PALLAS 1771.

Grondkleur van het lichaam aanvankelijk witachtig of

leemkleurig, bij volwassen dd lichtblauw tot helder groenachtig-

blauw; bij volwassen 29 leemkleurig of eenigszins groenachtig-

ODONATA NEERLANDICA. I21

geel. Donkere figuren op het abdomen in beide seksen in

jongen staat, onduidelijk en onvolledig ontwikkeld !).

Bovenzijde van den kop zwart. Een

smalle, blauwe verbindingslijn aan den

wortel der sprieten loopt aan beide

zijden tot aan den oogrand door. De

blauwe postoculairvlekken zijn tot eene

vrij breede, gebogen dwarsstreep met

elkaar en met den oogrand versmolten.

Prothorax zwart gevlekt. Thoraxdorsum

zwart, mediane naad met een uiterst

fijn lichtgekleurd lijntje; aan weers-

zijden van den breed zwart gezoomden

schoudernaad twee lichte lengtestrepen:

een breede antehumerale en een smal-

lere, naar voren afgebroken, posthume-

rale streep. Een zwart streepje over

den zijnaad is meestal duidelijk zicht-

baar, doch kan ook nagenoeg geheel

ontbreken. Pterostigma licht roodbruin.

Buitenzijde van dijen en schenen zwart

1) Dit pas langzamerhand te voorschijn komen

van het volledig teekenpatroon, heeft — speciaal

bij het genus Platycnemis — aanleiding gegeven

tot het onderscheiden van eenige vormen en

variéteiten, welke echter slechts als uitkleu-

ringsvormen zijn op te vatten. Als zoodanig

dient bijv. de var. albidella DEVILLERS van

Plat. pennipes beschouwd te worden, Oorspron-

kelijk werd deze soort door E. DE SELYS

LONGCHAMPS in twee vormen onderscheiden :

de var. lactea SELYS (= Agrion albicans LEACH

= albidella DEVILLERS) en de var, bilineata

SELYS (= Agrion corea LEACH). Eene uitvoerige

beschrijving van een groot aantal vormen,

vindt men in R. PUSCHNIG’S „Einige Beobach-

tungen an Odonaten und Orthopteren im

steirisch-kroatischen Grenzgebiete” (308), pp.

108—110. In verband met de opvattingen uit

den laatsten tijd van BENTIVOGLIO (29), en

anderen, is het te betreuren dat men er toe

is overgegaan deze uitkleuringsvormen ook te

benoemen. Vergelijk ook PUSCHNIG (309 en

310) en LEONHARDT (198), pp. 13—14.

Fig.17. Platycnemts pennt-

pes PALL, Dorsum van het

abdomen. g'. Vergr. (orig.)

Fig. 18. Platycnemis penni-

pes PALL. Idem. 2. (orig.)

122 M. A. LIEFTINCK,

gestreept. Schenen der beide achterste pootparen by het a

zeer opvallend, bij het © iets minder lancetvormig verbreed.

Randen der pooten met lange, stijve zwarte haren bezet.

Dorsum van het abdomen bij d en 2 ad. (fig. 17 en 18).

d. App. sup. aan de basis breed en dik, naar den top

geleidelijk smaller wordend en zwak ingesneden; app. inf.

bijna 2 X zoo lang als sup., tesamen een ovale tang vormend,

die aan de binnenzijde en aan den top zwart van kleur is.

oe Saas

esac

OTE

KES

SC TE

IRL

Fig. 19. Platycnemis pennipes 3. Vleugelpaar.

q = de vierhoek (quadrangulum). Vergroot (orig.)

Lengte d' abd. 28, av. 20; © abd. 28, av. 22 mM. Vleu-

gels (fig. 19).

Van begin Mei tot begin September (Juli) gemeen in het

O. en Z. van ons land, vooral aan langzaam stroomende

beken en op plaatsen, waar boschbeken in de groote rivieren

uitmonden. Aan de rivieren, bijv. aan de Maas, veelal in

gezelschap van Calopteryx splendens en Ischnura elegans.

Aan stilstaand water, bijv..aan vijvers die door struikgewas

zijn omgeven, ook een enkele maal, doch meestal in klein

aantal. De soort vliegt slecht en rust veel uit aan water- en

moerasplanten, waardoor zij dikwijls ten prooi valt aan grootere

en krachtiger soorten. (Vgl. noot op pag. 130).

Nog niet bekend uit Noord-Holland en Zeeland. In Dene-

marken zeldzaam.

2. Pyrrhosoma CHARPENTIER 1840.

Kop gewoon, achterhoofd bronskleurig. Lichaam rood,

met bronsachtig-zwarte teekening. Pterostigma eenigszins

ODONATA NEERLANDICA. 123

langwerpig, onduidelijk trapeziumvormig, soms iets grooter

dan de onderliggende cel.

De beide Europeesche soorten komen ook in Nederland

voor 1).

Overzicht der dd.

Appendices ongeveer even lang als segm. 10; app. inf.

diep tweelobbig. Pooten zwart. . . . . nymphula SULZ.

Appendices uiterst kort; app. inf. niet ingesneden. Pooten

Rode Celia Re SOS tenellum ‘PE VILL

2 Overzicht der 99.

Pooten zwart. Dorsum van den thorax met een lichtge-

kleurde lengtestreep over den schoudernaad . nymphula SULZ.

Pooten roodgeel. Dorsum van den thorax met geringe

aanduiding van een fijn geel lengtestreepje over den

Schoudernaad #2 1027.20, #2 tenellam DE VILE.

P. nymphula SULZER 1776 (mznzum HARRIS 1782).

Groote, forsch gebouwde soort. Pterostigma bruin, met

donkerder kern en zwarte randaderen. Vleugeladering zwart.

Bovenlip en clypeus citroengeel, met 2 zwarte dwarsstrepen ;

kop overigens donker zwartbrons; oogen rood. Achterrand

van den prothorax bij het d' breed rood gezoomd. Dorsum

van den thorax zwart, bij jonge ex. met groenachtigen brons-

glans ; schoudernaad bij het 2 met een breede, bij het 2 met

een smallere en donkerder roode langsstreep, in beide seksen

naar achteren in den vorm van een ! bijna steeds even

onderbroken. Over het stigma een ongeveer even breede,

niet geheel doorloopende roode, of geelroode streep ; epimeren

van den metathorax heldergeel. Onderzijde geelachtig met

zwarte teekening. Pooten zwart, coxae en trochanters echter

voor ’t grootste deel geel. Vleugelpunten, vooral bij oude

22, veelal eenigszins berookt. Abdomen &': segm. I dorsaal

zwart, lateraal geel; 2—6 helder bloedrood, segmentgrenzen

smal zwart; dorsum van 7, 8 en 9 zwart, de roode ringen

dezer segm. relatief breeder wordend, segm. 10 rood met

1) Ris (322) betwijfelt de juistheid om deze twee soorten tot één genus

te vereenigen; de generieke verwantschap lijkt eenigszins twijfelachtig.

124 M. A. LIEFTINCK,

2 basale, zwarte zijvlekjes. Appendices van boven gezien iets

korter dan segm. 10, zwart; app. inf. diep tweelobbig.

Abdomen 9: segm. 1 dorsaal zwart, lateraal geel; 2—6

rood, met apicale zwarte rugvlekken, naar voren plotseling

versmald en als allengs breeder wordende, smalle lengte-

strepen met den achterrand der vorige segm. verbonden.

Dorsum van 7, 8 en 9 zwart, 10 geelrood met 2 zwarte

basisvlekjes. 1) Cerci kort, roodgeel met zwarte punt.

Grootte zeer variabel. Eenste abd. 27 av. 21; Phbd 27

av. 22.5 mM.

Van begin Mei tot begin Juli (Juni) zeer gewoon door het

geheele land, met voorliefde aan stilstaand water, aan vijvers,

in de veenmoerassen, doch ook veelal aan langzaam stroo-

mende beken en aan leemplassen, waar de soort nog tot

midden Juli is aan te treffen.

By de Hollandsche Rading (U.) werd deze soort eens in

overweldigend aantal aangetroffen bij zonnig weer, op de

bloeituilen van Sorbus aucuparia, waar zij zeer waarschijnlijk

op buit loerde. (9-V-1920!!)

P. tenellum DE VILLERS 1789.

Kleine, tengere soort. Pterostigma bij het d rood, bij het

? roodachtig-geel.

d Het afhellend gedeelte van het voorhoofd, clypeus en

bovenlip helderrood; clypeus aan de basis smal zwart. Kop

overigens bronskleurig, oogen rood. Dorsum van den thorax

1) Soms is de zwarte rugteekening op segm. 2—5 zoozeer beperkt, dat

de apicale vlek tot een fijn dwarsstreepje is gereduceerd en slechts zeer

onduidelijk met den segmentrand is verbonden; in dezelfde mate worden

de smalle lengtestreepjes zeer onduidelijk.

Bij de 9 var. fulvipes STEPHENS (1836) zijn de pooten roodachtig en

is de donkere rugteekening op segm. 2—5 gereduceerd tot fijne dwars-

streepjes aan den top der segm., die echter los blijven van den segment-

rand. Niet inlandsch. In Engeland bij Folkestone en in Coombe-wood

bij Ripley. F. W. en H. CAMPION rekenen, m.i. ten onrechte, ook die

exempl. welke normale zwarte pooten hebben, doch overigens aan de

beschrijving der varieteit beantwoorden, tot de var. fu/vipes STEPH. (zie 59).

Bij de 9 var. melanotum DE SELYS (1876) |= Q var. aeneatum LUCAS,

Entomologist 33, p. 68, pl. 1, fig. 3, 1901 = Agrion lincolniensis STEPHENS

(1829)|, is de lichte teekening van het abdomen geel en het dorsum van

alle segmenten tot op smalle basaalringen bronsachtig-zwart van kleur.

Deze varieteit is bekend van Spanje, Corfu en Engeland (New Forest).

Zie ook CAMPION (59), LUCAS (218) en TUMPEL, p. 56 (424).

ODONATA NEERLANDICA. 125

donker, met ‚bronsglans; schoudernaad met een zeer fijn,

meestal slechts naar achteren duidelijk zichtbaar, geel langs-

streepje. Epimeren van den metathorax met een breede,

donkere langsvlek, welke dorsaal al of niet in verbinding

staat met een naar achteren breeder wordend streepje over

den zijnaad. Onderkant en zijden van den thorax bleekgeel,

eenigszins glanzend. Pooten roodgeel. Abdomen helderrood

zonder eenige aanduiding van donkere teekening; onderzijde

lichter van kleur. App. zeer klein, roodachtig; app. inf. niet

ingesneden, toegespitst.

2 Oogen bruinachtig-groen. Bij het ® zijn 3 vormen te

onderscheiden, welke door elkaar voorkomen, doch waarvan

geen tusschenvormen bekend zijn.

Type (DE VILLERS). Voorste gedeelte van den kop rood-

achtig-geel; postclypeus donker, anteclypeus licht van kleur;

bovenlip voor ’t grootste basale gedeelte donker. Schouder-

naad van den thorax voorzien van een fijn geel langsstreepje,

meestal geheel doorloopend. Abdomen: segm. 1 met ondui-

delijke zwarte rugvlek, segm. 2 en het basale °/,—-*/, gedeelte

van segm. 3 helderrood, einde van segm. 3 dorsaal, benevens

4—8 bronskleurig met geringe groene metaalglans; 9 basaal

zwartachtig, ro rood. De minst zeldzame der 3 vormen |).

® var. erythrogastrum DE SELYS 1876 (= var. rubratum

Lucas 1901). Voorste gedeelte van den kop helder rood;

postclypeus, evenals bij het o, slechts aan de basis smal

zwatt; bovenlip rood, in den regel met een klein donker

puntje in het midden. Schoudernaad van den thorax meestal

slechts gedeeltelijk van een fijn geel langsstreepje voorzien.

Abdomen, evenals bij het &, helderrood, zonder een spoor

van zwarte teekening; segmentgrenzen smal zwart.

2 var. intermedium DE SELYS 1876. Voorste gedeelte van

1) By 3 exemplaren uit Mook (L.), 18-VII-1923(!!) en 1 ex. uit Hatert

(G.), 22-VII-1923(!!), behoorende tot het type, doet zich nog de eigen-

aardigheid voor, dat de bronzen rugteekening op segm. 4, welke bij

het type van rand tot rand doorloopt, tot op een smalle, zeer onscherp

begrensde lengtestreep, over het midden, is gereduceerd. In België (bij

Genck in de prov. Limbourg), in Engeland (Dorsetshire) en in Zuid-

Europa, werden exemplaren van de Q var. melanogastrum DE SELYS

gevonden, waarbij de bovenzijde van alle abdominaalsegmenten donker

gekleurd is; de lichtere deelen zijn hier niet roodachtig, doch geel van

kleur (= var. aeneatum LUCAS, 1901).

126 M. A. LIEFTINCK,

den kop roodachtig-geel, donkere teekening als bij het type.

Schoudernaad van den thorax in den regel slechts met een

onduidelijk geel langsstreepje. Abdomen, evenals bij het &

helderrood, doch het apicale !/, gedeelte van segm. 5, 6

en 7, soms ook van segm. 8, met een onscherp begrensde

rugvlek.

Grootte nogal variabel. Lengte d' abd. 24.5, av. 17; © abd.

25.5, av. 18.5 mM.

Van einde Mei tot midden September (Juli) uitsluitend in

de diluviale hoogveenstreken, aan heiplassen en vooral aan

vennen; in genoemde streken niet zeldzaam, soms zelfs zeer

overvloedig. Zuidelijke soort, welke zich naar het oordeel

van verschillende onderzoekers gaandeweg uitbreidt naar

noordelijker streken. De noordelijkste posten in ons land

zijn in het Oosten de omgeving van Zuidlaren (D.) en in

het Westen het Soesterveen (U.). Niet bekend uit de prov.

Friesland, Groningen, Noord- en Zuid-Holland en Zeeland.

Ook reeds op vele plaatsen in het Zuiden van Engeland

aangetroffen. In Duitschland zeer zeldzaam ; zij werd gevonden

in de omgeving van Kassel, voorts bij Munster, Kösfeld en

Uffeler Moor in Westfalen, in de nabijheid van Bremen bij

Rönnebeck en in de Rijnprovincie op de Hildener Heide.

Uit Denemarken niet bekend. De soort is zeer gebonden

aan ondiep, stilstaand water, met vele waterplanten.

3. Erythromma CHARPENTIER 1840.

Kop normaal; achterhoofd bronskleurig, zonder lichte

vlekken. Lichaam van boven voor het grootste deel donker

van kleur; laatste segmenten bij het & gedeeltelijk blauw.

Vleugels spitser dan bij de overige genera; meerdere cellen

vijfhoekig, doordat M* en Cu! zich eerder in het netwerk

der aderen oplossen en bijaldien niet meer duidelijk in hun

verloop zijn te vervolgen. Pterostigma ongeveer ruitvormig,

soms langer dan de onderliggende cel. De vleugels worden

in rust dikwijls half uitgespreid gedragen !). Achterrand der

vleugels en vleugelpunten veelal dichter en fijner geaderd

1) Door dit en de beide voorgaande kenmerken, sluit zich het genus

nader bij de sub-fam. der Zesfinae aan dan bij de-overige Agrioninae

het geval is.

ODONATA NEERLANDICA. 127

dan het overige deel. De beide Europeesche soorten komen

ook in Nederland voor.

Overzicht der dd.

Kleine, slanke soort. Appendices (fig. 20). Pooten van

binnen geelachtig, buitenzijde zwart. Thorax met doorloo-

pende antehumeraalstrepen . . . . . viridulum CHARP.

Grootere, forsche soort. Appendices (fig. 21). Pooten zwart;

coxae en trochanters licht van kleur. Antehumeraalstrepen

ome Ze ec ET Majas HANSEM,

Overzicht der 99.

Thorax met doorloopende, groene antehumeraalstrepen.

Oogen uitpuilend, epicranium naar achteren sterkt verdikt.

Kleine, slanke soort. . . . . . . . Viridulum CHARP.

Thorax slechts bij uitzondering met niet onderbroken ante-

humeraalstrepen; in den regel zijn deze achter het midden

in den vorm van een uitroepteeken onderbroken en steeds

heldergeel van kleur. Groote, forsche soort . najas HANSEM.

E. viridulum CHARPENTIER 1840.

Kop bronskleurig, in de breedte ontwikkeld; epicranium

sterk naar achteren uitpuilend. Oogen zeer groot.

3. Voorhoofd, anteclypeus en monddeelen, benevens de

oogen, bij volwassen ex. rood. Achterrand van den prothorax

iets opgericht, ongeveer half-cirkelvormig, in het midden

met eene zwakke inbochting en fijn geel

gezoomd. Thorax eenigszins driehoekig, naar

achteren versmald, dorsum bronskleurig-

zwart; antehumeraalstrepen niet onderbro-

ken, naar achteren gaandeweg smaller wor-

dend, geelachtig-bruin van kleur; thoraxzijden

helder blauw. Pooten geelachtig, buitenzijde

zwart gestreept. Abdomen slank; segm. I en

2 helderblauw; segm. 1 met een zeer klein, Fig. 20. Exythrom-

rechthoekig basisvlekje, dorsum van 2 met ma viridulum

een breede, naar achteren versmalde vlek, CHARP. &. Laatste

p abdominaalseg-

ongeveer in den vorm van een omgekeerde menten. Vergroot.

klok. Segm. 3—8 met bronzen rugvlekken, (orig.)

die naar voren de segmenten niet geheel innemen; 9 geheel

128 M. A. LIEFTINCK,

blauw, 10 blauw met een zwarte rugvlek. Zijden en onder-

kant van segm. 3—8 geelachtig.

App. sup. iets korter dan segm. 10, met concaven binnen-

rand en spitsen basaaltand, zwart; app. inf. uiterst kort,

scheef afgeknot.

Volwassen ex. vertoonen in de vleugeltusschenruimte en

op segm. I en 2 een dun blauw beslag.

2. Lichte deelen van den kop groenachtig-geel. Oogen van

boven goudbruin, onderzijde groenachtig. Achterrand van

den prothorax als bij het &. Antehumeraalstreep smal, doch

niet onderbroken en volkomen recht, evenals de thoraxzijden

groenachtig. Abdomen slank; dorsum van segm. I—8 brons-

kleurig-zwart, uitgezonderd smalle, lichte basaalringen; 9 en

IO met veranderlijke rugvlek. Zijden van segm. 1—3 blauw-

groen, van 4—-8 groenachtig-geel en van 9— Io weder blauw-

groen. Vorm en teekening overigens als bij het &.

Lengte d' abd. 24.5, av. 18; 9 abd. 24.5, av. IQ mM.

Van half Juli tot midden of eind Augustus, op dezelfde

plaatsen als £. najas Zeer zeldzaam. Het eenige inlandsche

exemplaar, een onuitgekleurd &, werd gevangen bij Heerlen

(L.), VI-1917 (C. WILLEMSE) !). Bewoner van Zuid-Oost Europa

en midden-Azié. In Belgié zeldzaam, doch vroeger op ver-

schillende plaatsen aangetroffen: Curange, Genck en Bolder-

berg in de prov. Limbourg; Hasselt en Longchamps-sur-Geer

in de Kempen en verder bij Ixelles en in de omgeving van

Ostende. In Duitschland zeldzaam en zeer lokaal. Zij werd

gevonden bij Munster in Westfalen en by Frankfort a. M.;

in de Rijnprov. bij Krefeld, in Brandenburg bij Buckow en

in de omstreken van Cassel en Marburg (a. d. Lahn) in

Hessen. Uit Engeland en Denemarken niet bekend.

E. najas HANSEMANN 1823.

Kop bronskleurig, minder sterk in de breedte ontwikkeld,

epicranium niet zoozeer uitpuilend, oogen minder groot dan

bij verzdulum.

1) Een vermoedelijk inheemsch g' exemplaar bevindt zich in het Museum

v. Nat. Hist. te Leiden (coll. VAN DER WEELE); vindplaats: Nederland,

en gedetermineerd als Agrion puella L. (HERKLOTS? SNELLEN VAN

VOLLENHOVEN?) In dezelfde collectie bevindt zich ook een g' uit Luik

(DE SELYS).

ODONATA NEERLANDICA. 129

d.. Voorhoofd, anteclypeus en monddeelen, evenals de

oogen bij volwassen dieren helder wijnrood. Achterrand van

den prothorax opgericht, ongeveer halfcirkelvormig, zonder

lichtgekleurden zoom. Thorax normaal, dorsum zwartbrons;

antehumeraalstreep in den regel geheel afwezig, soms ventraal

nog als een kort, vuilgeel streepje zichtbaar. Thoraxzijden

helderblauw ; vleugeltusschenruimte eveneens

blauw gevlekt. Pooten zwart, meestal de

binnenzijde der dyen geel. Abdomen robuust,

segm. 1 en 2 helderblauw; segm. I met een

smal, rechthoekig basisvlekje, dorsum en

zijden van 2 donker, een latero-dorsaal drie-

hoekig basisvlekje blauw. Segm. 3—8 dorsaal

glanzend bronskleurig, 9—10 geheel blauw.

Onderzijde van segm. 3—8 geelachtig-groen.

App. sup. iets korter dan segm. 10, met re SE: LIA

ma najas DANS. d'.

convexen binnenrand en grooten, afgeknotten Laatste abdomi-

basaaltand (van boven gezien nauwelijks naalsegmenten.

zichtbaar), zwart; app. inf. zeer kort, het Vestes

einde opgericht en spits.

Volwassen ex. vertoonen in de vleugeltusschenruimte en

op segm. I—8 een dun blauwachtig beslag. Vleugelpunten,

vooral die der achtervleugels, soms eenigszins berookt.

©. Lichte deelen van den kop groenachtig-geel; bovenlip

oranje. Oogen van boven goudbruin, onderkant groenachtig.

Achterrand van. den prothorax opgericht, ongeveer halfcirkel-

vormig, in het midden met een klein, omgeslagen en geel

gezoomd plaatje, daardoor van boven gezien, gelobd. Thorax

met vrij smalle antehumeraalstrepen, meestal in den vorm

van een uitroepteeken onderbroken, doch soms tot een zeer

smal streepje en een punt gereduceerd. Een enkele maal

ook veel breeder, recht en, evenals bij verzdulum, niet onder-

broken, heldergeel of iets groenachtig-geel van kleur (£ ab. c.

latistrigis PUSCHNIG). !) Exemplaren waarbij de antehumeraal-

1) By een reusachtig groot juv. @, behoorende tot deze aberratie, is de

antehumeraalstreep bijzonder breed; ook is het pterostigma in de beide

achtervleugels opvallend groot. De lichaamslengte van dit ex. bedraagt

42 mM.; abd. 32, av. 26, pt. 1.5 mM. (Ankev. plassen, 14-VII-1920,

leg. MIJNSSEN).

130 M. A. LIEFTINCK,

streep geheel afwezig is, zijn mij niet bekend. Thoraxzijden

groenachtig-geel; vleugeltusschenruimte helder blauw gevlekt.

Pooten zwart, dijen en schenen voor een groot deel geel.

Abdomen zeer forsch, dorsum van alle segmenten, uitge-

zonderd smalle, basale ringen, glanzend bronskleurig-zwart.

Zijden groenachtig, onderzijde meer geel. Bij volwassen 99

zijn de vleugelpunten eenigszins berookt, de antehumeraal-

strepen verdonkerd en de lichte, dorsale ringen der segmenten

blauw. Lengte d abd. 26.5, av. 21; ® abd. 28, av. 23 mM.

Van begin Mei tot eind Augustus (Juni) door geheel

Nederland gemeen, soms in groot aantal aan stilstaand water,

vooral aan vennen en moerassige vijvers en poelen in de

hoog- en laagveenstreken, waar de dd zich met groote voor-

liefde ophouden op plaatsen, waar het wateroppervlak bedekt

is met de drijvende bladeren van Vymphaea, Potamogeton

en Zemnanthemum.Y) Bij het uitkomen „en masse” in het

voorjaar, vliegen de dieren (in ’t bijzonder de 9%) bij voor-

keur in de toppen van hoog struikgewas, zooals van Fraxinus

en Alnus. In vergelijking met vele andere Agrioninae, vliegt

najas veel beter en sneller, soms vrij hoog en over betrek-

kelijk groote afstanden; ook is hij een geducht roover. ?)

Uit de prov. Zeeland nog niet bekend.

4. Nehalennia SELYS 1850.

Vleugels glashelder, relatief zeer breed en naar het uiteinde

sterk afgerond, in verhouding tot de lengte van het lichaam

zeer kort. Adernet wijdmazig, relatief met een minimum aan

dwarsaderen. Vleugelcellen meerendeels vierhoekig, ptero-

stigma rhombisch of ongeveer vierkant. Lichaam uiterst smal

en zeer slank; dorsum van thorax en abdomen metaalkleurig-

groen, fraai glanzend; onderzijde licht van kleur.

De eenige in Europa voorkomende soort, is ook in Neder-

land gevonden.

1) In het Choorven bij Oisterwijk nam ik de 99 waar, terwijl deze,

in groote hoeveelheid bijeen en steeds vergezeld door de oid’, de eieren

afzetten in de ondergedoken of boven het water uitstekende bloeistengels

van Utricularia vulgaris L. (6-VIII-1921).

2) Eenmaal ving ik aan het Overijsselsch kanaal bij Deventer een zeer

forsch 9, dat bezig was een 9 van Platycnemis pennipes PALL. te ver-

orberen! (2-VI-1922).

ODONATA NEERLANDICA. 131

Kop in de breedte ontwikkeld, zeer smal. Achterhoofd

zwartbrons, postoculairvlekken smal, tot een blauw dwars-

streepje met elkaar vereenigd. Prothorax lang en smal, achter-

rand iets opgeheven, in ’t midden met een flauwe uitranding,

evenals de bovenzijde van thorax en abdomen glanzend

metaalkleurig-groen. Thorax zeer dun, naar achteren weinig

versmald; dorsum geheel metaalkleurig-groen, met fraaien

glans. Antehumeraalstrepen afwezig. Pooten witachtig, dijen

en schenen gedeeltelijk zwart gestreept, tarsen donkerder.

d. Abdomen lang en uiterst dun; segm. 8 voorzien van

een naar voren pijlvormig versmalde, helderblauwe vlek, die

de achterhelft van het segment inneemt; segm. 9 geheel

blauw, met twee donkere basisvlekjes aan weerszijden. Segm.

10 blauw, hoogstens met twee donkere stippen aan de basis;

achterrand met twee korte, afgeknotte, van 3 fijne tandjes

voorziene uitsteeksels in het midden. App. sup. iets diver-

geerend, een weinig langer dan de helft van segm. 10,

donker van kleur; app. inf. zeer klein, wit.

d juv. Gezicht paarsachtig-wit. Oogen van boven donker-

blauw, van onderen helder blauw; bij pas uitgekomen ex.

met paarsachtige nuanceering. Thoraxzijden bleek lichtblauw,

met een paarsachtig tintje; onderzijde en lichte deelen der

pooten bijna zuiver wit. Abdomen: onderkant niet geheel

zuiver wit. Segm. Io, vlekken op de bovenzijde van 8 en 9,

onderzijde van 9 en de achterste helft van 8 levendig blauw

van kleur. Pterostigma wit met grijsachtige kern.

d ad. Gezicht helder groengeel. Oogen van boven donker

goudbruin, van onderen — scherp afgezet — groengeel. Thorax-

zijden helder blauwgroen: evenals een fijn streepje tegen den

voorvleugel over den schoudernaad. Onderzijde en lichte

pootdeelen zuiver krijtwit. Abdomen: onderkant van segm.

I en 2 geelgroen, 4—7 heldergeel, 8—10 helderblauw;

dorsum van 10 en lichte deelen van 8 en g blauw. Vleugel-

membraan bleekgeel, vooral in het costaalveld. Pterostigma

roodachtig-geel, met donkerder kern.

Q. Hier zijn 3 vormen te onderscheiden: een blauwe, een

groene en een oranje vorm. De blauwe vorm vertoont de

grootste overeenkomst met de kleur van het volwassen d,

doch is waarschijnlijk een overgang naar de volkomen uit-

132 M. A. LIEFTINCK,

gekleurde groene vorm, welke te vergelijken is met het

meerendeel der inheemsche, volwassene Agrzou-29.

Blauwe vorm. — Gezicht helder lichtblauw. Oogen van

boven donkerblauw, van onder helder lichtblauw, met een

groenachtig tintje. Thoraxzijden van dezelfde kleur als de

onderzijde der oogen; onderzijde en lichte pootdeelen wit.

Abdomen van onderen licht grauwgroen, segm. I en 2

blauwachtig. Lichte teekening van segm. 8—10 levendig

blauw, eenigszins groenachtig getint. Pterostigma helder

grauwgeel. |

Groene vorm. — Gezicht helder geelachtig-groen of geel.

Oogen van boven zwartgroen, eenigszins bruinachtig, van

onderen helder geelgroen. Thoraxzijden helder geelwit tot

groenachtig wit; onderzijde wit. Pooten heldergeel. Abdomen

van onderen heldergroen tot geelachtig-groen. Lichte deelen

van segm. 8—10 dof grauwgroen, soms ietwat oranjegroen.

Pterostigma heldergeel.

Oranje vorm. — Gezicht bruingeel of eenigszins oranje.

Oogen van boven zeer donker goudbruin, van onderen leven-

dig groen tot heldergeel; de beide kleuren scherp van elkaar

gescheiden. Thoraxzijden helder bruin-oranje. Pooten van

dezelfde kleur, doch nog iets levendiger van tint. Onderzijde

wit. Onderkant van het abdomen op segm. I en 2 bruin-

oranje, 3—6 heldergeel tot vuil oranje-bruin, lichte deelen

van 8—10 bruin-oranje. Pterostigma helder lichtbruin; vleugel-

membraan geelachtig, vooral in het costaalveld. !)

Penctettabd 2m Bh 13: senad avan Ann

Deze zeer belangwekkende soort, de kleinste der Europee-

sche Odenaten, bewoont in onze streken van Juni tot Augustus

de uitgestrekte hoogveenmoerassen in het Zuiden des lands,

') In eene uitvoerige studie over de kleurvariaties van Vehalennia

speciosa, waaraan de bovenstaande beschrijvingen der 3 vormen bij het

Q dezer soort in hun geheel zijn ontleend, wijdt Dr. F. Ris de aandacht

aan het vraagstuk in hoeverre deze drie vormen, of — strikter genomen -

de blauw-groene en de oranje vorm uit elkaar zouden zijn ontstaan, Het

is waarschijnlijk, dat de oranje vorm, zooals deze ook bekend is by de

dimorphe 92 van het genus /schnura, in eerste instantie als uitkleurings-

vorm optrad, zooals dit nog het geval is bij NVeAalennia. Hieruit zou

— secundair — eene eigenlijke variëteit ontstaan zijn, welke door reductie

en verschuiving van de zwarte teekening, nog sterker van het J'-type

zou zijn afgeweken, Vgl. RIS (321).

ODONATA NEERLANDICA. 133

waar zij zich ophoudt tusschen de dichte vegetatie van Carex

en Æguisetum. Volgens DE SELYS vliegt Mehalennia zeer lang-

zaam en onbeholpen en valt in ’t geheel niet op, zoodat zij

in de meeste gevallen onopgemerkt blijft. In ons land werd

zij nog slechts op eenige zeer bepaalde plaatsen gevonden,

nl. 1 $ bij Doetinchem (G.), VII-1899 en in aantal in de

omgeving van den Plasmolen by Mook (L.) op 23-VI-1912

(leg. Prof. DE MEIJERE). Ook werd zij dicht bij de Duitsche

grens, nabij Frasselt, gevangen. !) In Duitschland sporadisch:

Bürgerhorst in Mecklenburg, Lüneburg in Hannover, Weese

bij Goch en Ludwigshafen in de Rijnpalts. In de Belgische

Kempen was ÂVehalennia indertijd gemeen bij Vogelsanck

(8—30-VI, DE SELYS); ook werd zij aangetroffen bij Maeseyck,

Genck en Stockroye in de prov. Limbourg. Uit Engeland

en Denemarken niet bekend, doch zeer zeldzaam in Zuid-

Zweden (bij Lund in Skane en in Ostergötland)

speciosa CHARPENTIER 1840.

5. Ischnura CHARPENTIER 1840.

Kop groot; bovenzijde van kop, thorax en abdomen donker,

soms met veel lichte teekening. Postoculairvlekken doorgaans

cirkelrond, bij bepaalde vormen geheel afwezig, òf wel buiten-

gewoon groot en bovenop den kop met elkaar versmolten.

Vleugels relatief zeer kort (d‘) en vrij smal. Pterostigma klein,

bij het & in den voorvleugel proximaal zwart, distaal wit;

bij het 9 éénkleurig. Laatste segmenten van het abdomen

in den regel in beide seksen gedeeltelijk of geheel licht van

kleur. 8° sterniet bij het 2 met een duidelijken, naar achteren

gerichten doorn. 10° tergiet bij het d samengeknepen en

opgericht. |

De 22 van alle bekende soorten van dit genus vertoonen

een zeer typische kleuren-dimorphie: twee in kleur en teeke-

ning zeer verschillende vormen — een groene en een oranje

vorm — komen naast elkaar voor, doch zijn door een aantal

overgangsvormen met elkander verbonden. Het is echter zeer

1) Deze opgave is ontleend aan het werk van Dr. O. LE Rol (3375

»in Holland an der deutschen Grenze nahe Frasselt (leg. AERTS)”.

(loc. cit. p. 17). Stellig wordt hiermede de vindplaats aan de grens van

het ,,Reichswald” bedoeld!

134 M. A. LIEFTINCK,

waarschijnlijk, dat enkele dezer overgangsstadia geen uit-

kleuringsvormen zijn; bij /. pumilio mag dit wel als vast-

staand worden aangenomen.

Van de 4 Europeesche soorten komen 2 in Nederland voor.

Overzicht der oc.

Segment 8 geheel blauw van kleur. Dorsum der overige

segnenten donker (fig. 22). Achterrand van den prothorax

in een smal-rechthoekig, steil opstaand, mediaan plaatje

uitgetrokken. . 955.29.) -) elegans VANDERE.

Het apicale '/, gedeelte van segm. 8, benevens segm. 9

blauw van kleur. Dorsum der overige segmenten donker

(fig. 23). Achterrand van den prothorax als een vlak, eenigs-

zins uitgebocht plaatje, slechts weinig opgericht

pumilio CHARP.

Overzicht der 99.

Achterrand van den prothorax in den vorm van een klein,

ongeveer vierhoekig mediaan plaatje uitgetrokken, minder

steil opgericht dan bij het d. Segm. 8 nimmer geheel donker

zwartbrons, zooals de bovenzijde der overige segmenten; in

sommisensevallengechtenzeenmverdonkescd En

elegans VANDERL.

Achterrand van den prothorax als een vlak, eenigszins

uitgebocht plaatje zeer weinig opgericht. Dorsum van segm. 8

steedsazwant (e ES a eee coe MPU! GEAR,

I. elegans VANDERLINDEN 1823.

d. Vleugels relatief kort, pterostigma klein, in den voor-

vleugel proximaal zwart, distaal vrij scherp afgescheiden, wit;

in den achtervleugel geelachtig. Kop groot, lichte teekening

aan clypeus en monddeelen bij volwassen ex. helder blauw;

postoculairvlekken ver uiteenstaand, meestal cirkelrond en

helder blauw van kleur. Prothoracale schub van achteren

aan de basis sterk verdikt, procoel. Thorax dorsaal zwart,

latero-ventraal blauw of blauwgroen; de rechte, in den regel

smalle antehumeraalstrepen doorloopend, eveneens helder

blauw. Abdomen zeer lang en uiterst slank, van segm. 4 af

gaandeweg iets breeder wordend. Segm. 1 met smalle, donkere

ODONATA NEERLANDICA, 135

vlek, dorsum van 2—7 glanzend zwartbrons, 8 helderblauw,

9 en 10 donker. Overigens segm. I en 2 blauw, 2—7 geel-

achtig-groen, segmentgrenzen geel, 8-—10 blauw. De verheven

achterrand van segm. 10 van achteren gezien breed, zadel-

vormig en met uitstekende hoeken. App. sup.

zeer kort, afgeknot; app. inf. iets korter dan

segm. 10, cylindrisch en recht; aanvankelijk

sterk divergeerend, aan den top iets naar

binnen gebogen, afgerond en zwart.

Bij onuitgekleurde dd vertoonen zich

groene, blauwe en violette kleuren, in alle

mogelijke combinaties.

Q. Vleugels minder kort; pterostigma klein,

geelachtig. Achterrand van den prothorax in

een klein, opgericht, ongeveer vierhoekig Fig. 22. /schnura

plaatje uitgetrokken, van boven meestal dui- %£%%5 VANDERL.

Mera d'. Segm.8—10 van

delijk ingesneden; soms evenwel nagenoeg het abdomen, ver-

afgerond. groot (orig.).

Van deze, zoowel als van de volgende soort, worden twee

hoofdvormen onderscheiden, een normale en een, meestal

zeldzamere, heteromorphe vorm, dewelken aan kleur en

teekening zijn te herkennen. Beide vormen vertoonen een

opmerkelijk aantal kleurvariaties, die echter veelal berusten

op verschil in leeftijd. De normale vorm kan nog zijn hom o-

chroom (overeenstemmende met de kleur van het &) of

wel heterochroo m.

Type (normale vorm). Postoculairvlekken klein, meestal

cirkelrond. De rechte, doorloopende antehumeraalstrepen iets

breeder dan bij het d; de humerale zwarte streep scherp

aangeduid. 1. Adult-homochroom. Lichte deelen van

kop en thorax helder blauw; zwarte rugvlekken der eerste

twee abdominaalsegmenten naar voren niet versmald, overi-

gens blauw van kleur; segm. 3—6 latero-ventraal geel, 7— 10

lateraal, 8 geheel blauw. 2. Adult-heterochroom. Lichte

deelen van kop en thorax groenachtig-geel ; zwarte rugvlekken

der eerste twee abdominaalsegmenten naar voren min of

meer versmald, overigens segm. I— 10 latero-ventraal vuilgeel,

segm. 8 bruingeel, soms zeer verdonkerd en dan nagenoeg

zwart van kleur. 3. Juv. Lichte deelen van kop en thorax

136 IMSA LIEFTINCK;

diffuus violet; thorax ventraal geel. Zwarte rugvlekken op

de beide eerste abdominaalsegmenten naar voren veelal ver-

smald, overigens lichtpaars; segm. 3--6 latero-ventraal geel,

7 en 9 lateraal-, 8 geheel blauw van kleur.

Heteromorphe vorm. Postoculairvlekken vrij groot,

rondachtig, slechts door een zeer smal streepje van het licht-

gekleurde achterhoofd gescheiden. Lichte deelen van kop,

thorax en meestal ook van het abdomen wisselend van helder

oranje-geel tot bruin-oranje. Thorax dorsaal met een naar

achteren versmalde, zwarte streep; de lichte antehumeraal-

strepen zijn met de thoraxzijden versmolten, aangezien de

humerale zwarte streep ontbreekt, of hoogstens nog als een

diffuse veeg flauw is aangeduid. Zwarte rugteekening op

segm. I en 2 variabel, in den regel naar voren versmald;

segm. I—7 en 9—10 ventraal vleeschkleurig, 8 geheel vleesch-

kleurig-oranje, of — bij oude ex. — sterk verdonkerd. By

jonge, onuitgekleurde dieren, is segm. 8 lichtblauw van kleur.

Lenster gl abd. 25, av. 16; 2 abd? 24, av. 13 mV. iGrootte

variabel. !)

Deze, zeer bekende, soort is van eind April tot begin

October (Juni en Augustus) overal in ons land uiterst alge-

meen, op alle plaatsen waar maar water is, ook aan stroomend

water en langs de groote rivieren; op de laatstgenoemde

localiteit veelal in gezelschap van Platycnemis pennipes.

Ischnura elegans is de eenige soort, die het heele zomer-

halfjaar in geheel Nederland, dikwijls in zeer groot aantal,

wordt gevonden — ook op plaatsen, waar men geen andere

soorten aantreft.

In gunstige jaren, zooals 1921, 1922 en 1924, waarschijnlijk

twee generaties. De larven schijnen ook uit eenigszins brak

water tot ontwikkeling te kunnen komen. Ook bekend van

Texel (RITSEMA Bos en LIEFTINCK) en Terschelling (VETH

en Me Gir.)

I. pumilio CHARPENTIER 1825.

d. Lichaam kort en eenigszins gedrongen; vleugels relatief

breeder dan bij elegans en met meer afgeronden top. Ptero-

_ 1) Bij Winterswijk werd een zeer klein &' gevangen: abd. 21, av. 14

mM. (2-VII-1921!!)

ODONATA NEERLANDICA. 097

stigma klein, in den voorvleugel proximaal zwart, distaal

vrij scherp begrensd, wit; in den achtervleugel geelachtig.

Kop vrij groot; lichte teekening van clypeus en monddeelen

bij volwassen ex. helder blauwgroen; postoculairvlekken ver

uiteen staand, cirkelrond en helderblauw. Prothorax naar

achteren met een blauwen randzoom, volkomen afgerond

en nauwelijks opgericht. Thorax dorsaal zwart, lateraal en

ventraal meer groenachtig-geel; de rechte, in den regel smalle

antehumeraalstrepen doorloopend, eveneens helderblauw.

Abdomen slank, korter dan bij elegans, in het midden niet

of zeer weinig versmald; dorsum van segm. I—7 glanzend

zwartbrons, het basale ?/,—%/, gedeelte van segm. 8 donker,

overigens blauw, 9 geheel helderblauw, in den regel met 2

fijne, zwarte stippen; 10 donker van kleur.

Overigens segm. I en 2 blauwgroen, 3—7

geelachtig-groen, 8— 10 blauw. De verheven

achterrand van segm. Io als bij elegans.

App. sup. ca. half zoo lang als segm. 10,

stomp afgerond, grootendeels geel; app. inf.

iets korter dan segm. 10, cylindrisch en iets

naar boven gebogen, zwak convergeerend,

geel met zwarte punt.

9. Lichaam korter en gedrongener dan

bij elegans; vleugels relatief langer. Ptero- We eats

E pumilio CHARP d'.

stigma vrij groot, in den voorvleugel hooger Segm. 8—ro van

dan in den achtervleugel. Kop relatief klein het abdomen, ver-

en afgerond. Prothorax naar achteren met groot One)

een lichtgekleurden randzoom, in ’t midden duidelijk uitge-

bocht, iets opgericht en zeer zwak uitgerand.

De beide hoofdvormen zijn door een aantal overgangs-

vormen met elkander verbonden, waarschijnlijk ten deele

berustend op verschil in leeftijd.

Type (normale vorm). Grasgroen, met donker-brons-

kleurige teekening. Kop en thorax overwegend licht van

kleur. Clypeus en monddeelen geel, de clypeus met een

donkere T-vormige vlek; voorhoofd groen. Oogen bruingeel,

boven op den kop door een zwarte, naar achteren verbreede,

streep met elkaar verbonden. Postoculairvlekken zeer ver-

groot, grasgroen van kleur; met elkaar en met het groen-

138 M. A. LIEFTINCK,

gele achterhoofd een groot gedeelte van den kop in beslag

nemend.

Prothorax met een zwart middenvlekje. Thorax, uitgezon-

derd een smalle, zwarte streep over den middennaad, geheel

licht blauw-groen ; humerale zwarte streep ontbrekend. Onder-

zijde heldergeel. Vleugeladering zeer fijn; pterostigma licht

geelachtig-wit.

Abdomen segm. I en 2, soms mede het basale 1/, deel

van segm. 3 groen; dorsum van segm. 4— 10 donker; abdomen

lateraal groen, ventraal geel. In sommige gevallen is de

humerale zwarte thoraxstreep nog zeer flauw en onduidelijk

zichtbaar, in den vorm van een donkerder-groene veeg; in

dit geval is een gedeelte van segm. I en 2, eveneens ondui-

delijk, donker geteekend.

Q var. aurantiaca DE SELYS (= heteromorphe vorm).

Pterostigma, evenals de zeer fijne vleugeladering, zeer licht

oranje. Kleur en teekening als bij het type, doch inplaats

van groen en geel, helder oranje; onderijde oranje geel,

pooten eveneens grootendeels oranje. Segm. 1 met een zeer

klein zwart basisvlekje, segm. 3 steeds voor ca. !/, gedeelte

helder oranje van kleur. De oranje kleur, inzonderheid op

het dorsum van thorax en drie eerste abdominaalsegmenten,

is intensiever en scherper afgescheiden van de bronzen

teekening der overige deelen, dan bij de overeenkomstige

vorm van /. elegans het geval is.

De, in ons land, minst zeldzame vorm, is een bijna geheel

verdonkerde overgangsvorm, welke als eindstadium beschouwd

moet worden van een reeks kleurvariaties, die het type met

dezen extremen vorm verbinden.

Lichte deelen van den kop vuil groenachtig-bruin; posto-

culairvlekken of volkomen afwezig en vervangen door een

bronsachtig-zwart, of zeer verdonkerd en daardoor slechts

flauw zichtbaar. Dorsum van den thorax zwartbrons met

olijfbruine nuancen, in den regel nog met een flauwe aan-

duiding van zeer donker olijfbruine antehumeraalstrepen ;

zijden lichter, gaandeweg in vuil olijfgroen of groenachtig-

bruingeel overgaand. Vleugeladering donkerder en minder

fijn dan bij het type; pterostigma licht bruingeel. Abdomen

dorsaal donker zwartbrons, lateraal vuilgroen van kleur;

ODONATA NEERLANDICA. 139

onderzijde geelachtig-groen. Lengte & abd. 23, av. 161/,;

® abd. 23, av. 18 mM.

Het voorkomen dezer merkwaardige soort in ons land,

was tot voor korten tijd nog zeer onvoldoende bekend; in

de laatste jaren echter is zij op eenige zeer lokale plaatsen,

verspreid over een groot deel van Nederland, teruggevonden.

Van begin Juni tot begin Augustus bijna uitsluitend aan

leemplassen in het O. en Z. van ons land; op deze plaatsen

niet zeldzaam en steeds in groote menigte bij elkaar. Bij

hooge uitzondering aan heiplassen en diepe poelen in de

hoogveenstreken. In Duitschland sporadisch (omgeving van

Hamburg, Bremen, Lüneburg en Hannover). Op vele plaatsen

in België aangetroffen. In Engeland voornamelijk in het

Zuiden. Uit Denemarken nog niet bekend, doch wèl aan-

getroffen op het eiland Helgoland. |

In ons land kennen we de volgende vindplaatsen:

DIe.

Prov. Drente: Eext, 6-VI-1922, I ex. aan een heipoel!!

» Gelderland: Winterswijk !!

» Limburg: Belfeld!! Reuver!!

On dey pe.

Prov. Limburg: Belfeld, 22-VI-1922, 1 ex.!!

Donkere- en overgangsvorm.

Prov. Gelderland: Winterswijk!! Epe, 11-VIII-1920, I ex.

aan een heipoel!!

Prov. Limburg: Belfeld!! Reuver!!

Var. aurantiaca DE SELYS.

Prov. Drente: Eext, 6-VI-1922, I ex. aan een heipoel!!

» Gelderland: Winterswijk!!

» Limburg: Plasmolen, 23-VI-1912, I ex. (DE MEIJ.)!,

Belfeld!!

6. Enallagma DE SELYS 1876.

Kop gewoon; postoculairvlekken, vooral bij het d, groot,

druppelvormig, bij het 2 meestal iets kleiner en smaller;

soms in beide seksen vrij sterk gereduceerd. Thorax en

abdomen met veel lichte teekening; antehumeraalstrepen

zeer breed, vooral bij het & veelal ongeveer van gelijke

breedte als de donkere tusschenruimte. Vleugels normaal;

140 M. A. LIEFTINCK,

pterostigma bij het & zwart, bij het 2 bruinachtig of grijs.

Abdomen robuust, bij het 4 grootendeels helder blauw van

kleur, met zwarte teekening; bij het ® vleeschkleurig of

blauwgroen, donkere vlekkenteekening veel grooter dan bij

het & en naar voren sterk versmald. 8° Sterniet by het ©

met een duidelijken, naar achteren gerichten, vulvaardoorn.

10° tergiet bij het d' naar achteren niet samengeknepen of

opgericht.

De eenige Europeesche soort komt ook in Nederland voor.

_ Achterrand van den prothorax in beide seksen halfcirkel-

vormig, volkomen afgerond, iets opgericht en met een lichten

randzoom, welke bij het & in ’t midden veelal onderbroken is.

d. Lichte deelen van kop, thorax en abdomen zuiver

helderblauw; antehumeraalstreep in den regel zeer breed

en volkomen recht, met parallele zijden, soms echter naar

achteren een weinig versmald. Zijnaad niet zwart gezoomd.

Abdomen grootendeels helderblauw; segm. 1 aan de basis

met een smalle, rechthoekige vlek, 2 in den regel met een

zwart figuurtje in den vorm van een ,,schoppenaas”, beves-

tigd aan de zwarte apicaalring; soms is de verbinding met

den achterrand zeer fijn en ontstaat een parasolvormig figuur-

tje; veelal ook blijft de verbinding geheel achterwege en

vertoont zich slechts een scherp aangeduid halvemaanvormig

vlekje. 1). Segm. 3—5 met naar voren iets verbreede en zwak

getande basisvlekken, die ca. !/, van de lengte der segm.

innemen; segm. 6 voor ca. ?/,, 7 voor ca. */, gedeelte donker,

8 en 9 geheel blauw, 10 zwart van kleur. Appendices zwart ;

1) Bij een klein, zeer gedrongen uit Oisterwijk (VIII-1915, Dr. M. PINK-

HOF) zijn de postoculairvlekken tot kleine puntvlekjes gereduceerd, zijn

de antehumeraalstrepen van den thorax zeer smal, naar voren afgerond

en in den vorm van een ! onderbroken. Zwarte figuren op

alle abdominaalsegmenten sterk vergroot, op segm. 6 bijna

de geheele lengte van het segment innemend. Teekening

op segm. 2 (fig. 24).

Lichaamslengte 28, abd. 22, av. 17.5 mM.

Behalve in de grootte varieert het g' voornamelijk in den

24 vorm van het figuurtje op segment 2. De bovengenoemde

Fig. 24. Enallag. aberratie, waarbij de teekening los is van den achterrand,

ma cyathigerum werd door PUSCHNIG ab. c. astylis genaamd. Zie ook DE

ae SELYS (Bull. d. l’Acad. Roy. de Bruxelles, T. X), LUCAS

Em. 77? (218, pl. XXVII en Entomologist, No. 454, pl. 11, fig. 5,

het abdomen,

vergroot (orig). 1901) en LEONHARDT (198, p. 15 en 16, fig. I—3).

ODONATA NEERLANDICA.

app. sup. zeer kort, afgerond; app. inf. iets

korter dan segm. 10, haakvormig naar bin-

nen en iets naar boven gekromd, spits.

2. Vleugels langer dan bij het o. Lichte

deelen van kop, thorax en abdomen aan-

vankelijk vaal-bruingeel of vleeschkleurig,

later meer groenachtig van kleur; bij vol-

komen uitgekleurde ex. echter helder

blauwgroen tot blauw. Postoculairvlekken

en antehumeraalstrepen variabel in grootte,

meestal een weinig smaller dan bij het &;

donkere teekening meer bronskleurig, glan-

zend. Abdomen segm. 1 als bij het 2; 2 met

een smalle, achter het midden ingesnoerde,

rugvlek, die steeds zoowel aan den voor- als

aan den achterrand bevestigd is; 3—8 met

achter het midden versmalde en naar voren

in een punt toeloopende figuren. Segm. 9

en 10 dorsaal zwart. Onderzijde van het

lichaam vleeschkleurig, nimmer blauw. Ap-

pendices uiterst kort.

Lengte d abd. 22— 29, av. 17—22, pt. 0.8;

2 abd, 23—26.5, av. 18—21.5, pt. 0.8—1.0

mM.!) Segm. 1--8 (fig. 25 en 26). Van ca. 20

Mei tot half September (Juli) aan stilstaand

water. Lokaal. Overal in de zandstreken,

zoowel aan open heiplassen, als in boschrijke

omgeving aan vennen, een der gewoonste

Zygoptera. Ook, hoewel minder, in de laag-

veenmoerassen aan plassen en vaarten, doch

op sommige plaatsen in het Westen des lands

geheel ontbrekend. Vrij gemeen in de duin-

streek. Op Texel verscheen Exallagma in

het jaar 1921 reeds in de eerste helft van

Mei; in het laagveengebied nooit vroeger

dan gedurende de eerste Junidagen. Op

Fig. 25. Enallagma

cyathigerum

CHARP, g'. Dorsum

van het abdomen.

Vergroot (orig.)

Fig. 26. Enallagma

cyathigerum

CHARP, 9. Ibid,

1) De grootte dezer soort is bijzonder variabel. De kleinste exemplaren

uit ons land zijn afkomstig uit Midden- en Noord-Limburg en uit de

omgeving van Oisterwijk (N.-B.); de grootsten uit de Ankeveensche plassen.

142 M. A. LIEFTINCK,

Texel gemeen aan den duinplas de Muy (LIEFTINCK). Ook

is zij bekend van Terschelling (VETH, RITSEMA). Nog niet in

de prov. Zeeland gevonden . . cyathigerum CHARP. 1840.

7. Agrion FABRICIUS 1775 (LEACH 1815, DE SELYS 1876).

(Coenagrion KIRBY 1890).

(Cercion NAVaS 1908, partim.)

Kop gewoon; postoculairvlekken zeer variabel in grootte,

meestal duidelijk, druppelvormig en van achteren soms eenigs-

zins getand; bij het 2 steeds iets grooter dan by het v', slechts

bi A. Zndeni zeer klein en tot fijne dwarsstreepjes geredu-

ceerd. Prothorax in beide seksen verschillend van vorm; de

wijze waarop de achterrand is ingesneden biedt, vooral bij het 2,

zeer deugdelijke specifieke kenmerken. Thorax in den regel

met duidelijke, al of niet onderbrokene, antehumeraalstrepen,

die in een enkel geval sterk gereduceerd en bijna geheel

afwezig zijn. Vleugels normaal, pterostigma klein, bij hooge

uitzondering grooter dan de onderliggende cel. Grondkleur

van het abdomen bij het d' blauw; dorsum der segmenten

voor een deel met onderling zeer verschillende, zwartbronzen

figuren getooid, welke van groot belang zijn ter onderschei-

ding der soorten. Bij het © is de grondkleur geelachtig of

groen, zeldzamer eveneens blauw; dorsum der segmenten

met sterkere uitbreiding der donkere teekening, waardoor

de grondkleur grootendeels wordt bedekt. |

8° sterniet bij het 2 steeds zonder vulvaardoorn. Achter-

rand van segm. Io (10° tergiet) bij het 3 al dan niet

samengeknepen of ingesneden.

Appendices ¢ in den regel klein, doch zeer karakteristiek

en van groot primair belang ter bepaling van de soort.

De vliegtijd van het meerendeel der soorten valt in den

voorzomer en duurt slechts bij enkele vormen langer dan

I a 2 maanden.

Voordat de copula en eierlegging plaats vindt, leven de

individuen van eene soort eerst eenigen tijd in groote menigte

bijelkaar.

Van de 12 Europeesche soorten komen 7 in Nederland

en 2 in het aangrenzende gebied voor.

ODONATA NEERLANDICA. 143

Overzicht der do.

1. Appendices superiores, van boven gezien, langer dan

segm. IO, te samen een ongeveer cirkelvormige grijptang

vormend.. De zwarte figuur op segm. 2 van rand tot rand

doorloopend. Dorsum van segm. 1—8 (fig. 27). :

lindeni SELYS.

App. sup. niet opvallend groot, steeds korter dan segm. 10,

zeer verschillend van vorm. De zwarte figuur op segm. 2

mer met den voooxrsand verbonden. ,.. . . ot 2

2. Zwarte figuur op segm, 2 aan den B (achter-)

EmePbeyestiad, 7... 0 er ar i : He RI

Zwarte teekening op segm. 2 seas los van den achter-

PETE er de RME As le eZ

3. App. inf. zeer groot, breed-lobvormig, duidelijk langer

dan segm. 10. Segm. 1—8 (fig. 30). Antehumeraalstrepen

tot op eenige stippen gereduceerd . . . armatum CHARP.

App. inf. klein, korter dan segm. 10. Antehumeraalstrepen

cmideijkzichtbaar, al of niet onderbroken ._. .'. : 4

4. Zwarte figuren op segment 3 en 4 naar voren gevorkt

of in een drietand uitloopend; in het laatste geval zijn de

zijtanden steeds langer dan de middentand. Antehumeraal-

streep smal, veelal onderbroken. Segm. 1—8 (fig. 33—35).

Klemme, zeer slanke soort. Appendices (fig. 37). 1... 0 .«

pulchellum VANDERL.

Zwarte figuren op segment 3 en 4 anders van vorm.

wfehumeraalstreep nimmer onderbroken. ... … ... 5

5. Segment 2 met een, in den regel aan den achterrand

bevestigd, T-vormig of kort-pijlvormig zwart vlekje; daarvóór

bovendien nog met een geisoleerd langsstreepje aan weers-

zijden. Prothorax, van boven gezien, in een driehoekig plaatje

uitloopend: twee ongeveer rechte zijden, welke in een zeer

stompe, meestal iets afgeronden hoek samentreffen; achter-

rand licht gezoomd. Lichte teekening van kop en thorax

inplaats van blauw, licht groenachtig van kleur (volwassen ex.).

Segm. 1—8 (fig. 41) . . . . . . . hastulatum CHARP.

De zwarte figuur op segm. 2 bestaat steeds uit één geheel.

Prothorax, van boven gezien, nimmer driehoekig van vorm.

Lichte teekenine; vantkopientthorblauw . ., 2.120

144 M. A. LIEFTINCK,

6. Achterrand van den prothorax breed boogvormig afge-

rond, in het midden meestal met een zeer kleine insnijding,

soms met geringe aanduiding van 3 zeer zwakke golvingen;

randzoom geelachtig. Postoculairvlekken van achteren niet

getand. De zwarte figuur op segm. 2 in ’t midden ingesnoerd,

in den vorm van het mercurius-teeken. Segm. 1—8 (fig. 43)

<<. +. +. mercuriale CHARP.

Achterrand van den prothorax zwak gegolfd, zonder licht-

gekleurden randzoom. De zwarte figuur op segm. 2 naar

voren V-vormig uitloopend, aan de basis dik en breed met

den achterrand verbonden; op segm. 3 naar voren eenvoudig

smal afgerond, soms eenigszins spits. Segm. 1--8 (fig. 46).

Kleinste soort van het genus; kort en gedrongen van bouw.

Appendiees (96040) NR . . scitulum RAMB.

Achterrand van den prothorax Areas middenlob klein

en iets ingesneden, geelachtig gezoomd. De zwarte figuur op

segm. 2 naar voren in 3 spitse tanden uitloopend, de middelste

steeds veel kleiner dan de twee buitensten; van achteren

door een kort langsstreepje met den achterrand verbonden;

op segm. 3 in een lange, pijlvormige, zeer spitse punt uit-

getrokken. Segm. 1—8 (fig. 50). Groote, forsch gebouwde

SOOrE I RENAN eg) et i hell) es MOM TR SIT

7 Derdenkere ne op segm. 2 bestaat uit drie losse

deelen: twee langsstreepjes aan weerszijden en daaronder

één horizontaal, halvemaanvormig streepje. Overige segmen-

ten met groote uitbreiding der zwarte figuren. Achterrand

van den prothorax zwart, in het midden in een hoog opge-

richt, scherp afgescheiden, plaatje uitgetrokken. Segm. 1—8

(fig. 53). Korten gedrongen van bouw. . Junulatum CHARP.

Segment 2 met een | l-vormige, zwarte vlek. Overige

segmenten grootendeels helderblauw van kleur. Achterrand

van den prothorax met lichten randzoom, boogvormig afge-

rond; middenlob zeer kort en breed, niet opgericht. Segm.

I—8 (fig. 56). Groote, slanke soort . . . . puella LINN.

Overzicht der 99.

Lamina mesostigmalis groot en duidelijk zichtbaar, niet

bedekt door den prothorax, aan weerszijden met een gele,

bultige verhevenheid (fig. 29). Postoculairvlekken tot kleine,

ODONATA NEERLANDICA. 145

smalle dwarsstreepjes gereduceerd. De lichtgekleurde zijden

der segmenten, van boven gezien, breed zichtbaar. Dorsum

yanı seem. 1 8 (lie 28) „9... . le. lindeni- SELYS.

Lam. mes. klein, in den regel geheel door den prothorax

bedekt. Postoculairvlekken grooter, druppelvormig, slechts in

een. zeer zeldzaamıseval tot istreepjes gereduceerd. .... 2

2. Achterrand van den prothorax met een duidelijk afge-

scheiden middenlob, zeer verschillend van vorm en, van boven

gzien al of metslanser dan de zijlobben ..... «.. 3

Achterrand van den prothorax met een minder snes:

afgescheiden middenlob, driehoekig of bijna vlak. Dorsum

ne abdamenwdonken. nr AT tm. ADIEU TS

3. De donkere vlek op segm. 2 neemt hoogstens de

apicale helft in en eindigt naar voren spits. Prothorax aan

de basis dik, breed en steil opgericht; middenlob duidelijk

afgescheiden, stomp afgeknot en met eene vlakke insnijding,

òf wel in 2 afgeronde lapjes diep ingesneden (fig. 32). Segm.

1—8 (fig. 31). Forsch gebouwde soort . . armatum CHARP.

De donkere vlek op segm. 2 is zeer verschillend van vorm

en grootte: zij loopt van rand tot rand door, òf is los van

den basaalrand en urnvormig; in dit geval naar voren con-

caaf, recht afgesneden, of in 3 kleine of grootere tandjes

uitloopend; nimmer eenvoudig spits. Middenlob van den

prothorax in den vorm van een iets verheven, doch horizon-

taal liggend, driehoekig plaatje, hetwelk ’t niveau der afge-

ronde zijlobben niet overschrijdt; van terzijde gezien concaaf

(fig. 36). Uitbreiding der zwarte vlekken op segm. 3—6

variabel; zij laten het segment meestal gedeeltelijk onbedekt

en loopen naar voren in een drietand uit; veelal echter be-

dekken zij het segment volkomen. Segm. 1—8 (fig. 38 en 39).

Groote, vrij slank gebouwde soort . . pulchellum VANDERL.

De donkere vlek op segm. 2 reikt steeds van rand tot

TAN: Net Me OAT TEA

4. Middenlob van den ar ee en ae van boven

gezien het niveau der zijlobben nauwelijks bereikend en aan

't einde afgerond of zelfs in ’t midden iets ingesneden. (fig. 52).

De zwarte vlekken op segm. 3—6 of 7 laten het segment

gedeeltelijk onbedekt; segm. 3 naar voren eenvoudig ver-

smald en spits, 4—6 drietandig. Segm. 1—8 (fig. 51). Zeer

146 M, A. LIEFTINCK,

groote, forsch gebouwde soort. . . . . ornatum SELYS.

Middenlob van den prothorax zeer weinig opgericht, in

den vorm van een klein, doch duidelyk, smal-driehoekig

spitsje, aan den top afgerond; van boven gezien het niveau

der afgeronde zijlobben iets overschrijdend en van terzij

gezien convex (fig. 48). De zwarte teekening op segm. 3—6

laat het segment dorsaal en lateraal gedeeltelijk onbedekt,

naar voren eenvoudig versmald en spits. Segm. 1—8 (fig. 47).

Pterostigma langer dan de onderliggende cel, geelachtig.

Kleinste soort van het genus; kort en gedrongen van bouw

TIFARE scitulum RAMB.

Middenlob van den piso fel opgericht, in den vorm

van een bijna rechthoekig plaatje, aan den top soms met

een zeer kleine, fijne insnyding; van boven gezien het niveau

der afgeronde zijlobben verre overschrijdend (fig. 55). De

donkere vlek op segm. 2 reikt van rand tot rand, doch is

slechts smal met den basaalrand verbonden. Segm. 3—6

grootendeels donker van kleur; 1—8 (fig. 54). Groote forsche

SOOKE AR Erna. . . . . lunulatum CHARP.

5. Achterrand van den AE lijstvormig opgericht,

van voren gezien stomp-driehoekig, met bijna rechte zijden

en met iets uitgetrokken, sterk afgeronde eindpunt; duide-

lijk geel of groenachtig gezoomd. Zijlobben niet ontwikkeld

(fig. 40). De zwarte figuren van het abdomen zijn op de eerste

segmenten vrij smal en worden naar achteren geleidelijk

breeder; zijden van segm. I—4 of 5, van boven gezien, smal

zichtbaar. Segm. 1—8 (fig. 42). Gedrongen van bouw

hastulatum CHARP.

Achterrand van den sotto zeer weinig opgericht, bijna

recht; van achteren gezien aan het einde met een duidelijk

gootvormig middensleufje; fijn geelachtig gezoomd. Midden-

lob afwezig of zeer flauw aangeduid; zijlobben vlak (fig. 45).

De zwarte teekening van het abdomen op alle segmenten van

gelijke breedte. Segm. 1—8 (fig. 44). Gedrongen van bouw.

5 mercuriale CHARP.

Achterrand van den sröthorar duidelijk opgericht, van

boven gezien met 3 zeer zwakke golvingen en van achteren

gezien zonder sleufje; geelachtig gezoomd. Middenlob vlak

en breed, veelal nog met eene flauwe inbochting, het niveau

ODONATA NEERLANDICA. 147

der zijlobben niet of nauwelijks overschrijdend (fig, 58). De

zwarte teekening van het abdomen op alle segmenten van

gelijke breedte. Segm. 1—8 (fig. 57). Slank gebouwde soort

puella LINN.

A. lindeni DE SELYS 1840 (Cerczon Lindeni NAVaS 1908).

d. Lichte deelen van voorhoofd, clypeus en monddeelen

blauwgroen. Oogen blauw. Postoculairvlekken tot smalle

dwarsstreepjes gereduceerd en in één lijn liggend met het

blauwe streepje achter de ocellen, doch nimmer hiermede

vereenigd. Prothorax zwart, van voren met 2 kleine, blauwe

vlekjes. Dorsum van den thorax zwartbrons, met bijna vol-

komen rechte en vrij breede antehumeraalstrepen. Thorax-

zijden iets groenachtig-blauw. Vleugels lang en vrij smal;

pterostigma zoo groot als de onderliggende cel, distaal zeer

spits en geelachtig van kleur. Vleugelpunten minder breed

afgerond dan bij alle overige soorten, eenigszins spits. Grond-

kleur van het abdomen zuiver blauw; de eerste segmenten

meer groenachtig-blauw. Dorsum van segm, 1—8 (fig. 27);

segm. 9 geheel blauw, soms lateraal min of meer zwart gevlekt ;

Io variabel, in den regel eveneens blauw, doch zeer dikwijls

krijgt de zwarte kleur de overhand en is het segment slechts

van 2 blauwe vlekjes voorzien..

App. sup. zwart, langer dan segm. ro, halfcirkelvormig

naar binnen omgebogen; app. inf. geelachtig met zwarte

punt, zeer klein en haakvormig.

Het d is, wat de uitbreiding der zwarte teekening betreft,

aan eenige variatie onderhevig. ')

@. Forsch gebouwd; abdomen vrij breed en dik. Lichte

deelen van voorhoofd, clypeus en monddeelen groenachtig-

geel. Oogen van boven blauwgroen, van onderen geel. Posto-

culairvlekken in den regel iets grooter dan bij het g, nimmer

geheel ontbrekend; groenachtig van kleur. Prothorax zwart,

1) By een vijftal exemplaren (g) uit Luxemburg, verzameld aan de

rivier de Sûre bij Echternach, zijn de postoculairvlekken geheel en al

verdwenen en zijn de antehumeraalstrepen van den thorax smaller dan

bij den typischen vorm. Bij één dezer g'g' is de antehumeraalstreep

achter het midden zelfs even onderbroken. (Echternach en Wasserbillig,

25—27. VI. 1924!!)

148 M. A. LIEFTINCK,

met eenige gele vlekjes (fig. 20). Antehumeraalstreep nog

breeder dan bij het

Fig. 27. Agrion lindent

SELYS. d. Dorsum van het

abdomen. Vergroot (orig.).

Fig. 28. Agrion lindeni

SELYS. 2. Ibid.

6, volkomen recht en, evenals de

thoraxzijden, helder groenachtig-geel

van kleur. Vleugeltusschenruimte zui-

ver blauw gevlekt. Vleugels lang, ptero-

stigma iets grooter dan de onderlig-

gende cel, okergeel. Vleugelpunten

opvallend spits. Grondtoon van het

abdomen licht vleeschkleurig, bij adulti

meer groenachtig. Van boven gezien

blijven op alle segmenten de lichtge-

kleurde zijden duidelijk zichtbaar; deze

zijn op segm. 3—7 helder blauwgroen

van kleur. De zwarte figuren op 3—7

bereiken de bases der segm. niet en

laten een lichtgekleurden ring zichtbaar

(dies 28), Se © Weescurleumg, met

zwarte rugvlek, die ongeveer het geheele

segment inneemt; 10 grootendeels geel.

Appendices uiterst kort, geel.

Lengte dale, 28, a 16, DE OO?

O god. 275, ave 21, Di CO mM,

Deze mediterrane soort komt in

Fig. 29. Agrion lindent SELYS. 9.

Prothorax en het voorste gedeelte van den

mesothorax, van boven gezien. lam. mes. =

lamina mesostigmalis, b = bultje. De ge-

stippelde deelen zijn licht, de ongestippelde

donker van kleur. Vergroot (orig).

ODONATA NEERLANDICA. 149

Midden-Europa slechts op weinige plaatsen voor en ontbreekt

in Engeland, evenals in Denemarken en noordelijker landen.

In ons land zeer zeldzaam, behalve wellicht in Limburg.

In het aangrenzend gebied van Duitschland werd zij een-

maal gevonden bij Rheine in Westfalen en verder aan de

Neckar bij Heidelberg, aan de Lahn bij Marburg en aan de

Sieg bij Bonn. Ook bij Metz en Diedenhofen in Lotharingen.

In België is /Zz1deni zeldzaam, doch was vroeger op ver-

schillende plaatsen in de Kempen te vinden; ook werd zij

bij Angleur, Longchamps sur Geer en in de omgeving van

Brussel en Luik aangetroffen. Vindplaatsen dicht bij onze

grens zijn Vliermael-Roodt en Hasselt in de prov. Limbourg.

Twee dd werden door mij verzameld aan de Lesse bij

Anseremme (in de Ardennen).

Deze soort bewoont in onze streken hoofdzakelijk snel-

stroomende rivieren, doch werd ook aan een heiplas gevangen.

Zij wijkt in hare levenswijze zeer van haar soortgenooten af.

Volgens DE SELYS (397) worden de eieren afgezet in de

bladeren van Myrzophyllum'). Vliegtijd van ca. 20 Juni tot

25 Augustus.

In ons land zijn de volgende vindplaatsen bekend:

Prov. Overijsel: tusschen Oldenzaal en Denekamp

WER WVEEBE) Ent Bers) 32,41 906, np 4147):

Biome G.elidie nl anid Apeldoorn, 8. Vill {1907.76 1()-

KOORNNEEF) !

Prov. Noord-Brabant: Ginneken, VII en VIII, aan

het riviertje de Mark (ALBARDA)!

1) Aan de oevers van de Sûre bij Echternach en aan den Moezel

tusschen Wasserbillig en Igel, op de Oostgrens van den staat Luxem-

burg, trof ik Agrion lindeni gedurende de laatste week van Juni 1924

in overweldigend aantal aan. In tegenstelling met andere soorten van

het genus, vliegt “deni zeer snel en bij voorkeur vlak boven den water-

spiegel, tegen den stroom in. De gg waren op genoemde plaatsen over-

wegend talrijker dan de 99 en vlogen, als zij opgejaagd werden, een

heel eind stroomopwaarts naar het midden van de snelstroomende rivier —

eene omstandigheid, welke het vangen dezer soort niet weinig bemoeilijkte,

De 92 trof ik bijna steeds aan in copula; het eierleggen geschiedde

steeds in gezelschap van het g, op een ondiepe, zonnige plaats in

een stille bocht van den rivieroever, waar het water slechts zwak stroomde.

Dit komvrije gedeelte was bijna volkomen opgevuld met een dichte

vegetatie van eene Potamogeton-soort (wellicht P. crispus), Aan den rand

der bladeren en in den stengel werden de eieren afgezet.

150 M. A. LIEFTINCK,

Brovas Ei muet Bergen DL ikmeenwenwater) onm

1022, 2 ih

A. armatum CHARPENTIER 1840.

Kop groot en breed; epicranium achter de oogen dikker

en meer opgezwollen dan bij de overige soorten.

d juv. Oogen groenachtig. Lichte deelen van kop, thorax

en abdomen zuiver grasgroen van kleur, de donkere teeke-

ning bronsachtig-zwart, met sterken glans.

d ad. Oogen van boven blauw, van onderen meer groen-

achtig. Lichte deelen helder blauw. Kop van boven zwartbrons,

met duidelijke, ongeveer driehoekige postoculairvlekken, die

verder naar achteren zijn gelegen dan bij de overige soorten.

Prothorax lang en vrij smal; zwart, soms met 2 kleine

blauwe vlekjes. Achterrand hoog opgericht, in een geleidelijk

versmalde, aan den top afgeronde schub uitgetrokken. Thorax

slank, van achteren duidelyk smaller dan van voren. Dorsum

zwartbrons; antehumeraalstrepen veelal geheel ontbrekend,

doch in den regel tot kleine dorsale — zeldzamer ook ven-

trale — puntvlekjes gereduceerd. Zijnaden fijn zwart; onder-

kant groenachtig-geel van kleur.

Vleugels gewoon, pterostigma licht geelbruin. Abdomen

kort, zeer slank en dun, vooral segm. 3—7. De bronzen

kleur bedekt het grootste deel der segmenten (fig. 30).

Segm. 9 basaal blauw, apicaal zwart. De zwarte vlek op de

apicale helft in het midden versmald en diep uitgebogen;

soms ook loopt deze vlek naar voren in een drietand uit.

Segm. 10 zwart. De zwarte apicaalvlek op segm. 2 is aan

eenige variatie onderhevig: zij kan smaller zijn met spitser

middentop en meer afgeronde zijhoeken, of wel de beide

langsstreepjes aan weerszijden kunnen ermede samenhangen.

Deze afwijkingen zijn bekend uit Denemarken.

App. sup. geel met zwarten wortel, uiterst kort en stomp

afgeknot. App. inf. zeer groot en forsch, ca. 1'/, X zoo lang

als segm. 10, duidelijk naar boven gericht, in den vorm van

2 aan de binnenzijde concave, naar het eind zich verbreedende,

afgeronde lobben, die elkander aan den top raken, of zelfs

gedeeltelijk bedekken; binnenzijde bruingeel, overigens dof-

zwart van kleur. Basis van terzijde gezien met een dunne,

ODONATA NEERLANDICA. ISI

naar boven gerichte en afgeronde voortzetting, tegen den

achtersten zijrand van het 10° segment aangedrukt. Bij

adulti zijn de app. inf. van boven dun blauw bepoederd.

©. Tamelijk forsch en gedrongen van

bouw; abdomen aanmerkelijk korter

dan bij pulchellum. De lichte kleur op

de bovenzijde van kop en thorax heeft

een grootere uitbreiding dan bij de

overige soorten en is bij jonge indivi-

duen zeer opvallend licht vleeschkleu-

rig; evenzoo op het abdomen, doch

ineeden resel zm de) eerste en laat

ste segmenten lichtblauw van kleur.

Zijden en onderkant van het lichaam

bij juveni eveneens licht crémekleurig.

Postoculairvlekken zeer groot, druppel-

vormig Middenlob van den prothorax,

in den vorm van een iets samengekne-

pen schub, hoog opgericht; zijlobben

zeer onduidelijk. Prothorax grooten-

deels zwart, achterrand onregelmatig

blauw gezoomd, middenlob dorsaal

blauw, ventraal zwart (fig. 32).

Fig. 32. Agrion armatum CHARP. Q.

Prothorax, van boven en iets van voren

gezien, vergroot (orig.).

Antehumeraalstrepen volledig, doch

tamelijk smal; dorseal en ventraal iets

breeder dan in het midden en evenals

de zijden helder groenachtig-blauw van

kleur. Zwarte schouderzoom aan weers-

zijden der antehumeraalstreepen nauwe-

Fig. 30. Agrion armatum

CHARP.g. Dorsum van het

abdomen. Vergroot (orig.).

Fig. 31. Agrion armatum

CHARP, 9. Ibid.

152 M. A. LIEFTINCK,

lijks breeder dan deze; voorste zijnaad niet of nauwelijks,

achterste zijnaad slechts uiterst fijn zwart gezoomd. Abdomen

grootendeels bronskleurig; segm. 1—-8 (fig. 31), de zwarte

teekening op segm. I—3 zeer constant. Bovenzijde van 9

en IO zwart.

J]enete GC abd. 25:5, voip O10), Pra dM ONM

pt. 0.6 (Silkeborg, Denemarken, leg. ESBEN PETERSEN); G juv.

be 24.5, EN joe, OOP 2 Blocl, BO, ZI, joe, OO ank

(Naardermeer). Zie afb. LIEFTINCK, ,,De Levende Natuur”,

XXIX, afl. 7, p. 204, fig. I en 2 (d); zeer fraaie afbeeldingen

dezer soort vindt men in "The Entomologist”, 44, 1911,

(os 287 jolie WIN ein al, 975 1004,19. 34, jolene IL! (222),

Deze uiterst zeldzame, typisch boreale soort bewoont slechts

weinige plaatsen in Noord-Europa. In Zuid-Zweden zeer zeld-

zaam, doch in Denemarken bij Hillerod (Frederiksborg)

algemeen (442, pp. 224—226); zij werd aldaar ook aange-

troffen bij Silkeborg, Soborg, Dannerhoj, enz. In Noord-

Duitschland sporadisch en, evenals in ons land, waarschijnlijk

glaciaal-relict: Heidekrug bij Danzig, Bramfeld bij Hamburg;

vervolgens Leese bij Stolzenau, Liineburg in Hannover en

tenslotte éénmaal bij Oeding in Westfalen (dicht bij onze

grens, ten O. van Winterswijk). De eenige vindplaats in

Groot-Brittannié is Norfolk Broads in Schotland (sinds 1903).

In Nederland werd armatum gevonden in het Naardermeer:

i Gi NO ZO Wo NOAA, O2 Va 1024, Well, VNO

loc. cit. (469) en (470). Komt in België en Frankrijk niet

voor. Vliegtijd zeer kort, nl. van ca. 15 Mei tot eind Mei.

De larve werd beschreven en afgebeeld door E. PETER-

SEN (292).

A. pulchellam VANDERLINDEN 1823.

ad. Tenger gebouwd. Abdomen zeer slank en dun.

Alle lichte partijen van het lichaam zuiver blauw van kleur.

Monddeelen en pooten iets lichter en met een groenachtige

tint. Postoculairvlekken vrij groot, achterrand zeer dikwijls

sterk getand. Prothorax grootendeels zwart, lateraal blauw;

achterrand in 3 afgeronde lobben gedeeld, middenlob van

dezelfde lengte als de zijlobben. Blauwe randzoom zeer smal

en veelal afwezig. Thorax smal.

ODONATA NEERLANDICA. 153

Antehumeraalstrepen zeer dun, meestal in den vorm van

een uitroepingsteeken onderbroken, doch een enkele maal

tot een dorsaal en ventraal punt-

vlekje gereduceerd. Vleugelwortels

en tusschenruimte blauw gevlekt.

Pterostigma klein, rhombisch,

zwart. Grondkleur van het abdo-

men blauw, afgewisseld door

zwartbronzen segmentvlekken ;

deze zeer variabel in grootte en

uitbreiding, doch steeds naar

voren gevorkt of in een drietand

uitloopend; zijtanden altijd veel

langer dan den middentand. Bij

de gewoonste vorm zijn de segm.

2—5 ca. voor de helft blauw ge-

kleurd (fig. 34) en is segm. 8

geheel, segm. 9 slechts voor het

basale !/, gedeelte blauw van

kleur en 10 zwart. Segm. 8 meestal

met 2 kleine, zwarte puntjes op

het midden en de donkere vlek

op 9 naar voren drietandig.

Bij een aantal exempl., w.o.

eenige zeer kleine, met uiterst

slank en dun abdomen, is de

blauwe kleur sterk gereduceerd

en neemt op segm. 2 hoogstens

Baron 5 5 resp Ie |, ent,

van de segmentlengte in. Bij de

meeste dezer afwijkingen zijn de

antehumeraalstrepen tot punten

gereduceerd. Deze donkerste vorm

is door allerlei overgangen met _ Fig: 33. Agrion pulchellum

VANDERL. gt. Dorsum van het

den normale verbonden (fig. 33). _ abdomen. Vergroot (aria):

Bij de ab.c. ornatiformis PUSCH- Fig. 34. Agrion pulchellum

NIG is de vlek op segm. 2 recht- VANDERL. g'. Idem (orig.). Type.

Fig. 35. Agrion pulchellum

: VANDERL. G. Idem (orig). ab. c.

langsstreepje met den achterrand puellaeformis LEONH.

hoekig U-vormig en door een smal

154 M. A. LIEFTINCK,

verbonden. Bij de ab.c. puellaeformis LIEONHARDT 1913, is

dit figuurtje geheel los van den achterrand en evenzoo ge-

vormd als bij A. puella; bovendien is de zwarte teekening,

althans op segm. 3 en 4, op dezelfde wijze als bij puella ge-

reduceerd (fig. 35) '). Zij is bekend uit de Ankeveensche plas-

sen, 's Graveland, het Naardermeer, Colmschate en den Haag.

App. sup. ongeveer even lang als inf., zwart met geel-

achtigen top; app. inf. dun, de naar boven gerichte voort-

zetting zwart, de onderste iets korter, geel van kleur (fig. 37).

2. Antehumeraalstreep iets breeder dan bij het gd; dorsaal

soms zwak ingesnoerd, uiterst zelden achter het midden

onderbroken.

Typische vorm, ad. : Voorhoofd en monddeelen groenachtig-

geel, postoculairvlekken groot, druppelvormig en groen van

kleur. Prothorax van boven met lichte vlekken aan weers-

zijden; achterrand al of niet geel gezoomd. Antehumeraal-

strepen en thoraxzijden geelachtig-groen, soms met een

Fig. 36. Agrion pulchellum VANDERL. Q. Prothorax van boven

gezien, vergroot (orig.).

Fig. 37. Agrion pulcheilum VANDERL. gd. Caudale appendices,

van boven gezien, vergroot (orig.).

okergele nuance. Steeds is de zwarte schouderzoom aan

weerszijden van de antehumeraalstreep breeder dan deze.

1) Een merkwaardig afwijkend & werd door mij gevangen bij Goor (O.).

Postoculairvlekken zeer groot, druppelvormig; achterrand met 3 scherpe

tandjes. Prothorax van boven met 2 ronde, blauwe vlekken aan weers-

zijden. Antehumeraalstrepen vrij breed, doorloopend en dorsaal knop-

vormig verdikt, helderblauw. Zijden groenachtig-blauw. Zwarte teekening

op segm. 2 geheel in den vorm van het overeenkomstige figuurtje bij

A. mercuriale; vlekken op segm. 3—5 normaal, ongeveer de helft van

de lengte innemend. Segm. 8 en 9 geheel blauw. — Dit ex. doet eenigs-

zins denken aan A. mercuriale, dech is hier onmiddellijk van te onder-

scheiden aan den vorm van den prothorax en aan de geheel andere

structuur der appendices.

ODONATA NEERLANDICA. RIE

Zijnaden fijn, doch duidelijk zwart gezoomd. Lichte kleur

van het abdomen aanvankelijk paarsblauw, later meer groen-

achtig-blauw; dorsum van segm. I—6

blauwgroen, van 7—10 allengs over-

gaand in groenachtig-okergeel of eenigs-

zins bruingeel. Onderzijde helder groen-

geel. Segm. 1—8 (fig. 38). Zwarte figuur

op segm. 2 zeer variabel: meestal ca. ?/,,

soms evenwel de helft of zelfs 4, van

het segment bedekkend; urn- of vaas-

vormig en naar voren steeds in een

twee- of drietand uitloopend. Uitbrei-

ding der zwarte vlekken op segm. 3—7

eveneens .variabel; op 8 soms tot 2

zwarte stippen gereduceerd, soms ech-

ter ca. #/, van het segment bedekkend.

Segm. 9 en 10 zwart.

Forma nigrescens PUSCHNIG 1911.

Lichaamskleur geelgroen, blauwgroen

of geheel donkerblauw. Dorsum van

segm. I —10 geheel donker (fig. 39). Als

overgangen naar den typischen vorm

zijn die exemplaren te beschouwen,

waarbij de figuurtjes op segm. 2 en 8

op dezelfde wijze variéeren als bij het

type. Deze donkere vorm komt op ge-

heel dezelfde plaatsen als het type voor,

doch is in de laagveenstreken waar-

schijnlijk iets minder algemeen en in

de zand- en hoogveenstreken doorgaans

de overheerschende vorm. ')

1) By hooge uitzondering is het zwarte vlekje

op segm. 2 naar voren in een spitse punt uit-

getrokken en vertoont daardoor gelijkenis met

hetzelfde figuurtje bij 4. armatum. Een bijzon-

der groot en forsch © uit het Naardermeer,

behoorende tot den vorm zzgrescens, wijkt af

in de volgende opzichten:

juv. Lichte deelen van thorax en abdomen

onuitgekleurd, paarsachtig wit. Antehume-

Fig. 38. Agrion pulchel-

lum VANDERL. Q. Dor-

sum van het abdomen.

Vergroot (orig.).

Fig. 39. Agrion pulchel-

lum VANDERL. Q. Ibid.

f. nigrescens PUSCHN.

156 M. A. LIEFTINCK,

Lengte 4 abd. 26—28, av. 17—20, pt. 0.5—0.6; @ abd.

27—29, av. 20—22, pt. 0.6 mM. Grootte variabel.

Geheel Europa, uitgezonderd het uiterste Noorden en Zui-

den. In Nederland is deze de meest bekende soort van het

genus. Van ca. 10 Mei tot eind Augustus (eind Mei, Juni)

overal in Nederland zeer gewoon aan stilstaand water.

In het O. en uiterste Z. des lands wordt deze soort in

aantal overheerscht en op enkele plaatsen gedeeltelijk ver-

vangen door 4. puella. Zij vliegt ook aan de groote rivieren

en langs beken, doch minder dan /uella. Ik ving haar op

het eiland Texel bij Burg. Uit de prov. Zeeland nog niet

bekend. In de laagveenmoerassen komt pulchellum in het

voorjaar in onnoemelijk groot aantal voor; het is echter

twijfelachtig of zij in gunstige jaren 2 generaties voortbrengt.

A. hastulatum CHARPENTIER 1825.

Slank gebouwd. Grootte zeer variabel.

d ad. Oogen blauwgroen. Lichte deelen van kop en thorax

helder geelachtig-groen, soms licht blauwgroen van kleur.

Postoculairvlekken vrij groot, doch afwisselend van grootte;

achterrand veelal onregelmatig getand. Prothorax zwart;

achterrand een weinig opgericht, lijstvormig en voorzien van

een lichten zoom, die in het midden soms onderbroken is.

Antehumeraalstreep tamelijk breed, dorsaal in den regel iets

smaller dan ventraal; soms bijna recht en nimmer onder-

broken. Zijnaden dorsaal fijn zwart gezoomd. Vleugelwortels

en tusschenruimte licht blauwgroen gevlekt.

Pterostigma zwart. Abdomen met parallele zijden, iets

dikker en gedrongener dan bij de vorige soort. Grondkleur

helder licht-blauwgroen; bij het levende dier is de groene

kleur, vooral op de 3 eerste en laatste segmenten, dominee-

rend. Segm. 1-—8 (fig. 41). De zwarte figuurtjes op segm. 2

zijn aan groote variatie onderhevig. By de ab. c. ornatiformis

PUSCHNIG 1911 is het dwarsstuk van de T-vlek dun en aan

raalstreep achter het midden in den vorm van een uitroepteeken breed

onderbroken. Segment 2 met een kort, zwart vlekje in den vorm van een

schoppenaas, bevestigd aan den apicalen rand en naar voren fijn toe-

gespitst, ca. 1/, der segmentlengte innemend. Dorsum van 3—7 volkomen

donker, 8 ongevlekt en 9—10 eveneens donker. Lengte abd. 30, av. 23.5,

pt. 0.7. mM. (22/0 Ver 24808)

ODONATA NEERLANDICA. 17

weerszijden met de 2 langsstreepjes vereenigd (vgl. segm. 2

bij A. ornatum). Bij de ab.c. astylis PUSCHNIG 1911 is het

figuurtje los van den apicalen rand en zijn de nu overgebleven

Fig. 40. Agrion hastulatum CHARP, 9.

Prothorax van boven gezien, vergroot (orig.).

vlekjes tot smalle streepjes geredu-

ceerd. !) Segm. 9 blauwgroen, veelal

met 2 zwarte stippen aan weerszijden;

dorsum van IO zwart.

App. sup. uiterst kort, zwart en in

den vorm van een dik, afgerond lobje ;

van achteren gezien dragen zij aan den

binnenkant een nog kleiner, geel basaal-

tandje. App. inf. recht en dik, ca. half

zoo lang als segm. 10, van terzijde

gezien duidelijk tweedeelig: onderste

gedeelte kort en geel van kleur, boven-

1) Nog een groot aantal andere afwijkingen

zijn in den loop des tijds bekend geworden,

doch men is er gelukkigerwijs niet toe over-

gegaan ook deze te benoemen. Behalve de twee

bovengenoemde aberraties, beschrijft DE SELYS

LONGCHAMPS nog de volgende afwijkingen:

a. waarbij de twee zijdelingsche lengtestreepjes

geheel zijn verdwenen en 4. waarbij het 2e seg-

ment slechts is getooid met een enkel dwars-

streepje op de apicale helft (overblijfsel van

de, bij het type aan den apicalen rand beves-

tigde, T-vlek). DE SELYS (399) en (378, p. 161,

pl. 3, fig. 4). Vergelijk ook PUSCHNIG (312) en

LEONHARDT (198, pp. 17—18, fig. 7—11). De

ab. c. ornatiformis is zeer zeldzaam en werd Fig. ar. Agrion hastula-

slechts eenmaal in België aangetroffen. De ove- Zum CHARP. g'. Dorsum

rige aberraties zijn alle uit ons land bekend (!!). van het abdomen. Ver-

Exemplaren met volkomen ongeteekend 2¢ seg- groot (orig.).

ment zijn, voor zoover mij bekend, nog niet Fig. 42. Agrion hastula-

gevonden. tum CHARP. Q. Ibid.

158 M. A. LIEFTINCK,

deel zwart; van achteren gezien ongeveer halfcirkelvormig

en van binnen met een fijn zwart basaaltandje.

® ad. Lichte teekening groenachtig-geel tot lichtgroen.

Antehumeraalstreep bijna recht, nauwelijks smaller dan by

het d. Pterostigma zwartbruin, iets meer gerekt. Abdomen

korter en gedrongener dan bij pulchellum. Segm 1—8 (fig. 42),

9 en 10 eveneens donker van kleur.

Grootte van het ¢ variabel. Lengte ¢ abd. 24—27, av.

182200, pe 078 aloe), 25,5, av 20508 0 O7 Ml

Het zwaartepunt van de verbreiding dezer soort ligt in

Noord-Europa en Noord-Azië. In Midden-Europa hoofdzakelijk

bewoner van het gebergte

Van ca. 25 Mei tot eind Juni (weinige individuen nog tot

ca. 10 Juli) vrij zeldzaam in de hoogveenstreken van O.- en

Z.-Nederland. A. kastulatum behoort tot de vroeg-vliegende

soorten en komt aan vennen en hoogveenplassen met bosch-

rijke omgeving, alsmede aan leemplassen, gedurende betrek-

kelijk korten tijd en slechts op weinig plaatsen, zeer veelvuldig

voor. De mannetjes zijn steeds veel talrijker dan de wijfjes.

Te Winterswijk zag ik de QQ, in gezelschap van de gd, haar

eieren afleggen in de drijvende bladeren en stengels van

Potamogeton natans en bij Oisterwijk hetzelfde in de bloem-

steeltjes van Alisma natans. De uitgekleurde gd zijn in de

vlucht gemakkelijk te herkennen aan de lichtgroene kleur

van kop en thorax. Ook de eigenaardige vlucht is kenmerkend

en sneller dan bij de gewone soorten.

In België lokaal, doch zeer verspreid; zij zou hier volgens

DE SELYS (397) enkele malen nog tot 15 Aug. zijn gevangen.

Inj Bneelandiiwenrd! slechts eens een o, ex. dezer soort se

vonden (Strathglass, Schotland).

Uit ons land zijn de volgende vindplaatsen bekend.

Prov. Drente: Dwingeloo (Lheebroekerzand) !

Prov. Overijsel: Ommen!! Denekamp!! Bathmen!!

Prov. Gelderland: Winterswijk ! !

Prov. Noord-Brabant: Ginneken! Ulvenhout! Galde-

ren! Breda! Oisterwijk!!

Prov. Limburg: Plasmolen!! Belfeld!! Reuver!! Maas-

tricht, Blijenbeek !

ODONATA NEERLANDICA. 159

A. mercuriale CHARPENTIER 1840.

Lichaamsvorm gedrongen. Grootte

zeer uiteenloopend. Lichte deelen blauw

van kleur.

d ad. Kop breed, oogen groot en

sterk uitpuilend. Clypeus lang; over-

gang tusschen ante- en postclypeus

onder een scherpen hoek. Postoculair-

vlekken tamelijk klein, rondachtig.

Prothorax kort en breed, achterrand

fijn blauw gezoomd. Antehumeraal-

streep zeer smal, lijnrecht en nimmer

onderbroken Zijnaden dorsaal duidelijk

zwart gezoomd. Vleugels kort, ver ach-

ter het midden ’t breedst en aan den

top breed afgerond. Pterostigma zeer

klein, zwartachtig. Abdomen gedron-

gen, doch vrij dun. Segm. 1—8 (fig. 43).

Het karakteristieke figuurtje op segm. 2

wisselt sterk af in dikte en uitbreiding:

in enkele gevallen is het los van den

achterrand en bij andere ex. neemt

het nagenoeg het geheele segment in

beslag. !) Ook de gestalte der figuren

op segm. 3, 4 en 5 is niet geheel con-

stant. Basale '/,—1'/, deel van segm. 9

blauw, 10 geheel zwart.

App. sup. duidelijk, doch korter dan

segm. 10, tweelobbig. Bovenste voort-

zetting zwart, van terzijde gezien dun

en afgerond, van boven gezien aan den

top iets naar binnen gebogen en eindi-

gend in een klein puntje. Binnenste

voortzetting korter, dikker en breed-

afgerond, geelachtig van kleur; van

Fig. 43. Agrion mercu-

riale CHARP. g. Dorsum

van het abdomen. Ver-

groot (orig.).

Fig. 44. Agrion mercu-

riale CHARP. 9. Ibid.

1) Eene uitvoerige en zeer nauwkeurige beschrijving van eene serie

interessante afwijkingen gaf DE SELYS op pag. 223 en 224 van zijn

„Revue des Odonates”. Enkele dezer aberraties werden ook door hem

afgebeeld (378, pp. 161—162, pl. 3, fig. 7).

160 M. A. LIEFTINCK,

terzijde gezien bovendien met een naar omlaag gericht,

zwart basaaltandje. Basis van de app. inf. breed, van

achteren gezien listvormig opgericht en zwak gebogen,

geelachtig; van terzij gezien met een smalle, zwarte voort-

zetting, die iets korter en dunner is dan de voortzetting

der app. sup.

® ad. Lichte teekening groenachtig-geel of blauwgroen.

Postoculairvlekken groot en soms bijna rond. Lichaam zeer

gedrongen. Prothorax opvallend kort en meer tegen den

thorax aangedrukt dan bij de overige soorten; dorsum met

2 lichte vlekken. Thorax vrij kort en van voren duidelijk

breeder dan van achteren. Antehumeraalstreep zeer dun,

lynrecht. Vleugels als bij het dg, pterostigma iets grooter.

Abdomen kort en gedrongen. Segm. 1-8 (fig. 44); dorsum

van 9 en 10 eveneens donker.

Grootte volgens DE SELYS zeer

variabel. Over het algemeen kan

men zeggen, dat de zuidelijke

dieren kleiner zijn dan die uit

noordelijker streken.

Fig. 45. Agrion mercurtale Lengte & Bloos Be, an 17, DE

CHARP. 9. Prothorax, van boven DO © aly, ai, au 18, Oe OE

2 mM (Ras Zieh) Gabe oem

AVR PesosE ml. (Mook) 1 ex.)

Van deze Zuidwest-Europeesche soort werd in Nederland

door wijlen Dr. VAN DER WEELE eenmaal een g gevangen

bij den Plasmolen (Mook), 1. VI. 1903, aan den oever van de

Maas. Ook is zy bekend uit Winterswijk: d larve, ad., 29. VI.

1921 (leempoel b/d. steenbakkerij „de Vlijt” !!). In de gema-

tigde streken van Noord-Europa sporadisch. In Duitschland

werd zij aangetroffen bij Sonnenberg en Grausee in Branden-

burg, in de omgeving van Hamburg, bij Hannover en bi

Liineburg. In Westfalen is slechts ééne vindplaats bekend

(Koesfeld) en in de Rijnprovincie evenzoo (Wahner Heide).

In Belgié zeer lokaal, doch op enkele plaatsen algemeen:

in de Ardennen, bij Angleur (Sambre-et-Meuse) en in de

Kempen; in de prov. Limbourg bij Genck (Slidderloo) en

Vliermael-Roodt. Vliegtijd van ca. 10 Juni tot 15 Augustus

(begin Juli). In Engeland is mercuriale telkenjare gemeen in

ODONATA NEERLANDICA. 161

het New Forest (Hampshire) en ook gevonden in Devonshire

(vliegtijd tot 14 Augustus). Uit Denemarken niet bekend.

(A. scitulum RAMBUR 1842.)

Kleinste soort van het genus.

d ad. Kop breed; oogen groot en

sterk uitpuilend, blauwgroen van kleur.

Clypeus nog langer dan bij mercurzale,

overgang tusschen ante- en postclypeus

minder scherp, anteclypeus korter. Post-

oculairvlekken groot, druppelvormig

of meer ovaal, blauwgroen. Prothorax

smal, geheel zwart, achterrand slechts

aan weerszijden smal blauw gezoomd.

Thorax dun. Lichte deelen blauw,

meestal met een groenachtige tint.

Antehumeraalstreep zeer smal, bijna

recht en nimmer onderbroken; ventraal

een weinig breeder dan in het midden.

Zijnaden dorsaal duidelijk zwart ge-

zoomd. Pooten bleek geelachtig, sche-

nen en tarsen niet zwart gestreept;

de zwarte streep op de buitenzijde der

dijen smaller en bleeker dan bij de

overige soorten. Vleugels zeer kort en

smal, aan den top eenigszins spits.

Aderen bleek, eenigszins geelachtig.

Pterostigma opvallend groot, vooral ín

den achtervleugel langgerekt en iets

grooter dan de onderliggende cel;

vuilgeel of zeer licht bruingeel van

kleur. Abdomen kort en gedrongen,

doch dun en met volkomen parallele

zijden. Lichte kleur helderblauw, met

een zwak groenachtige tint. Segm. 1—8

(fig. 46), segm. 9 blauw, 10 naar ach-

teren duidelijk versmald, zwart.

Appendices (fig. 49); app. sup. zwart,

app. inf. veel korter en bijna geheel

geel van kleur.

Fig. 46. Agrion scitulum

RAMB. d. Dorsum van

het abdomen. Vergroot.

(orig.).

Fig, 47. Agrion scitulum

Ramp. 2. Ibid.

162 M. A. LIEFTINCK,

® ad. Lichte teekening dorsaal blauw, lateraal geleidelijk

in geelgroen overgaand. Postoculairvlekken meestal nog een

weinig grooter dan bij het g. Prothorax smal en niet tegen

den mesothorax aangedrukt. Antehumeraalstreep smal, in

den regel iets breeder dan bij het g. Pooten en vleugels

evenals bij dezen, doch het pterostigma langwerpig en duidelijk

grooter dan de onderliggende cel, vuil geelachtig van kleur.

Abdomen naar achteren zeer geleidelijk iets verbreed. Segm.

Fig. 48. Agrion scitulum RAMB. 9. Achterrand van den prothorax

van boven, vergroot (orig.).

Fig. 49. Agrion scitulum RAMB. g. Caudale appendices, van boven

gezien, vergroot (orig).

I--8 (fig. 47); dorsum van 9, uitgezonderd een smal blauw

apicaal ringetje, zwart; segm. 10 geheel donker.

Bensite Ghabd 22, av rs npt) oo RON bd 2255p dveul on

pt. 0.8 mM. (f'@ Luik, België).

Niet inlandsch.

Het vaderland dezer zuidelijke Agrzon is Zuid-Frankrijk,

Spanje en het geheele Middellandsche Zeegebied. In Noord-

Frankrijk komt zij nog voor in de omstreken van Parijs.

De vliegtijd valt in Midden-Frankrijk (dép. Indre) van 5 Juni

tot 10 September (R. MARTIN). In België werd scetulum door

DE SELYS LONGCHAMPS op verschillende plaatsen aangetroffen,

zoo bij Laeken, Calmpthout en Ixelles.

Niet zeldzaam van 10 Juni tot 2 Augustus bij Longchamps

sur Geer. Ook in de omstreken van Luik. ')-

1) Aan de plassen bij Longchamps sur Geer heeft de SELYS LONG-

CHAMPS: de wijfjes bij het eierleggen waargenomen. Zij zouden zich,

evenals Erythromma najas, bij voorkeur op eenigen afstand van den

oever ophouden en de eieren meestal in de stengels van Myriophyllum

werticillatum afzetten (397, p.144). Omtrent hare levenswijze deelt R. MARTIN

nog het volgende mede: „le scifulum n’habite ici que les eaux stagnantes

et se tient plutôt au-dessus des étangs que sur le rivage. Il est défiant

et assez difficile à capturer, alors que tous ces congénères sont en général

fort aisés a prendre avec un filet” (242, p. 251).

ODONATA NEERLANDICA. 163

Ongetwijfeld komt deze soort ook in het zuiden van Neder-

land voor.

(A. ornatum DE SELYS 1850.)

Groote, kloek gebouwde soort Ach-

terrand der postoculairvlekken met 6

of 7 scherpe tandjes. Vleugels, vooral

bij het 9, breeder dan bij de overige

soorten.

d ad. Kop, in verhouding met de

rest van het lichaam, niet bijzonder

groot. Clypeus en bovenlip kort. Posto-

culairvlekken zeer groot, druppelvormig.

Lichte deelen van thorax en abdomen

dorsaal helder blauw. Prothorax breed ;

achterrand met een, in het midden smal

onderbroken, blauwen randzoom, aan

weerszijden bovendien met twee ronde,

blauwe vlekken. Thorax dikker en

forscher dan bij pulchellum. Antehume-

raalstreep tamelijk breed, dorsaal flauw

naar binnen gebogen, doch overal van

dezelfde breedte. Zijnaden dorsaal dui-

delijk zwart gezoomd. De zwarte streep

op de buitenzijde der dijen eindigt reeds

ca. 1 mM. vóór het scheengewricht,

goedabmden knieen op eene zeer im ct

oog vallende wijze geel zijn gekleurd.

Vleugels breed en vrij lang; pterostigma

veel kleiner dan de onderliggende cel,

zwartachtig. Abdomen robuust, in het

midden uiterst weinig versmald. Segm.

1—8 (fig. 50); dorsum van segm. 9

voor het basale !/, gedeelte en van 10

geheel donker van kleur. Appendices

klein, korter dan de helft van segm. 10.

Bovenste voortzetting der sup. afge-

stompt en zwart, ondetste iets langer,

tandvormig en geelachtig van kleur.

Fig. 50. Agrion ornatum

SELYS. g'. Dorsum van

het abdomen. Vergroot

(orig.).

Fig. 51. Agrion ornatum

SELYS. 9, Ibid.

164 M. A. LIEFTINCK,

App. inf. duidelijk langer dan sup., schuin naar boven ge-

richt en geel van kleur; van boven gezien in een, aan den

top haakvormig naar binnen gebogen, tandje uitloopend.

@ ad. Lichte teekening dorsaal en lateraal helder blauw.

Kop en thorax als bij het d. De zwarte strepen op de buiten-

zijde der pooten smaller en veelal op eenige plaatsen onder-

broken; overigens als bij het d. Eindgedeelte der vleugels

breed en sterk afgerond; pterostigma bruinachtig van kleur.

Abdomen forsch en breed, overal

van dezelfde dikte. Segm. 1—-8

(fig. 51); dorsum van segm. 9

en 10 donker.

Benster ag, abu 24, ave10,.pt-

0.5; 2 abd. 24, ave 18, pt. 0.5 mM.

Fig. 52. Agrion ornatum SELYS. Maten volgens RIS (322). Abd.) 25,

Q. pe SCHIEN, av. 20, pt. 0.5 (2 dd, Bern, Zwit-

serland); abd. 25.5, av. 21.5, pt.

O5 habd 25, av.; 20, pts O15 mM. (2) OO Bern aida):

Niet inlandsch. Deze Zuid-Oostelijke soort is in Midden-

Europa uitsluitend bekend uit Duitschland en Zwitserland. 1)

In het aangrenzend gebied van Duitschland werd zij aange-

troffen bij Hildesheim en Liineburg in Hannover, op eenige

plaatsen in de omgeving van Miinster in Westfalen, bij Lau-

sitz en in de Rijnprovincie.

Niettemin is het voorkomen in ons land zeer waar-

schijnlijk.

1) A. ornatum wordt als eene der zeldzaamste Agrioniden beschouwd;

haar vaderland strekt zich uit van Spanje tot in Mesopotamië, doch zij

werd ook gevonden in Polen. De eenige vindplaats in Zwitserland, waar

ornatum niet zeldzaam voorkomt, is de omgeving van Bern.

Over het voorkomen dezer soort in Nederland is zeer veel te doen

geweest. In de lijst van wijlen E. DE SELYS LONGCHAMPS (397) vindt

men op pag. 144 (noot) de volgende opmerking: „un exemplaire femelle

trouvé en Frise par M. ALBARDA, mais pas encore dans les provinces

du Pays-Bas limitrophes de la Belgique”. Deze opgave berust stellig op

eene vergissing: het eenige 2, door FRANSEN indertijd bij Mook gevangen,

is gebleken te zijn een 9 van A. Zulchellum. (Lie H. ALBARDA (452),

p. 285: A. ornatum, Mook (FRANSEN), une seule femelle). Jaren later

werd door wijlen den heer VAN DER WEELE in zijn lijst (488) op pag. 125

opgegeven als vindplaats van deze soort, Kortenhoef, 1 9, VI (DE MEIJERE).

Na onderzoek bleek mij, dat ook dit exemplaar verkeerd gedetermineerd

was en behoort tot A. pulchellum.

ODONATA NEERLANDICA. 165

A. lunulatum CHARPENTIER 1840.

Lichaamsbouw forsch en gedrongen.

d ad. Kop dik; oogen groot en vrij

sterk uitpuilend, olijfgroen van kleur.

Clypeus kort. Voorhoofd en monddee-

len grasgroen of hel-groenachtig-geel

van kleur. Postoculairvlekken blauw,

zeer afwisselend in vorm en grootte:

meestal kommavormig, doch in som-

mige gevallen bijna cirkelrond en veel

kleiner. Het blauwe verbindingsstreepje

achter de ocellen ontbreekt volkomen.

Dorsum van den prothorax geheel

zwart. Antehumeraalstreep in den regel

smal, doch uiterst zelden onderbroken,

bijna recht en zuiver blauw van kleur.

Zijden eveneens blauw, met een groen-

achtige tint; zijnaden dorsaal duidelijk

zwart gezoomd. Pterostigma klein, zwart-

achtig. Abdomen dik en gedrongen;

laatste segmenten duidelijk verbreed.

De lichte partijen op de bovenzijde van

alle segmenten zuiver blauw van kleur.

Segm. 2 latero-ventraal geelgroen, api-

cale */, gedeelte van segm. 3—6 lateraal

citroengeel en naar voren plotseling in

blauw overgaand; segm. 8 en 9 geheel

en al blauw. Segm. 1—8 (fig. 53);

dorsum van 10 donker. De vorm en

grootte der zwarte figuren op segm.

3—5 is aan eenige variatie onderhevig:

bij een ex. uit Ommen (O.) neemt de

donkere vlek op segm. 3 ca. + ‚der

lengte in, is bovendien naar voren ver-

smald en loopt in eene fijne punt uit;

bij een zeer klein g' uit Bergen (L.) zijn

de beide lengtestreepjes op segm. 2 aan

Fig. 53. Agrion lunula-

tum CHARP. gd. Dorsum

van het abdomen. Ver-

groot (orig.).

Fig. 54. Agrion lunula-

tum CHARP. 9. Ibid.

weerszijden met het dwarsfiguurtje versmolten (lengte abd.

22, av. 16 mM.).

166 M. A. LIEFTINCK,

Appendices zeer klein, korter dan de helft van segm. Io.

App. sup. een weinig langer dan inf., met breede basis en

afgeronden top; de buitenste helft is zwart van kleur en

van boven gezien door eene gewelfde langskiel van het

geelachtig gekleurde binnenste gedeelte afgescheiden. App.

inf. van achteren gezien halfcirkelvormig uitgehold; binnenste

(onderste) gedeelte met een naar achteren afgeplatte en

volkomen afgeronde voortzetting, die aan het eind een weinig

naar binnen is gebogen, geel; buitenste (bovenste) gedeelte

zwart, met een schuin naar boven gericht, spits en dun

horentje, dat zich nauw tegen het buitenste, zwarte deel van

de app. sup. aansluit.

@ ad. Lichte teekening grootendeels donker olijfgroen.

Postoculairvlekken blauwgroen, evenals de antehumeraal-

strepen grooter en breeder dan bij het d. Prothorax vol-

komen zwart, uitgezonderd een klein licht vlekje aan den

top van den middenlob; deze van terzijde gezien veel

dunner dan bij A. armatum. Pterostigma iets grooter dan

bij het d, zwartbruin. Thorax en abdomen zeer forsch.

Segm. 1—8 (fig. 54); dorsum van 9 en 10 volkomen donker.

De grootte der donkere segmentvlekken wisselt nogal sterk

ate oy) cen) 7. uit Ommen us de donkere vick op seom. 2

naar voren ietwat breeder en zijn die op segm. 3—7 aan-

merkelijk breeder dan gewoonlijk en bedekken ook een

gedeelte van de zijden, terwijl zij naar voren slechts uiterst

smalle, basale ringetjes vrijlaten. Typisch voor deze soort

blijft echter de vorm van de figuurtjes op segm. 2 en 8 en

de dof-zwarte kleur van de bronzen figuren in het algemeen.

Grootte zeer uiteenloopend. Lengte

d abd. 26, av. 20, pt. 0.6 (grootste

Ex Ommen) Mb MO be O7

(kleinste ex. Bergen); 2 abd. 26.5, av.

Fig. ss. Agrion lunula- 21» Pt. 0.7 mM. (groot ex. Ommen).

tum CHARP. 9. Prothorax Maten volgens RIS (322): dg abd. 23.5,

van a ae ver- av. 18.5, pt. 0.6; 2 abd. 23.5, av. 20,

pt. 0.7 mM.

Deze soort bewoont Noord-Oost-Europa en een groot deel

van Siberié; zij is over geheel Midden-Europa verbreid, doch

komt in alle streken slechts zeer lokaal voor. In het aan-

ODONATA NEERLANDICA. 167

grenzend gebied van Duitschland werd zij aangetroffen op

het eiland Helgoland, op de Rönnebecker Heide bit Bremen

en bij Hamburg; voorts bij Neustrelitz in Mecklenburg en

misschien bij Buckow in Brandenburg. In België zeer lokaal;

zij werd aldaar gevonden bij Sellelich in de omgeving van

Arlon en bij Calmpthout in de Kempen. Ook is zij bekend

van Hollogne- en Longchamps-sur-Geer. In Denemarken ís

lunulatum zeer zeldzaam, doch volgens WESENBERG-LUND

gemeen in de omstreken van Frederiksborg (Hilleröd), van

21 Juni tot 8 Juli.

Uit Engeland en Frankrijk is zij niet bekend.

In ons land van ca. 10 Mei tot ca. 5 Juli (begin Juni) aan

boschvennen en leemplassen in zandige streken. Zeer zeld-

zaam en steeds in gering aantal tegelijk op een bepaalde

plaats voorkomend. Zij werd meer dan eens in gezelschap

van hastulatum aangetroffen, doch altijd zeer veel zeldzamer.

Aan de leemplassen bij Winterswijk ongeveer in eene ver-

houding van I : 50. 6

In ons land zijn de volgende vindplaatsen bekend:

Prov. Drente: Wijster! Dwingeloo (Lheebroekerzand) !

Prov. Overijsel: Ommen! ! Denekamp !!

. Prov. Gelderland: Winterswijk ! !

Prov. Utrecht: Lage Vuursche!

Prov. Noord-Holland: ’s Graveland! Hilversum (Wasch-

meer)! Schoorl (4 aan een beekje)! !

Prov. Noord-Brabant: Ginneken! Galderen !

Prov. Limburg: Bergen (Pikmeeuwenwater)!! Blerick !

Sittard, d, 23. VI: 1909; A. STEEGER leg. [Vgl. Dr. O. LE Ror

(337) p. 18]. |

A. puella LINNAEUS 1758.

Groote, slanke soort. Lichaam, in het bijzonder van het

d, lang, abdomen dun en zeer slank.

d ad. Alle lichte partijen van het lichaam helder en zeer

zuiver blauw van kleur. Postoculairvlekken groot, achterrand

zelden zwak en onregelmatig getand. Prothorax zwart, in

den regel met een blauw vlekje aan weerszijden. Acthterrand

boogvormig afgerond ; middenlob duidelijk afgescheiden, doch

zeer kort, niet opgericht en steeds in het midden met eene

flauwe inbochting. Blauwe randzoom slechts zelden aan weers-

168

M. A. LIEFTINCK,

zijden smal onderbroken, van den middenlob breed en

duidelijk zichtbaar. Thorax lang en smal. Antehumeraalstreep

56 57

Fig. 56. Agrion puella L.

d'. Dorsum van het ab-

domen. Vergroot (orig.).

Fig. 57. Agrion puella L.

Q. Ibid,

tamelijk smal, doch nimmer onder-

broken; ventraal geleidelijk iets ver-

breed en dorsaal zeer flauw ingeknepen.

Voorste zijnaad dorsaal met een dui-

delijk zwart streepje; achterste zijnaad

over de geheele lengte fijn zwart ge-

zoomd en dorsaal met eene kleine,

knopvormige verdikking. Vleugelwor-

tels en tusschenruimte: lichtblauw ge-

vlekt. Pterostigma klein, rhombisch,

zwart. Grondkleur van het abdomen

zeer zuiver helderblauw; de zwarte tee-

kening op segm. 3—6 tot kleine, api-

cale vlekken gereduceerd. Seem. 1—8

(tig. 56); dorsum van 3 blauw, met 2

zwarte puntjes op het midden, die soms

met elkaar en met den achterrand zijn

verbonden, doch ook geheel kunnen

ontbreken; 10 dorsaal zwart. De zwarte

figuurtjes op de segm. variëeren zeer

weinig, doch ook bij deze soort zijn

eenige belangrijke afwijkingen bekend.

Bij de ab. c. interrupta LEONHARDT

1913 ontbreekt het transversale verbin-

dingsstreepje van het | |-vormige figuur-

tje op segm. 2 en bij de ab.c pseudo-

lunulatum LEONH. is dit figuurtje in

3 losse deelen opgelost, waardoor het

gaat lijken op het overeenkomstige

figuur bi A. lunulatum. De ab. zuter-

rupta werd twee maal gevangen bij

Winterswijk (!!). By één dezer ex. zijn

ook de apicale vlekjes op segm. 3 en 4

in het midden zeer sterk ingesnoerd

en bijna los van den achterrand. !).

1) Door F. W. & H. CAMPION (61) werden, behalve de reeds genoemden,

nog de volgende variaties beschreven:

ODONATA NEERLANDICA. 169

Appendices klein, nauwelijks half zoo lang als segm. Io.

App. sup. duidelijk korter dan inf., bovenste gedeelte zwart,

onderste deel geel van kleur; app. inf. aan de basis dik,

van onderen (van terzij gezien) hoekig uitspringend en van

boven met een haakvormig gekromde voortzetting (fig. 59).

®. Lichte randzoom van den prothorax smaller dan bij

het d. Antehumeraalstreep ventraal in den regel nog iets

breeder en dorsaal sterker ingesnoerd.

Lichte grondkleur van kop, thorax en abdomen donker

groenachtig-geel; de smalle basaalringetjes der segmenten

echter blauw- of blauwgroen van kleur. By nog niet geheel

volwassen P£ zijn kop en thorax heldergeel met een groen

tintje. Abdomen segm. 1—8 (fig. 57); dorsum van 9 en 10,

uitgezonderd tamelijk breede helderblauwe ringen, eveneens

donker van kleur.

By 2 ex. uit Winterswijk (!!) heeft de bronskleur aan de

basis van segm. 3—8 plaats gemaakt voor een blauw vlekje,

dat ca. !/, van de segmentlengte inneemt. De donkere vlek

op segm. 2 is sterk ingesnoerd en loopt, evenals die op

segm. 3—7 naar voren in een drietand uit. Op segm. 8 is

zij tot op het midden beperkt. By de volledig uitgekleurde

en bijzonder groote exempl. uit Winterswijk zijn de lichte

I. De antehumeraalstrepen ontbreken geheel en al. — 1 ex. in de

coll. van wijlen DE SELYS LONGCHAMPS en 2 ex. afkomstig uit Epping

Forest (Engeland).

3. Het Ll-vormige figuurtje op segm. 2 is door een langsstreepje met

den achterrand verbonden (analoog met A. Zulchellum). — Deze aber-

ratie, die bekend is uit de Provence, uit Oostenrijk en uit Engeland,

werd eens gevangen in het Naardermeer, 22. V. 1924 (!!) Zeer zeldzaam.

4. ab.c. pseudolunulatum LEONH. — Zij werd gevonden bij Kassel in

Hessen, bij Luik in Belgié en eenmaal in Engeland.

5. ab.c. interrupta LEONH. — Bekend van Kassel, van Luik en uit

ons land.

6. Het transversale verbindingsstreepje der |l-vormige vlek draagt

in het midden een (derde) puntige voortzetting. — Deze ab. werd aan-

getroffen bij Luik en in Engeland (Epping Forest).

7. De beide langsstreepjes van de l-vormige vlek zetten zich naar

achteren boogvormig voort en zijn bevestigd aan den achterrand, —

Engeland. [Zie ook de figuur van DE CHARPENTIER’s .igrion furcatum,

d (= A. puella LIN.) in „Libellulinae Europaeae” (pl. XL.). — De onder

4 en 5 genoemde aberraties werden ook reeds afgebeeld door DE SELYS

(378, p. 161, pl. 3, fig. 3). Vergel. ook LEONHARDT (198, pp. 19—20,

fig. 12—15) en F. W. & H. CAMPION in „The Entomologist’, 1902,

p. 37; 1906, p 278 en 1909, p. 294.

170 M. A. LIEFTINCK,

vlekjes zuiver blauw van kleur. Door de eigenaardige kleur-

verdeeling gelijkt deze variéteit zeer op de typische (gewone)

vorm van A. pulchellum, waarvan zij echter steeds te onder-

kennen is aan den vorm van den prothorax. Zij is door

overgangen met het type verbonden. In Engeland op vele

201158

Fig. 58. Agrion puella L. 2. Prothorax van boven gezien,

vergroot (orig.).

Fig. 59. Agrion puella L. 9. Caudale appendices, van boven

gezien, vergroot (orig.).

plaatsen aangetroffen. Ook is zij in Westfalen (bij Münster)

gevonden. !)

Grootte variabel. Lengte 4 abd. 2630, av. 18 21.5,

pt. 0.7; 2 abd. 25—28, av. 19—22, pt. 0.8 mM. |

Van ca. 20 Mei tot begin September (Juni, Juli) overal

zeer gemeen, uitgezonderd in de prov. Noord-Holland, Zuid-

Holland en Zeeland. A. puella bewoont geheel Europa en

behoort in de zandige streken van ons land tot de gewoonste

Agrioniden. Zeer gewoon aan vennen, heiplassen en vijvers

en veelal in gezelschap van A. pulchellum en Pyrrhosoma

tenellum. In de laagveen- en kleistreken zeldzaam. Zij werd

in Noord-Holland op de volgende plaatsen gevonden: ’s Gra-

veland!! Ankeveensche plassen!! en in het Naardermeer!!;

in de duinstreek bij Velsen (JASPERS) (?). In Zuid-Holland is

zij herhaaldelijk in de omgeving van Den Haag en Leiden

aangetroffen. Uit Zeeland nog niet bekend.

Levenswijze als bij Agrion pulchellum.

1) Een exemplaar dezer variéteit, bewaard in de collectie van het

British Museum, draagt volgens F. W. & H. CAMPION (61), 0.a. een

etiket met de woorden: „Aer. puella var. Q annulatum”. Het ex. is

afkomstig uit Belgié en draagt het etiket in het handschrift van DE SELYS

LONGCHAMPS. De naam annulatum is evenwel een nomen nudum en

het is zeer waarschijnlijk, dat DE SELYS deze variatie met opzet niet

beschreven heeft.

ODONATA NEERLANDICA.

Overzicht der beschreven soorten, die in Nederland, België,

Engeland en Denemarken, benevens die, welke in het aangrenzend

gebied van Duitschland en Frankrijk gevonden zijn.

Soorten

Fam. Calopterygidae.

Calopteryx virgo L. (204) 3).

> re HARR. (151).

Fam. Agrionidae.

Lestes fuscus VANDERL. (201).

» paediscus BRAU. (43).

MN virens CHARP. (72)

» barbarus FABR. (103).

» _ viridis VANDERL. (202).

>» dryas KIRBY (169)

» sponsa HANSEM. (149) :

Platycnemis pennipes PALL. (285).

> acutipennis SELYS (377) .

Pyrrhosoma nymphula SULZ. (413)

» tenellum DE VILL. (433) .

Erythromma viridulum CHARP. (74) .

» najas HANSEM. (149)

Nehalennia speciosa CHARP. (74) .

Ischnura elegans VANDERL. (201).

» pumilio CHARP. (72) .

Enallagma cyathigerum CHARP. (74).

Agrion lindeni SELYS (374) .

» armatum CHARP. (74) - .

» pulchellum VANDERL. (201)

>» hastulatum CHARP. (72)

» mercurtale CHARP. (74).

» scitulum RAMB. (313)

» ornatum SELYS (399)

» lunulatum CHARP. (74).

» puella L. (204)

Totaal

Sees | ae

see

zZ Su ara =

NSS

NSS PRN SS RAI

Kil XK EX

XX DX

UBS DAD

IK. X | X

X | |S IX | IX

PIG EX OX

ENEN

à X

OA eS lew

X |X |X X | X

XX x

XIXIXIXIX IX

XX | EX

XXXIX

DEX eins alex | oS

POS ew lee oe OS

RQ ee SIPS

X ADK P<

ZII DIS

x KA XPS

> AR AE IX

X X

DIDS Ii OG

De ISS EE

25 |. 24.) 17 CLAS 25,24

1) Dit cijfer verwijst naar het overeenkomstige cijfer van het literatuur-

overzicht, waarin de soort het eerst beschreven werd.

172 M. A. LIEFTINCK,

Naamlijst van Nederlandsche Odonata.

Fam. Calopterygidae :

Calopteryx virgo L.

> splendens TARR.

Fam. Agrionidae :

Lestes fuscus VANDERL.

» paediscus BRAUER

» virens CHARP.

» barbarus FABR.

» viridis VANDERL.

» dryas KIRBY

» sponsa HANSEM.

Platycnemis pennipes PALL.

Pyrrhosoma nymphula SULZ.

» tenellum DE VILL.

Erythromma viridulum CHARP.

De najas HANSEM.

Nehalennia speciosa CHARP.

Ischnura elegans VANDERL.

» pumilio CHARP.

Enallagma cyathigerum CHARP.

Agrion lindeni SELYS

» armatum CHARP.

» pulchellum VANDERL.

> hastulatum CHARP.

» mercuriale CHARP.

» lunulatum CHARP.

>) puella Nc.

Fam. Libellulidae:

Cordulia aenea L.

Oxygastra curtisi DALE.

Somatochlora metallica VANDERL.

» arctica ZETT.

Somatochlora flavomaculata V AN-

DERL.

Epitheca bimaculata CHARP.

Orthetrum cancellatum L.

» brunneum FONSCOL.

» coerulescens FABR.

Libellula depressa L.

» quadrimaculata L.

» fulva MüLL.

Leucorrhinia caudalis CHARP.

» pectoralis CHARP.

» rubicunda L.

> dubia VANDERL.

Sympetrum flaveolum L.

» vulgatum L.

» striolatum CHARP.

» depressiusculum SELYS

> sanguineum MÜLL.

» danae SULZER

Fam. Aeschnidae:

Cordulegaster annulatus LATR.

Gomphus vulgatissimus L.

» flavipes CHARP.

» pulchellus SELYS

Onychogomphus forcipatus L.

Ophiogomphus serpentinus CHARP.

Anax imperator LEACH

Brachytron pratense MüLL.

Aeschna grandis L.

> zsosceles MüLL.

> cyanea MÜLL.

» viridis EVERSM.

2. yunccan le:

» mixta LATR.

ODONATA NEERLANDICA.

173

Alphabetisch overzicht der Familien, Sub-familién, Genera, Sub-genera,

Aberratién, Variéteiten en Vormen,

(inclus. de in de tekst gebezigde synoniemen).

acutipennis .

aeneatum var. .

Aeschnidae (Fam.).

A < :

lor

Agrionidae (Fam.) .

Agrioninae.

albicans .

albidella var.

Anapetes Sub-gen .

Anax .

Anisoptera (Sub-ordo).

annulatum var.

armatum .

astylis ab. c.

aurantiaca var..

barbarus .

bilineata var.

braueri

SOS:

Calopterygidae (Fam ).

Galopteryginae .

Calopteryx

Cercion

Coenagrion .

corea .

cyathigerum.

diByası 7.4 u:

elegans

Enallagma

SKOS:

erythrogastrum var. .

Erythromma.

Blz,

119,

124,

106,

100,

105,

145,

140,

138,

110,

100,

142,

110,

106,

120

125

IOI

142

105

119

I21I

121

107

IOI

100

170

150

157

139

115

I2I

112

Blz.

fulvipes var.

furcatum .

fusca. +92 ‘

fuscus. ‘1074100;

hastulatum 1434140!

Hemianax Mens

intermedium var. . Fires

interrupta ab. c. 168,

Ischnura . 106,

lactea var.

latistrigis ab. c. Au

Lestes . 105,

Bestimae: A 105,

Libellulidae (Fam.).

lincolniensis . Ta fe ita

lindeni 49, TAs:

lunulatum 144, 146,

melanogastrum var. . . .

melanetunm vanme.

mercuriale "144, 146,

minium MN Ce

najas 127,

Nehalennia . 106,

nigrescens forma .

nympha

nymphula

ornatiformis ab. c. 153.0550)

ornatum . . 144, 140,

174 M. A. LIEFTINCK, ODONATA NEERLANDICA.

paedisca .

paediscus. CAE

Paraneuroptera (Ordo)

DEANIDES ob MMM)

Platycnemis .

pseudolunulatum ab. c.

puellası 2.717284 144,

puellaeformis ab.c. .

pulchellumes ere

pumilio

Pyrrhosoma .

rubratum var.

SR ob a Rata

speciosa

Blz.

108,

120;

105,

168,

147,

145,

134,

106,

146,

1012

109

IOI

130

119

169

167

154

192

136

122

125

161

133

Blz.

splendens.

SPONSA 1S 3. OSIO,

Sympycna sub.-gen. . 106,

taurica forma

temellum. 2. hae ear on eee

truchmenicum .

tümpeli ab. c.

VINSE Bh BOS, LIO;

virgo anes

viridistan 2202021081000:

viridulum.

Zygoptera (Sub-ordo). . 99,

105

118

107

104

124

112

104

114

103

116

127

IOI

Eine neue myrmekophile Tineide aus

. Java: Hypophrictoides dolichoderella

n. g. n. sp.

Von

Prof. Dr. W. ROEPKE, Wageningen.

(Mit 2 Tafeln und 4 Textfiguren).

A. Vorbemerkung.

In seinen „Exotic Microlepidoptera” Vol. I, Pt. 19, p. 604

(Juni 1916) beschreibt MEYRICK ein neues, listes Tineïden-

Genus Aypophrictis wie folgt:

»Head with loosely appressed hairs; ocelli present; tongue absent.

Antennae I, in g' rather stout, somewhat compressed, serrulate,

„basal joint short, without pecten, Labial palpi rather long, curved,

„ascending, second joint much dilated with dense scales projecting

„beneath, terminal joint as long as second, thickened with scales,

„compressed, rather rough anteriorly, obtuse. Maxillary palpi obsolete.

Posterior tibiae clothed with rough hairscales above. Forewings

„with rb furcate, 2 and 3 stalked from angle, 7 and 8 stalked, 7 to

„termen, 11 from before middle. Hindwings 1, elongate-ovate, cilia

„ja; 2—4 parallel, 5 and 6 approximated at base, 7 parallel.”

Er gründet diese Gattung auf eine einzige neue Art

inceptrix MEYR., die ihm in drei (männlichen?) Exemplaren

vorlag. |

Im II. Bande des gleichen Werkes, Pt. 3; p. 85 (Dezember

1916), berichtet MEYRICK über die Lebensweise dieses Insektes

folgendes:

„Larva found in nests of Cremastogaster (Formicidae), at Ambu-

| plangoda, Ceylon, and imago (a large 2, 22 mm. expanse) bred in

»December (Fletcher); in a singular nearly flat case composed

(apparently) of two dark grey sections of stout silk joined together

„round the edges, shaped somewhat between an ellipse and an

„hourglass, or like two coalescing circles, length 15 mm. greatest

„width 8 mm., contracted in middle to 6 mm.; pupa protruded

„from end in emergence.” |

176 PROF. DR. W. ROEPKE,

Ausserdem beschreibt dieser Autor am gleichen Orte noch

drei andere Arten derselben Gattung, aus Ceylon und Vorder-

Indien, sodass im ganzen also vier Arten bekannt geworden

sind. Uber die Lebensweise der übrigen Arten verlautet nichts.

Eine ausgezeichnete Abbildung der Æypophrictis inceptrix

MEYR. bringt BAINBRIGGE FLETCHER in seinen klassischen

„Life-Histories of Indian Insects Microlepidoptera”, erschie-

nen in den „Mem. Dep. Agric. India, Entom. Ser’, Vol. VI,

No. 8, pl. LV (1920). Diese Abbildung stellt ein Weibchen

vor, sowie das Larven- bzw. Puppengehäuse. Auf derselben

Tafel befindet sich noch die Abbildung der Raupe und des

Larvengehäuses einer andern Æypophrictis-sp.

FLETCHER zitiert nur die oben wiedergegebenen Mittei-

lungen MEYRICK’s bezüglich der Lebensweise der /7. 2nceptrex.

Von der zweiten, als Raupe abgebildeten Art berichtet er,

dass sie im unterirdischen Nest einer Polyrhachis-Art gefunden

wurde, aber leider nicht aufgezüchtet wurde. Von einer

dritten, als H. (2) plana MEYR. angedeuteten Art wird ange-

geben, dass sie als Raupe auf einem Mangifera-Stamme

angetroffen wurde.

Soweit die Angaben der Literatur über ein myrmekophiles

Tineiden-Genus aus Vorder-Indien und Ceylon, über dessen

Lebensweise noch sehr wenig bekannt ist.

Es ist nun sicher nicht ohne Interesse, dass wir auf Java

eine offenbar nahestehende Art in den Nestern der schwarzen

Kakao-Ameise, Dolichoderus bituberculatus MAYR, entdeckt

und in Mengen gezüchtet haben. Wenn auch unsere Beob-

achtungen über die Lebensweise des Tieres nicht ganz voll-

ständig sind, so erscheint es doch angezeigt dieselben zu

veröffentlichen, da gerade über die Biologie myrmekophiler

Tineiden nur wenig bekannt ist, während vielleicht die Lebens-

weise dieser Tiere geeignet ist neues Licht auf die Erschei-

nungen der Myrmekophilie zu werfen.

B. Das Auffinden der Art und die ersten Beobachtungen.

Zuerst lenkte Herr Dr. P. VAN DER GOOT in Salatiga

(Mittel-Java) Ende 1916 meine Aufmerksamkeit auf ein merk-

würdiges, von einer Lepidopteren-Larve bewohntes Gehäuse,

das er auf einem von der genannten schwarzen Ameise

EINE NEUE MYRMEKOPHILE TINEÏDE AUS JAVA. 11727

besuchten, jungen Kako-Baumchen angetroffen hatte. Es sass

lose angesponnen in der primären Zweiggabel, die zahlreichen

Ameisen liefen dariiber hinweg ohne dem Gegenstande irgend-

welche Aufmerksamkeit zu schenken. Ich hatte derartige

Hauschen bereits friiher gelegentlich in den Kakao-Anpflan-

zungen gefunden, sie waren aber stets leer gewesen. Auch

in der ZEHNTNER schen Sammlung in Salatiga befand sich

ein derartiges Gebilde, jedoch ohne nahere Angabe.

Bald darauf fanden wir beide wieder einige solcher Hauschen

auf unseren Versuchsbàumen oder in deren Nahe, wo viel

Dolichoderus sich aufhielten. Irgendeine Beschadigurg, welche

von den Insassen der Hauschen hatte herrühren kònnen,

wurde an den Pflanzen nicht wahrgenommen; ebenso wenig

konnte festgestellt werden, dass die Raupen an den griinen

oder dürren Kakao-Blattern, wie an dem Flechtenbezug der

Kakao-Zweige frassen, die ihnen dargeboten wurden, obschon

sie sehr bald aus den Gehausen zum Vorschein kamen und

dann mit dem Vorderkörper eigentümliche Bewegungen aus-

führten, die unwillkürlich den Eindruck hervorriefen, dass

die Tiere Nahrung suchten.

Wir schlossen darauf die Gehäuse mit Dolzchoderus-Arbeitern

zu Beobachtungszwecken unter umgekehrten Wasserglasern

ein. Ich vermutete namlich, dass beide Insekten in Beziehung

zu einander stünden. In der Tat benahmen sich die Raupen

nach einiger Zeit viel aufgeregter, sie steckten den Vorder-

körper bald zur einen, bald zur andern Seite des Gehauses

weit heraus, etwa bis zum 5. Segment, reckten ihn stark in

die Lange und vollführten damit angelnde oder pendelnde

Bewegungen, während das Gehäuse selbst mit einigen Ge-

spinstfaden lose an der Unterlage verankert wird. Anfanglich

dachte ich entfernt an die Möglichkeit, dass sich die Raupen

von den Ameisen nach Art der Symphilen mit erbrochenem

Chylus füttern lassen wollten und dass sie daher mit ihren

auffalligen Bewegungen die Ameisen anbettelten. Die Beob-

achtungen zeigten jedoch sofort, dass diese Annahme nicht

richtig war. Die Raupen vermeiden namlich ängstlich jede

Berührung mit den Ameisenarbeitern. Wenn die Raupe von

einer schwarzen Ameise auch nur mit der Fühlerspitze eben

berührt wird, zuckt sie sofort blitzschnell zuriick um ins

178 PROF. DR. W. ROEPKE,

Innere des schiitzenden Gehauses zu verschwinden, aber nur

fiir einen Augenblick. Denn sie wiederholt das Spiel gleich

wieder, wobei sie oft an der gegeniiberliegenden Seite des

Gehauses zum Vorschein kommt. Dieses unruhige, tastende

und suchende Spiel der Raupe ist sehr fesselnd; man fragt

sich sofort was es zu bedeuten hatte.

Die Antwort auf diese Frage war bald gegeben. Als wir

nämlich schwarze Ameisen mit inrer Brut einem Neste ent-

nommen hatten und diese mit den Raupen zusammen in

unsern Beobachtungsglasern eingeschlossen hatten, erlebten

wir sofort ein höchst merkwürdiges Schauspiel. Die Ameisen

liefen natürlich mit ihrer Brut aufgeregt umher und bemühten

sich letzteres irgendwie unterzubringen. Die platten Gehause

bildeten den einzigen Schutz im Glase und so kamen die

Ameisen bald in die Nahe der Raupen, um ihre Larven

und Puppen im Bereiche der Gehäuse zu deponieren. Wenn

nun ein Dolschoderus-Arbeiter, der zwischen seinen Kiefern

eine Larve oder Puppe trug, in die Reichweite einer Raupe

kam, dann wurde ihm diese Brut durch eine blitzschnelle,

gewandte Bewegung seitens der Raupe entrissen, wahrend

letztere sogleich mit ihrem Raube ins Innere des Gehauses

verschwand! Wir hatten es also zweifelsohne mit einem

ganz raffinierten Diebe und Rauber zu tun, der den Ameisen

ihre Brut stahl, natürlich um sich davon zu nahren. Unser

Erstaunen wuchs noch, als sich zeigte, dass dieselbe Raupe,

welche soeben eine Ameisenlarve oder Puppe geraubt hatte,

dasselbe Spiel im nachsten Augenblick wiederholte, mitunter

sogar noch ein drittes mal. Der Parasit versah sich also erst

mit dem notigen Proviant, bevor er mit der Verzehrung

desselben anfing (siehe Tafel I, Fig. 2). Gewiss hat sich bei

diesem Tier ein einzig dastehender Instinkt herausgestaltet !

Nachdem die Raupe sich auf diese Weise versorgt hatte,

liess sie sich tagelang nicht mehr blicken, offenbar damit

beschäftigt, ihren Raub in Ruhe zu verzehren.

Somit war festgestellt, dass es sich um ein myrmekophages

Insekt handelte, und dass sich die Raupen daher normaler

weise in den Ameisennestern aufhalten diirften. In der Tat

glückte es, die Raupen sofort in grösserer Zahl in den

Dolichoderus-Nestern zu finden. Speziell in den kiinstlichen

EINE NEUE MYRMEKOPHILE TINEIDE AUS JAVA. 179

Ameisennestern, wie man sie auf den Plantagen aus Bündeln

dürrer Kakaoblatter verfertigt, um sie in den Kakao-Baumen

anzubringen zwecks Melopeltis-Bestreitung, fanden sich die

Hauschen in allen älteren Entwicklungsstadien zahlreich.

Wir fanden gelegentlich 20—30 Stück in einem Nest, wobei

wir vielleicht jiingere Stadien wegen ihrer geringen Grosse

überschen haben dürften. Die Gehäuse lagen manchmal

wie festgekeilt zwischen den zusammengepferchten, dirren

Blattern, kaum oder nur ganz wenig festgesponnen. Die

Bewegungsfreiheit der Raupen ist unter solchen Umstanden

offenbar keine grosse; in ihrer Umgebung ist aber Ameisen-

brut zur Geniige aufgestapelt.

VAN DER GOOT hat bereits auf das Vorkommen dieses

Parasiten gewiesen (Mededeel. Proefst. M.-Java, Nor 25%

p. 36, 1917).

C. Die Gehause (Tafel 2, Fig. 1, 2; Tafel 1 rechts).

Dieselben bestehen aus zwei flachen, etwa muschelschalen-

formigen Halften, die in der Mitte eine starke, taillenformige

Einschniirung aufweisen. Die beiden einander gegeniiber-

liegenden Ränder sind regelmässig gerundet, scharf geschnit-

{en und passen genau auf einander. Die Rander der beiden

Halften sind nur in der Mitte, also wo die Einschnürung

sich befindet, mit einander verbunden, und zwar sehr fest.

Ubrigens sind sie im ganzen Umkreise offen, wenn die

Rander auch sehr genau, verhältnismässig fest und federnd

auf einander schliessen. Durch leichten Druck von den Seiten

her bringt man den Spalt zum Klaffen.

Die Aussenseite der Gehäuse ist fein rauh und weist deut-

lich eine regelmässige konzentrische Struktur auf, die oftmals

unregelmassig abwechselnde hellere und dunklere Partieen

erkennen lässt. Die Farbung ist braun bis grau, etwa wie

Kork- oder Rindensubstanz. Zweifelsohne ist das Gehäuse

aussen bekleidet mit fein zernagter, dürrer Blattsubstanz;

die konzentrische Streifung entsteht dadurch, dass die Raupe

das Gehäuse am Rande durch Anbau schmaler Streifen ver-

grössert, während die gelegentliche mosaikartige Scheckung

dadurch zustande kommt, dass abwechselnd hellere und

dunklere, diirre Blattsubstanz zur Verwendung gelangt. Die

180 PROF, DR. W. ROEPKE,

Oberseite der Gehäuse ist daher der eines Baumschwammes

(Polyporus) ausserordentlich ahnlich; es fallt dies namentlich

auf, wenn die Gehäuse an einem Baumstamm oder Zweig

verankert sind.

Die Innenseite der Gehäuse ist glanzend glatt, von licht-

braunlicher Farbung.

Die Wand der Gehause ist diinn, aber ausserordentlich zah.

Die Maasse sind schwankend. Ganz erwachsene weibliche

Gehäuse sind 16—20.5 mm lang und 9— 11 mm breit (grösste

Breite). Bei männlichen Gehäusen, die bedeutend kleiner

sind, betragen die entsprechenden Maasse 12.5—15 und

7.5—9 mm. Die kleinste Breite, an der Einschnürungsstelle,

bleibt etwas unter ?/, der grössten Breite zurück. Je jünger

die Gehause sind, desto geringer ist im Verhältnis die Ein-

schnürung. Es sei hier erwähnt, dass REICHENSPERGER in

einem Aufsatze: Zur Kenntnis von Myrmecophilen aus Abes-

Sten Il (Bawls Gia, PI KONE HOUS [De 207 SG) Wet

verschiedene Gehäuse-Raupen aus Abessinien und Südafrika

beschreibt, die in Ameisennestern gefunden wurden, deren

Imagines aber bis heute leider unbekannt geblieben sind.

Es ist auffallend, dass ein Typus derselben ebenfalls eine

beiderseitige, starke Einschnürung aufweist.

D. Die Raupe (Tafel 2, Fig. 2 und Textfig. 1 a,b).

Eine nicht völlig erwachsene weibliche Raupe, welche ich

mass, war etwa II.5 mm lang und 3 mm breit. Der Körper

des Tieres ist etwa spindelförmig, verhältnismässig dick und

ein wenig abgeplattet. Die Rumpfsegmente sind wulstig

gegen einander abgesetzt. Eine gewisse Physogastrie ist dem-

nach unverkennbar. Das Integument des Tieres ist zart, von

gelblich- bis schmutzigweisser Färbung. Der Körper ist prak-

tisch nackt, obgleich einzelne Borstenhaare mikroskopisch

nachweisbar sind. Der Vorderkörper der Raupe ist bis ein-

schliesslich des 4. Segments stärker chitinisiert und darum

namentlich oberseits dunkler, bis schwärzlich, und glänzend.

Das Halssegment ist ober- wie unterseits schwärzlich und

zeigt oberseits eine schwache, hellere Mittellinie. Wenn der

Vorderkörper sich stark ausreckt, erscheinen die Seitenränder

scharf, wie gekielt. Der glänzend schwarze Kopf ist rundlich,

EINE NEUE MYRMEKOPHILE TINEÏDE AUS JAVA. ISI

abgeplattet, also etwa linsenförmig, mit nach vorn gerichteten

Mundteilen. Jederseits sind 6 Ozellen vorhanden.

Sehr charakteristisch ist die Lagerung der Brustfüsse.

Dieselben sind ganz am Vorderrand der Thorakalsegmente

Textfig. ra, b. Kopf und Thorax der Raupe;

a Oberseite, b Unterseite,

eingelenkt und nach vorn gerichtet, was zur Folge hat, dass

das erste Paar Brustfiisse den Kopf überragt. Sie sind daher

besonders zum Ergreifen der Beute eingerichtet. Die Hiiften

sind von einander entfernt.

Die vier Paar Bauchfiisschen bestehen aus je einem schmal

zusammengedrückten, vollständigen Hakenkränzchen. Ich

zählte an einer erwachsenen weiblichen Raupe etwa 60

Häkchen an den vorderen, 40 an den hinteren Bauchfüsschen.

Die Nachschieber sind nicht kräftig entwickelt, sie tragen

nur je eine schwach halbmondförmig gekrümmte Reihe von

etwa 20—22 Häkchen.

E. Die Puppe (Textfig. 2).

Dieselbe ist hellbraun, schwach glänzend, etwas abgeplattet,

mässig schlank, etwa 3—4 mal so lang als breit.

Die Stirn ist etwas kuglig vorspringend, das Hin-

terleibsende verjüngt, aber die Spitze gerundet,

ohne jede Auszeichnung. Die Scheide der Hinter-

beine überragt die der Flügel. Die Puppe besitzt

keine Hakenkränze, sondern weist im weiblichen

Geschlecht auf dem 5.—7. Abdominaltergiten je

ein ausgedehntes Höckerfeld auf, das in der Nahe Texttig. 2.

des Vorderrandes gelegen ist und das auf dem Puppe.

182 PROF. DR. W. ROEPKE,

7. Tergiten am kraftigsten entwickelt ist. Die Hockerfelder

bestehen aus sehr zahlreichen, dicht neben einander gela-

gerten, kurzen und spitzen Dornchen, die alle nach hinten

gerichtet sind. Bei der mannlichen Puppe ist ein derartiges

Héckerfeld auch noch auf dem 8. Tergit vorhanden.

Die weibliche Puppe ist etwa 14, die mannliche 10 mm lang.

2 Der) (Vaie iesio sa)

Hypophrictoides n. g.

Wie Hypophrictis MEYR., aber ohne Ozellen. Im Vorder-

flügel rb ohne Basalschlinge, 2 und 3 aus der unteren Ecke

der Mittelzelle, mit 4 gestielt. Weibchen mit Afterbusch.

Hypophrictoides dolichoderella n. sp.

Beide Geschlechter mit bedeutendem Grossenunterschiede,

sonst einander ahnlich, die Mannchen hochstens eine Spur

lichter. Farbe in beiden Geschlechtern gleichmassig grau-

braun, etwas glänzend. Kopf, Thorax und Vorderfliigel dicht,

grob und rauh, aber lose beschuppt. Keine aufgeworfenen

Schuppen. Fihler in beiden Geschlechtern fadenformig, kurz

bewimpert, von etwa ?,, Vorderflügellänge. Fuhlerbasis ohne

Pecten. Palpen aufwarts gerich-

tet, das Mittelglied lang und

dicht, abstehend behaart (Text-

fig. 3a), graubraun mit gelbgrau

gemischt, das aufgerichtete

Endglied überwiegend gelb-

grau. Sauger, sowie Ozellen

und Maxillarpalpen fehlend.

# Fazettenaugen gross, kuglig,

nackt.

Vorderflügel ungefähr drei

mal so lang als breit, Vorder-

und Hinterrand annahernd

parallel, Apex gerundet, beim

d etwas mehr wie beim 8,

Farbung der Vorderflügel wie die des Körpers, mit gleich-

mässiger, feiner, dunkler Rieselung, die durch eingesprengte,

dunklere Schiippchen hervorgerufen wird. Mit zwei schwarzen

Vorderrandsflecken, die etwa die Form umgekehrter, stumpfer

Textfig. 3 a, b. Kopf und Hinterfuss.

EINE NEUE MYRMEKOPHILE TINEIDE AUS JAVA. 183

Dreiecke haben, deren Basis mit dem Vorderrande zusam-

menfallt. Das aussere und kleinere dieser Flekchen liegt in

der Nahe des Apex, das grössere etwa in der Mitte. Ein

drittes derartiges Fleckchen von unscharfer Begrenzung und

wechselnder Grösse — es verschwindet manchmal fast ganz

— befindet sich in der Nähe der Flügelbasis, etwa in der

Mitte zwischen Vorder- und Hinterrand. Fransen lang, aber

gleichförmig, dreizeilig, undeutlich gefleckt bis gescheckt.

Hinterflügel schief lanzettförmig, einfarbig dunkelgrau,

oberseits auf dem Analfelde mit etwas längerer, pinseliger

Behaarung. Haftborste in beiden Geschlechtern sehr kräftig.

Tibien der Hinterbeine in beiden Geschlechtern lang und

dicht gelblichgrau behaart, mit zwei Paar kräftig entwickelten,

ungleich langen Spornen, von denen das eine Paar sich in

der Mitte, das andere sich am distalen Ende der Tibie

befindet (Textfig. 3b).

Hinterleib bei beiden Geschlechtern anliegend beschuppt;

beim d zugespitzt, beim ® mit breit buschiger Behaarung.

In letzterer eine kurze Legeröhre verborgen.

Das Geäder ist sehr charakteristisch (Textfig. 4). Im Vor-

derflügel ra fehlend, ıb und Ic vorhanden, aber namentlich

Ib schwach entwickelt. 2 sehr kräftig, mit 3 gestielt. 4 fast

Textfig. 4. Flügelgeäder des Männchens.

aus der unteren Zellecke. 5 aus der Mitte der Zelle, 6 frei,

7, 8 und 9 gestielt. 10, 11 und 12 wie gewöhnlich. Quer-

ader undeutlich, Zelle lang und schmal, besonders beim

184 PROF. DR. W. ROEPKE,

Weibchen, Ader 5 sich eine Strecke weit in dieselbe forset-

zend, beim Männchen obere und untere Begrenzung der Zelle

(Radius und Cubitus) an der Basis undeutlich, einander

genähert.

Im Hinterflügel 1a, 1b und Ic vorhanden, aber schwach.

2 am kraftigsten, dem unteren Rande der Zelle entspringend,

von 3 und 4 an der Basis entfernt; 5, 6 und 7 ander Basis

genahert, der oberen Zellecke entspringend. Querader undeut-

lich, ebenso die obere Begrenzung der Zelle an der Basis.

Die Zelle von zwei Media-Asten durchschnitten.

G. Uber die systematische Stellung der Art.

Die vorliegende Art ist der von MEYRICK beschriebenen

Hypophrictis inceptrix habituell so ausserordentlich ahnlich,

dass man beim Vergleiche der Abbildungen FLETCHERS

und den meinigen auf den ersten Blick glauben könnte,

dass es sich um dieselbe Art handele. Eine nahere Untersu-

chung namentlich des Flügelgeäders auf Grund der MEYRICK-

schen Diagnose aber zwingt uns dazu, selbst eine neue

Gattung aufzustellen. Das Geäder des Vorderfliigels weist

eine gewisse Übereinstimmung mit dem der Gattung Hapsifera

auf (s. SPULER: Schmetterl. Eur., Il, 1910, p. 463, fig. 214),

die zu den Lypusinen gezählt wird, und macht es daher

vielleicht möglich, die neue Gattung in die Nähe von Hapszfera

zu stellen, sodass sie vielleicht das Bindeglied zwischen

Hapsifera und Hypophrictis MEYR. bilden könnte. Allerdings

ist Hapsifera, soweit bekannt, weder myrmekophil noch

Gehäuse-tragend. Auch sagt SPULER (l.c. p. 454), dass sie

wohl aus den Tineiden zu entfernen wäre, ohne jedoch

anzugeben, wo sie besser unterzubringen wäre.

H. Zur Lebensweise und Myrmekophilie der Art.

Wir züchteten die Art in grosser Zahl in flachen, hölzernen

Beobachtungsnestern, wie VAN DER GOOT sie speziell zum

Studium der Ameisen Plagzolepis longipes JERD. und Dokcho-

derus bituberculatus MAYR benutzte. Diese Nester sind zwei-

kammrig, jede Hälfte ist durch eine lose aufliegende, aber

beschwerte Glasscheibe bedeckt. Die Ränder sind mit Filztuch

abgedichtet. Je nachdem man die eine oder andere Hälfte

EINE NEUE MYRMEKOPHILE TINEIDE AUS JAVA. 185

des Nestes verdunkelt bzw. erhellt, kann man die Ameisen

mit ihrer Brut zum Wohnungswechsel veranlassen, da sie

stets den dunkelen Teil des Nestes aufsuchen. Auf diese

Weise kann man in die leer gewordene Halfte geignete

Nahrung für die Ameisen einbringen. Auch fiir reichliche

Wasserzufuhr muss stets gesorgt werden. Da Dolichoderus in

Gefangenschaft auch unter giinstigen Bedingungen gern seine

eigne Brut verzehrt, mussten die Nester jede Woche mit

neuem Ameisenmaterial beschickt werden. Die Ameisen

deponieren ihre Brut mit Vorliebe gegen die Glasscheibe,

die Raupen kònnen daher leicht zur ihrer Nahrungsquelle

gelangen, ferner kann der geschilderte Vorgang der Nahrungs-

aufname oft und miihelos beobachtet werden. Wenn die

Raupe einem vorbei eilenden Ameisenarbeiter seine Brut

zu entreissen versuchte, entspann sich mitunter eine Art

„Jauziehen”. Die Ameise wollte ihre Brut nicht hergeben,

der Rauber aber liess nicht los. Stets ging letzterer als Sieger

aus diesem Streit hervor. Die Ameise gab manchmal ihre

Brut erst im letzten Augenblick her, wenn sie namlich von

den sich schliessenden Randern des Gehäuses geradezu weg-

gezwängt wurde. Sie stand dann noch ein par Augenblicke

wie verduzt still, alsob sie nicht begriffe, was ihre passiert

sei, putzte ihre Fiihler und ging endlich ihres Weges. Ein

geöffnetes Gehäuse mit eingetragner Brut ist auf Taf. 2, Fig. 2,

in 4-maliger Vergrösserung dargestellt. Es sei aber bemerkt,

dass die Ameisenbrut nachträglich hinzugefiigt wurde, nach-

dem das Gehäuse geöffnet worden war.

Die Entwicklung der Tiere verlief dergestalt, dass die

Mehrzahl sich im April verpuppte. Es betraf dies Exemplare,

die mehr als halberwachsen eingetragen worden waren, und

die teilweise bereits 4—5 Monate in Gefangenschaft gelebt

hatten. Trotz reichlicher Fiitterung verlief die Entwicklung

der Raupen erstaunlich langsam, die Puppenruhe dagegen

war kürzer, sie dauerte nämlich nur 20—30 Tage, im Mittel

etwa 25—26 Tage. Die Mehrzahl der Falter aus den Zuchten

erschien also im Mai. Ich habe den Eindruck bekommen,

dass die ganze Entwicklung einjährig ist und dass die langste

Zeit (10——11 Monate) im Raupenstadium zugebracht wird.

Diese Entwicklungsdauer ist in Anbetracht der meist reich-

186 PROF. DR. W. ROEPKE,

lich vorhandenen Nahrung gewiss eine lange. Auch einzelne

Kontrolle-Beobachtungen im Freien schienen darauf zu weisen,

dass unter natiirlichen Bedingungen der Entwicklungszyklus

ein gleicher ist. Leider konnten aus bestimmten Griinden

solche Kontrolle-Beobachtungen in der ersten Halfte des

Jahres 1917 nicht systematisch angestellt werden; als ich

sie im Juli wieder aufnehmen konnte, waren die Gehäuse

in den Dolichoderus-Nestern nicht zu finden, was ich daran zu-

schreibe, dass wir sie übersehen haben, weil sie dann sehr klein

sind und weil obendrein die scharfen Analdriisensekrete der

Ameisenarbeiter, die die Augen stark reizen, eine griindliche

Untersuchung der Nester sehr erschweren. Somit bleibt die

Untersuchung der ersten Jugendstande spateren Forschern

vorbehalten. Es ware ja auch möglich — obschon nicht

sehr wahrscheinlich — dass die ersten Entwicklungsstadien

der Art ausserhalb der Ameisennester leben und dass sie

sich saprophytisch ernähren.

Wir schenkten weiter der Frage alle Aufmerksamkeit, ob

die Raupen in den (kiinstlichen) Ameisennestern sich auch

noch von andern Stoffen nährten, z. B. von Nestabfall, toten

Ameisen, dürrem Laub u.d. Zu diesem Zwecke haben wir

zeitweilig diirre Blattsubstanz aus den Ameisennestern in die

Beobachtungsnester getan. Alle Beobachtungen waren in

dieser Hinsicht jedoch rein negativ.

Selbstverstandich miissen die Raupen Blattsubstanz zer-

nagen zur Bekleidung ihrer Gehäuse. Auch hierbei waren die

Tiere leider nicht zu beobachten. Es zeigte sich, dass sie in

Gefangenschaft die Gehäuse entweder nicht vergrösserten,

oder dass sie nur einen unregelmässigen, sichelfòrmigen

Ansatz bauten, meist nur einseitig und manchmal schief,

der an der Aussenseite nicht mit zernagter Blattsubstanz

bekleidet wurde. Ich hatte anfanglich erwartet, dass man die

Tiere veranlassen könnte schön mosaïkartig gefärbte Gehause

zu verfertigen, indem man ihnen heller oder dunkler braune,

ev. noch grüne Blattsubstanz und noch anderes Material

(z. B. bunte Fliesspapierschnitzel) bot, diese Hoffnung jedoch

erwies sich als trügerisch. Die Tiere machten davon keinen

Gebrauch, sodass ich schliesslich derartiges Material wegliess,

da es die Beobachtungen in den Kunstnestern nur erschwerte.

EINE NEUE MYRMEKOPHILE TINEIDE AUS JAYA. 187

Wir haben bereits gesehen, dass die Gehause an den beiden

Randern offen sind und dass die Raupen bald an der einen,

bald an der andern Seite zum Vorschein kommen, sodass

also eine Vorder- und Hinterseite nicht besteht. Ebensowenig

giebt es eine Dorsal- und eine Ventralflache. Legt man

namlich ein Gehäuse auf die Seite, welche soeben noch dem

Riicken der Raupe entsprach, dann dreht sich das Tier im

Innern sofort um und kommt in normaler Stellung wieder

zum Vorschein. Die Raupen geniessen also im Innern der

Gehause eine grosse Bewegungsfreit. Sie sind nicht im stande

sich mit den Bauchfiissen oder Nachschiebern darin zu ver-

ankern, es gelingt daher leicht mittels einer Pinzette eine

Raupe herauszuziehen.

Wenn die Raupe sich häuten will, werden die beiden

gerundeten Seitenrander zugesponnen, und zwar ziemlich

fest, um erst nach erfolgter Hautung wieder geöffnet zu

werden. i

Auch zur Verpuppung verschliesst die Raupe beide Seiten-

ränder, den einen derselben, am Kopfende der Puppe, jedoch

nicht völlig. Hier bleibt eine schmale Stelle offen, aus der

die Puppe sich vor dem Schlüpfen herausschiebt und in dem

sie etwa halbwegs stecken bleibt. Bei den Gehäusen, deren

Insassen sich verpuppen, liegen die Randpartieen flacher auf

einander, während der Mittelteil, der die Puppe umgiebt,

mehr gewölbt ist. Die verpuppten Gehäuse sind daher stärker

gebuckelt, und an diesem Merkmal leicht zu erkennen.

Die Falter kamen regelmässig während der kurzen, tropi-

schen Dämmerungszeit aus. Sie laufen nur ein kurzes Stück

und sind sehr schnell ausgewachsen. Sind sie .erhärtet, so

zeigen sie die Neigung schabenartig zu laufen und sich in

allerlei Schlupfwinkeln zu verkriechen, welche Gewohnheit

sie mit andern Tineiden teilen. Dabei reibt sich die dichte

und lose Beschuppung der Flügel leicht ab.

Es war für uns eine wichtige Frage, ob die Raupen zur

Verpuppung das Dolichoderus-Nest verlassen oder nicht. Wie

gesagt, konnten wir im Freien hierüber leider keine Beob-

achtungen anstellen. In Gefangenschaft waren die Tiere

natürlich an das Kunstnest gebunden, es machte uns aber

den Eindruck, alsob die puppreifen Raupen probierten sich

188 PROF. DR. W. ROEPKE,

zwischen Glasscheibe und Filzrand hindurchzuzwangen. Es

gelang ihnen dies jedoch nicht. Schliesslich sponnen sie sich

an dieser Stelle ziemlich fest an, sodass die sich verpuppen-

den Raupen sich an den Filzrandern der Nester anhauften.

Der schliipfende Falter ist nicht mit einer hinfalligen Behaa-

rung oder Beschuppung bedeckt, die ihn gegen etwaige

Zudringlichkeiten seitens der Ameisen beschiitzen konnte.

Ein derartiges, provisorisches Schutzmittel findet sich wohl

bei anderen Ameisenschmetterlingen, z. B. bei der Lycaenide

Liphyra brassolts WESTWOOD, wie ich es selbst auf Java

beobachtete; ferner bei der brasilianischen Pyralide Pachy-

podistes goeldi HAMPS. (HAGMANN: Biol. Zentralbl. 1907,

p. 337) und in geringerer Ausbildung habe ich es auch bei

Gerydus boisduvali MOORE festgestellt (Zzdschr. voor Ent.

LXL, 1918, p. 8). Ich neige daher zu der Annahme, dass

die Raupe zur Verpuppung das Ameisennest verlasst. Zweifels-

ohne gewährt ihr das zäh-lederartige Gehäuse ausgezeich-

neten Schutz gegen mancherlei ungünstige Einflüsse der

Aussenwelt.

Es unterliegt meiner Ansicht nach ferner keinem Zweifel,

dass die Tiere sowieso genötigt sind das Ameisennest zeit-

weilig zu verlassen noch bevor der Zeitpunkt der Verpuppung

angebrochen ist. Die Tatsache, dass wir die Gehause wieder-

holt ausserhalb der Ameisennester fanden, beweist dies zur

Genüge. Ausserdem besteht hierzu eine gewisse biologische

Veranlassung. Dolichoderus ist nämlich eine ziemlich ambu-

lante Ameise, die oft ihre Nester verlässt um neue Wohn-

stätten zu besiedeln. Manchmal kann man feststellen dass

es ungünstige Einflüsse van aussen sind, die sie hierzu ver-

anlassen, z. B. Trockenheit; oft aber auch ist ein plausibler

Grund hierfür nicht anzugeben. Natürlich muss in einem

solchen Falle der Parasit seinen Wirten beim Wohnungs-

wechsel folgen, oder er geht zugrunde. So ist es wahrschein-

lich zu erklären, dass man auch nicht-erwachsene Stadien

der Raupe öfter ausserhalb der Ameisennester antrifft. Die

Wanderung des Parasiten ist dabei eine rein aktive; nie

haben wir beobachtet, dass die Gehäuse von den Ameisen

transportiert werden. Letztere zollen den Gehäusen nicht die

geringste Aufmerksamkeit, selbst wenn dieselben sich direkt

EINE NEUE MYRMEKOPHILE TINEIDE AUS JAVA. 189

in der Ameisenstrasse befinden. Die Fahigkeit des Parasiten

sich ausserhalb der Ameisennester fortzubewegen, ist anschei-

nend aber keine grosse. Es diirfte daher mitunter einige Zeit

beanspruchen, bis die Tiere wieder in neue Ameisennester

gelangen. Hierbei kommt der Raupe die Fahigkeit zustatten

langere Zeit fasten zu kônnen. Ich habe bei Tieren in Ge-

fangenschaft wiederholt feststellen konnen, dass sie imstande

sind etwa 8—10 Tage oder noch langer ohne merkbare

Schädigung zu hungern. Da Dolichoderus auf Java ungemein

häufig ist, hat der Parasit genügend Aussicht eine neue

Kolonie zu finden. Vielleicht folgt er mit Vorliebe den

Ameisenstrassen.

Ferner noch ein par Bemerkungen über das Verhalten der

Ameisen dem Parasiten gegenüber und über die Bedeutung

des letzteren für die Ameisenkolonie. Dolichoderus bitubercu-

latus ist im allgemeinen ein gutmütiges Insekt, das gewöhnlich

keine agressive Neigungen an den Tag legt. Auch unserm

Parasiten gegenüber benehmen sie sich nicht ausgesprochen

feindseelig. Absolut indifferent verhalten sie sich aber auch

nicht gerade, wenigstens nicht zu anfang. Nur zu oft sah

ich bei frisch installierten Raupen, bzw. wenn man neue

Ameisen mit Brut eingetragen hatte, dass mehrere Arbeiter

sich auf dem Rande der Gehäuse postierten, alsob sie den

Räuber weniger freundschaftlich begrüssen wollten. Allerdings

konnten sie demselben nichts anhaben, da dieser geschickt

jeder direkten Berührung mit seinen Wirten auszuweichen

weiss. Nach kurzer Zeit schon haben sich die Ameisen völlig

an die Anwesenheit des Parasiten gewöhnt, sodass sie dem-

selben nicht die geringste Beachtung mehr schenken. Ihr

Instinkt ist nicht soweit entwickelt, dass sie dem Parasiten

irsendwie aus dem Wege gehen oder bestrebt sind ihre Brut

vor demselben in Sicherheit zu bringen. Noch weniger treffen

sie Anstalten um den Räuber unschädlich zu machen. Irgend-

welche Gegendienste leistet der Parasit seinen Wirten nicht.

Es handelt sich also um einen reinen, indifferent geduldeten

Parasiten. Derselbe vernichtet die Brut der Ameisen. Inwie-

fern er dadurch auf die Entwicklung der schwarzen Ameise

nachteilig wirkt, ist schwer zu beurteilen. Dies hängt einer-

seits von der Stärke der Kolonieen, andrerseits von der Zahl

190 PROF. DR. W. ROEPKE,

der Parasiten ab. In einer starken Kolonie, in der nur eine

geringe Zahl der Rauber anwesend ist, diirften sie wenig

oder nichts zu bedeuten haben, zumal Dolzchoderus unter

günstigen Bedingungen sehr reichlich Brut erzeugt. Wenn

in einer schwachen Kolonie dagegen zahlreiche Raupen von

Hypophrictoides auftreten, wäre es denkbar, dass sie die

Kolonie merkbar schädigen. Vielleicht trägt in diesem Falle

der Parasit dazu bei, dass die Ameise ihr Nest enträumt.

Der Parasit ist dann gezwungen, das Nest ebenfalls zu ver-

lassen und eine neue Kolonie aufzusuchen.

Schliesslich hat die Frage unsere Gedanken lebhaft be-

schäftigt, wie die Entstehung der myrmekophilen und myrme-

kophagen Lebensweise dieses Insekts zu erklären sei. Es

versteht sich, dass diese Lebensweise eine abgeleitete ist;

ursprünglich dürfte die Art wie zahlreiche andere Tineiden

gelebt haben, nämlich saprophytisch von Rindenbezug, dürrer

Blattsubstanz und anderen vegetabilischen Resten. Dabei

dürfte die Art, bzw. ihre Vorfahren, ihren Weg gefunden

haben in die aus solchen Substanzen verfertigten Nester

gewisser Ameisen, in denen sie sich anfänglich auch nur als

Saprophyt aufhielt. Ähnliche Verhältnisse liegen noch heute

vor bei Myrmecozela und Pachypodistes.

Der Übergang zur spezifisch parasitischen Lebensweise

erscheint nun zwar als ein grosser Sprung. Man kann sich

die Entstehung der Myrmekophagie wohl leicht vorstellen

bei solchen Insekten, die von Hause aus carnivor sind, wie

dies beispielsweise gilt für die Paussiden und deren Larven.

Die Vorläufer derselben sind in die Ameisennester mit feind-

lichen Absichten eingedrungen, da sie in denselben reiche

Beute gleichsam witterten. Anfänglich dürften ihnen die

Ameisen durchaus feindselig begegnet sein, bis sie durch die

Ausbildung von Exsudatorganen ihre Gastgeber zu beschwich-

tigen wussten. Von nun ab konnten sie sich nicht nur

ungestört dem Raube hingeben, sondern sie wurden oben-

drein von ihren Wirten noch gepflegt und gehegt! Es tut

wenig zur Sache, dass bei den höher spezialisierten Typen

der Paussiden die Exsudatorgane sekundär wieder rückge-

bildet worden sind und der extreme Trutztypus an ihre

Stelle getreten ist.

EINE NEUE MYRMEKOPHILE TINEIDE AUS JAVA. IOI

Unsre Tineïde nun verfügt über keine Exsudatorgane,

mit deren Hilfe sie sich den Ameisen angenehm zu machen

weiss, und hat diese sicherlich auch nie besessen, denn es

kommt bei keiner Tineide etwas derartiges vor. Ihr Spinn-

vermögen ist bedeutungslos, der Fall der von KEMNER fiir

seine Wurthia aurivillii (Arkiv. f. Zool. XV, 1923, sep. p. I)

beschriebenen ,,Hyphaenosymphilie” komt hier also

nicht in Frage. Einen Trutztypus, wie er sich bei der Lyphzra

brassolis-Raupe herausgestaltet hat — offenbar nach Verlust

der Exsudatorgane — stellt sie auch nicht vor; ihr einziger

Schutz bildet das Gehause. Es ist aber von vorn herein ganz

unwahrscheinlich, dass dieses sich sekundar, d. h. infolge der

myrmekophilen Lebensweise entwickelt hat, denn Gehäuse-

tragende Raupen kommen unter den Tineiden und Ver-

wandten häufig, teilweise sogar als Regel (Zalaeporza, Psychi-

den) vor.

Ich möchte also annehmen, dass die Raupen erst nach

ihrer Anpassung an das Ameisennest, und nachdem sich

die Ameisen an ihre Gegenwart gewöhnt hatten, von der

saprophytischen zur parasitischen Lebensweise übergegangen

sind, und zwar so allmählich, dass die Ameisen keinen

Anstoss daran genommen haben. Vielleicht ist dieser Über-

sang dadurch vermittelt und erleichtert worden, dass die

Raupen erst damit anfıngen Reste toter Insekten, sowie tote

und kranke Ameisen bzw. eben solche Larven und Puppen zu

verzehren, und sich gelegentlich auch an lebendem Material

vergriffen; bis sie schliesslich ihren Nahrungs-Instinkt gänz-

lich umstellten und zu vollendeten Parasiten wurden.

Es versteht sich, dass ich diese teleologische Betrachtungs-

weise nur mit dem nötigen Vorbehalt wiederzugeben wünsche.

Ich kann mir aber auch ohne metaphysische Spekulationen

vorstellen, dass, wenn dieser Parasit wirklich von ursprünglich

saprophytischen Formen abzuleiten ist, die Umstellung seines

Nahrungs-Instinktes (,,Evolution’’) „schrittweise” erfolgt ist,

wobei jeder „Schritt” einer ,,Mutation”, sei es einer noch

so kleinen, entspricht, und wobei es gleichgültig ist, ob

letztere dominant, rezessiv, intermediär oder polymer ist.

Mit Rücksicht auf die Bedingungen der Aussenwelt bedeutete

das Auftreten solcher neuer Mutationen (Erbfaktoren) einen

192 PROF. DR. W. ROEPKE,

,Fortschritt”, denn sie erschlossen eine neue, reichliche, leicht

zugangliche und vor allem Nahrstoff-reichere Nahrungsquelle.

Diejenigen Individuen nun, welche die neuen Faktoren mani-

fest aufwiesen — im Falle der Rezessivitat müssen sie natiirlich

homozygotisch vorhanden sein — zeichneten sich möglicher-

weise durch schnelleres Wachstum und grössere Fruchtbarkeit

aus, infolge der besseren Ernahrung. Sie waren demnach in

der Lage gewesen, ihre Artgenossen, welche der neuen

Faktoren nicht teilhaftig geworden waren, je langer je mehr

zu überflügeln, bis letztere entweder völlig verschwanden,

oder vielleicht als besondere, „phylogenetisch ältere” Arten

(STANDFUSS) bestehen blieben. Man kann die zahlreichen

und äusserst mannigfachen ,,kleinen” Mutationen, die sich

bei Tieren nicht nur auf die morphologischen und physio-

logischen Eigenschaften beziehen, sondern auch auf das,

was wir ,nstinkt” nennen, meiner Ansicht nach nicht als

Ausgangspunkt der „Evolution” annehmen, ohne gleichzeitig

den Einflüssen der Aussenwelt („natürliche Auslese’) eine

fundamentale Bedeutung zuzumessen, sie mögen „beförder-

lich” oder ,,schadigend” auf die Träger der neuen Erbfaktoren

wirken. Ich bin in dieser Hinsicht also andrer Meinung wie

WASMANN, der diesen Einflüssen im günstigsten Falle nur

eine ganz untergeordnete Bedeutung beimisst.

Da der Mensch imstande gewesen ist, die Einflüsse der

Aussenwelt grösstenteils oder ganz auszuschalten, war er in

der Lage, unter Benutzung vorhandener oder neu-auftretender

Erbfaktoren von seinen ,,Haustieren” eine grosse Menge von

„Rassen” zu züchten, die unter einander morphologisch,

physiologisch und auch dem Instinkte nach oft ungeheuer

verschieden sind, genau wie BAUER bei seinen Anterrhinum-

Zuchten eine Unsumme neuer ,,Formen” auf dem Wege

der Mutation erzielt hat. Die ,,Stammformen” unserer Haus-

tiere aber, wie wir sie teilweise heute noch im wilden Zustande

antreffen, wie auch die wilden Antirrhinum’s, weisen nicht

im entferntesten die Verschiedenheiten auf, die der bewusst

arbeitende Züchter und Experimentator hat ,,herausmendeln”

lassen. In der freien Natur eben setzt sofort die „natürliche

Auslese’ ein, was zur Folge hat, das die manifesten Träger

neuer Erbfaktoren meist ebenso schnell wieder verschwinden,

EINE NEUE MYRMEKOPHILE TINEÏDE AUS JAVA. 193

wie sie plotzlich aufgetreten sind. Man denke nur an das

Los albinotischer Tiere in unseren Breitengraden! Nur dann,

wenn es sich um neue Faktoren handelt, die im Ramen der

Umwelt die Existenz der Art begiinstigen, bleiben sie nicht

nur erhalten, sondern gewinnen sie allmahlich die Oberhand.

Daher überwiegen albinotische Tiere in den Polargegenden

— um bei diesem primitiven Beispiel zu bleiben —-; daher

wahrscheinlich das allmahliche, aber sichere Uberwiegen der

geschwarzten Amphidasıs betularia-Formen im nordwestlichen

Europa über die weissliche ,,Stammform”; daher die Spaltung

vieler „Kollektiv-Arten” im indomalayischen Archipel in eine

Anzahl insulärer, ,,geographischer Rassen”, ,,Subspecies” oder

wie man es nennen will, die oft so weit geht, dass es auch

den besten Systematikern unmöglich wird, die ,,Arten” zu

scheiden und zu begrenzen; daher die Erscheinungen der

„Anpassung”, der „Mimicry” usw.!

Schwieriger wird es diese Gedanken auf die ,, Evolution”

der Ameisen und ihrer Instinkte zu übertragen, da die Arbei-

terkaste normaliter von der Fortpflanzung ausgeschlossen ist,

mithin ihre dem Einflusse der Aussenwelt unterliegenden

„Erbfaktoren’ auch nicht auf die Nachkommenschaft über-

tragen kann. Es sei aber bemerkt, dass bei den tropischen

Ameisen wenigstens, und zwar gerade bei Dolichoderus bitu-

berculatus, partielle Fruchtbarkeit der Arbeiter häufiger vor-

kommt, als man allgemein anzunehmen geneigt ist. Es

entstehen aus diesen unbefruchteten Eiern bekanntlich Männ-

chen, welche zweifelsohne befähigt sind mit jugendlichen

Königinnen zu paaren; sodass unter diesen Umständen also

auch die ,,Erbfaktoren” der Arbeiter auf die Nachkommen

übertragen werden können.

_ Ich äussere diese Gedanken nur beiläufig, um deutlich zu

machen, wie ich mir in grossen Zügen die ,,Evolution” in

der belebten Natur und speziell bei den zahlreichen Mitbe-

wohnern der Ameisen- (und Termiten-) Staaten vorstelle. Diese

Erwägungen bilden für mich in erster Linie eine Art Arbeits-

hypothese, von der ich es selber dahingestelt sein lasse, ob

sie ,,richtig” ist oder nicht. Unendlich höher wie die geist-

reichste, spekulative Hypothese, schätze ich den Wert den

direkten Beobachtung und des sachgemäss ausgeführten

104 PROF. DR. W. ROEPKE, EINE NEUE U.S.W.

Experiments ein. Gerade die Myrmekophilen bilden ein

glänzendes Untersuchungs-Objekt, wie WASMANN in zahl-

reichen, klassischen Schriften dargetan hat.

Der Schwerpunkt der WASMANN’schen Untersuchungen

betrifft das Verhalten der Ameisen den Symphilen gegen-

über. Das Studium der echten Parasiten erscheint zunächst

vielleicht weniger fesselnd, es kann uns aber sicherlich interes-

sante Aufschliisse geben über die Weise, wie die Anpassung

dieser Tiere an die myrmekophage Lebensweise zustande

gekommen ist.

Es ist zu erwarten, dass von den hier behandelten Tineiden

noch eine Reihe von Arten bei verschiedenen Ameisen vor-

kommen diirften, im indomalayischen Faunengebiet sowohl

wie im afrikanischen, die ein dankbares Untersuchungs-Objekt

fir den beobachtenden und experimentierenden Biologen

abgeben dürften.

TAFELERKLARUN (Gr:

Tafel 1. Hypophrictoides dotichoderella RPKE. n. g. n. sp. Direkte photo-

graphische Aufnahme in 1.68 maliger Vergrosserung. Links

3 99, in der Mitte 3 oo’, rechts geschlupfte Kokons (Gehäuse),

oben weibliche, unten männliche.

Tafel 2. Wie obige, links 3 Gehäuse, Vergr. 3 X, rechts ein geoffnetes

Gehäuse mit Raupe und eingetragener Dolichoderus-Brut,

Vergr. 4 X.

Die Larven der Agromyzinen

von

Pror Dr]. C. H. DE -MEIJERE

(Amsterdam).

Seit mehreren Jahren habe ich mich mit dem Studium

und der Zucht von Agromyzinen-Larven beschaftigt und

obgleich von mehreren, worunter auch nicht seltenen Arten,

bis jetzt die Biologie unbekannt blieb, ist augenblicklich

doch von so vielen die nähere Untersuchung mir möglich

geworden, dassich das jetzt Erforschte veroffentlichen mochte,

in der Hoffnung damit zu weiteren Forschungen auf diesem,

in verschiedener Richtung interessanten Gebiet anzuregen.

Die Mehrzahl der erforschten Arten ist von mir selbst in

Holland aufgefunden worden. Mit besonderem Dank erwähne

ich, dass die Herren Prof. FRIEDR. HENDEL in Wien, und

Dr. MARTIN HERING in Berlin, welche beide sich fiir die

Kenntnis der Minen sehr verdient gemacht haben, mir bereit-

willigst mit Material unterstiitzt haben und mir von den mir

fehlenden Arten in uneigennütziger Weise vieles zur Unter-

suchung überlassen haben, wodurch meine Ergebnisse bei

weitem vollständiger werden konnten, als sonst der Fall

gewesen wäre. Indem ich die kleinen, zersplitterten Veröffent-

lichungen, an welche gerade unsere entomologische Literatur

so reich ist, nicht liebe, habe ich den Vorzug daran gegeben

zu warten, bis eine einigermassen befriedigende Anzahl von

Beschreibungen fertig war und, gleichzeitig, bis das spärliche

Auffinden neuen Materials weitere Verzögerung als unzweck-

mässig herausstellen liess.

Die Anordnung der Gattungen ist die, welche HENDEL in

seinem Prodromus, jetzt die Grundlage unserer Agromyzinen-

Systematik, annimmt. Diese Gattungen habe ich beibehalten,

komme indessen auf die Bedeutung der larvalen Merkmale

196 PRO DR To (Co MANDATAIRE,

für diese taxonomische Frage unten zurück. Die Arten habe

ich zum leichteren Auffinden je alphabetisch angeordnet. Die

nicht aus Holland bekannten Arten sind mit einem * kenn-

bar gemacht, zum Nutzen unserer holländischen Faunisten.

Näheres über meine Züchtungen habe ich soviel môglich

mitgeteilt, desgleichen öfters über die Beschaffenheit der

Puparien, welche doch nur die erharteten Larvenhaute sind.

Auf die Bildung der Minen naher einzugehen, lag nicht in

meiner Absicht, sodass ich diese nur vollstandigkeitshalber

kurz erwähne und nur in besonderen Fallen ausführlicher

beschreibe. Was die Literaturangaben anlangt, so habe ich

namentlich die neuere, mit HENDELS Prodromus als Grund-

lage angegeben, die ältere nur stellenweise und besonders,

als diese mir geniigend zuverlassig zu sein schien. Viele der

alteren Angaben sind dies indessen nicht, namentlich was

die Bezeichnungen der Arten anlangt, worin erst HENDELS

Arbeit die nôtige Ordnung geschaffen hat. Die Deutungen

von KALTENBACH, BRISCHKE, SCHINER u. a. stimmen oft

nicht mit den Resultaten, welche HENDEL durch seine um-

fassend vergleichende Untersuchungen erhielt.

Ich möchte schon hier darauf hinweisen, dass auch für

die Systematik die Erforschung der Larven sich von erfreu-

licher Bedeutung gezeigt hat. In mehreren Fallen, wo HENDEL

noch zwei oder mehr Formen zusammenfasste, weil die Ima-

gines kaum oder keine merkbaren Unterschiede aufwiesen,

hat das Larvenstudium die offenbare Differenz ans Licht

gebracht und zur Vertiefung unserer Kenntnisse wesentlich

mitgeholfen. Hoffentlich kommen wir mit vereinten Kraften,

durch Studium von Imagines, Larven und Minen allmahlich

weiter in die Kenntniss dieser auch vom Standpunkt der

allgemeinen Biologie wichtigen Familie der Dipteren.

Obgleich iiber die Biologie der Agromyzinen, namentlich

über ihre Minen eine ziemlich reiche Literatur vorliegt, so

sind doch die Angaben iiber die feinere Struktur der Larven

relativ sparlich. Bei den fiir die Minenkunde dieser Insekten-

gruppe in erster Linie in Betracht zu ziehenden Autoren

KALTENBACH und BRISCHKE wird meistens wenig mehr als

die Farbe angegeben; auch LINNANIEMI gibt keine naheren

Larvenbeschreibungen. Solche finden sich, obgleich nicht

DIE LARVEN DER AGROMYZINEN. 197

genügend ausführlich, was die feineren Verhaltnisse anlangt,

fiir mehrere Arten bei BOUCHE und GOUREAU, weiterhin

haben HARDY, WEYENBERGH, MIK, TAYLOR, TRAGARDH u. a.

einzelne Arten einer näheren Untersuchung unterzogen; auch

in den amerikanischen Bulletins über angewandte Entomo-

logie werden bisweilen vereinzelte Larven beschrieben, meis-

tens aber in den Details ungenügend charakteristisch. Einige

Bemerkungen über Agromyzinen finden sich in den allge-

meineren Arbeiten über Dipterenlarven, so in der grund-

legenden Abhandlung über Dipterenlarven von FR. BRAUER:

Die Zweiflügler d. kais. Museums zu Wien III. Denkschr.

math nat ER kk Wiss: Wien, XEVI, 1333; Sep. p. AT,

wo als charakteristisch angegeben wird: ,,Mundteile einen

Haken zeigend (wohl beide aneinanderliegenden Haken?) der

hinten an den zweiarmigen Schlundgerüste eingelenkt ist.

Vorderstigmen knopfartig vorragend, Hinterstigmen auf klei-

nen runden Platten, die getrennt am etwas concaven letzten

Ringe liegen.” Die Angaben sind denen von Phytomyza

tropaeoh, jetzt = atricornis MG, von DUFOUR entnommen

und nicht im allgemeinen für diese Familie zutreffend.

Einige Angaben enthält auch KEILINS Abhandlung: Recher-

ches sur les larves de Dipteres cyclorhaphes, Bull. Scientif.

France, Belgique (7) 49, 1915, p. 15—198.

Erst in den letzten Zeiten wird von neuem eingehend auf

die minenbildenden Insekten geachtet und damit erwachte

auch das Studium der Agromyzinen zu neuem Leben.

HENDEL’s Prodromus, der es möglich machte wenigstens eine

grosse Anzahl von Arten genauer zu bestimmen, als bis jetzt

beim chaotischen Zustande der Systematik dieser unschein-

baren Fliegen der Fall war, hatte hier eine sehr fordernde

und anregende Wirkung. Prof. HENDEL, Dr. HERING und

auch ich widmeten sich dem Sammeln der Minen und der

Zucht. Einige vorläufige Mitteilungen gab ich ab und zu in

den Versammlungen unseres Niederländischen Entomologi-

schen Vereins, die Berichte darüber sind in den Sitzungs-

berichten der letzten Jahre in der Tijdschrift voor Entomo-

logie zu finden (Band 63, 1920, p. XXXVII; 64, 1921, p. XXII;

0501922) Pr OCM woo Mio 23 Mp: LXXIIN>::68;° 1925) im

Bericht d. Versamml. vom 15 Febr. 1925)

Obgleich ich jetzt von einer bedeutenden Anzahl die

larvalen Merkmale angeben kann, bleibt immerhin noch

recht vieles zu erforschen; Zucht und Experiment werden

hier noch vieles zu Tage fordern können, denn die Anzahl

der Arten, tiber deren Biologie wir noch gar nichts wissen,

ist nicht gerade gering. Ein Verzeichnis der bis jetzt in den

Niederlanden aufgefundenen Arten gab ich in Tijdschr. v.

Entomol. 67, 1924, p. 119—155; hierin sind von manchen

von mir geziichteten Arten auch die Wirtpflanzen ange-

geben, z. T. als ganz neue Erreicherung unserer beziiglichen

Kenntnisse.

Die Literaturangaben bei den einzelnen Larven beziehen

sich in erster Linie auf diejenigen Stellen, wo wirklich von

den Larven naheres angegeben wird. Wo in älteren Arbeiten

nicht mehr als z.B. die Farbe erwahnt wird, schien es mir

nicht nötig diese immer zu citieren, umsoweniger als eine.

grossere Arbeit über die Minenkunde bei Prof. HENDEL in

Bewirkung ist, worin man zweifelsohne diese Literatur, welche

hauptsachlich die Minen betrifft, zusammenfinden wird. Wohl

habe ich bei den noch nicht im Prodromus von HENDEL

verzeichneten Arten meistens die Stelle angegeben, wo die

Art beschrieben wurde.

Mir war es in erster Linie darum zu tun, die Differenzie-

rungen der Larven nachzuforschen und zu zeigen, wiesehr

diese hier umfangreicher und vielseitiger sind als die oft

unbedeutenden Verschiedenheiten der Imagines, ein Verhalten

welches sich auch in mehreren anderen Familien wiederfindet,

wo die biologischen Verhältnisse der Larven verschieden-

artiger sind als die der Imagines. Weiterhin wird auch die

genaue Kenntnis der Larven die Bestimmung der Art ermög-

lichen, da wo die Minen wenig charakteristisch sind und die

Imago nicht vorliegt oder zu einer Gruppe gehört, wo die

imaginalen Differenzen auf ein Minimum beschränkt sind,

und hiermit dürfte auch, weil mehrere Arten bisweilen schäd-

lich sind oder vielleicht einmal werden können, der ange-

wandten Entomologie gedient sein. Von den bisherigen

Angaben in der sehr zersplitterten phytopathologischen

Literatur werden mir wohl mehrere entgangen sein, doch

habe ich aus denjenigen, welche mir bekannt wurden, den

DIE LARVEN DER AGROMYZINEN. 199

Eindruck bekommen, dass im allgemeinen der Bau der Larven

nicht so eingehend untersucht worden ist, als es mir bei aus-

gedehntem Material zweckmässig erschien und möglich war.

Meistens wird in den Berichten über schädliche Insekten

auf die feinere Struktur der Larven nicht eingegangen und

sind auch die Bezeichnungen der Arten nicht ohne weiteres

als zuverlässig zu betrachten. Es bleibt hier noch sehr vieles

festzustellen.

Allsemeimes uber die Asromyzinen Larven.

Die Larven der Agromyzinen haben im allgemeinen die

ungefähr cylindrische Gestalt der höheren Dipterenmaden,

sind indessen meistens relativ kürzer und breiter als die der

Musciden, auch öfters in der Mitte etwas verbreitert. Am

meisten cylindrisch und relativ schlanker sind mehrere

Bewohner von Stengeln, namentiich die grosse Larve von

Disygomysa carbonaria ZETT., der „Markfliege”, ist bei bedeu-

tender Länge auffällig dünn. |

Nach den beiden Enden mehr als gewöhnlich verschmälert

ist die Larve von Ophiomyra curvipalpis. Sehr viele sind von

einfach weisser Farbe. Bei bestimmten Arten ist die Farbe

heller oder tiefer gelb, so bei vielen Zzrzomyza-Arten, andere

sind nicht gleichmässig gefärbt, sondern z. B. im vorderen

Teile deutlich gelb, im hinteren weiss.

Die Körperabschnitte sind die für die Fliegenmaden ge-

wöhnlichen, ein sehr kleiner Kopfabschnitt, 3 Thorakalringe,

8 erkennbare Abdominalringe. Am Kopfabschnitt fallen

zunächst als Mundteile die beiden Mundhaken auf, welche

Haken ich im allgemeinen in meiner Abhandlung über

Dipteren-Larven und Puppen, Zool. Jahrb. Abt. Syst., 40,

1916, p. 177 —322 als Maxillaranhange gedeutet habe, wahrend

die Mandibeln bei den höheren Dipteren verloren gegangen

seien !). Es finden sich auch in dieser Familie deren 2 neben

einander; diese sind hier aber unten an der Wurzel so fest

durch eine kurze Briicke verbunden, dass sie sich als einen

1) Vor einiger Zeit hat BISCHOFF (Arch. Naturg. 88, 1922, Abt. A, p. 51),

zu zeigen versucht, es seien doch in Wirklichkeit die Mandibeln, ich

bin indessen durch seine etwas absonderlichen Befunde nicht überzeugt

geworden.

200 PROF. DR. J. C. H, DE MEIJERE,

einzigen benehmen und dafiir auch gewohnlich angesehen

wurden, zumal bei der geringen Grosse dieser Larven, welche

meistens zwischen 1.5 und 3 mm liegt, die Verhaltnisse nicht

leicht zu beobachten sind. Dazu kommt, dass hier weitaus

am meisten die beiden Haken von ungleicher Grosse sind,

sodass ihre Zähne, deren Zahl gewôhnlich nicht gross,

meistens I—2, und meistens die gleiche ist, mit einander

alternieren, was wieder veranlasst, dass an dem vermeintlich

einzigen Haken die doppelte Zahl von Zahnen zugeschrieben

wurde. Meistens haben die Haken ausser dem Endzahn noch

je einen weiteren Zahn, in wenigen Fallen ist nur der End-

zahn vorhanden, ausnahmsweise hat der eine Haken 2, der

andere einen Zahn. Die Mundhaken sind wenigstens im

letzten Stadium von schwarzer Farbe und im allgemeinen

bei den Arten ziemlich gleichformig, so dass sie nur in

besonderen Fallen fiir die Systematik besonders wichtig sind.

Die Form der Zahne kann je nach der Abnutzung etwas

verschieden sein.

Oberhalb der Mundhaken finden sich mehrere Sinnesorgane,

so der kurze Fühler und der gleichfalls rudimentare Maxillar-

taster, ersterer noch bedeutend winziger als bei den Musciden

und oft kaum etwas vorragend. Ausserdem kommen in dieser

Region einige kleine kreisformige Sinnespapillen vor, welche

sich als kleine Kreischen benehmen. Es findet sich je eine

zwischen Fihler und Taster, je ausserhalb letzterer, weiterhin

etwas mehr entfernt jederseits 2, Von einem Hof umgebene.

Vier weitere sind ventral dicht hinten den Mundhaken in

einer Querreihe bemerkbar.

Ein schmaler dunkler Chitinstreifen verläuft meistens

median in der ,,Sinnesregion” eine Strecke weit nach oben.

Zwischen dem Vorderende der Mundhaken und der Sinnes-

region kommen bei einzelnen Agromyza-, bzw. Domomyza-

Arten fadenförmige Fortsätze vor.

Bei anderen Arten liegt weiter nach oben, nahe dem

hinteren Kopfende und hinter der Sinnesregion ein kurzer,

stabförmiger, etwas nach oben gebogener Anhang, dessen

Spitze meistens kolbenförmig erweitert ist. Dieser ,,Stirn-

fortsatz’’ kommt namentlich bei mehreren Phytomyza-Arten,

weiterhin auch bei Napomyza aylostet KONUARS Wor

DIE LARVEN DER AGROMYZINEN. 201

Das Pharynxskelett (Schlundgeriist) hat bei den Agromy-

zinen einen eigenen Charakter. Es ist mehr einheitlich als bei

manchen anderen cyclorrhaphen Larven und besteht aus einem

unpaaren vorderen Stiick, welches hinten 2 obere und einen

unteren Fortsatz tragt. Die Mundhaken liegen nicht, wie

gewöhnlich bei anderen Larven von Eumyiden, in einer Linie

mit dem unpaaren Stiick, sondern sitzen demselben bisweilen

fast senkrecht, bisweilen etwas schief auf. Das unpaare Stiick

ist bald langgestreckt, bald relativ kürzer und breiter, meistens

fast gerade und ziemlich einheitlich, zeigt nicht die verschie-

denen Teile gesondert, wie ich sie seinerzeit für z. B. die

Drosophila-Larve beschrieben habe !). Die Lateralgräten sind

bisweilen noch als kurze, noch vorne schauende Stäbchen,

je eine zu jeder Seite, angedeutet Im hinteren Teile des

unpaaren Stückes findet sich ventral eine Offnung, da wo

der Speicheldrüsengang einmündet.

Der unpaare untere Fortsatz ist meistens relativ kurz.

Besser entwickelt zeigte er sich bei Opliomyia, wo er wenig-

stens eine bedeutende Lange erreicht, obgleich er wenig

gefarbt ist. Meistens ist er kurz und nur teilweise durch

dunkle Farbung erkennbar, während bei vielen anderen cyclor-

rhaphen Larven gerade der untere Fortsatz langer ist als die

oberen und besonders seine beiden seitlichen, vertikal ge-

stellten Fliigel durch dunkele Farbung auffallen.

Die oberen Fortsatze bilden je eine Platte, welche bisweilen

relativ breit, indessen hier nie ganz pigmentiert ist. Es ist

wenigstens in der Mitte cine hyaline Langsbinde vorhanden,

sodass sich die pigmentierten Teile als ein ,,oberer” und

„unterer” Flügel ergeben, welche sich am Hinterende einander

nähern oder in einander übergehen können. Dieses Verhalten

findet sich bei Agromyza und Domomyza; bei Melanagromyza

und Ophzomyza liegen die Flügel an der Basis etwas weiter

auseinander. Sind die Fortsätze breit, wie bei Agromyza, dann

bilden sie eine Platte mit oft schmalem gefärbten Rand

ringsum eine breite, farblose, innere Fläche.

In weitaus den meisten Fällen, d.h. in allen weiteren

Gattungen, wovon Larven bekannt sind, sind indessen diese

!) DE MEIJERE. Beiträge zur Kenntnis der Dipteren-Larven und -Puppen.

Zool. Jahrb. Abt. Syst. 40, 1916, p. 239, 267, 268, Fig. 146, 147.

202 PROF. DR. J. C. H. DE MEIJERE,

oberen Fortsatze schmaler und besitzen sie nur je eine ge-

farbte Langsgrate, welche mehr weniger stark gebogen ist

und den oberen Randsaum des vorigen Falles repräsentiert,

wie daraus hervorgeht, dass er öfters am hinteren Ende etwas

nach unten ausgedehnt ist, wahrend auch vorn die Spur des

unteren Fliigels bisweilen noch recht gut erkennbar ist. Dieses

Verhalten findet sich also bei den grossen Gattungen Dzzy-

gomysa, Lirtomyza, Phytomyza u.s. w., welche demnach am

Schlundgeriist nicht sicher zu unterscheiden sind, Wer sich

für die morphologische Bedeutung des Schlundgerüstes

interessiert, findet hierüber naheres in meiner Arbeit über

Dipteren-Larven, welche ich oben schon zitiert habe.

Systematisch wichtig sind die Warzengürtel, welche hier,

wie gewöhnlich bei Dipterenlarven beim Mangel von Extre-

mitaten der Fortbewegung dienlich sind. Der Kopfabschnitt

trägt im allgemeinen keine Wärzchen. Sind solche vorhanden,

dann findet sich noch am meisten ein Querband oberhalb

der Sinnesgruppe; namentlich lang, kurz haarförmig sind

diese Warzchen bei Dzzygomyza morosa MG. Bisweilen kommen

auch welche ventral, dicht hinter oder neben dem unteren

Ende der Mundhaken vor, so z. B. bei Agromyza albitarsis MG.

Die Warzengiirtel des Korpers zerfallen meistens in 3 thora-

kale und 7 abdominale. Der Prothorakalgiirtel ist sehr ver-

schiedenartig ausgebildet, die 2 folgenden und die abdomi-

nalen sehen oft einander ähnlich. Diese Gürtel gehôren im

allgemeinen grösstenteils dem Vorderrande des Segmentes

an; ihr kürzerer, vorderer Teil indessen gehort eigentlich

dem Hinterrande des vorhergehenden an, wenn man die

Muskelanheftung als Kriterium fur die Ringgrenzen betrachtet,

denn wenigstens da, wo die Giirtel am breitesten zu sein

pflegen, d.h. an den Seiten, fallt in ihnen eine Querreihe

hellerer Stellen auf, von welchen Muskeln ihren Ursprung

nehmen. Die Giirtel verlaufen nur ausnahmsweise ringsum

den ganzen Kôrper, am wenigsten vollstandig sind sie fast

immer dorsal, wo sie namentlich an den hinteren Segmenten

durchwegs breit unterbrochen sind. Ventral sind sie meistens

kürzer und weniger ausgebildet als an den Seiten, bisweilen

aber auch hier relativ lang und stark. Weil die Giirtel

gewöhnlich an den Seiten am besten entwickelt sind, so

DIE LARVEN DER AGROMYZINEN. 203

beziehen sich meine Angaben, wenn nicht anders gemeldet,

auf diese Region; ich habe es nicht notwendig erachtet das

ganze Verhalten des Giirtels, wenn es nicht charakteristisch

ist, eingehend fiir alle Ringe zu beschreiben. Am Prothorax,

welcher immer durch die beiden Vorderstigmen nahe seinem

Hinterrande leicht erkennbar ist, finden sich Ofters dorsal

die Warzchen entwickelt, ofters erstrecken sie sich auch hier

weit nach unten.

Die Warzengiirtel sind bisweilen so breit, dass sie einander

fast berühren, so namentlich bei Phytomysa aquilegiae HARDY,

bisweilen weit von einander getrennt und schmal. Die Warzen

sind meistens dreieckig, mehr oder weniger spitz, bisweilen

an der Basis verbreitert, namentlich wenn sie eine besondere

Grosse erreichen, in anderen Fallen abgerundet. Sie zeigen

bald eine zerstreute Anordnung, bald sind sie mehr oder

weniger in Querreihen, oder wenigstens in Quergruppen

angeordnet. Sie sind entweder alle von gleicher Grosse und

Gestalt, oder es kommen an Grösse und Gestalt weit ver-

schiedene in den Giirteln vor. Eine solche Differenzierung

findet sich namentlich bei einigen Agromyza-Arten. Eigen-

tümlich sind die Gürtel bei einigen Melanagromysa- und

Ophiomyia-Arten. Hier finden sich in ihnen je vorn und

hinten ein paar Reihen grösserer Wärzchen, zwischen diesen

nimmt eine breite Querbinde viel kleinerer und oft ausserst

winziger Warzchen den grössten Teil des Giirtels ein. Während

im allgemeinen bei den Agromyzinen die Wärzchen alle nach

hinten gerichtet sind, schauen hier diejenigen der vorderen

Reihen nach vorne.

Von Interesse ist noch das Verhalten am 8“ Abdominal-

ring. Ebensowie am Kopfabschnitt fehlen auch hier die

Warzchen sehr oft ganz. In wenigen Fallen kommen welche

vor und dann in erster Linie in der Analregion, bisweilen

auch höher hinauf am mehr oder weniger abgestutzten

Hinterende. So ist Agr. spiraeae KALT. durch eine Warzen-

gruppe unter den Hinterstigmen gekennzeichnet, Dzzygomysa

artemisiae KALT. durch die mit Warzen besetzten relativ

grossen Läppchen zu beiden Seiten der Analöffnung.

Von besonderer Wichtigkeit fiir die Systematik sind die

Stigmen. Wie gewohnlich bei den cyclorrhaphen Larven sind

204 PROF. DR. J. C. H. DE MEIJERE,

sie in 2 Paaren vorhanden, je am Prothorax und am 8‘

(letzten) Abdominalring. Es sind natürlich wieder Tüpfelstig-

men, wie ich es schon vor Jahren, in meiner grundlegenden

Arbeit über diesen Stigmenbau, auch für diese Familie ange-

geben habe. Man unterscheidet auch hier die typischen

Teile: die Stigmennarbe (Narbe der obliterierten ursprüng-

lichen Stigmenöffnung), daneben als sekundären Anhang des

Tracheenendes das Tüpfelstigma mit seinen meistens ovalen,

öfters auf kurzen Fortsätzen (Knospen) befindlichen „Tüpfeln”.

Der äussere Abschnitt der Trachee ist innen mit einem Filze

bekleidet, daher seinerzeit von mir als ,,Filzkammer?” bezeich-

net. Von dieser geht der kurze „Narbenstrang” aus, deren

inneres Ende als innere, deren äusseres als äussere Stig-

mennarbe von mir bezeichnet wurde. Weitaus am wichtigsten

ist für unser Ziel der Bau des eigentlichen Tüpfelstigmas

selbst. Am einfachsten sind die Hinterstigmen, wo man noch

Formen mit je 3 Tüpfeln, wie von Ca/liphora allbekannt,

begegnet. Solche kommen bei den meisten Agromyza-Arten

vor, ferner bei gewissen Disygomyza-, Melanagromyza-, Lirio-

myza-Arten. Die Knospen sind hier meistens von geringer

Länge, oft gerade als sitzend zu bezeichnen. Ausnahmsweise

findet man hier noch kurze Haarbildungen auf dem Stigmen-

felde, u.a. bei der verbreiteten Agromyza reptans FALL,

welche auch bei anderen cyclorrhaphen Larven vorkommen

und von KEILIN als Anhänge der Öffnungen der Stigmen-

In sehr vielen Fallen wird die Zahl der Knospen eine

grossere, wie auch bei allen Vorderstigmen. Ist bei den

Hinterstigmen die Knospenzahl vergrössert, dann bilden diese

gewöhnlich einen Bogen oder bisweilen ein fast geschlossenes

Oval, ausnahmsweise ganz geschlossen wie bei ein paar

Phytomyza-Arten, welche Samen bewohnen. Die Stigmenplatte

ist in diesen Fallen gewohnlich selbst oval bis nahezu kreis-

formig. In anderen Fallen ist auch hier das Stigma in ein

oder zwei Hörner ausgezogen, welche Hörner dann ungleich

gross oder bisweilen nahezu gleichgross sein können. Als

1) KEILIN D. Recherches sur les Anthomyides a larves carnivores,

Parasitology 9, 1917, u.a. p. 4II.

DIE LARVEN DER AGROMYZINEN. 205

Beispiele dieser Verhältnisse sei auf /%. angelicae KALT.,

obscurella FALL., lappae GOUR. u. s. w. hingewiesen.

Durch Grösse und besonders zahlreiche Knospen ausge-

zeichnet sind u.a. die Hinterstigmen von Lzrzomyza virgo

ZETT.; Phytomyza cicutae HEND., Phytomyza flavicornis MG.

Bei Melanagromyza aeneiventris FALL. und lappae LOEW

fallt das eigentiimliche Verhalten der Stigmennarbe auf,

welche hier als stab-, bzw. hornartiger Vorsprung nach

aussen vorragt.

Im allgemeinen sind die Hinterstigmen in dieser Familie

sitzend oder auf nur kurzen Trägern angeordnet.

Die Vorderstigmen sind hier durch ihre stark dorsale Lage

gekennzeichnet, weshalb beide Stigmen einander sehr nahe

zu liegen kommen. Sie bilden gewöhnlich mehr oder weni-

ger stark vortretende Höcker von stabförmiger, konischer,

oder kolbenartiger Gestalt. In weitaus den meisten Fällen

ist bei diesen die Filzkammer nur wenig erweitert und die

immer in der Mehrzahl vorhandenen Knospen sind sitzend

oder liegen in einem Bogen oder in 2 Reihen, die in einander

übergehen. In vielen Fällen ist das Stigma vergrössert,

entweder nur einerseits (einhörnige Stigmen), oder auch

beiderseits (zweihörnige) und dann sind öfters die Knospen

länger gestielt, so z.B. bei Phytomyza obscurella FALLO,

Disygomyza bellidis KALT.

Ich darf hier wohl darauf hinweisen, dass unter den europä-

ischen Arten mir keine so extremen Formen zu Gesicht

gekommen sind wie diejenigen, welche ich bei einigen java-

nischen Melanagromyzen auffand und in: Bijdragen tot de

Dierkunde, Afl. 22, 1922, p. 17—24, beschrieben habe.

Namentlich bei Mel. rzcin? DE Meij. bilden hier die Stigmen

weit vorragende geweihartige Gebilde.

Ausser den Warzen fallen auf der Körperoberfläche bis-

weilen noch eine Anzahl Sinnespapillen auf. Diese sind wohl

immer vorhanden, aber in den meisten Fällen bei den Larven

dieser Familie wenig deutlich bzw. nur mit Mühe zu entdecken.

Es sind farblose, nicht oder kaum vortretende Kreischen als

Endapparate von Nervenzellen.

Im allgemeinen sind diese Gebilde bei den Schizophoren

wenig deutlich, während sie z.B. bei Aschizen, u.a. bei den

206 PROF. DR. J. €. H. DE MEIJERE,

von KEILIN eingehend untersuchten Phoriden, und bei nie-

deren Dipteren starker entwickelt sind und namentlich ihre

Trager oft als deutliche Kôrperanhänge vorragen. Es gibt

nun unter den Agromyzinen bestimmte Formen, wo sie besser

zu erkennen sind und sich als z. B. halbkugelformig vorragende,

ofters auch dunkler gefarbte Gebilde benehmen. Sie finden

sich dann an den meisten Körperringen dicht hinter, bisweilen

hin und wieder auch hinten in den Quergürteln von Warz-

chen und bilden dann ungefàhr eine Querreihe von weit

auseinander stehenden Organen. KEILIN hat bei /%ora ihre

Anordnung genau untersucht. Fiir unseren Zweck schien

mir das hier nicht notwendig; nur wenn sie mehr als ge-

wohnlich auffallig sind, habe ich auf sie hingewiesen. In

vollstandigster Ausbildung finden sie sich namentlich bei

einigen Phytomyzen, ferner auch bei einigen Liriomyzen und

Dizygomyzen, wenigstens im vorderen Körperteil. Namentlich

bei einigen Phytomyzen können sie zur baldigen Wieder-

erkenning der Art von Diensten sein. Sie bilden in diesen

Fallen ungefahr halbkreisförmige Vorragungen, worauf öfters

ein kleines Kreischen als eigentliches Ende des Sinnesapparats

bemerkbar ist; weitere Spezialisierungen in der Gestalt von

Borsten u.s.w. scheinen hier nicht vorzukommen.

Eine allgemeine, schon seit mehreren Jahren bekannte

Eigentümlichkeit des Inneren der Agromyzinenlarven ist der

Besitz von Calcosphaeriten, rundlichen oder ovalen Gebilden

aus zahlreichen concentrischen Elementen zusammengesetzt,

welche in gewissen Zellen des Fettkorpers liegen. Einige

Angaben tiber diese Concremente gibt KEILIN (Bull. Scient.

France Belgique (7) 49, 1915, p. 135).

Sie verschwinden während der Metamorphose und nach

KEILIN findet infolgedessen an der Innenseite der Puparium-

wand eine Ablagerung von Kalk statt. Deswegen sind die

Puparien bisweilen, wie KEILIN es im besonderen bei der

von ihm auf Cirsium beobachteten Phytomyza (wohl Ph. affinis

FALL.) erwahnt, sehr zerbrechlich, zumal die larvale Chitin-

haut hier keiner Verdickung unterliegt.

Bei solchen Arten zeigt sich, wenn man sie in angesäuertes

Wasser legt, ein starkes Aufbrausen; es bleibt hier nur eine

äusserst zarte und ungefarbte Chitinschicht übrig. Nach

DIE LARVEN DER AGRYMOZINEN. 207

meinem Befund ist dieses Verhalten kein allgemeines; bei

Agromyza nigripes MG. fand ich dieses Aufbrausen wenig-

stens nicht. Eingehend habe ich diese Sache indessen nicht

untersucht.

Auch mit den früheren Larvenstadien habe ich mich zur

Zeit nur wenig befasst. KEILIN teilt mit (l.c. p. 143), dass

er auch bei den Agromyzinen 3 Larvenstadien beobachtete

und ahnliche Angaben finden sich in verschiedenen Spezial-

untersuchungen über Arten dieser Familie, so auch für die

Hiilstfliege (Phytomyza ilicis CURT.) bei MIALL und TAYLOR.

Das von mir öfters beobachtete 2'° Stadium ist wie das

3° amphipneustisch und zeigt im allgemeinen ähnlichen Stig-

menbau. Bei der Häutung wird die Trachee des alten Stigmas

durch die spatere Stigmennarbe des neuen Stigmas heraus-

gezogen, wie ich dieses Verhalten in meiner Abhandlung

über die Stigmen der Dipterenlarven (Tijdschr. v. Entom.

38, 1895, p. 65--100) beschrieben habe. Nach meiner Beob-

achtung ist das 2'° Stadium gewöhnlich daran zu erkennen,

dass die Mundhaken nicht ganz schwarz sind, sondern eine

braune Spitze zeigen.

Die Puparien der Agromyzinen finden sich zum grössten

Teil in der Erde; namentlich unter den Phytomyzen indessen

kommt Verpuppung am Ende der Mine öfters vor, so bei

der weit verbreiteten atrzcornis-affinis-Gruppe. Auch einige

Angehorige anderer Gattungen zeigen dasselbe Verhalten,

so Agromyza nigripes MG. gewöhnlich, Disygomyza pygmaea

MG., atra MG., bellidis KALT., Napomyza xylostet KALT u.a.

Die Farbe der Puparien ist gewohnlich entweder schwarz,

rot oder gelb und fiir die Arten meistens constant, bei den

obengenannten africornis und affinzs ist sie wechselnd, bald

fast weiss, bald gelb, bisweilen stark verdunkelt bis schwarz.

Die Gestalt ist meistens ziemlich gedrungen, bisweilen langer

gestreckt cylindrisch, namentlich bei den in Stengeln lebenden

Arten, bisweilen auffallig kurz und stark gewolbt, so bei den

Saatbewohnern Phytomyza varipes MACQ. und flavofemorata

STROBL, auch bei Ph. minuscula GOUR. Ofters ist das Pupa-

rium vorn breiter als hinten, so gewöhnlich bei den im

Blatte verbleibenden Arten der africornis-affinis-Gruppe. Stark

nach hinten verjüngt ausgezogen ist es bei Disygomysa atra

208 PROF. DR. J. C. H. DE MEIJERE,

MG. Die Einschnitte sind bald deutlich ausgeprägt, bald

wenig auffallig. Vorder- und Hinterstigmen sind natürlich je

nach dem Verhalten bei den Larven verschieden, falls sie

bei diesen lang sind auch bei den Puparien stark hervor-

ragend, so bei Phytomyza militi KALT. und primulae R. D., und

dann bisweilen die Blattepidermis hornartig durchbohrend.

Bei den Agrom) za-Puparien durchbohren öfters die Protho-

rakalhôrner der Puppe die Wand des Pupariums, wie dies

bei vielen Eumyiden, namentlich gewôhnlich bei den Calyp-

traten der Fall ist. Bei diesen Agromyzen gibt es hier wie

bei letzteren ein ausseres und ein inneres Tiipfelstigma, wie

ich dieses Verhalten seinerzeit in meiner Abhandlung über

die Prothorakalstigmen der Dipteren-Puppen (Zool. Jahrb.

Abt. Anat. 15, 1902) auseinander gesetzt habe. Schon KEILIN

(Recherches sur les larves de diptères cycloraphes. Bull.

scient. France Belg. (7) 49, 1915, p. 87) hat darauf hinge-

wiesen, dass sich in den Agromyzinen-Puparien das Schlund-

gerüst weit auseinandergespreizt auf der ventralen Wand

befindet. Die beiden oberen Flügel des Schlundgerüstes sind

dorsal offenbar wenig stark mit einander verbunden, trennen

sich weit von einander, so dass das ganze Schlundgeriist in

einer Ebene der ventralen Wand des Pupariums anzuliegen

bekommt. Dasselbe Verhalten fand KEILIN auch bei Hydrel/za,

und unter den Calyptraten als Ausnahme bei Pollenia.

Nachdem HENDEL in seinem Prodromus die Agromyzinen

in eine Anzahl Geschlechter unterverteilt hat, liegt es natür-

lich nahe zu erforschen, in wie weit sich diese durch meine

Larvenuntersuchungen bestatigen lassen. Da ist im allge-

meinen zu sagen, dass dies wenigstens teilweise der Fall

ist. Die Gattungen Agromyza und Domomyza sind durch den

Bau des Schlundgeriistes von den übrigen deutlich verschieden,

stehen aber einander äusserst nahe. Bei den Domomyzen

sind die beiden Fliigel der oberen Fortsatze einander mehr

genahert und der obere ist weniger gebogen, aber eine scharfe

Grenze ist hier nicht zu ziehen.

Die Domomyzen aus Gramineen, wie 2. mobilis MG. und

ambioua FALL. gehören nach den ähnlichen Larven mit Agro-

mysa nieripes MG. zu einer und derselben Gruppe, während

D. nana MG. sich sehr nahe an z.B. Agromyza Fohannae

DIE LARVEN DER AGROMYZINEN. 209

DE MEIJ., ebenfalls aus einer Papilionacee, anschliesst. Es

macht demnach den Eindruck, dass der Unterschied in der

Ausdehnung der Costa zwischen diesen Gattungen von sekun-

darer Bedeutung und wenigstens diphyletisch ware, was für

eine solche Verkürzung auch ganz gut annehmbar ist.

Desgleichen zeigen Melanagromyza und Ophiomyia grosse

Ubereinstimmung, sowohl im Schlundgeriist wie in der Be-

schaffenheit der Warzengürtel. Indessen sind in letzterer

Hinsicht nicht alle gleichartig. Starkere, charakteristische

Giirtel zeigen Mel. simplicoides HEND., Oph. pinguis FALL.

und melandryz DE MEIJ., weniger ausgebildete Mel. aeneiventris

FALL. und Zappae LOEW, wo die Warzen auch weniger

differenziert sind; namentlich schwach sind sie bei der im

Solidago-Blatt sehr lange Minen anfertigenden Oph. curvipal-

pis LETT. Hier haben wir es cffenbar mit einer verschieden

weiten Differenzierung der Giirtel zu tun, welche mit der

Okologie der Art in naher Beziehung steht. Doch ergiebt

sich die Abtrennung der Arten mit schwarzen Schwingern

von der Gattung Agromyza als durch die larvalen Merkmale

unterstutzt.

Dasselbe gilt für Dzzygomyza, welche Gattung von HENDEL

wegen einer augenscheinlich ziemlich geringfiigigen Verschie-

denheit in dem Verhalten der Mediastina von Agromyza

abgetrennt wird. Auch diese Abtrennung wird durch das

ganz andere Verhalten des Schlundgerüstes, welches hier

nur schmale obere Fortsätze, ohne untere Flügel, aufweist,

bestatigt. Sie zeigen hier das Verhalten der weiter zu be-

sprechenden Gattungen. Namentlich den Lzrzomyza-Larven

sind sie oft sehr ähnlich, wie denn auch die Imagines beider

Gattungen nur durch geringfügige Merkmale, u.a. durch das

dunkle, bzw. gelbe (bei Zzrzomyza) Schildchen von einander

abweichen. Doch zeigen die Liriomyzen öfters in den Mund-

haken einen etwas auffälligen Charakter. In den meisten bis

jetzt besprochenen Gattungen sind die Hinterstigmen ver-

schiedenartig, bald mit nur 3, bald mit mehreren, obgleich

meistens nicht sehr zahlreichen, Knospen. Es hat den An-

schein, alsob die Vergrösserung der Knospenzahl sich in

verschiedenen Gattungen unabhängig längs parallelen Wegen

vollzogen hat.

210 PROF. DR. J. C. H. DE MEIJERE,

Vielknospige Hinterstigmen sind allen Phytomyza-Arten

eigen und hier wird das Verhalten ofters stark kompliziert.

Mundhaken und Schlundgerüst sind bei allen gleichartig, die

Warzen meistens zahlreich aber nicht besonders differenziert.

Der Stirnfortsatz ist 6fters vorhanden, in den meisten Fallen

fehlt er, ohne dass die bezüglichen Fliegen zu besonderen

Gruppen zu bringen sind. Bei sehr ahnlichen Imagines ver-

halten sich bisweilen die Larven in dieser Hinsicht verschieden.

Die Gattungen Vapomyza und Phytagromyza besitzen Lar-

ven, welche ziemlich verschiedenartig, indessen von den

Phytomyza-Larven nicht durch fassbare Merkmale zu unter-

scheiden sind. Die Stigmen sind alle vielknospig, aber von

verschiedener Ausbildung. Nach den Larven wiirde man also

diese Gattungen nicht aufstellen kônnen, was m. Er. nicht

hinwegnimmt, dass man sie fiir die Imagines beibehalten

kann, obgleich namentlich zwischen Phytagromyza und Phyto-

myza nur geringfügige Differenzen nachweisbar sind. Nament-

lich die Larve von Wap. xylosteî KALT. sieht gewissen Phyto-

myza-Larven sehr ähnlich, hat auch den Stirnfortsatz. Es

ist eben auch die Reduktion der hinteren Querader leicht

polyphyletisch vorstellbar.

Vollständigkeitshalber möchte ich auf folgende Arten hin-

weisen, welche in DARBOUX und HOUARD: Les Zoocécidies

des plantes d'Europe et du Bassin de la Méditerranée 1908,

1909 als Verursacher von Gallen angegeben werden:

Agromyza Kiefferi TAVARES Nr. 3449, 3484. Stengelgallen

an Sarothamnus patens Webb., Cytisus albus Link.

Agromyza pulicaria MG. Nr. 3426. Stengelgallen an Saro-

thamnus scoparius Koch. Diese Art ist nach HENDEL (Kono-

wia, II, 1923, p. 143) jetzt als Melanagromyza sarothamni

HEND. zu bezeichnen.

Agromyza (jetzt Melanagromyza) Schineri Gir. Nr. 474,

192, 528, O30) ANS OZON 882 9340 Ayer

gallen an Salix-Arten. Hierunter steckt wohl auch szmdlzcozdes

HEND. Die Angabe Nr. 3340: Zweiggalle an Genista aetnensis

D.C. gehört wohl nicht hieher.

Phytomyza affinis FALL. Nr. 5553. Verkürzte Triebe mit

Endrosette bei Jasione montana L. Es ist fraglich, ob dies

wirklich die affinzs s. str. ist nach neuerer Nomenclatur.

DIE LARVEN DER AGROMYZINEN. ZII

Phytomyza annulipes MEIG. Nr. 5788. Verdickung am

Wurzelhals bei Artemisia campestris L.

Im Ill Bande wurden noch hinzugefügt:

Agromyza cunctans MG. Stengelverdickung an Lotus tenuis.

Nomenclatur der Art jetzt unsicher.

Agromyza euphorbiae KIEFF., auf p. 1398 des 3° Teiles als

Gallenbildner bloss genannt, in Teil IT, p. 667, unter Nr. 3881,

als Agromyzine aufgefiihrt. Langliche Verdickung an einem

unterirdischen Trieb. Braunes Puparium.

Zur Technik der Aufbewahrung und Zucht möchte ich

hier kurz Folgendes bemerken:

Die Larven kann man, um sie im gestreckten Zustande zu

bekommen, in heissem Wasser oder Alcohol abtöten. Viele

habe ich frisch unter Deckglas in Glycerine gebracht und

so zur Untersuchung benutzt und aufbewahrt. Ein vorzüg-

liches Reagens um, wie auch conserviert, durchsichtige

Praeparate zu bekommen, ist starke Carbolsäure (phenolum

liquefactum); man kann die Tiere sowohl aus Alcohol, Glyce-

rin oder Wasser als auch im trocknen Zustande darin iiber-

tragen, sie dehnen sich dann auch im letzteren Fall in

nattirlicher Gestalt aus und geben die Einzelheiten des Chitin-

skeletts ganz gut zu sehen. Die in trocknen Blattern des

Minenherbars vorhandenen trockenen Larven kann man auch

oft noch ganz gut zur Untersuchung benutzen. Nur ist es

dann gewohnlich erwünscht das Blattstiickchen, welches die

Larve enthalt, zunachst in Wasser aufzukochen um die Larve

frei zu praeparieren. Phenol hellt dann die Larve unter Deck-

glas oft sehr schön auf.

Zur spateren Aufbewahrung der Larven kann mann, wenn

man sie nicht einfach in Tuben in Alcohol oder Formol

belassen will, Dauerpraeparate anfertigen unter Deckglas,

wozu dann mit Vorteil venetianisches Terpentin statt Canada-

balsam benutzt wird, weil man die Tiere in ersteres gleich

aus starkem (ca. 96°, ich benutzte meistens einfachshalber

absoluten) Alcohol, also ohne Zwischenstufe von Xylol oder

dergleichen, übertragen kann. Auch aus dem Phenol kann

man sie direkt in venetianisches Terpentin bringen; wenn

vorher in verdiinntem Glycerin gewesen, muss dieses gut

ausgezogen sein, damit nicht zuviel Wasser vorhanden bleibt.

212 PROF. DR. ]J. €. H. DE MEIJERE,

Es ist darauf zu achten, dass dieser Balsam weniger schnell

trocknet als Canadabalsam und man deswegen die Praeparate

nicht zu schnell vertikal stellen darf. Viele Larven habe ich

atıch einfach auf den gewöhnlichen entomologischen Celluloid-

plättchen aufbewahrt, welche man an Nadeln gesteckt in der

Dipterensammlung je bei den Imagines der betreffenden Art

beistecken kann. Man bringt sie dafür am besten auf das

Plättchen in einen Tropfen Canadabalsam, eventuell aus

Phenol, am sichersten nach Auszug eventuellen Wassers oder

Glycerins in Alcohol absolutus, weil der venetianische Ter-

pentin das Plättchen öfters stark krümmt und weniger glatte,

durchsichtige Praeparate liefert. Natürlich sind die Larven

in diesem Canadabalsamtropfen nicht immer ganz flach und

der späteren Untersuchung nicht so leicht zugänglich, nament-

lich wenn stärkere Vergrösserung notwendig ist. Indessen ist

oft schon durch geringe Erwärmung, wobei das Celluloid-

plättchen am besten flach auf ein Objektglas gelegt und

einen Augenblick über der Flamme gehalten wird, eventuell

auch durch Liegen in Xylol das Object leicht zu lösen und

von neuem unter Deckglas in Canadabalsam zu bringen zur

wiederholten Untersuchung. War das Präparat trübe, dann

ist es jetzt gleichzeitig durch kurze Zeit Verbleiben in abso-

lutem Alcohol weiter zu entwässern.

Auch an den Puparien lassen sich die Merkmale der Larven

oft noch teilweise erkennen, namentlich wenn sie nicht zu

dunkel sind. Ist letzteres der Fall, dann ist es zweckmässig

dieselben mehrere Stunden in Diaphanol liegen zu lassen,

wodurch sie stark gebleicht aber sonst nicht geschädigt

werden. Der Bau der ohnehin bei den Puparien gewöhnlich

mehr weniger contrahierten Stigmen ist aber auch dann

noch nicht immer gut sichtbar.

Die männlichen Copulationsorgane und die Legeröhre der

PP kann man sich nach einiger Übung aus den frischen

Tieren herauspräparieren, aus trockenen und in Alcohol

aufbewahrten Exemplaren ist es schwieriger. Bisweilen gelingt

es schon wenn die Tiere zuvor mehrere Stunden in Wasser

aufgeweicht worden sind, bisweilen ist Aufkochen in ca. 10 °/,

Kalilauge dafür dienlich. Auch hier sind mit dem starken

Phenol durchsichtige Praeparate zu bekommen.

DIE LARVEN DER AGROMYZINEN. 213

Die Zucht lässt sich in verschiedener Weise ausführen.

Ich habe mich sehr oft von den gewöhnlichen fusslosen

Trinkgläsern bedient, welche fast bis oben hinauf mit feuchter

Gartenerde ausgefüllt waren. Darauf legte ich die Puparien,

meistens so dass sie noch mit etwas Erde iiberdeckt waren.

Die Glaser wurden mit einem kurzen Gazecylinder verschlos-

sen, dessen unteres Ende mit einer Schnur oder Gummiring

rings um den Rand des Glases befestigt war und in dessen

freiem oberen Ende eine Glasrôhre vermittels eines kleinen

Gummiringleins, wie sie auch an Regenschirmen benutzt

werden, befestigt war. Als Glasröhre sind hierfür die gewöhn-

lichen chemischen Reagenzröhren zweckmassig. Die Erde

bleibt in diesen Glasern ziemlich lange feucht und braucht

im Winter bei kiihlem Aufbewahren nicht oft angefeuchtet

zu werden. Die Glasrohre hat den Vorteil, dass die oft win-

zigen Fliegen sich gewohnlich, von dem Lichte angelockt,

darin begeben und so leicht beobachtet und auch in der

für diesen Zweck gelösten Röhre abzutöten sind. Sonst hält

es öfters schwer die ausgeschlüpften Tierchen zu bemerken

und sie, wenn einmal getötet, auf der Erde zurückzufinden.

Die eingesammelten larvehaltenden Blätter habe ich meistens

zunächst in Petrischalen gebracht um dann später die gebil-

deten Puparien in obige Gläser einzutragen. Auch in den

Petrischalen gelingt es öfters die Fliegen zu bekommen,

namentlich wenn einiges feuchtes Moos mit eingetragen wird,

doch ist bei der langen Überwinterung Austrocknen oder

Verschimmeln nicht so leicht vorzubeugen. Auch die Zucht

in mit einer Korke verschlossenen weiten Reagenzgläschen,

welche z. T. mit Moos ausgefüllt sind, welche Methode mir

von Prof. HENDEL gemeldet wurde, gibt öfters gute Resul-

tate, für überwinternde Arten erheischt diese Methode immer-

hin mehr Sorgfalt als das Aufbewahren auf Erde, weil das

Moos nicht zu trocken werden darf. Ein Vorteil wäre, dass

man die leeren Puparien zur näheren Untersuchung leichter

herausfindet als aus den Gläsern, wo es indessen, wenn die

Erde trocken und in nicht zu grossen Mengen auf weisses

Papier ausgebreitet wird, öfters auch noch gelingt. Meistens

brachte ich die Gläser kurz vor Neujahr ins geheizte Zimmer

und erhielt dann oft nach ca. 4 Wochen oder schon früher

214 PROF. DR. J. C. H. DE MEIJERE,

die Imagines. Nicht alle Arten lassen sich indessen auf diese

Weise treiben.

Um umgekehrt aus gefangenen oder gezüchteten Fliegen

Larven und Minen zu bekommen, habe ich in mehreren Fallen

folgende Methode benutzt, in erster Linie für Parasiten von

Gräsern. Ein mit Wasser gefülltes Trinkglas wurde mit einer

Korkscheibe überdeckt, worin durch ein Loch in der Mitte,

von der Seite her durch einen Schlitz erreichbar, eine Gras-

pflanze befestigt war. Namentlich Holcus mollis ist hierfür

geeignet, Poa weniger wegen der schmaleren Blatter. Um

das Hinunterfallen vorzubeugen wurde eine Insektennadel

unten quer durch das Gras gestochen, sodass die Nadel

horizontal auf der Offnung in der Korkplatte zu liegen kam;

auf letztere wurde dann in der Weise senkrecht ein gewöhn-

licher Glascylinder fiir Gaslicht gestellt, dass die Graspflanze

darin enthalten war; das obere Ende wurde mit einem

Stiickchen Gaze verschlossen, worauf, fiir gg, ein paar Tropfen

Honig als Futter kamen. Die Fliegen bleiben in solchen Glasern

längere Zeit lebendig, machen ihre Bohrlöcher, legen Eier

ab, aus welchen ohne etwaige Mühe eine neue Generation

von Puparien zu bekommen ist. Nur hat man noch darauf

zu achten, dass das untere Ende der Graspflanze im Loche

vermittels eines Wattebausches gut schliessend befestigt: ist,

damit keine sich ausserhalb der Mine verpuppende Larven

in das Wasser hineinfallen kònnen.

Die verzeichneten Zuchtergebnisse beziehen sich fast ohne

Ausnahme auf von mir selbst ausgefiihrten Zuchten.

Agromyza FALL.

Die Agromyza-Larven zeichnen sich schon durch das

Schlundgeriist aus, welches mit breiten oberen Fortsatzen

versehen ist; diese bestehen aus je einem oberen und einem

unteren Fliigel, der obere ist deutlich gebogen und dadurch

von dem unteren ziemlich weit getrennt, nur hinten konnen

beide in einander tibergehen. Die Mundhaken sind meistens

nicht besonders lang, öfters wenig an Grösse verschieden,

sodass ihre Zahne nur wenig alternieren.

Die Warzengiirtel sind gut entwickelt, ofters einfach mit

ziemlich starken spitzen Warzen, bisweilen sind die Warzen

DIE LARVEN DER AGROMYZINEN. 215

auffallig gross und rund (Arten aus Dipsacus und aus Gera-

nium) in anderen Fallen besonders differenziert, so namentlich

bei Agr. albitarsis MG.

Am Kopfabschnitt finden sich meistens keine Warzen, nie

ein Stirnfortsatz. Fadenformige Anhange unmittelbar über

den Mundhaken finden sich bei der xzgrzpes-Gruppe, zu

welcher auch Agr. phragmitidis gehort. Die Larven dieser

Gruppe sind denjenigen einiger von HENDEL unter Domomyza

aufgefiihrten Arten äusserst ähnlich.

Die Vorderstigmen sind meistens knopfförmig mit mehreren

bogenartig angeordneten sitzenden Knospen, bisweilen zwei-

hörnig. Auch die Hinterstigmen sind gewöhnlich nicht be-

sonders gross und einfach mit 3 Tüpfeln versehen. Bei

einigen Arten, Agr. reptans FALL. und anthracina MG., finden

sich am Rande der Stigmenplatte ungefarbte facherartig

zerschlitzte Schuppenhaare. Nur bei wenigen Arten vergrössert

sich die Zahl der Knospen, so z. B. bei Agr. salicina HEND.

und im besonderen bei einer Art aus Dipsacus und einer

aus ‘Orobus.

Das Hinterende ist meistens abgerundet, nur in der Anal-

gegend mit Warzen, bisweilen kommen solche auch hôher

hinauf unter den Hinterstigmen vor, finden sich hier in

auffalliger Weise pei Agr. spiraeae KALT. und salcına HEND.

Die Puparien sind bei dieser Gattung meistens von rot-

brauner Farbe, mässig glanzend, bisweilen stärker glanzend

und bisweilen schwarz (u. a. bei xzgrzpes MG.), vorn und hinten

gleich breit, oben mehr gewölbt, unten bisweilen etwas kon-

kav. Ringgrenzen deutlich. Meistens sind am 1° Abdominal-

ring die durchbrechenden Prothorakalhôrner der Puppe sicht-

bar. Diese sind gerade, stabformig, relativ diinn und von heller

Farbe. Auch das kleine, innere Tiipfelstigma habe ich bei

A. nigripes auffinden kònnen. Die larvalen Vorderstigmen

sind an den Puparien meistens sehr klein, knopfformig, auch

die Hinterstigmen relativ klein, ganz getrennt, nur bisweilen

an der Wurzel oder auf gemeinschaftlichem kurzen Tragern

verbunden.

Die Verpuppung findet in der Erde statt, bei Agr. nıgripes

indessen meistens in der Mine an Phragmites, bisweilen aber

auch ausserhalb derselben am Blatte,

2110 PROF. DR. J. C. H. DE MEIJERE,

Agromyza albitarsis MG. Fig. 1.

Larve etwas gelblich, Mundhaken schwarz, mit je 2, wenn

nicht abgenutzt, langen, stumpfen, nicht alternierenden

Zahnen. Schlundgerüst braun, obere Fortsätze relativ schmal,

mit sehr schmalen Randern, namentlich der obere, welche

in einander übergehen. Uber der Sinnesgruppe nur sehr

wenige kleine Warzchen, unter den Mundhaken eine Gruppe

von ziemlich grossen, dichtgelagerten Warzen. Hintere Halfte

des Kopfes mit zalhreichen Reihen kleiner Warzchen, oben

(nicht immer vorhanden), unten und eine Gruppe an den

Seiten.

Warzengiirtel sehr charakteristisch, ziemlich breit, vorn und

hinten mit einigen Reihen von kleinen, dicht neben einander

liegenden, spitzen Warzchen in deutlichen Quergruppen, in

www

wwe

O ©

Wy Why

VUV yy

ywuul

WW yyw yyy

OG 28 8s

3 238

Sass

3 BO OES_E

a © & SM

3 3

Fig. 1. Agromyza albitarsis MEIG. a die 2 Mundhaken, 5 Warzengürtel,

c Vorderstigma, 4 Hinterstigma.

Fig. 2. Agromyza anthracina MG. Hinterstigma.

der Mitte der Gürtel ein paar Reihen von bedeutend grös-

seren Warzchen mit rundlichem Grundstück und kurzer breiter

Spitze. In der Nähe der Dorsal- und Ventralseite fehlen die

kleineren, vorderen Warzen, sodass hier die Gürtel mit den

grossen Warzen anfangen.

Vorderstigmen kurz einhornig, mit ca. 10 sitzenden Knospen

in 2 Reihen. Hinterstigmen auf kurzen Vorspriingen, mit je

3 mässig grossen, ziemlich kurzen Knospen, welche nach

DIE LARVEN DER AGROMYZINEN. 217

vorn hin umgebogen sind; Hinterfläche ohne Warzchen, auch

der anale (rt) Gürtel scheint nicht vorhanden.

Bei kleineren Larven im 2'* Stadium fangen die Gürtel

iiberall mit den grossen Warzen an (in Betula, Hilversum;

Alnus, Leimuiden).

In Blattgangminen an Alnus glutinosa und Betula, Larven

im Juli (Alnus, mehrere Fundorte) und September (Betula,

Hilversum; Alnus, Bussum). Verpuppung fand bei mir statt

Baar ca he Sepestelie Zucht selang niche:

Agromyza anthracina Mc. Fig. 2.

Mundhaken schwarz, ungleich gross, je mit 2 Zahnen,

welche alternieren. Schlundgeriist schwarz, die Fortsatze

rotbraun, die oberen breit, Randsaum hinten schwacher ge-

schlossen als bei reptans; der untere Fortsatz mehr als halb

so lang. Uber der Sinnesgruppe liegen nur wenige, nicht

gefärbte Wärzchen, also viel weniger als bei reptans.

Warzengürtel mässig breit, aus relativ wenigen grossen,

spitzen, dunklen Wärzchen bestehend, die vorderen und

hinteren meistens kleiner, die hinteren oft in Quergruppen

angeordnet, die kleineren vorderen bisweilen gleichfalls. Der

letzte Giirtel, in welchem die Analôffnung liegt, ist ventral

viel schmaler als bei vepzans, dorsal nicht entwickelt; seine

Warzchen meistens abgerundet. Vorderstigmen kurz einhor-

nig, das Horn nach vorn gerichtet, mit ca. 8 sitzenden

Knospen. Hinterstigmen mit 3 ziemlich langen, fast gleich-

grossen Knospen, welche in einer Ebene liegen; auch hier

Fächerhaare vorhanden, welche aber den Rand des Stigmas

wenig überschreiten.

Hinterende abgerundet, Stigmengegend nicht auffallig vor-

springend, unten beiderseits mit dreieckigem Läppchen, in

der Region unter den Hinterstigmen keine Warzchez vor-

handen, wohl jederseits ein kurzer Vorsprung.

Blasenminen an Urtica dioica (Amsterdam, Mitte Juni ’19).

Agromyza ferruginosa V. D. W. Fig. 3.

Larve hellgelblich (nach BRISCHKE). Mundhaken schwarz,

je mit 2 Zahnen, welche alternieren. Schlundgerüst vorn

schwarz, die Fortsätze grösstenteils braun, nur an der Wurzel

218 PROF. DR. J. C. H. DE MEIJERE,

schwarz, die oberen breit, nach hinten allmahlich verschmalert

mit schmalem, grätenförmigem Rande, der untere Randsaum

etwas breiter, hinten nicht klaffend; der untere Fortsatz nur

wenig kürzer. Kopf über der Sinnesgruppe dicht mit farblosen

Warzchen besetzt; unter den Mundhaken keine vorhanden.

Prothorax namentlich an den Seiten mit zahlreichen klei-

nen, spitz dreieckigen, farblosen Warzchen. Am Mesothorax

der Giirtel in den Seiten unterbrochen, die dorsalen Warzchen

grösser als die ventralen. Dorsal fehlen die Warzchen in der

hinteren Korperhalfte. Die Giirtel sind relativ schmal, die

Warzchen schwarz und spitz, in der Mitte der Gürtel am

Fig. 3. Agromyza ferruginosa v.D. W. a Schlundgerüst u.s. w.,

b Warzengürtel, c Vorderstigma, 4 Hinterstigma.

grossten, hinten ein paar Reihen kleinerer Warzen, auch

die vorderen kleiner, aber weniger klein und weiter aus

einander als die hinteren.

Vorderstigmen klein, sehr kurz zweihornig, mit ca. 10

Knospen. Hinterstigmen sehr klein, mit 3 kleinen, gleich-

grossen Knospen. Hinterende abgerundet, in der ventralen

Halfte mit zahlreichen Warzchen (11'* Giirtel); die Region

unter den Hinterstigmen flach und nackt.

Puparium rotbraun mit deutlichen Ringgrenzen und relativ

langen, stabformigen gelben Prothorakalh6rnern; Hinter-

stigmen kaum vorragend.

In Blasenminen an Symphytum officinale, welche oft von be-

trachtlicher Grösse sind und mehrere Larven, z. B. bis 14, diese

| DIE LARVEN DER AGROMYZINEN. 219

mit schmalen Zwischenràumen neben einander am Blasen-

rande fressend, beherbergen (Amsterdam, August—October,

Diemen, August; verpuppt ca. 6, VIII, imago ro, IX (Diemen).

MEIJERE, J. C. H. DE. Uber zusammengesetzie Stigmen

bei Dipterenlarven. Tijdschr. v. Entom. 38, p. 31 (als Agro-

myza flava).

Agromyza flaviceps FALL. Fig. 4.

Diese Larve sieht derjenigen von kumuli HER. sehr ähnlich,

ist aber von glanzend tiefgelber Farbe. Das Schlundgeriist

unterscheidet sich durch die breiteren unteren Rander der

oberen Fortsätze, welche hinten in den oberen Rand über-

gehen, der obere Rand an der Wurzel nicht verbreitert.

Auch hier Kopfabschnitt ohne Warzchen; Warzengiirtel

wie bei kumul mit ziemlich breiten, wenig spitzen Warzen,

welche unter einander an Grösse wenig verschieden sind,

Fig. 4. Agromyza flavicefs FALL. a Schlundgertst,

6 Vorderstigma, c und 4 Hinterstigma.

Fig. 5. Agromyza flavipennis HEND. a Vorderstigma, 4 Hinterstigma.

die hinteren in den Giirteln etwas kleiner, bisweilen keine

Quergruppen bildend; im ganzen sind die Warzen weniger

spitz als bei Aumul, mehr rundlich, die Gürtel etwas breiter.

Puparien schwarzgrau, ziemlich glanzend, bisweilen heller

bis braungelb. Ringgrenzen ziemlich deutlich; Hinterstigmen

ganz getrennt, kurz vorragend. Prothorakalhorner vorhanden.

220 PROF. DR. J. C. H. DE MEIJERE,

Lange Gangminen an Humulus lupulus. Verpuppung Juli

(s Hage) und August (Haarlem, °s Hage, Muiderberg), Mitte

September noch Larven zu Amersfoort. Die frühesten Gange

fand ich Mitte Juni (Ommen). Verpuppt ca. 27 Juni; ver-

puppi cas 25. VII 719, imac V 20% Bloemendaal)-

23 VE AO, thal, Zeo Vo 20 (Miiceroera)s 20e WIL “20, ‘on.

5. IX. ’zo (Bloemendaal).

Agromyza flavipennis HEND. Fig. 5.

Mundhaken schwarz, mit je 2 Zähnen, welche wenig alter-

nieren, der 2 Zahn stark. Schlundgerüst vorn schwarz, die

Fortsätze gelbbraun, die oberen relativ schmal, schmal ge-

randet, der Rand hinten gespalten, untere Fortsätze kurz,

von heller Farbe. Am Kopfabschnitt keine Wärzchen vor-

handen. Die Körperwärzchen nur wenig gefärbt, im ganzen

breit, rundlich, mit kurzer Spitze, viele deutliche Quergruppen

bildend. Vorderstigmen mit ca. Io sitzenden Knospen, ein-

hörnig. Hinterstigmen klein, kaum vorspringend, mit 3 fast

gleichen, kurzen, gerundeten Knospen. Hinterende abge-

stutzt, unten nur jederseits mit sehr kurzem, stumpfem

Läppchen, ohne Wärzchen, höchstens einige am Hinterende

der Ventralseite.

Tönnchen glänzend rotbraun, mit deutlichen Ringgrenzen.

Prothorakalhörner ziemlich lang, sehr fein. Hinterstigmen

breit getrennt, wenig vorragend, sie liegen je in der Mitte

einer ziemlich deutlichen Längsrippe, an deren Aussenseite

eine Vertiefung erkennbar ist.

In Blasenminen an Lamium album L., mehrere Larven in

einer Blase (Nieuwersluis, in der Erde verpuppt Mitte Juni

1919, im. April 1920).

DE MEIJERE, J. C. H. Verzeichnis der holländischen Agro-

myzinen Ioni Ws Ent 07, 1024: (Da 132%

*Agromyza Heringi n.sp. Fig. 16.

d. Kopf schwarz. Stirnstrieme mattschwarz. Orb. sup. 2,

Orb. inf. 3, die vordere kleiner. Fühler schwarz, die Borste

an der Basis etwas verdickt. Wangen im Profil nur als feine

Linie sichtbar. Backen mässig breit, ca. !/, Augenhöhe.

Fühlergruben das Untergesicht erreichend.

DIE LARVEN DER AGROMYZINEN. 221

Thorax schwarzgrau, mässig glanzend. Die D.C. vor der

Quernaht kaum etwas vor der Reihe der Prst. 3 D. C. hinter

der Quernaht. Zahlreiche Reihen von Acrost. vorhanden.

Hinterleib von der Farbe des Thorax. Flügel mässig breit

mit etwas graulichem Ton; kleine Querader vor der Mitte

der Discoidalzelle, die Entfernung der Queradern etwa so

gross wie der letzte Abschnitt der 5" Langsader. Schüppchen

gelb mit weisslichen Wimpern. Schwinger gelb. Beine schwarz,

die Vorderkniee sehr schmal rotlich gelb; Mittelschienen an

der Wurzel kaum merkbar heller. Korperlange 2 mm.

HENDELS Tabelle im Prodromus führt auf Nr. rr, a/dz-

tarsis und brunxnzcosa. Von ersterer unterscheidet sich die

Art gleich durch die Beinfarbe, von letzterer u. a. durch die

schwarzen Fühler und die zahlreicheren Acrostichalen.

Zermatt, aus Geranium sp., die Minen von mir im August

‘24 aufgefunden, ein d gezüchtet; Imago bei Zimmerzucht

Anfang Februar des folgenden Jahres.

Larve: Mundhaken mit je 2 Zahnen, welche alternieren.

Schlundgeriist von gewöhnlicher Bildung, die oberen Flügel

stark gebogen, schmal. Am Kopfabschnitt keine Warzchen.

Warzengiirtel schmal, aus wenigen, zerstreuten, grossen, run-

den Warzen mit kurzer Spitze bestehend, je hinten eine Reihe

kleinerer in Quergruppen von 2—5, gleichfalls rundlich.

Hinterstigmen mit 3 Knospen, ohne Haarschuppen, ziemlich

weit von einander. Hinterende abgerundet, fast nackt, nur

mit sehr spärlichen Warzen wie oben beschrieben, unten

mit wenig entwickelten dreieckigen Lappchen.

Das Puparium findet sich in der Erde und ist von roter

Farbe mit deutlichen Ringgrenzen. Prothorakalhorner vor-

handen, aber fein.

Gangblasenmine in Geranium pratense L. Die Eier werden

in den Blattzipfeln nahe dem Rande abgelegt, der Gang geht

zunächst nach innen, später biegt er sich plötzlich nach

aussen hin. Im gangförmigen Anfangsteil die Excremente

zweireihig, in der Blase, welche 1—2 Blattzipfel einnehmen

kann, unregelmässig, mit grösseren Körnchen. Nach brief-

licher Mitteilung von Dr. HERING hat dieser vor kurzem

eine Agromyza-Art aus Ger. pusillum gezogen; die Fliege

soll der drunnzcosa ähnlich sein, aber die Kniee sind alle

222 PROFS DR. J.C. Hy DE MET ERE,

rötlich. Acrostichalborsten 6—8 reihig. Wahrscheinlich ist

sie mit obiger Art identisch.

Agromyza humuli HERING. Fig. 6.

Larve weiss. Mundhaken schwarz, mit je 2 Zahnen, welche

nicht alternieren. Schlundgerüst grösstenteils schwarz, die

oberen Fortsatze breit, der obere und untere Rand hinten

etwas klaffend, nicht in einander übergehend, der obere an

der äussersten Wurzel breit, weiterhin schmal, der untere

nur an der Wurzel schwarz, weiterhin rotbraun. Unterer

Fortsatz schwarz und schmal. Am Kopfabschnitt keine Warz-

chen vorhanden.

Warzengiirtel im ganzen schmal, die vorderen Giirtel be-

stehen aus ziemlich spitz dreieckigen, in Quergruppen ange-

ordneten Warzchen mit gelbbraunen Spitzen. Weiter nach

Fig. 6. Agromyza humuli HER. a Schlundgerüst, 6 Vorderstigma,

c und d Hinterstigma, e Warzengürtel.

hinten sind die Warzen grosser, runder und stehen weiter

aus einander, die meisten hinteren Giirtel bestehen aus-

schliesslich aus solchen grossen, runden, zerstreuten Warzen

in je 2—3 unregelmässigen Reihen. Diese überhaupt wenig

entwickelten Giirtel sind auch dorsal nicht ganz unterbrochen.

Ventral bestehen auch die vorderen Gürtel schon vom r'er

Abdominalring an aus solchen Warzchen.

DIE LARVEN DER AGROMVZINEN. 223

Vorderstigmen mit ca. 10 sitzenden Knospen, nach vorn

etwas mehr vorragend. Hinterende schief nach vorn und

hinten abgestutzt, ohne Warzchen, mittlere und untere Sinnes-

lappchen sehr kurz vorragend. Hinterstigmen mit 3 fast

gleichgrossen Knospen.

Tonnchen hell rotbraun, mit deutlichen Ringgrenzen. Pro-

thorakalhôrner mässig gross, dünn. Hinterstigmen je auf

sehr kurzem, konischem Fortsatz, die beiden an der äusser-

sten Wurzel verbunden.

In Gangblasenminen an Humulus lupulus.

Verpuppung Anfang Juni (Amersfoort, Valkenburg), Ende

Juli (s Hage), Mitte August (Haarlem); aus den Anfang Juni,

Amersfoort, verpuppten Stiicken erschienen die Tmagines im

April des foigenden Jahres.

HERING. MART. Minenstudien IV. Zeitschr. f. Morphol. u.

Okol. d. Tiere II, 1924, p. 233. — Ich habe diese Fliege,

welche auch von mir gezüchtet wurde, noch als zenzceps HEND.

bezeichnet, weil ich keine anderen Unterschiede als die dunklere

Stirne auffinden konnte (DE MEIJERE, Verzeichnis der hollän-

dischen Agromyzinen, Tijdschr. v. Entom. 67, 1924, p. 120,

133). Nach HERING ware die Art durch die dunkle Stirn

leicht zu trennen; in der Tabelle heisst es für 427224: Stirn

mit Spuren eines gelbbraunen Scheines. In der Abtrennung

wegen der auch von mir beobachteten Verschiedenheit will

ich HERING wohl folgen; es bleibt dann aber noch zu erfor-

schen, an welcher Pflanze die zewzceps lebt. Nach HERING

kommt die Art nur in einer Generation vor; es wäre möglich,

dass die oben erwahnten im Sommer aufgefundenen Minen,

welche ich auch im oben genannten Verzeichnis naher be-

schrieben habe, die zguzceps liefern, mit denen der kumulz

gleichen Larven. Waren dann vielleicht diese Minen durch

sich noch im selben Jahre entwickelnde Exemplare angefertigt ?

Unregelmässigkeiten in den Generationen kommen bei Agro-

myzinen öfters vor.

Agromyza Johannae DE MEI. Fig. 7.

Larve gelb. Mundhaken schwarz, je mit 2 Zahnen, welche

kaum alternieren. Am Kopfabschnitt vorn keine Warzchen

vorhanden; hinten mehrere Reihen feiner Wärzchen, ringsum

224 PROF. DR. J. C. H. DE MEIJERE,

verlaufend. Schlundgerüst vorn schwarz, die Fortsatze gelb-

braun, die oberen tief gespalten, der obere Fliigel schmal,

allmahlich verschmalert, der untere Flügel nach hinten

erweitert, der untere Fortsatz wenig kürzer. Warzengiirtel

aus ziemlich weit auseinander stehenden zerstreuten Warzchen

Fig. 7. Agromyza Fohannae DE MEN. a Mundhaken und

Schlundgerust, è Vorderstigma, c Hinterstigma.

Fig. 8. Agromyza de Meijerei HEND. a Warzengürtel,

6 Vorderstigma, c Hinterstigma.

gebildet, namentlich die hinteren in deutlichen Reihen oder

Quergruppen; die vorderen Reihen sind am grössten, im

allgemeinen mit unregelmässig angeordneten Wärzchen, die

hinteren meistens kleiner und öfters in Quergruppen, alle

sind dreieckig, spitz und braun. Vorderstigmen mit 2 ungleich

grossen Hörnern, zusammen mit ca. 21 Knospen. Hinter-

stigmen mit 3 länglichen, nach vorn gerichteten Knospen.

Papillen nicht auffällig. Hinterende abgerundet, nur mit

wenigen zerstreuten, farblosen, spitzen Warzen in der Gegend

unter den Hinterstigmen, in der Mitte jederseits mit kleinem,

gerundetem Papillenläppchen. Analgegend ohne Warzen, wohl

etwas höher eine kleine Gruppe von schwarzen Wärzchen.

Puparium 1.5 mm lang, mit deutlichen Ringgrenzen, braun-

DIE LARVEN DER AGROMYZINEN. 225

gelb, Hinterflache in der Mitte beiderseits mit dreieckigem

Vorsprung. Prothorakalhorner nicht sichtbar. Verpuppung

in der Erde.

Gangblasenmine an Sarothamnus scoparius. Larven zu

Bussum 1. VI, g. VIII, ro. IX, Zeist 20. VII. ’08. Verpuppung

10. IX. ’2o (Bussum), im. VI. ’21.

DE MEIJERE, J. C. H. Verzeichnis der holländischen Agro-

myzinen. Tijdschr. v. Ent. 67, 1924, p. 130.

Agromyza de Meijerei HENDEL. Fig. 8.

Larve gelb. Mundhaken schwarz, mit je 2 Zahnen, von

welchen die vorderen wenig, die hinteren deutlich, alternieren.

Schlundgeriist schwarz mit braunen Fortsätzen, die oberen

relativ schmal, die beiden Flügel einander genähert, der

obere wenig gebogen, der untere Fortsatz etwas dunkler und

viel kiirzer. Am Kopfabschnitt keine Warzchen vorhanden.

Warzengürtel schmal, die Warzen wenig zahlreich aber

gross, relativ langspitzig, schwarz, die mittleren im ganzen

etwas gròsser. Die Wärzchen des Prothorax sind ziemlich

zahlreich aber klein, die des Mesothorax nur in der dorsalen

Halfte vorhanden, die folgenden sind auch im ganzen an

der Bauchseite am wenigsten entwickelt. Auch an der Rücken-

seite median die Reihen noch spärlicher, aber die vorhan-

denen Wärzchen ziemlich von gewöhnlicher Grösse. 10!

Gürtel mit relativ wenigen und weit aus einander stehenden,

zerstreuten Wärzchen. ı1'!° Gruppe (unten am Hinterende)

auch mit zerstreuten Wärzchen.

Vorderstigmen klein, auf kurzen, breiten Fortsätzen, kurz

zweihörnig, länglich oval, mit ca. 12 Knospen. Hinterstigmen

auf kurzem, dickem Vorsprung, die 3 Knospen ziemlich lang

und schmal, fingerförmig, schief nach vorn umgebogen.

Hinterende abgerundet, zu beiden Seiten in der Mitte ein

dreieckiges Läppchen.

Tönnchen glänzend gelb mit deutlichen Ringgrenzen, etwas

runzelig. Larvale Vorderstigmen kurz knopfförmig. Protho-

rakalhörner nicht sichtbar. Hinterstigmen deutlich getrennt,

kurz konisch, hinter diesen und dem Anus beiderseits ein

kurz dreieckiger Höcker.

Blasen in Cytisus laburnum (Amsterdam), auch ebendort

7 15

226 PROF. DR. J. C. H. DE MEIJERE,

an Cytisus Adami, Juni und Anfang Juli; Verpuppung schon

am 17. Juni; aus Puppen vom Juni kamen die Im. im Mai

(3.—20.) des folgenden Jahres.

Agromyza nigripes MEIG. Fig. 9.

Larve gelbweiss bis ziemlich stark gelb. Mundhaken schwarz,

relativ lang, je mit 2 kurzen und dicken, nicht scharfen

Zahnen, welche kaum alternieren. Unmittelbar über den

Haken findet sich ein Büschel kurzer Filamente.

N Sas ee

Fig. 9. Agromyza nigripes MEIG. a Vorderstigma, 6 Hinterstigma.

Fig. 10. Agromyza reptans FALL. a Mundhaken, 4 Warzengürtel,

c Vorderstigma, 4 Hinterende.

Fig. 11. Agromyza rufipes MEIG. a Vorderstigma, 4 Hinterstigma,

c Warzengiirtel.

Schlundgertist vorn schwarz, die Fortsatze schwarz, obere

ziemlich schmal, der obere Rand sehr schmal, der untere

bedeutend breiter, hinten nicht in die obere übergehend.

Unterer Fortsatz kürzer, gleichfalls schwarz. Uber der Sinnes-

gruppe und unter dem Mundhaken keine Wärzchen.

Warzengiirtel relativ breit, die Warzchen wenig an Gròsse

verschieden, die hinteren öfters etwas kleiner, alle dreieckig,

DIE LARVEN DER AGROMYZINEN. 227

an der Basis relativ breit, in der Nahe der Dorsalseite sind

die Wärzchen sparlicher, etwas grösser und ohne Spitze,

halbkugelförmig. Gut entwickelt sind eigentlich nur der Mt-

und die 5 ersten Abdominalgiirtel; der Prt. besteht aus zahl-

reichen, kleineren, in Quergruppen angeordneten Warzchen,

an den hinteren Abdominalringen sind die Warzchen zerstreut,

sparlicher, weiter aus einander, mehr gerundet, oft mit kurzer

Spitze. Der letzte Giirtel nur ventral entwickelt, breit, mit

spitzen Warzchen.

Vorderstigmen klein, mit ca. 9 in 2 Reihen angeordneten

sitzenden Knospen. Hinterstigmen auf kurzen Vorspriingen,

relativ klein mit 3 gleichgrossen, kurzovalen Knospen. Hin-

terende abgerundet.

Tonnchen glanzend schwarz, mit deutlichen Ringgrenzen.

Prothorakalhörner mässig lang, gerade, gelbbraun. Hinter-

ende oben und unten schief abgeschnitten, die beiden Hin-

terstigmen klein, in geringer Entfernung von einander sehr

wenig vorragend, von der Seite gesehen noch etwas unter

der Mitte.

Blasenminen an Phragmites communis, auch an Gräsern.

Larven erwachsen im August (Zwammerdam), October

(Amsterdam). Verpuppung meistens in den Blattern, bisweilen

auch aussen an den Blattern angeklebt. Zeeburg bei Amster-

dam, verpuppt Oct. ’20, in den Blättern des Rohres, Im.

von 22. V. ’21—1. VI. ’21 (bei Zimmerzucht erschienen ein

paar Stiicke schon im Februar ’21, ein den 9 Januar ins

geheizte Zimmer gebrachtes Puparium lieferte die Fliege

den 5. Februar); in Phragmites communis: ’t Woold, als Pup.

Matteo ET Im 13 VIL. ’21; in Holcus mollis,

Kortenhoef, verpuppt ausserhalb des Blattes 4. VIII. ’21,

Im. 26. VII. ’21; in Gras, Zwammerdam, VII, ’96, Im. VIII. ’96.

Nieuwersluis, 21. IX (Larven glänzend goldgelb), Im. 10—20

Juni des folgenden Jahres; Hilversum, verpuppt ca. 26 Juli,

Im. 28 August; Linschoten, verpuppt ca. 20 Juni, Im. 19 Juli;

Amsterdam, Pup. October, Im. 1 Juni des folgenden Jahres;

Hilversum, verpuppt ca. 11 August, Im. ca. 8 September;

Amsterdam, aus Gras, Juli, kleines Ex. von 1.5 mm. —

Leimuiden, verpuppt 28 Sept., Im. 14 Juli; Amsterdam, Pup.

aussen am Blatte Oct., Im. 12—14 Juni des folgenden Jahres.

228 PROF. DR. J. C. H. DE MEIJERE,

Agromyza phragmitidis HENDEL.

Larve gelbweiss. Mundhaken mit je 2 gleichgrossen Zahnen,

diese wenig alternierend. Uber den Mundhaken einige Fila-

mente, welche an der Spitze einen Ausschnitt zeigen. Am

Kopfabschnitt keine Warzchen. Das unpaare Stiick des

Schlundgeriistes lang und schmal, die Anhänge alle auffallig

wenig gefärbt, noch am meisten die untere Wand des unteren

Fortsatzes. Obere Anhange wenig gebogen, der untere Flügel

breit aber sehr wenig gefarbt. Warzengürtel massig breit,

aus relativ breiten, oft rundlichen, mit Spitze versehenen

ziemlich grossen Warzchen bestehend, je die hinteren kleiner

und mehr in Reihen, auch mehr dreieckig. In den hintersten

Giirteln die Warzen rund, mit feiner Spitze, farblos.

Vorderstigmen vom gewöhnlichen knopfformigen Typus,

mit mehreren sitzenden Knospen. Hinterstigmen dicht bei-

sammen, mit 3 langlichen Knospen, dazwischen kurze Haar--

flecke. Dicht unter den Hinterstigmen beiderseits ein ziemlich

grosser abgerundeter Hocker, weiter nach unten jederseits

noch ein etwas grosserer vorhanden. Hinterende schief nach

unten und vorn abgeschnitten. Analgegend mit spitzen,

dörnchenähnlichen zerstreuten Wärzchen.

In Blattblasen an Phragmites communis, Hilversum, Ende

Juli, verpuppt ca. ı2 August, in Wärme ı5 Januar, Im.

25 Februar.

HENDEL. Blattminierende Fliesen. Wien. Ent. Ztg. 39;

1022, De OF.

HERING in: SCHULZE, Biologie der Tiere Deutschlands.

Meilr43, 9, Bio. un, die Wie,

Puparium rotbraun, mit deutlichen Einschnitten und ge-

raden, ziemlich langen Prothorakalhörnern. Die Hinterstigmen

dicht nebeneinander; das Hinterende etwas schief nach vorn

und unten abgeschnitten. Verpuppung in der Erde.

Agromyza reptans FALL. Fig. 10.

Larve grünlich weiss, 4— fast 5 mm lang.

Mundhaken klein, schwarz, je mit 2 grossen Zähnen, welche

nicht alternieren. Schlundgerüst vorn schwarz, weiterhin

rotbraun, die oberen Fortsätze breit, schmal dunkel gerandet,

der Rand hinten geschlossen. Unterer Fortsatz schmal, ?/,

DIE LARVEN DER AGROMYZINEN. 229

der oberen lang, vorn und unten dunkel, oben schmal, braun,

im übrigen ungefarbt.

Warzengürtel gut entwickelt, aber schmal und aus wenig

zahlreichen Reihen gebildet. Prothorax vorn mit zahlreichen,

wenig gefarbten, dreieckigen Warzchen, welche meistens in

Quergruppen stehen. Mesothorax nur dorsal mit Warzchen,

an den folgenden Ringen verlaufen die Reihen ringsum, sind,

wie gewöhnlich, in der Mitte der Seiten am vollstandigsten ;

die mittleren (1—2) Reihen sind je bei weitem am grossten,

namentlich hinten stehen viel kleinere, welche meistens in

Querreihen angeordnet sind. Dorsal fangen die Wärzchen

schon am 2 Abdominalring an zu fehlen; ventral sind sie

vorn klein, an den hinteren Ringen stehen auch hier mehrere

grosse Warzen, hinter welchen dann kleinere folgen. Die

beiden letzten Giirtel sind ventral breit und mit zahlreichen,

grösseren Warzen, namentlich der letzte (11), welche auch

dorsal wenig unterbrochen ist, sondern hier ziemlich kleine,

spitze Wärzchen besitzt; in diesem 11%? liegt ventral als

Längsspalte die Analoffnung. Die Warzen zeichnen sich im

allgemeinen durch die starke schwarze Spitze aus. Vorder-

stigmen klein, knopfartig, mit ca. 8 sitzenden Knospen.

Hinterende auffallig konisch verschmalert; hier liegen dicht

neben einander die einfachen, je mit 3 ovalen Knospen

versehenen Hinterstigmen auf gemeinsamem, sehr kurzem

Trager; am Rande der Stigmenplatte einige facherformig

eingeschnittene kurze, breite Haare. Zu beiden Seiten der

Analöffnung ragt, etwas mehr nach hinten und oben, ein

kurz dreieckiges Lappchen vor; 2 ebensolche finden sich

unter den hinteren Stigmen dicht neben einander.

Puparien gelbbraun, namentlich dorsal sehr glanzend. Hin-

terstigmen auf gemeinsamem kurzen und breiten Fortsatz,

oberhalb welches eine ziemlich tiefe Einsenkung. Prothora-

kalhörner nicht sichtbar.

Verpuppung noch Ende October (Amsterdam).

Gangblasenminé an Urtica dioica. Verp. Amsterdam 3—10.

Millar mn ME Comsvenny ca. 12. X. '20, Im: 14: V.N2r,

verp. 10. IX. ’20, Im. 28. V.’21, verp. 3—10. VIII, Im. 3. IX;

Hilversum, verp. im Juli, Im. 6. VII; Linschoten, verp. ca.

Bu VE 20, lms VIE 20:

230 PROF. DR. J. C. H. DE MEIJERE,

Agromyza rufipes Mc. Fig. 11,

Larve griingelb (BRISCHKE). Mundhaken schwarz, mit je

2 Zahnen, welche alternieren und relativ kurz sind. Schlund-

geriist in der vorderen Halfte schwarz, von der Seite gesehen

vorn etwas erweitert, weil oben ein gelbbraunlicher, schmaler

Fliigel vorhanden ist, welcher vorne spitz vorragt; zwischen

dem unpaaren Stiick und den Mundhaken ist ein kurzes,

schwarzes Stabchen sichtbar.

Die Fortsatze gelbbraun, die oberen breit, nur schmal

gerandet, die unteren halb so lang, bald verschwindend, nur

an der Wurzel schwarz. Uber der Sinnesgruppe ein Quer-

bandchen von farblosen, dreieckigen Warzchen, unter den

Mundhaken keine vorhanden.

Prothorax mit wenigen Zahnchen, nur vorn und ventral.

Zähnchen des Mesothorax klein, in Quergruppen angeordnet,

auch dorsal vorhanden, also als ringsum verlaufender Ring.

Auch an den 3 folgenden Ringen sind die Wärzchen dorsal

vorhanden, der Giirtel ist an den Seiten, namentlich beim

gten Abdominalring oben an den Seiten schmal, wie es auch

bei den folgenden Ringen der Fall ist; ventral sind die

Gürtel hier am breitesten, dorsal sind sie unterbrochen.

Namentlich der to Gürtel ist stark entwickelt. Wärzchen

spitz, schwarz, die hinteren in den Gürteln im ganzen etwas

kleiner; die mittleren Warzen sind im allgemeinen am grössten.

Vorderstigmen mit ca. 8 Knospen, von welchen 6 in einer

Reihe an der Innenseite des Stigmas liegen. Hinterstigmen

auf sehr kurzen Vorsprüngen, je mit 3 fast sitzenden, kurzen,

ovalen Knospen. Hinterende fast abgerundet, in der unteren

Hälfte mit zahlreichen Wärzchen.

Puparium glänzend braunrot, mit mässig langen, stab-

förmigen Prothorakalhörnern, Hinterende mit 2 getrennten

kleinen Hinterstigmen.

In oft grossen Blasenminen an Cynoglossum officinale

(Castricum, Mitte Juli—August; verpuppt ca. 15. VIII. ’20,

bane elk 10. 02,20):

Eine Larve aus Veronica (Valkenburg (L.), 12. VIII. ’17)

scheint auch diese Art zu sein.

MEIJERE, J. C. H. DE. Uber zusammengesetzte Stigmen

DIE LARVEN DER AGROMYZINEN. 231

bei Dipterenlarven, Tijdschr. v. Ent. 38, 1895, p. 31 (als

Agromyza sp.).

*Agromyza salicina HEND. Fig. 12.

Mundhaken schwarz, je mit 2 relativ langen, dicht beisam-

men stehenden Zähnen, welche wenig alternieren. Obere

Fortsätze des Schlundgerüstes an der Wurzel schwarz und

ziemlich breit, weiterhin braun und stark verschmälert, nicht

viel gebogen. Warzengürtel mässig breit, die Warzen ziem-

lich gross, breit dreieckig, braun, meistens in kleinen Quer-

gruppen angeordnet, je die in der Mitte der Gürtel grösser,

breiter und mehr gesondert.

(U) Oyu „yo

VU vu ow

Fig. 12. Agromyza salicina HEND. a Warzengürtel, d Warzen des

hinteren Körperendes, 5, c, e Hinterstigmen.

Vorderstigmen knopfformig, mit mehreren Knospen. Hin-

terstigmen auf kurzen cylindrischen Tragern, mit 8—10 lang-

lichen Knospen in einem Bogen. Hinterende abgestutzt, unter

den Hinterstigmen bis zur Mitte mit grossen Warzen besetzt,

von rundlicher Gestalt, obenauf mit kurzer Spitze.

Deutschland (HERING leg.).

HENDEL. Blattminierende Fliegen (Musciden). Wien. Entom.

Zig. 39, 1922, p. 65,

Agromyza spiraeae KALT. Fig. 13.

Larve tiefgelb. Mundhaken schwarz, je mit 2, bei eben

gehäuteten recht langen Zähnen, welche alternieren. Schlund-

gerüst vorn schwarz, weiterhin dunkelbraun, die oberen Fort-

sätze relativ schmal, ihr oberer Rand schmal und schwarz,

der untere breiter, gelbbraun, hinten einander fast berührend ;

der untere Fortsatz halb so lang. Stirne über der Sinnesgruppe

232 PROF. DR. J. C. H. DE MEIJERE,

mit sehr kurzen, schuppenahnlichen Warzchen überdeckt,

dadurch kaum mehr als runzelig. Unter den Mundhaken

median keine Warzchen, wohl einige mehr nach der Seite

hin. Prothorakalgürtel sehr wenig entwickelt, nur ventral mit

Warzchen; der folgende sehr schmal, die übrigen Warzen-

giirtel ziemlich breit, die Warzchen breit mit kurzer Spitze,

oft Quergruppen bildend und einander berührend, mässig an

Grosse verschieden, im Ganzen die mittleren etwas grösser.

Fig. 13. Agromyza spiraeae KALT. a Mundhaken, 5 Warzengürtel,

c Vorderstigma, 4, e Hinterstigmen, 4 Hautungsstadium

mit dem Stigma von Stadium II,

Vorderstigmen nach oben nur wenig verbreitert, mit ca.

9 sitzenden Knospen. Hinterstigmen klein mit 3 nach vorne

gerichteten Knospen, 2 derselben sind klein, die 3° etwas

mehr verlängert, aber doch nicht hakenförmig vorspringend,

Fächerhaare nicht vorhanden.

Hinterende abgerundet, unter den Hinterstigmen leicht

gewölbt, mit ziemlich grossen Warzen; weiter nach unten

der anale Gürtel, mit wenigen aber ziemlich grossen und

breiten Warzen.

II‘ Stadium. Wärzchen im allgemeinen etwas kleiner und

weniger breit, deswegen einander weniger berührend; Hin-

terstigma mit 3 sehr kleinen, rundlichen Knospen.

Tönnchen glänzend rotbraun mit deutlichen Einschnitten.

Prothorakalhörner als kurze, sehr dünne weisse Stäbchen

DIE LARVEN DER AGROMYZINEN. 233

sichtbar. Hinterstigmen gesondert, je als kleiner dreieckiger

Fortsatz.

Gangblasenmine an Spiraea ulmaria L. und anderen

Rosaceen.

Verpuppung Amsterdam Juli—September; aus Spiraea

ulmaria, verp. Mitte Juli, im. 1 Sept., Hilversum; verp. ca.

Sule 19, imal 19, Amsterdam; verp. A04, im.

2. VI.’o5, Hilversum; aus Spiraea salicifolia, verp. 24. VI. ’06,

im. 23. VII. ‘06 (sehr kleines Ex. von ca. 1 mm. Lange), Am-

sterdam; aus Spiraea-Heister in Gärten, verp. ca. 10. VI.’19;

im. 24. IV. ’20; verp. 30. VIII. '20, im. 6—12, IV. ’21, Am-

sterdam, verpuppt Io Sept., im. 8. V— 14. VI; aus Potentilla

seatnan werp. ca. 7. VII ‘Toy im. 3. IX. ‘19, Nieuwersluis;

verp. ca. 20. VIII. ’19, im. ca. 18. IX. ’ı9, Haarlem; Amster-

dam, im Herbst. Potentilla sp. im Garten, verp. 4. VIII. 20,

Be 20; Rosa, Amsterdam, verp: ca. 1. VI. Erapanıa,

Amsterdam, 22. X, im. (in Wärme) 14. V. des folgenden Jahres.

‘Agromyza sp. Fig. 14.

Mundhaken mit je 2 Zähnen, welche nicht viel alternieren,

der vordere Zahn grösser. Oberer Anhang des Schlundge-

rüstes mit 2 wenig gebogenen Flügeln, von brauner Farbe,

der obere schmal, der untere nach hinten mässig verbreitert.

Kopfabschnitt ohne Wärzchen.

Fig. 14. Agromyza sp. aus Orobus banaticus. a Vorderstigma,

6 Hinterende, c Hinterstigma.

Warzengürtel mässig breit, aus dreieckigen Wärzchen be-

stehend, je die hinteren öfters zu Quergruppen oder -Reihen

verbunden. Vorderstigmen ziemlich lang, zweihörnig, mit ca.

12 Knospen. Hinterstigmen auf kurzen, dicken Tragern, die

234 PROF. DR. J. C. H. DE MEIJERE,

Stigmen langlich, mit sehr zahlreichen (bis ca. 40) Knospen,

welche in mehreren radienartigen Gruppen angeordnet sind.

Hinterende abgestutzt, nur ganz unten mit einigen abgerun-

deten Wärzchen.

An Orobus banaticus (Banat, HERING leg.).

Der Erzeuger blieb unbekannt; Beschreibung der Mine

bei HERING (Zeitschr. wiss. Ins. Biol. XIX, 1924, p. 11, Nr. 59).

Nach dem Schlundgeriist wohl eine Agromyza oder Domo-

mysa, in letztgenannter Gattung sind aber keine Larven mit

vielknospigen Hinterstigmen bekannt, bei Agromyza salicina

kommen solche vor, weswegen ich die Art einstweilen hier

unterbringe,

“Agromyza sp.

Mundhaken schwarz, mit je 2 Zahnen, welche kaum alter-

nieren. Die oberen Anhänge rotbraun, der obere Flügel

ziemlich stark gebogen. Am Kopfabschnitt keine Warzen,

wohl finden sich unmittelbar tiber den Mundhaken ein paar

kurze Fortsätze. Vorderstigmen ziemlich gross, mit Bogen

von sitzenden Knospen, das einzig vorhandene Horn nach

vorn gerichtet. Hinterstigmen ziemlich weit vorragend, auf

kurzen cylindrischen Tragern, mit 3—4 Knospen. Warzen-

gürtel relativ breit, mit relativ grossen, dunklen, spitzen,

unten kreisförmig verbreiterten Warzen; diese auch dorsal

und ventral vorhanden, die ventralen z. T. blasser und weniger

spitz, auch der Prothorax vorn mit breitem Warzensaum.

Auch am abgerundeten Hinterende finden sich, auch über

den Hinterstigmen, solche grosse Warzen.

Aus Knautia silvatica (Deutschland, HERING leg.: Mine

am Rande des Blattes, sich allmählich zum Platz verbreiternd).

HERING fügte hinzu: ,,Ebensolche Minen fand ich an Dipsacus

sylvestris” 1), es ist aber möglich, dass diese von der von

HENDEL für Dipsacus pilosus angeführten Art, mit viel-

knospigen Hinterstigmen, herriihren.

“Agromyza sp. Fig. 15.

Mundhaken mit 2 grossen, gleichen Zahnen, diese nicht

alternierend. Sinnesgruppe median mit schwarzer Längslinie,

1) Man vergl. auch: HERING, Minenstudien VI, Ztschr. Morph. Ok.

Tiere IV, 1925, p. 530. |

DIE LARVEN DER AGROMYZINEN. 235

der Fiihler viel kleiner als der Maxillartaster. Uber den Mund-

haken ein paar sehr kurze Filamente. Der unpaare Abschnitt

des Schlundgeriistes schwarz, die Fortsatze braun, am oberen

der obere Fliigel schmal, stark gebogen, der untere Fliigel nach

hinten verbreitert. Uber der Sinnesgruppe keine Warzchen.

Warzengiirtel breit, namentlich auch dorsal stark entwickelt,

hier bis hinten zu fast ohne Unterbrechung vorhanden, auch

in dem ganzen Hinterende; alle Warzen stark, gewolbt, mehr

als halbkugelig vorragend, meistens obenauf mit kleiner Spitze,

indessen wenig gefarbt. Vorderstigmen mit dichtem Bogen

Fig. 15. Agromyza sp. aus Dipsacus. a Mundhaken, 6 Warzen,

c Vorderstigmen, 4 und e Hinterstigmen.

von sitzenden Knospen. Hinterstigmen auf 2 kurzen, dick-

konischen Tragern, das Stigma oval, mit zahlreichen (ca. 40)

Knospen in unregelmässigem Bogen, z. T. radienartig ange-

ordnet. Hinterende einfach abgerundet, überall mit Warzen

besetzt.

Blattmine an Dipsacus pilosus, langer, gròsstenteils am

Blattrande liegender und ziemlich weiter Gang mit wellen-

formigen Frasslinien (Osterreich, HENDEL leg.).

Domomyza ROND.

Von Domomyzen kenne ich noch nicht viele Arten im

Larvenstadium. Sie zerfallen in 2 Gruppen. Die 1 gehört

zum selben Typus wie Agromyza nigripes MG.; das Schlund-

gerüst ist agromyzenartig, aber die Flügel der Fortsatze sind

etwas dichter beisammen, der obere weniger gebogen als

236 PROF. DR. J. C. H. DE MEIJERE,

bei Agromyzen gewöhnlich. Die Hinterstigmen zeigen 3 Knos-

pen, welche mässig lang, und flach sind. Besonders eigen-

tiimlich ist das Biischel kurzer Filamente unmittelbar uber

den Mundhaken. Die Warzengiirtel sind mässig stark, die

Warzen meistens wenig von einander verschieden. Auch am

Kopfe über der Sinnesgruppe kommt meistens ein Warzen-

band vor und auch ventral under den Mundhaken konnen

Warzchen vorhanden sein.

Wahrend diese Larven in Gramineen minieren, findet sich

die 2'¢ Sorte in Papilionaceen. Diese Larven sind etwas mehr

gedrungen, die Hinterstigmen sind gleichfalls 3-knospig aber

die Knospen sind lang und halbwegs nach vorn hin gebogen ;

die Vorderstigmen sind grösser als bei der anderen Sorte, zwei-

hörnig, bisweilen (Dom. nana MG.) mit zahlreichen Knospen.

Die Warzengiirtel sind sehr breit, auch dorsal nicht unter-

brochen, sondern sogar hier verbreitert. Filamente tiber den

Mundhaken fehlen.

Die Puparien sind von ovaler Gestalt, mit deutlichen

Ringgrenzen, meistens rot- bis gelbbraun. Verpuppung in

der Erde.

Domomyza ambigua FALL. Fig. 17.

Larve gelbweiss. Mundhaken schwarz, mit grossem Endzahn

und kleinem 2'° Zahn, die Mundhaken sehr ungleich gross,

die beiden Endzahne relativ stark divergierend, der Riicken

des Hakens in der Mitte stark vertieft, da wo sich das unpaare

Stück des Schlundgerüstes anschliesst. Dieses nicht beson-

ders lang, fast gerade, die 2 Flügel der oberen Fortsatze

braun, der untere Fortsatz dunkler. Uber den Mundhaken

median ein deutliches breites Warzenband, welches auf die

Seiten nur wenig übergeht, auch unter den Haken eine

Warzchengruppe. Uber den Mundhaken eine Gruppe kurzer,

einfach spitz endender Filamente.

Warzengiirtel relativ schmal, aber aus ziemlich grossen,

braunen, dreieckigen, ziemlich spitzen, bisweilen auch ver-

breiterten Warzen gebildet, je die vorderen und hinteren

oft etwas kleiner und mehr in Quergruppen angeordnet, die

hinteren Giirtel meistens aus mehr gerundeten, blasseren,

indessen auch durchwegs mit kurzer Spitze versehenen War-

DIE LARVEN DER AGROMYZINEN. 237

zen gebildet. Im gut ausgebildeten Prothorakalgürtel die

Wärzchen kleiner, gleichgross und in Quergruppen.

Vorderstigmen mit fast einem Horn und mit mehreren

sitzenden Knospen. Hinterstigmen mässig gross, auf kurzen

Fig. 16. Agromyza Heringi DE MEN. a Warzengürtel, 4 Hinterstigma,

Fig. 17. Domomyza ambigua FALL. Hinterende.

Fig. 18. Domomyza frontella ROND. a Vorderstigma (aus Medicago

lupulina), 5 Vorderstigma (aus Med. sativa).

Trägern, mit 3 Knospen, ohne deutliche Fächerhaare. Hin-

terende deutlich schief nach vorn und unten abgestutzt,

unten jederseits mit kurzem, dreieckigem Läppchen. Papillen

als seichte Vorwölbungen erkennbar, aber nicht auffällig.

Analfeld mit Wärzchen.

In Grasminen: Amsterdam, Juni— August, in Gras, verpuppt

(mder Erde) ‘ca. 8 Juli.

Puparium glänzend dunkel rotbraun, mit tiefen Einschnit-

ten, die Oberfläche dicht besetzt mit feinen Quergrübchen.

Hinterende schief abgestutzt. Hinterstigmen dicht beisam-

men, wenig vorragend, die vorderen als kleine Knöpfchen

vorhanden.

“Domomyza frontella ROND. Fig. 18.

Die Larven dieser Art, welche ich von Dr. HERING erhielt,

sehen denen von D. zana in fast allen Hinsichten ähnlich.

Ùber die Farbe kann ich nach dem Alcoholmaterial nicht

urteilen, Schlundgeriist, Warzengiirtel, und Stigmen sind

aber von dem auch für zava charakteristischen Bau. Nur

238 PROB SDR Ai ACNE DEE NE NRE

die Vorderstigmen scheinen mir, obgleich ebenfalls zwei-

hôrnig, doch eine geringere Anzahl von Knospen aufzuweisen,

nämlich nur 8—12.

Aus Medicago sativa und lupulina (HERING leg.); nach

Angabe HERINGs ist die Mine ganz auffällig von D. nana MG.

verschieden.

HERING. MART. Minenstudien IV. Zeitschr. f. Morphol. u.

Okol. d. Tiere. II. 1924, p. 220.

Domomyza mobilis MEIG.

Auch diese Art habe ich geziichtet; die Larve lasst sich

von derjenigen der ambigua FALL. nicht mit Bestimmtheit

unterscheiden. In den Warzengiirteln sind nicht immer die

mittleren durch mehrere Grosse unterschieden, auch stehen

die Warzen bald fast alle zerstreut, bald bilden sich auch

Quergruppen aus. Auch amdzgua wird wohl in diesen Hin-

sichten etwas variabel sein. Die Art lebt gleichfalls auf

Grasern, die Larve geht in die Erde und auch das Puparium

ist von derselben Beschaffenheit.

In Grasblattern minierend: Amsterdam, verpuppt 22 Oct.

22, Im (lm Warme) 25 Bebr. 225.

Domomyza nana MG. Fig. 10.

Larven goldgelb. Mundhaken schwarz, relativ kurz, je mit

2 Zahnen, welche wenig an Lange verschieden sind, also

wenig alternieren. Schlundgerüst im vorderen Teile schwarz,

die Fortsätze braun, die oberen mässig breit, in 2 Flügel

gespalten, zwischen welchen ein schmaler Zwischenraum, der

obere Fliigel schmaler als der untere, welche nach hinten

etwas verbreitert ist. Am Kopfabschnitt sind keine Warzchen

vorhanden.

Warzengürtel breit, aus nahezu gleichgrossen, schwarzen

Warzchen bestehend, welche namentlich in den vorderen

Reihen deutlich in Quergruppen angeordnet sind. Die Gürtel

sind ringsum nirgends unterbrochen, dorsal sogar meistens

verbreitert. Vorderstigmen mit 2 gleichgrossen, ziemlich lan-

gen Hornern, diese zusammen mit ca. 18 Knospen. Hinter-

stigmen mit 3 gleichgrossen, nach verschiedenen Richtungen

schauenden ziemlich kleinen, langlichen Knospen. Hinter-

DIE LARVEN DER AGROMYZINEN. 239

ende abgerundet, unten mit zerstreuten, spitzen, schwarzen

Warzchen, in der Mitte jederseits mit kurz vortretendem

Lappchen.

Die Sinnespapillen als mehr oder weniger halbkugelférmige

Gebilde erkennbar.

Puparium rotbraun bis gelbbraun mit deutlichen Ring-

grenzen. Hinterstigmen deutlich getrennt, darunter beider-

seits ein Höckerchen. Keine Prothorakalhörner vorhanden.

» v

dr viv" Vry,

Fig. 19. Domomyza nana MEIG. a Schlundgerüst, 6 Warzengürtel,

c Vorderstigma, 4 Hinterstigmen, e Häutungsstadium.

Gangblasenmine in Trifolium pratense L., Zeeburg bei

Amsterdam, verpuppt 10, Im. 30 April des folgendes Jahres,

in Trifolium (pratense oder repens), Diemen, 8; Kortenhoef;

Pinschoten to in Vicia, Bussum, 8; vin Miciatceracca, Lin-

schoten, 6, ins Zimmer 4 Marz des folgenden Jahres, Im.

erschien am 2. April.

GOUREAU. Notes pour servir à l’histoire des Diptères dont

les larves minent les feuilles des plantes. Ann. Soc. Ent.

Rirance (2) 402816 p. 229, Tat. 8 IM. Nr!)2: (aus Medi-

cago sativa).

Domomyza niveipennis ZETT.

Mundhaken je mit kleinem hinteren Zahn, die Zähne alter-

nierend. Das unpaare Stück des Schlundgeriistes ziemlich

240 PROF. DR. J. CE. H. DE MEIJERE,

lang, wenig gebogen, schwarz, die Anhange ziemlich dunkel

braun, die oberen wenig gebogen, auch die unteren Flügel

nicht besonders breit. Uber der Sinnesgruppe keine Wärzchen,

die Haut hier höchstens etwas runzelig, unter den Mund-

haken eine kleine, aber dichte Gruppe von Warzen. Uber

den Mundhaken keine deutlich vorragenden Filamente.

Warzengiirtel ziemlich breit, aus nicht besonders breiten,

mehr oder weniger dreieckigen, mässig spitzen Warzchen

gebildet, diese meistens zerstreut, an Grosse nicht viel ver-

schieden. Am Pro- und Mesothorax die Warzchen im Ganzen

kleiner und mehr in Reihen angeordnet, die folgenden 7

Gürtel gut entwickelt, dann folgen 2 schmälere, die Wärzchen

hier auch weiter aus einander, endlich der letzte Giirtel nur

dorsal und mehr ventral vorhanden. Vorderstigmen wie

gewöhnlich knopfförmig. Hinterstigmen mit 3 langlichen

Knospen ohne Facherhaare. Hinterende ziemlich abgerundet,

unter den Hinterstigmen jederseits mit Hocker. Papillen deut-

lich, aber nicht auffallig gebildet.

In Secale cereale (Deutschland, HERING leg.).

“Domomyza (?) sp. aus Hafer.

Vom Typus der Domomyza mobilis und ambigua.

Mundhaken mit 2 Zähnen, wenig alternierend, unter der

Sinnesgruppe median ein schwarzes Chitinlängsbändchen, an

welches sich nach aussen zu ein sehr kurzes Büschel von

einfach spitz endenden Filamenten anschliesst. Die oberen

Anhänge schmal, die beiden Flügel dicht beisammen, wenig

gebogen. Über der Sinnesgruppe und unter den Mundhaken

je ein Warzenband, bzw. Warzengruppe. Die Warzengürtel

sind relativ breiter als bei den obengenannten Arten, mit

zerstreuten Wärzchen, die vorderen und hinteren meistens in

Quergruppen, die mittleren nicht auffällig grösser. Die dorsalen

Teile der Wärzchengürtel sind auffällig entwickelt, nament-

lich am Metathorax und den 5 ersten Abdominalringen; die

Gürtel sind hier noch etwas breiter als an den Seiten, die

Wärzchen zahlreich aber klein, breit mit sehr kurzer Spitze,

in der vorderen Hälfte der Gürtel sind diese Wärzchen nach

vorne gerichtet. Der vorletzte Ring ist dorsal in seiner ganzen

Länge mit Wärzchen besetzt, vorn mit kleineren, hinten mit

DIE LARVEN DER AGROMYZINEN. 241

etwas gròsseren, welche sich auch weiter auf die Seiten hinaus

erstrecken. Auch .die Analgegend mit Wärzchen.

Puparium rot. Einschnitte deutlich. Ventralseite fast gerade.

Prothorakalhörner nicht vorhanden, Hinterende wie bei den

anderen Domomyzen, schief nach vorn und unten abgestutzt,

unter den Hinterstigmen jedoch ziemlich stark gewolbt.

Ein paar Larven und Puparien dieser Art bekam ich aus

Schweden zugesandt. Die Imago wurde nicht geziichtet und

weil auch die Larven der Agromyza nigripes-Gruppe denselben

Bau zeigen, bleibt die Gattung in diesem Falle unsicher.

Melanagromyza HENDEL.

Auch die Melanagromyzen sind im Larvenstadium nicht

einheitlich. Im allgemeinen sind sie relativ schlank, die

meisten sind denn auch Stengelbewohner. Die Mundhaken

zeigen nur den Endzahn und sind relativ kurz und gedrungen.

Dem Schlundgeriist eigentiimlich ist, dass von den beiden

Fliigein der oberen Fortsatze der relativ starke untere meistens

weiter nach hinten seinen Ursprung hat als z. B. bei den

Agromyzen der Fall ist. Der untere Fortsatz ist relativ lang,

wenig oder nicht kürzer als die oberen.

Einander ähnlich sind die Larven von aenezventris FALL.

und Zappae LOEW. Bei diesen sind die Warzengürtel wenig

entwickelt, schmal mit sehr kleinen zerstreuten Wärzchen.

Die Vorderstigmen sind einhôrnig, nur wenig breiter als

ihre Filzkammer, mit 2 Reihen von sitzenden Knospen, die

Hinterstigmen rund, mit fast geschlossenem Knospenkreis,

in der Mitte mit vorspringender, stab- oder hornf6rmiger

Stigmennarbe.

Bei M. simplicoides HEND. dagegen sind die Warzengürtel

vom selben Typus wie bei gewissen Ophzomyza-Arten. Vorn

und hinten finden sich je Reihen von etwas grösseren Warzen,

während in der Mitte ein breites Band von äusserst feinen

Wärzchen vorhanden ist. Während die Vorderstigmen den-

selben Bau zeigen wie bei der ersten Gruppe, sind die Hinter-

stigmen hier ganz einfach dreiknospig.

Melanagromyza aeneiventris FALL. i

Larve gelb, ca. 5.5 mm lang. Mundhaken schwarz, je mit

einem Zahn, ungleich gross, beide relativ kurz und stark.

242 PROF. DR. J. C. H. DE MEIJERE,

Schlundgerüst kurz und breit, braungelb, die oberen Fort-

sätze mit 2 Flügeln, der obere an der Wurzel breit, nach

hinten bald verschmalert, der untere an der Wurzel schmaler,

weiterhin verbreitert. Auch der untere Fortsatz breit, noch

etwas langer als die oberen. Der sehr kurze, vordere, unpaare

Abschnitt ist dunkelbraun, nur vorn schwarz, Warzengürtel

schmal und wenig entwickelt, die Warzchen sehr klein, wenig

gefarbt, dreieckig oder mehr abgerundet, zerstreut. Hinter-

stigmen weiter als ihr Diameter von einander entfernt, mit

Fig. 20a, 6. Melanagromyza aeneiventris FALL. Hinterstigmen.

Fig. 21. Melanagromyza lappae Low. a Vorderende, 6 Vorderstigma.

ca. 18 sitzenden Knospen in einem nahezu geschlossenen

Bogen; die schwarze Stigmennarbe ragt kurz stabformig

vor, das obere Ende derselben wenig verjiingt und zackig

ausgeschnitten.

Puparium im allgemeinen tiefer gelb als bei /appae, auch

etwas stärker glanzend, im übrigen ähnlich. Hinterstigmen

ungefahr um ihre eigene Breite von einander entfernt, schmaler

als bei lappae, mit kurzem, geradem, an der Spitze gezacktem

Fortsatz. Lange ca. 4 mm. Die Farbe ist ziemlich variabel,

bei denen aus Aster ziemlich tiefgelb, blasser bei denen aus

Carduus und Urtica.

Im Stengel von Aster tripolium, Amsterdam nahe dem

Strande der Zuiderzee, am 6. September 1921 noch eine

lebende Larve, weiterhin nur die überwinternden Puppen in

DIE LARVEN DER AGROMYZINEN. 243

den Stengeln; Im. Ende Juni bis Ende Juli des folgenden

Jahres. |

Im Stengel von Carduus, Haarlem (WEYENBERGH leg.).

Im Stengel von Eupatorium cannabinum, Amsterdam, im

Juni als überwintertes Pup., Im. Mitte Juli.

“Im Stengel von Urtica dioica, Wien, Mai (HENDEL leg.).

Puparium blasser und kleiner als die aus Aster, ungefahr

wie die aus Carduus, auch die Imago ziemlich klein, die

kleine Querader dicht jenseits der Mitte der Discoidalzelle.

KALTENBACH. Die Pflanzenfeinde aus der Klasse der Insek-

ten. 1874, p. 321 (aus Eupatorium-Stengel).

RABAUD. Bull. Soc. Ent. France, 1915, p. 97—99.

Er züchtete die Art aus Carduus und Cirsium und gibt

biologische Notizen, namentlich bespricht er auch den Mecha-

nismus des Ausschliipfens der Fliege aus den Stengeln.

*Melanagromyza Gibsoni MALLOCH.

Von dieser Art gibt der Autor an: ,,Pupa pale shining

yellow. Segments exc. the last 3 with their anterior halves

covered with closely placed microscopic setulae, posterior

spiracles short, disc like. au ma

Nach der Figur 10 haben die Hinterstigmen 5 sitzende

Knospen in einem Bogen, und Fig. 9 gibt den Eindruck,

dass die Stigmennarbe kurz konisch vorragt. Auf das zwei-

hörnige Hinterstigma von phaseoli COQ. bezieht sich Fig. 11.

MALLOCH. Flies of the genus Agromyza, related to Agrom.

virens. Proc. U. S. Nat. Mus. Washington 49, p. 107 (als

Agromyza).

Melanagromyza lappae LOEW. Fig. 21.

Larve bis 6 mm lang, ca. I mm breit, weiss, der vordere

Teil etwas mehr gelb. Obere Anhänge des Schlundgeriistes

mit 2 dicht neben einander liegenden fast geraden Fliigeln,

der untere schmäler und länger als der obere, der untere

Anhang relativ breit, fast solang wie der untere Fliigel der

oberen. Warzengiirtel mässig breit, die Warzchen zahlreich,

aber sehr klein, dreieckig oder abgerundet, massig dunkel,

meistens zerstreut, je im vorderen Teil der Giirtel mehr

nach vorne gerichtet, stellenweise sind die Wärzchen noch

244 PROF. DR. J. C. H. DE MEIJERE,

kleiner, im ganzen etwas mehr an Grosse verschieden als

bei aeneiventris; nur in den vorderen und hinteren Reihen

sind sie mehr in Quergruppen angeordnet.

Vorderstigmen einhörnig mit 2 Reihen von zusammen

ca. 12 Knospen. Hinterstigmen viel dichter einander ge-

nähert als bei aeneiventris, weniger als ihr Durchmesser von

einander getrennt; die auch hier schwarze Stigmennarbe

hornförmig gebogen, spitz. Auch hier der Knospenring bei-

nahe geschlossen. Hinterende abgerundet, nackt.

Puparium matt blassgelb, langgestreckt, parallelseitig, mit

sehr undeutlichen Segmentgrenzen. Vorderstigmen ziemlich

weit aus einander, sehr kurz knopfförmig. Hinterstigmen

schwarz, unmittelbar neben einander, nur durch gelbe Linie

getrennt, etwas höher als breit, median gerade abgeschnitten,

in der Mitte mit schwarzem, nach vorn gebogenem spitzen

Horn. Länge 4—5 mm.

Im Stengel von Angelica sylvestris: Hilversum, Loosdrecht,

Pup. im September, Im. Ende Juni des folgenden Jahres;

Bussum, Pup. im September, Im. 15—30 Juni des folgen-

den Jahres. |

Im Stengel von Heracleum sphondylium: Loosdrecht, Pup.

im September, Im. Ende Juni des folgenden Jahres.

Im Winter sind diese Umbelliferen dadurch zu unterschei-

den, dass bei Angelica die Stengel nackt sind, bei Heracleum

behaart oder doch mit Wärzchen, welche die Haare getragen

haben. Larven und Puppen finden sich im Marke dicht neben

der unbeschadigt bleibenden inneren Markschicht.

In meinem ,,Verzeichnis der hollandischen Agromyzinen”,

Tijdschr. v. Entom. 1924, p. 135, habe ich schon angegeben,

dass die Imagines von aenezventris und lappae einander

äusserst ähnlich sind und eigentlich nur durch die Gestalt

der Sägen der Legeröhre sicher zu unterscheiden sind. Im

besonderen wegen LOEWs Angabe bezüglich des Horns auf

den Hinterstigmen habe ich die Identitat mit der aus Lappa

gezogenen Art angenommen. Aus diesem Compositen habe

ich noch keine Larven untersuchen können.

Löw. Zwei neue Fliegen und zwei systematische Bedenken.

Stettin. Entom. Zeitg. 11, 1850, p. 379 — u.a. Beschreibung

des Pupariums. Von den hinteren Stigmentragern heisst es:

DIE LARVEN DER AGROMYZINEN. 245

„Jeder derselben besteht aus einer breiten hornartigen Basis

von schwarzer Farbe und aus einem ebensolchen, aus ihr

entspringenden, nach oben gekriimmten Dorn”.

KALTENBACH. Die Pflanzenfeinde aus der Klasse der Insek-

ten. 1874, p. 279 (aus Angelica-Stengel, als Agromyza aenea

MG. = aeneiventris SCHIN.).

*Melanagromyza Schineri GIRAUD.

Uber das Puparium dieser Art findet sich eine kurze

Angabe in HENDELs Prodromus, p. 171. Es soll sich von

demjenigen von sémplicoides dadurch unterscheiden, dass es

Querreihen schwarzbrauner Dörnchen auf den Segmenten

besitzt. Die Warzengürtel der Larve sind demnach bei dieser

Art wohl stärker entwickelt.

Angeblich bezieht sich die Abhandlung von EDW. O.

AMUNDSEN: Wistaria gall fly, Agromyza Schineri (GIRAUD),

California, Mon. Bull. St. Comm. Hort. Sacramento I, 1912,

p. 730—733, auf diese Art.

*Melanagromyza simplex LOEW.

Uber diese in Asparagus minierende Fliege liegt ein Bericht

vor von CHITTENDEN: Some insects injurious to truck crops.

The asparagus miner. Notes on the asparagus beetles. U.S.

Dept. Agric. Bur. Ent. Bull. 66, 1907. Es findet sich hier

p. 2 einiges über die Larve; diese ist milchweiss, nach der

Abbildung ist sie ziemlich langgestreckt, Vorderstigmen mit

wenigstens 7 sitzenden Knospen, knopfförmig, Hinterstigmen

mit 3 Knospen in einer kreisrunden Stigmenplatte. Warzen-

gürtel offenbar wenig auffällig, es fehlen darüber Angaben.

Das Puparium findet sich im Stengel, es ist länglich, vorn

und hinten gleichbreit, von roter Farbe, vordere und hintere

Stigmen als kleine divergierende Zäpfchen vorragend.

Eine weitere Arbeit über diese Fliege ist die von D. E.

FINK: The asparagus miner (Agromyza simplex LOEW) Agr.

Exp. Stat. New York, Ithaca Bull. Nr. 331, 1913, p. 411—421.

Die Beschreibung der rahmweissen Larve auf p. 415 ist

wenigsagend und die beigegebenen nach Photographien

angefertigten Abbildungen lassen auch die Einzelheiten nicht

erkennen. Das Puparium ist braun, von iiberall fast gleicher

Breite, relativ schlank.

246 PROF. DR. J. C. H. DE MEIJERE,

Melanagromyza simplicoides HEND. Fig. 22.

Larve gelblich weiss, 4 mm lang. Mundhaken schwarz,

kurz und breit, sehr ungleich gross, beide nur mit Endzahn.

Am Schlundgerüst der vordere Teil schwarz, relativ dick, die

Fortsätze dunkelbraun, obere Fortsätze breit mit 2 gefarbten

Fliigeln, der obere schmal, der untere breit, beide nur halb

so lang wie die eigentliche Lange der im übrigen farblosen

Fortsätze, der untere Fortsatz dadurch gleich lang wie die

oberen erscheinend. Kopfabschnitt ohne Warzchen.

Warzengürtel relativ breit, mit sehr zahlreichen Reihen.

Der grösste Teil wird durch sehr zahlreiche und kleine

Warzchen eingenommen, welche kegelformig oder halbkugel-

formig, jedenfalls mit abgerundeter Spitze versehen sind;

Fig. 22. Melanagromyza simplicoides HEND. a Schlundgerüst,

6 Vorderstigma, c, 4 Hinterstigmen, e Warzengürtel,

f Schlundgerüst des Ilten Stadiums.

nur hinten ein paar Reihen grösserer Wärzchen, welche etwas

langer und spitzer sind, diese meistens in deutlichen Quer-

reihen, was in dem breiten Band der kleineren nicht der Fall

ist; auch am Vorderrand, namentlich ventral, eine oder einige

Reihen von etwas grösseren Warzchen, indessen weniger

gross und auffallig wie die des Hinterrandes; sie fangen auch

mehr ventral an und diese Zone ist nach der Ventralseite

DIE LARVEN DER AGROMYZINEN. 247

erweitert; die Warzchen sind auch dorsal fast an allen Ringen

vorhanden, aber meistens im oberen Teil der Seiten eine

Strecke weit unterbrochen.

Vorderstigmen einhörnig, mit ca. 12 niedrigen, sitzenden

Knospen. Hinterstigmen klein mit langer, schmaler Filz-

kammer, welche sich nach aussen hin allmählich erweitert,

mit 3 sitzenden, relativ kleinen, runden Knospen. Hinter-

ende abgerundet, ohne Wärzchen.

2tes Stadium grösstenteils ähnlich, die Warzengürtel etwas

einfacher, die sehr kleinen Wärzchen bilden ein weniger

breites Band, vorn finden sich o—1, hinten 1—3 Reihen der

grossen Warzen.

Von dieser Art fand ich jüngere Larvenstadien Mitte

September 1902 in Zweiggallen zu Hilversum, so z.B. 4

weisse Larven von ca. 2 mm Länge in einer und derselben

spindelförmigen Zweigverdickung. Im Mai des folgenden Jahres

fand ich an derselben Stelle (Zwaluwenberg, südlich von Hil-

versum) die erwachsenen Larven, welche damals schon ihre

Ausgangsöffnung angefertigt hatten; die das Loch verschlies-

sende Oberhautsdeckel hatte sich schon gelöst, war aber bis-

weilen noch vorhanden. Die Imagines erschienen Ende Juni.

Herr ONRUST fand die Gallen zu Oudenbosch im November.

Puparium weisslich mit etwas gelblichem Anflug, mässig

glänzend, das Vorderende schief nach vorn abgestutzt,

dunkler bis rotbraun, etwas wulstig an der sehr deutlichen

hinteren Grenze des schief abgestutzten Abschnittes, in

welchem oberhalb der Vorderstigmen 3 deutliche Ringgrenzen

erkennbar sind. Vorderstigmen dicht beisammen als kurze

Knöpfchen. Hinterende gleichmässig gewölbt; Hinterstigmen

ziemlich dicht beisammen, sehr wenig vorragend und wenig

gefärbt. Warzengürtel kaum erkennbar. Länge 4 mm.

Die Gallen bilden Verdickungen an den Zweigen, welche

indessen weniger auffällig sind als die von den Cecidomyiden

Rhabdophaga salicis und dubia. HENDEL gibt für diese Art

an: Schlupfloch oval; dies trifft für meine Exemplare nicht

ganz zu, es ist hier eher als rund zu bezeichnen.

Ich möchte hier darauf hinweisen, dass ich in: Bijdragen

tot de Dierkunde, Afl. 22, 1922, p. 17—24, von einer Anzahl

248 PROF. DR. J. C. H. DE MEIJERE,

javanischer Melanagromyzen die Larven beschrieben habe,

nämlich von M. phaseoli COQ., sojae ZEHNTN., dolichostigma

DE MEIJ., Weber: DE MEIJ., riczni DE MEI. .

Die Hinterstigmen sind bei diesen Arten ziemlich verschie-

denartig, immer vielknospig, mit einfachem Bogen bei Weber:

und sajae, bei letzterer mit vorragender, an der Spitze

zackiger Narbengegend, etwa wie bei aenetventris, mit 2

gleichen Hörnern bei phaseolz und ricini, mit verlangertem

Hinterhorn bei dolzchostzgma. Die Vorderstigmen sind meistens

einfach knopfformig, auf sehr langen Tragern stehen sie bei

dolichostigma, während sie bei rzcznz von sehr eigentümlicher

Bildung sind, nämlich stark verlängert, schwach S-förmig

gebogen, jedes Stigma mit ca. 50 Knospen, welche in 2

Spirallinien angeordnet sind, welche an der Spitze des Horns

in einander übergehen.

Das Hinterstigma von gkraseoli findet sich auch schon

abgebildet bei MALLOCH, Proc. U.S. Nat. Mus. Washington

490 Gati36; Big. Er:

Wahrscheinlich gehort auch zu dieser Gattung die nord-

amerikanische Art *Agromyza tiliae COUDEN, welche schwarze

Schwinger besitzen soll und Zweiganschwellungen an Tilia

americana verursacht (COUDEN. Proc. Ent. Soc. Washington,

IX, 1908, p. 34—36).

Ophiomyia BRASCHNIKOW.

Die Ophiomyia-Larven zeigen mit denen der Melanagro-

myzen betrachtliche Ahnlichkeit. Das Schlundgeriist hat

denselben Bau, der untere Flügel liegt hier noch weiter nach

hinten, dem unteren Fortsatz stark genähert. Mundhaken

bisweilen ohne, bei curvipalpis ZETT. mit 2tem Zahn. Auch

hier finden sich, wie bisweilen bei Melanagromyza der Fall,

schwarze Chitinflecke am Kopfe über oder unter den Mund-

haken. Die Warzengürtel sind bei curvzpalpzs wenig entwickelt,

aus Reihen von gleichgrossen Wärzchen gebildet, bei anderen

Arten sind sie wie bei Mel. simplicoides gebildet, je in der

Mitte mit breitem Band von äusserst kleinen Wärzchen, vorn

und hinten mit grösseren, von welchen die vorderen nach

vorn, die hinteren nach hinten schauen. Die Vorderstigmen

sind meistens einhörnig, die Hinterstigmen zweihörnig, mit

DIE LARVEN DER AGROMYZINEN. 249

mässig zahlreichen Knospen in einem Bogen oder, bei cur-

vipalpis, in 2 getrennten Gruppen Die Larven minieren in

Blättern oder Stengelteilen, das Puparium verbleibt im Ende

‘der Mine, ist meistens gelb, ziemlich zart mit wenig deut-

lichen Einschnitten. Sie sind vorn nicht verbreitert und im

ganzen ziemlich schlank.

“Ophiomyia curvipalpis ZETT. Fig. 23.

Larve nach vorne und hinten verschmalert, was namentlich

hinten auffallig ist. Mundhaken schwarz, relativ lang, mit je

2 Zahnen, welche alternieren. Schlundgeriist schwach, der

vordere Teil braun, die oberen Anhänge mässig breit, mit

sehr schmalem, schwach gebogenem Ober- und etwas brei-

terem, braunen Unterrand; auch der untere Fortsatz relativ

Fig. 23. Ophiomyia curvipalpis ZETT. a Vorderende,

b Warzengürtel, c Hinterstigma.

lang und von brauner Farbe. Am Kopfabschnitt keine War-

zen. Warzengürtel sehr wenig entwickelt, schmal, mit äusserst ‘

kleinen Wärzchen in Querreihen. Vorderstigmen einhörnig,

ziemlich weit vorragend, kolbenförmig. Hinterstigmen relativ

klein, mit 2 etwas ungleichen Hörnern, das obere etwas

grösser, zusammen mit ca. 8 Knospen. Hinterende abge-

rundet, nackt.

Ophiomyia pinguis FALL. Fig. 24.

Larve 5 mm lang, weiss, etwas gelblich, der Inhalt z. T.

gelb. Vorderende etwas breiter, nach hinten zu wird die Larve

allmählich etwas schmäler. Mundhaken schwarz, ungleich

gross, je mit einem Endzahn, der grösste Haken überdies mit

sehr kleinem 2'® Zähnchen. Kopfabschnitt ohne Wärzchen.

Sinnesgruppengegend z. T mit schwarzer Pigmentierung.

Prothorakalgürtel namentlich ventral entwickelt, aus gleich-

grossen ziemlich kleinen Wärzchen in Querreihen gebildet,

250 : PROF. DR. J. C. H. DE MEIJERE,

die folgenden Gürtel bestehen aus einem sehr breiten Ring

von äusserst feinen und zahlreichen Warzchen; nur vorn

und hinten an den Gürteln zeigen sie grössere abgerundete

Warzen, in 1-—4 Reihen angeordnet, die der vorderen Reihen

aC 5988

ce 333

€ < 25205)

cc ~ 522

SR >

5 333

ce 332

EE >:

cas ERS)

Ce SA 5

ec DEEP)

€ 33 39

c 335

c 2 2

Fig. 24. Ophiomyia pinguis FALL. a Vorderende, 5 Vorderstigma,

c Hinterstigma, d Warzengürtel.

sind nach vorn gerichtet. Vorderstigmen einhörnig, mit ca.

10 sitzenden Knospen in zwei Bogen. Hinterstigmen dicht

beisammen auf gemeinsamem Fortsatz, die Stigmen wenig

breiter als die Filzkammer, mit ca. 9 Knospen in fast regelmàs-

sigem Bogen. Hinterende etwas schief nach vorn abgestutzt,

ohne Warzchen; Analfeld nur mit zellenartiger Zeichnung.

In etiolierten Blattern von Cichorium intybus, in den

Triebspitzen wie sie als ,,Brusselsch lof” in Holland als

Gemiise gebraucht werden, die Gange schwer erkennbar,

weil kein Excrement gebildet wird, meistens von geringer

Länge, z.B. 1.5 cm, die Larve bisweilen nach oben, bisweilen

nach unten kriechend, anscheinend, weil die Blätter dicht

gegeneinander liegen, bisweilen auch aus dem einen Blatt in

das andere übergehend. In dem zu Amsterdam Mitte März

gekauften Gemüse waren noch vereinzelte, meistens vor

kurzem abgestorbene Larven, im übrigen mehrere Puparien,

aus welchen bei Zimmerzucht im April die Fliegen hervor-

gingen (8—Ende April).

Puparium gelb, ziemlich glänzend, Segmentgrenzen wenig

DIE LARVEN DER AGROMYZINEN. 251

deutlich, durch die gelbbraunen Warzengiirtel erkennbar.

Vorderstigmen ziemlich weit auseinander als kurze Knopfchen.

Hinterende abgerundet, oben mit kurzem querliegenden Vor-

sprung, welcher beiderseits als kurze Knopfchen die Hinter-

stigmen tragt. Dieser Vorsprung glanzend weisslich, darunter

ist das Hinterende matt und etwas runzelig. Lange 3.5 mm.

Ophiomyia melandryi DE MEIJ. Fig. 25.

Puparium ziemlich glanzend gelb, langlich, die Einschnitte

undeutlich, auch die Warzengiirtel wenig auffallig, weniger

als bei O. pinguis, indessen von demselben Bau: je in der

Mitte ein breites Band von sehr kleinen Warzchen, vor und

@ee

Sot feasted >>

Ser 0) >

CIS ES > > >

SE EEE

SETS SS DS

Soe € 3

sce > > >

Mar: Sy

Seh: SANS

e = ome

ec‘ > >

€ - > >

X ca: > > 2

ec Se SS Sep

RT >> S

3 = Sl

> > 25

Vu vvuyvyuw

Fig. 25. Ophiomyia melandryt DE MEY. Warzengurtel.

Fig. 26. Ophiomyia sp. aus Lampsana communis. a Schlundgerüst,

6 Warzengürtel, c Vorderstigma, d Hinterstigma.

hinten desselben je 2—3 Reihen breiterer und grösserer

Warzen. Vorderstigmen ziemlich weit auseinander als kurze

schwarze Stabchen mit knopfformiger Spitze vorragend. Am

Hinterende die Hinterstigmen ziemlich dicht beisammen als

etwas divergierende ziemlich dicke Stabchen mit je 2 kurzen

Hornern. Lange fast 3 mm.

252 PROF. DR. J. C. H. DE MEIJERE,

Diese Puparien finden sich in den Stengeln von Melan-

dryum rubrum, meistens unmittelbar unter einem Knoten,

bisweilen liegen 2 beisammen. Puparium schon Anfang August,

die ersten Fliegen erschienen, bei Zimmerzucht: von Amster-

dam ins Zimmer am 24 Dec., Im. 11—24 Januar des folgenden

Jahres, von Haarlem und Amsterdam ins Zimmer 12 Januar,

Im. 8—14 Februar, nach Uberwinterung im Freien Im. 10 Mai.

KALTENBACH. Die Pflanzenfeinde aus der Klasse der Insek-

ten. 1874, p. 54 (als Agromyza pulicaria MG.).

MEIJERE, J. C. H. DE. Verzeichnis der holländischen Agro-

myzinen: Diydschniive Entom 074192400 psy:

Ophiomyia sp. Fig. 26.

Larve weiss, Mundhaken schwarz, je mit 2 Zahnen, diese

alternierend, der vordere Zahn je bedeutend grösser und an

der Hinterseite fein gezähnelt (ob immer?), auch der hintere

Zahn mit ein paar Zahnchen. Am Schlundgerüst ist der

unpaare Abschnitt gerade, schwarz, die Fortsätze sind braun,

der obere mit 2 schmalen Fliigeln, welche an der Wurzel

gerundet in einander übergeben, der untere sieht als Fort-

setzung des unpaaren Abschnittes aus. Untere Fortsatze

schmal, wenig kiirzer als der obere.

Uber der Sinnesgruppe keine Warzen, etwas weiter nach

hinten dorsal eine dichte Gruppe farbloser, schmaler, sehr

kurz haarformiger Warzchen. Prothorakalgiirtel seitlich aus

einigen Querreihen kleiner, dicht neben einander gelagerter,

stumpfer Wärzchen gebildet. Die weiteren Warzengiirtel

bestehen hauptsächlich aus einem Querband von sehr zahl-

reichen äusserst kleinen Warzchen, wohinter 2—3 Reihen

grössere, stumpfe Warzchen vorhanden sind, während vorn

stellenweise eine einzige Reihe solcher grösserer Warzen

vorkommt. Vorderstigmen einhörnig, mit 2 Reihen von

sitzenden Knospen; Hinterstigmen mit ca. 9 Knospen in

einem Bogen.

Papillen etwas gewolbt vorragend, aber wenig auffällig.

Hinterende etwas schief nach hinten und unten abgestützt,

Analgegend zu beiden Seiten mit abgerundeten Lappen,

welcher innen einige Quergruppen sehr kleiner stumpfer

Warzchen tragt.

DIE LARVEN DER AGROMYZINEN, 253

Puparium gelb, im Blattstiele liegend. Einschnitte nicht

auffällig. Hinterstigmen auf kurzen Tragern, darunter zu

beiden Seiten ein gerundetes Lappchen.

Die Zucht ist mir bis jetzt nicht gelungen.

Valkenburg (L.), Anfang Juli die Larve im Hauptnerv der

Blatter von Lampsana communis.

*Ophiomyia lantanae FROGG.

Zu dieser Gattung gehört wegen der „very strong, upcurved

vibrissae” ohne Zweifel auch Agromyza lantanae FROGG.,

the lantana seed-fly. Nach PERKINS und SWEZEY, The intro-

duction into Hawaii of insects that attack Lantana, Bull.

Exp. Stat. Haw. Sug. Plant. Assoc. Ent. Ser. Bull. 16, 1924,

p. 80, lebt die gelbliche Larve in den Beeren von Lantana

camara, und auch das schmutzig weissliche Puparium findet

sich in denselben. In der beigegebenen Abbildung der Fliege

fällt die für eine Agromyzine ungewöhnlich starke Conver-

genz der 3% und 4° Längsader auf. In ALDRICHS’ Beschrei-

bung der Fliege (Proc. Haw. Ent. Soc. V, No. 2, 1923, p. 262)

wird indessen von dieser Besonderheit nichts erwähnt, was

zur Vorsicht mahnt.

Dizygomyza HENDEL.

Durch die Beschaffenheit des Schlundgerüstes sind die

Dizygomyzenlarven von den Agromyzen gleich zu unter-

scheiden, indem an den oberen Fortsätzen nur der obere

Flügel vorhanden ist, also das Verhalten auftritt, welches

auch für die noch folgenden Gattungen zutrifft. Die Mund-

haken zeigen gewöhnliches Verhalten. Ein Stirnfortsatz fehlt,

auch gewöhnlich ein Warzenband am Kopfe; bei D. morosa

findet sich hier ein dichter Besatz von härchenähnlichen

Warzen. Die Warzengürtel sind gewöhnlich von einfacher

Bildung; charakteristisch ist die Ausbildung der letzten Gürtel

bei D. labiatarum HEND. mit ihren zahlreichen rundlichen

Wärzchen. Besondere Differenzierung findet sich bei D. afra

MG., wo je eine vordere und hintere Partie der Gürtel durch

eine warzenlose, nur quer gestrichelte Region von einander

getrennt sind, während bei D. pygmaea MG. dieses mittlere

Band durch eine Reihe von gebogenen Längslinien schuppen-

254 MRO DIRS Jo (Cowles ENDE IRE

artig gefeldert erscheint. Bei der im Cambium minierenden

Larve von D. carbonaria ZETT., welche sich ausserdem durch

die sehr langgestreckte Gestalt auszeichnet, sind die Giirtel

sehr schwach entwickelt, mit Ausnahme des ventralen Teiles

des Prothorakalgiirtels.

Die Stigmen sind sehr verschiedenartig, die Vorderstigmen

gewöhnlich nicht gross und einfach knopfformig oder ein-

hörnig, bei bellidrs mit relativ langen Knospen. Die Hinter-

stigmen zeigen bei mehreren Arten nur 3 Knospen, von

welchen öfters eine grösser und mehr hakenförmig ist, wie

besonders bei morosa der Fall. In anderen Fallen vergrössert

sich die Zahl der Knospen beträchtlich, so bei dellidis KALT.,

wo auch diese Knospen sich durch langgestreckte Gestalt

auszeichnen, ferner ins besondere bei approximata HEND.,

wo ein an /%ytomyza erinnerndes Verhalten erreicht wird.

Das Hinterende ist meistens nackt, bisweilen, so bei artesmnz-

siae KALT., z. T. mit Wärzchen versehen.

Die Puparien sind meistens schwarz, bisweilen heller, z. B.

rotbraun, bei den meisten Arten in der Erde zu finden, bei

anderen in den Blattminen, mit mehr oder weniger deutlichen

Einschnitten. Stigmen meistens nicht besonders vorragend.

Bei D. atra MG. ist das Hinterende auffallig ausgezogen und

verjüngt mit, an der Spitze, den beiden Stigmenträgern.

*Dizygomyza approximata HEND. Fig. 27.

Mundhaken schwarz, mit je 2 alternierenden Zähnen.

Unpaarer Abschnitt des Schlundgerüstes kurz, die oberen

Anhänge ziemlich breit, gebogen, von schwarzer Farbe, der

hintere Teil heller, braun. Prothorax ohne Wärzchen, der

Kopfabschnitt desgleichen. Warzengürtel schmal, aus klei-

nen, zerstreuten, ziemlich weit auseinanderstehenden, wenige

Reihen bildenden Wärzchen zusammengesetzt. Vorderstigmen

klein, knopfförmig, mit einem Bogen sitzender Knospen,

auch die Hinterstigmen relativ klein, oval, die Knospen zahl-

reich, in fast regelmassigem Bogen. Hinterende abgestutzt,

gerade, unten jederseits mit kurzem Läppchen.

Aus Daphne mezereum (Platzmine), HERING leg. (Schw. Jura).

HERING. MART. Minenstudien IV. Zeitschr. Morph. Ökol.

dewliere diano 24 nt 200

DIE LARVEN DER AGROMYZINEN. 255

Dizygomyza artemisiae KALT. Fig. 28.

Mundhaken schwarz, mit je 2 Zahnen, welche alternieren.

Schlundgerüst schwarz, die oberen Fortsätze schmal, fast

gerade, nach hinten etwas heller; unterer kurz. Am Kopf-

abschnitt keine Warzchen. Warzengiirtel relativ breit, die

Warzchen alle ziemlich gross, spitz dreieckig, ziemlich breit,

meistens zerstreut, hie und da mehr in Querreihen, an Grosse

nicht stark verschieden, im ganzen die mittleren Reihen

etwas grôsser. Vorderstigmen knopfformig. Hinterstigmen mit

Fig. 27. Dizygomyza approximata HEND. a Vorderstigma,

6 Hinterstigma.

Fig. 28. Disygomyza artemisiae KALT. a Papille, 6 Hinterende,

c Hinterende des Pupariums aus Eupatorium.

3 Knospen, die untere am langsten, aber auch die obere

ziemlich lang. Dicht darunter eine Stelle mit spitzen und

dreieckigen Warzchen. Ganz unten ein starker, dreieckiger,

mit Warzchen besetzter Lappen.

Puparium (aus Eupatorium) rotbraun, ziemlich lang und

schmal. Die Warzen nicht sehr spitz, wenig an Grosse ver-

schieden, die hinteren etwas kleiner und deutlicher in Quer-

reihen, die vorderen etwas weiter aus einander. Sinnespapillen

stark gewôlbt vorragend.

Blattblasen an Artemisia vulgaris* (Osterreich, HENDEL leg.);

aa „ Eupatorium cannabinum, Bunde, Anfang Au-

gust das Puparium.

Dizygomyza atra MG. Fig. 20.

Puparium 3 mm lang, sehr glanzend schwarz, mit etwas

256 PROF. DR. J. C. H. DE MEIJERE,

purpurnem Schimmer, ca. 3 mm lang, mit tiefen Einschnitten,

nach hinten etwas verschmälert, etwas abgeflacht, das hintere

Ende relativ lang und schmal ausgezogen; jederseits mit

kurz vorragendem Stigma, worauf nach Aufhellung vermittels

Diaphanol die 3 Knospen noch zu erkennen sind. Warzen-

gürtel wenig auffällig, je vorn und hinten mit kurzen, gerun-

deten Wärzchen, die hinteren zahlreicher, in der Mitte der

Gürtel keine Wärzchen, sondern nur eine Anzahl Querlinien

erkennbar. |

Die Puparien sind durch das eigentümlich verlängerte

Hinterende leicht kennbar; sie liegen in den breiten Blatt-

minen in Phragmites communis, welche diese Art veranlasst,

—

SI,

n Cid

SEZ

ron

» Fl

yy)

hij 25 5?

23929

Dis Da

i 3325 Gi

Fig. 29. Dizygomyza atra MG. a Warzengürtel, 6 Hinterende.

Fig. 30. Dizygomyza bellidis KALT. a Warzengürtel, 6 Vorderstigma,

c Hinterstigma, d Hinterstigma des Pupariums.

und welche Minen ausserdem dadurch kenntlich sind, dass

an der gerundeten unteren Begrenzung der Mine, da wo

ungefähr das Puparium liegt, die vertrocknete Epidermis

sich vom noch lebenden Blattgewebe abgelöst hat, die Mine

DIE LARVEN DER AGROMYZINEN, 257

also am Anfang des Puppenstadiums unten offen ist, also

schon lange bevor die Imago fertig ist. Excrement ist in

der Mine spärlich vorhanden, weit von einander entfernt

finden sich je einige Körnchen.

In Phragmites communis, Kortenhoef, verpuppt 26 Juli;

8 Febr. ins Zimmer gebracht, lieferte das Pup. die Im. am

7'en März. Weiterhin fand ich Pup. im Blatte im August zu

Amsterdam, ’s Graveland.

HERING, MART. Minenstudien IV. Zeitschr. f. Morph, u.

Okol. d. Tiere. II. 1924, p. 219. Kurze Angabe über das

Puparium. 3

Dizygomyza bellidis KALT. Fig. 30.

Larve gelb, Vorderende etwas heller. Mundhaken schwarz,

mit je 2 Zähnen, welche alternieren. Schlundgerüst schwarz,

obere Fortsätze etwas breiter als gewöhnlich bei diesem

Typus und fast gerade, im vorderen Teil des Fortsatzes

eine ovale, helle Stelle, welche durch einige dunkle Linien

netzartig geteilt erscheint; unterer Fortsatz etwas mehr als

halb so lang. Weder über der Sinnesgruppe noch unter den

Mundhaken finden sich Wärzchen, wohl auf der Seite neben

dem unteren Ende des Mundhakens eine Anzahl sehr kleine,

dunkle Warzchen vorhanden.

Gürtel mässig breit, hauptsächlich aus kleinen Wärzchen

bestehend, welche dreieckig und von grauer Farbe sind.

Nach hinten folgen dann einige Reihen von grösseren War-

zen. Papillen nicht auffällig. Vorderstigmen relativ gross, mit

ca. 16 langlichen Knospen. Hinterstigmen auf ziemlich langem

Vorsprung, mit langer Filzkammer, gleichfalls von eigentiim-

licher Gestalt, mit ca. 10 Knospen, welche sehr ungleich

lang sind; die langeren sind nach innen umgebogen, sie

finden sich namentlich am nach vorn gerichteten Teil des

Stigmas. Hinterende abgestutzt, nackt, unten beiderseits mit

kurzem, gerundetem, dreieckigem Läppchen.

Puparien oval, schwarz, in Bellis schwarzgrau, bisweilen

ins Rotbraune ziehend, dorsal stark gewölbt, mässig glanzend

oder ziemlich matt, Unterseite flach und runzelig; Ring-

grenzen wenig deutlich. Am Vorderende dicht beisammen

die kleinen, kurz stabformigen Vorderstigmen. Hinterstigmen

258 PROF. DR. J. C. H. DE MEIJERE,

auf relativ grossen konischen Tragern, diese an der Wurzel

getrennt und etwas divergierend, an der Spitze liegt schief

nach vorn und oben gerichtet das scharfe Horn des Stigmas.

Anallippen angeschwollen. Lange 1.5—1.75 mm.

Blattblasen an Aster tripolium, nahe Amsterdam am Zuider-

zeestrande, als Pup. 11 Juli, Im. 26 Juli; Juni, Im. 12 Juli;

Im. 28 Juli, 5 Aug.; als Pup. 13 Aug., Im. 22 Aug.; ver-

puppt Oct., Im. 6—25 Mai des folgenden. Jahres. Larven

noch im September und October.

Blattblasen an Bellis perennis, Amsterdam, verpuppt ca.

2 Aug., Im. 17 Aug.; Zwammerdam, Juli, Im. Aug.; Nieuw

Vennep (Mine).

Die Minen an Aster fangen mit kurzer Gangmine an, welche

aber spater nicht immer wiederzufinden ist. Excrement ist

in den Blasen nur wenig vorhanden.

Dizygomyza bimaculata Mc. Fig. 31.

Von dieser in Luzula lebenden Art beschreibt HERING das

Puparium zum Vergleich mit demjenigen von Phytomyza

Fig. 31. Disygomyza bimaculata MG. Puparium, a Hinterstigma,

6 Vorderstigma, c Warzengürtel,

Fig. 32. Dizygomyza carbonaria ZETT. a Larve, à Vorderstigma,

c Hinterstigma (a und c nach NIELSEN).

lusulae HERING (Zeitschr. f. Morph. u. Okol. d. Tiere II,

1924, p. 241). Es ist langlich mit deutlichen Einschnitten,

nach vorn hin etwas breiter als hinten. Die vorderen Stigmen-

DIE LARVEN DER AGROMYZINEN. 259

trager sind sehr klein und bestehen aus 2 Asten, an denen

die einzelnen Knospen sitzen. Bei den hinteren Stigmen-

tragern stehen auf einem breiteren Sockel drei Hakchen,

von denen eins nach oben, zwei nach unten gerichtet sind.

Diese sind demnach dreiknospig, wie bei der Mehrzahl der

Dizygomyzen. Nachdem Dr. HERING so freundlich war, mir

“einige Exemplare zu übersenden, konnte ich dem Obigen

noch hinzuftigen, dass die Puparien von gelbbrauner bis

rotlichbrauner Farbe sind. Die Warzengiirtel sind massig breit,

aus zahlreichen und dicht gedrangten, keine scharfen Reihen

bildenden Wärzchen bestehend, welche wenig hervorragen

und sehr kurze und am Aussenrande gerundete Schiippchen

bilden. Das Schlundgerüst ist schwarz, die oberen Fortsätze

schmal, wenig gebogen. Mundhaken mit je 2 Zahnen, diese

alternierend, gleichgross.

Dizygomyza carbonaria ZETT. Fig. 32.

Larve weiss, von langgestreckt cylindrischer Gestalt. Mund-

haken schwarz, ungleich gross, beide nur mit langem End-

zahn; dicht über den Mundzähnen, unter der Sinnesgruppe,

ein kurzes, gerades Dörnchen. Uber der Sinnesgruppe keine

Warzchen. Mundskelet schwarz, mit langem geraden unpaaren

Abschnitt, die oberen Fortsätze relativ breit, gleichfalls ge-

rade. Warzengürtel wenig entwickelt, sehr schmal, aus sehr

wenigen, I—2, Reihen von kurzen, ungefarbten, abgerundeten

oder abgestutzten, relativ grossen Warzen bestehend, indessen

der Prothorakalgiirtel ventral und an den Seiten breit, aus

sehr zahlreichen, meist in Querreihen angeordneten, haar-

formigen Wärzchen gebildet. Papillen deutlich, aber massig

gewolbt und ungefarbt. Vorderstigmen kurz zweihornig, die

Horner gleichgross, von der Seite betrachtet mit ca. 12 dicht

gelagerten sitzenden Knospen. Hinterstigmen mit 3 Knospen.

Hinterende abgerundet, nackt.

Culemborg, aus ,,Markflecken” in Salix-Asten, nach Uber-

winterung der Puparien in der Erde die Im. im Freien in

Mai, wenn vom 10. Marz an im geheizten Zimmer schon

Ende Marz und April.

KIENITZ, Schlüssel zum Bestimmen der wichtigsten in

Deutschland cultivirten Hölzer, München 1879.

—— Die Entstehung der Markflecke. Bot. Centrbl. 14, 1883.

260 PROF. DR. J. C. H. DE MEIJERE,

TUBEUF. v. Die Zellgànge der Birke und anderer Laub-

hölzer. Forst- u. naturwiss. Zeitschr. 6, 1897, p. 314—310.

NIELSEN. J. €. Uber die Entwicklung von Agromyza car-

bonaria ZETT., dem Urheber der Markflecken. Zool. Anzeiger

29, 1905, p. 221—222.

— — Zoologische Studien über die Markflecke. Zool. Jahrb.

Abt. Syst. 23, 1906, p. 725—738. — Diese Arbeit enthält

p. 729—731 auch eine ausführliche Beschreibung der Larve,

p. 731— 732 des Pupariums. Die Larve ist reinweiss, draht-

formig. An der Unterseite des Kopfabschnitts befindet sich

eine gebogene Platte, welche an den Kopfseiten emporsteigt.

Der rechte Mundhaken ist zweimal so gross wie der linke.

Die Zahl der Knospen an den Vorderstigmen ist eine sehr

bedeutende; die hinteren sind regelmassig dreiastig.

TracarpH. Skogsentomologiska bidrag 1—5. Entom. Tid-

skrift Uppsala 35, 1914, p. 200.

—— Nogle jagttagelser over Marvpletter. Tidskr. Skov.

Kjobenhavn; 20, 1908, p. 93 — 100.

SCHOEVERS, T. in Verslagen vergader. der Ned. Entom.

Vier. Midschr vi Ent "06 1923, ps XXXIV; 967, 1924, pe VIL

Am 15 Mai wurden leere Puparien in der Erde aufgefunden,

indessen waren Mitte August noch keine Gange zu finden,

wohl Ende September, aber damals waren sie fast schon

alle von der Larve verlassen. Die Ursache des langen

Zwischenraumes ist noch unklar.

Auch *,,Agromyza” pruni GROSSENB. veranlasst Markflecke,

diesmal in Prunus und Crataegus. Die Larve ist 11—13 mm

lang, sie überwintert in der Cambiummine um Ende Mai

in der Erde zu verpuppen; in der letzten Halfte von Juni

erscheinen die Fliegen.

Das Puparium ist gelblich, etwas spindelformig, ca. 2.7 mm

lang. In einer Glastube werden mehrere Eier je unter das

Periderm einer Lenticelle abgelegt. Das Eistadium dauert

ca. 3 Tage, das Larvenstadium ca. 11 Monate.

GROSSENBACHER, J. G. Medullary spots, a contribution to

the life history of some cambium miners. N. Y. Agr. Exp.

Stat. Techn. Bull. 15 : 49—65, 1910.

—— Medullary spots and their cause. Bull. Torrey bot.

Club. 42, 1915, p. 227—239. Ausser kleinen Figuren vom

Puparium von grun? finden sich hier auf Taf. 10 auch Flügel-

DIE LARVEN DER AGROMYZINEN. 261

photo’s von carbonaria, pruinosa und prunz; bei beiden letz-

teren ist die 1"* Längsader bedeutend kürzer als bei carbonaria

und sieht etwa wie bei Agromyza aus, sodass die Gattungs-

zugehorigkeit nicht ganz feststeht.

Mit Dis. carbonaria ZETT. wahrscheinlich nahe verwandt

ist *,,Agromyza” pruinosa COQ. aus Nord-Amerika, worüber ein

Bericht vorliegt von CH. T. GREENE: The cambium miner

in river birch, Journ. Agric. research. Dept. Agr. I, No. 6,

1914, p.471—474. Auch diese miniert im Cambium der Birke.

Auch in anderen Bäumen sind ebendort Markflecke beob-

achtet; ob diese durch andere Arten verursacht werden, ist

bisher noch nicht festgestellt worden. Die Larve hat dieselbe

langgestreckte Gestalt, die letzte und die vorletzte Segment-

grenze sind unten mit deutlichem Warzengürtel versehen.

Auf die Details von Schlundgerüst und Stigmen wird nicht

besonders eingegangen. |

Dizygomyza flavifrons MG. Fig. 33.

Larve tiefgelb ; Mundhaken schwarz, mit je 2 Zähnen, welche

alternieren. Schlundgerüst schwarz, die oberen Fortsätze

schmal, der untere halb so lang. Am Kopfabschnitt ohne

P 9 >»

yg = vo

PP Vo

5 FP O7 Ca

ok rig TA

4 2 >

P nz Ct

SA ITS py

æ : a

aa Ÿ

DP <i

m > DP 7 We

> ss 6 dE \

e 7

Fig. 33. Disygomysa flavifrons MG. a Larve, 6 Warzengurtel,

c Hinterstigmen.

Wärzchen. Warzengürtel ziemlich schmal, die Reihen wenig

zahlreich, mit meistens grossen, schwarzen, ziemlich spitzen

Warzen, hinten mit einer Reihe kleinerer. Prothorakalwarzen

klein, zahlreich; Mesothorakalgürtel vollständig, von den

Hinterleibsgürteln die 4 hinteren dorsal unterbrochen, der

262 PROF. DR. j. €. Ho DE MEIJERE,

letzte ventral nicht verbreitert, nur mit ziemlich weit aus-

einanderstehenden, spitzen Warzchen mit breiter Basis. Vor-

derstigmen klein, mit ca. 7 sitzenden Knospen in einer kurzen,

schwach bogenformigen Reihe. Hinterstigmen mit 3 Knospen,

einer lang hakenformigen und 2 kleineren. Hinterende abge-

rundet, nackt, unten jederseits mit dreieckigem Lappchen

ohne Warzchen. Die Papillen ziemlich deutlich, aber nicht

weit vorstehend, kaum halbkugelförmig.

Puparium glänzend rotbraun, etwas irisierend, oval, mit

tiefen Einschnitten. Vorderstigmen dicht beisammen als kurze

Knöpfchen. Hinterstigmen als kurze Stäbchen je auf kurzem,

konischem Vorsprung, diese einander an der Wurzel be-

rührend. Anallippen etwas wulstartig vortretend. Am vor-

letzten Ring dorsal eine Längsgrube. Länge ca. 2 mm.

Blattblasen an Melandryum rubrum und vespertinum :

Amsterdam, Juli, Im. Aug.; verpuppt 19 Juli; Velsen, Larven

im Juli.

Blattblasen an Saponaria officinalis L., Bloemendaal, Sept.

Di „*Sılene, in der Schweiz, Bup. im Aueust

1923 (DE MEI]. leg.).

MEIJERE, J. C. H. DE. Über zusammengesetzte Stigmen bei

Dipterenlarven. Tijdschr. v. Entom. 38, p. 30 (als Agromyza

xanthocephala).

Dizygomyza hilarella ZETT. Fig. 34.

Mundhaken schwarz, mit je 2 Zähnen, welche wenig alter-

nieren, von fast gleicher Grösse. Schlundgerüst schwarz,

obere Anhänge ziemlich stark gebogen, unterer halb so lang,

bald verschwindend. Am Kopfabschnitt keine Wärzchen.

Warzengürtel schmal, mit kleinen, fast gleichen dreieckigen

Wärzchen, welche nicht zugespitzt und ziemlich dunkel sind,

die vorderen öfters etwas kleiner und mehr abgerundet.

Prothorax mit sehr kleinen Wärzchen, Mesothorakalgürtel

fast nur dorsal entwickelt, auch ventral einige Warzchen,

auch die folgenden ventral sehr schwach.

Papillen nicht auffallig, farblos, nur sehr schwach gewolbt.

Vorderstigmen von oben gesehen oval mit 10—12 sitzen-

den Knospen. Hinterstigmen mit meistens 15—18 Knospen,

bisweilen auch weniger. Hinterende abgerundet, nackt.

DIE LARVEN DER AGROMYZINEN. 263

MEIJERE, J. C. H. DE. Uber in Farnen parasitierende

Hymenopteren- und Dipteren-Larven, Tijdschr. v. Entom. 54,

TOME, Sp: 1231257

Dizygomyza labiatarum HEND. Fig. 35.

Larve 3.5—4 mm lang, gelbweiss bis gelb, die hintere

Hälfte tiefer gelb. Mundhaken schwarz, mit je 2 Zahnen, | i

welche alternieren. Schlundgerüst schwarz, die oberen An-

hange schmal.

Am Kopfabschnitt ohne Warzchen. Prothorax mit schmalem,

unten breit unterbrochenem Giirtel sehr kleiner Warzchen.

35 a 1% CU

€

Fig. 34. Dizygomyza hilarella ZETT. a, 6 Vorder-, c Hinterstigma.

Fig. 35. Dizygomyza labiatarum HEND. a Vorderstigma, à Hinter-

stigma, c Einer der letzten Warzengürtel.

Mesothorakale Giirtel schmal, unten unterbrochen, der fol-

gende dorsal und ventral wenig entwickelt, was bei den

folgenden in noch grésserem Maasse der Fall ist, dort sind

an den Seiten die Giirtel schmal, mit schwarzen, spitzen

Warzen, die mittleren etwas grösser, die hintere Reihe am

kleinsten und dichtesten. Die 3 letzten Giirtel sind etwas

breiter und dichter als die vorhergehenden, die Warzchen

mit Ausnahme der ventralen, runder und stumpfer, ohne

264 PROF. DR. J. C. H. DE MEIJERE,

Spitze, im letzten Giirtel (den) 10') ist "der iobere M®eilydes

Giirtels breit, aus solchen runden Warzen gebildet, nach

unten hin folgen dann bald die spitzen Warzen. Im ganzen

sind ganz ventral die Warzen sehr sparlich. Vorderstigmen

kurz zweihörnig, mit 8—9 Knospen in 2 gleichen Hörnern.

Hinterstigmen mit 3 Knospen, die innere am längsten, haken-

förmig, die übrigen klein. Hinterende abgestutzt, nackt, unten

beiderseits mit dreieckigem Läppchen.

Tönnchen glänzend rotbraun, mit deutlichen Ringgrenzen,

vorn etwas breiter als hinten. Vorderstigmen sehr dicht

beisammen als sehr kurze Knöpfchen. Hinterstigmen als sehr

kurze Stäbchen auf sehr kurzen, breit konischen Vorsprüngen,

welche einander an der Wurzel berühren. Länge 2 mm.

Blattblasen an Lamium album: Amsterdam, Larve 22 Juli,

Im. 25 Aug.; verpuppt 9 Aug., Im. 18 Sept.; verpuppt 5 Sept.,

Tor Oct Bloemendaal, verpuppt cass 192 Jul Mn Sept

verpuppt 29 Juli; Bussum, verpuppt II Sept.

Blattblasen an Stachys sylvatica, ’s Hage, verpuppt ca.

2 Aug., Im, 2 Sept.; Vollenhove, verpuppt ıı Juni; Castri-

cum, Larven Anfang August.

Blattblasen an Scutellaria galericulata, Grebbe, Larven

ain uli:

Blattblasen an Lamium purpureum, Amsterdam, Larven

25 Juli.

*Dizygomyza lamii KALT. Fig. 36.

Mundhaken schwarz. Schlundgerüst schwarz, obere Anhange

schmal, nach hinten rotbraun werdend, unterer Fortsatz viel

kürzer und heller. Am Kopfabschnitt ohne Warzchen.

Warzengiirtel massig breit, aus nicht zahlreichen Reihen

bestehend, die Warzchen im ganzen gross und breit, spitz

auslaufend; die hinteren Giirtel nicht so eigentiimlich wie

bei labiatarum, die Warzchen in den hinteren Reihen auch

wohl oft wenig oder nicht spitz, aber nicht so dicht auf

einander gelagert. Am letzten (10 Gürtel) an den Seiten

keine Differenz zwischen oberer und unterer Partie. Vorder-

stigmen knopfformig, mit ca. 10 sitzenden Knospen in einem

Bogen. Hinterstigmen mit 3 Knospen, die obere relativ

grösser als bei /abzatarum, die untere weniger hakenformig.

DIE LARVEN DER AGROMYZINEN. 265

Hinterende gerade abgestutzt, nackt. Sinnespapillen ziemlich

deutlich, halbkugelformig vorragend.

Puparium glanzend rotbraun mit tiefen Einschnitten, Vor-

derstigmen kurz, divergent, Hinterstigmen mit nach unten

gerichteter langster Knospe. Median über den Hinterstigmen

eine Langsfurche.

Dizygomyza lateralis MACQ.

Diese Art habe ich noch nicht züchten kònnen. Auf sie

sollen sich die Angaben von LINDEMAN beziehen, nach

welchem die Larve in Weizen, Gerste und Spelz miniert.

Die Abbildung des Pupariums erinnert an Dez. atra. Am

Fig. 36. Dizygomyza lamit KALT. Hinterstigma.

Fig. 37. Disygomyza morio BRI. a Vorder-, b Hinterstigma.

Fig. 38. Dizygomyza morosa MG. a Vorder-, 5 Hinterstigma.

Fig. 39. Disygomyza aff. morosa. a Hinterende des Pupariums,

6 Hinterstigma,

etwas ausgezogenen Hinterende sollen vier schwarze Hôrner

vorkommen, von welchen die beiden mittleren schlanker

und langer als die zwei lateralen sind und an ihrem Ende

je eine Stigmenoffnung tragen. Ob dies ganz richtig ist scheint

mir fraglich, ich möchte auch hier jederseits 3 Knospen

vermuten, von welchen vielleicht eine verlangert vorragt.

Von der Larve werden ja 3-teilige Hinterstigmen angegeben.

266 PROF. DR. J. C. H. DE MEIJERE,

Es wird ein Mundhaken mit 3 Zahnen ausser dem Spitzen-

zahn angegeben. Das Puparium verbleibt im Blatte, wie bei

den gleichfalls in Gramineen lebenden atra und pygmaea.

LINDEMAN, K. Uber Agromyza lateralis MACQ. und ihre

Verwandlungen. Bull. Soc. Imp. Natur. Moscou, 1886. LXII.

NES ps 9 14.

*Dizygomyza morio BRISCHKE. Fig. 37.

Mundhaken schwarz, mit je 2 Zahnen, welche alternieren.

Schlundgeriist schwarz, obere Fortsatze seicht gebogen, massig

schmal, der vordere Teil schwarz, Unterhalfte und hinteres

Ende heller, auch der untere Fortsatz heller, ungefahr halb

so lang. Unmittelbar tiber dem Mundhaken findet sich eine

Gruppe spitzer, dreieckiger Warzchen; tiber der Sinnesgruppe

und unter den Mundhaken kommen keine vor.

Warzengürtel wenig auffallig, die Wärzchen alle sehr klein

und zerstreut, dreieckig und ziemlich dunkel. Papillen sicht-

bar, aber nicht gross, hellbraun und weniger als halbkugel-

formig vorragend. Vorderstigmen oval, das vordere Horn

etwas langer, mit ca. 10 grosstenteils in eine Linie gestellten

runden, sitzenden Knospen. Hinterstigmen oval, mit 13 sitzen-

den Knospen in einem fast geschlossenen Kreise. Hinter-

ende abgerundet, nackt.

In Asperula odorata (Österreich, HENDEL leg.).

Dizygomyza morosa Mc. Fig. 38.

Larve gelb, von schmaler Gestalt. Mundhaken schwarz,

mit je 2 Zahnen, welche alternieren. Schlundgeriist schwarz,

vordere Partie relativ lang, so lang wie die oberen Fortsatze,

welche schmal und kaum gebogen sind, unterer Fortsatz

sehr schmal, kiirzer, gleichfalls gerade. Dicht über der Sinnes-

gruppe ein dichter Besatz von kurzen, dunklen, härchen-

ahnlichen Warzen; die Harchen an der Spitze etwas haken-

formig. Warzengiirtel schmal, aus ziemlich zahlreichen Reihen

kleiner Warzen bestehend, welche abgerundet und wenig

gefarbt sind.

Vorderstigmen gross, mit zahlreichen, ca. 18, ziemlich

langen, fingerförmigen Knospen, in 2 gleichgrossen Hörnern

fast in einer Reihe angeordnet. Hinterstigmen mit 3 haken-

formigen Knospen von ungleicher Lange, die innere am

DIE LARVEN DER AGROMYZINEN. 267

langsten. Papillen sichtbar, aber nicht gross, halbkreisformig.

Hinterende abgerundet, nackt.

Puparien ca. 2.5 mm lang, im Blatte in der Mine, ganz

unter der Epidermis, mässig glanzend schwarz bis dunkel

rotbraun, etwas abgeplattet, oben und unten flach, stark

runzelig, an den Seiten glatter und mehr glänzend, Ein-

schnitte nur an den Seiten deutlicher und hier ziemlich scharf.

Hinterende oben mit starkem Quervorsprung, welcher jeder-

seits auf kurzem Stabchen die Hinterstigmen tràgt, deren

eines Horn als schmaler, gekriimmter Zahn hervorragt. Keine

Vorsprünge neben dem Anus. Vorderstigmen als kleine

Knopfe vorragend.

In Blattminen an Iris pseudacorus, verbreitet.

Abcoude, Im. Ende Juli; Amsterdam, erwachsene Larve

Ende August.

GOUREAU. Notes pour servir à l’histoire des Dipteres dont

les larves minent les feuilles des plantes. Ann. Soc. Ent.

Baance™(2)) 4, 1840, 'p. zen, Lat. 8, Tih Nr, 3.

CLAASSEN. P. W. Observations on the life history and biology

of Agromyza laterella ZETT. Ann. Ent. Soc. America, Colum-

bus, XI, 1918, p. 9—16, pls. 1 and 2. — Laterella ZETT.

wird von HENDEL als Synonym zu morosa gezogen. Die von

CLAASSEN erwähnte Art soll Gallen an Iris versicolor ver-

anlassen. Die Larve ist zahnweiss, der Körper hat ,,transverse

ambulatory ridges”, die Hinterstigmen zeigen ,,three down

curved lobes, on the tip of which are also found the small

spiracles”. Nach der Figur sind diese Knospen gleichgross,

kürzer und weniger hakenformig als bei morosa. Die Vorder-

stigmen haben 14—17 Knospen, sehen ungefähr wie bei

morosa aus. Das Puparium ist spater dunkelbraun oder fast

schwarz. Die Art steht wohl der »zorosa nahe, ist aber, auch

wegen der Gallenbildung doch wohl nicht identisch.

“Dizygomyza aff. morosa MG. Fig. 39.

Von HENDEL erhielt ich Tonnchen aus Iris, welche er fiir

morosa hielt, indessen sind sie von den oben beschriebenen

verschieden. Diese Tonnchen sind statt schwarz glanzend

gelbweiss, ventral in der Mitte mit breiter braunroter Langs-

binde mit wenig scharfen Grenzen, dorsal mit ähnlicher,

268 PRORSIDRU TE. EA DEIMEN ERE,

aber schmälerer Binde. Die Vorderstigmen bilden einen

kurzen Bogen van ca. 10 Knospen; die Hiuterstigmen sind

kleiner als bei szorosa, sie stehen ziemlich dicht beisammen

und zeigen nach einer gleichzeitig vorhandenen vertrockneten

Larve 3 Knospen.

Die Warzengürtel sind an den Seiten ziemlich breit, aber

aus sehr kleinen, farblosen, kurz schuppenförmigen, wenig

vorragenden Wärzchen gebildet.

Von HENDEL erhalten, nach seiner Angabe aus Iris foetida

(Italien, MASSALONGO leg.).

*Dizygomyza posticata MEIG. Fig. 40

Mundhaken schwarz, je mit 2 Zahnen, welche kaum alter-

nieren, die Zahne fast gleich gross. Dicht über der Sinnes-

gruppe eine breites Band von kleinen, spitzen, dunklen

Warzchen. Schlundgeriist schwarz, die oberen Anhange

pe e)

a o 900%)

Paooce 290% a Canta 0° SE once

dek

Frl

Vg Di. vv Ja

vu? vou u

voor Seu" Pov oe bent beak) E

CRITICA

Fig. 40. Dizygomyza posticata MG. a Vorder-, 6 Hinterstigma.

Fig. 41. Dizygomyza pygmaca MG. à Warzengürtel, 6 Puparium,

Hinterende, von der Seite, c Hinterende, von unten.

schmal, in der hinteren Halfte gelbbraun, untere Grate als

kleines, schmales und kurzes Stabchen erkennbar Unterer

Anhang halb so lang, ziemlich breit, hell gefarbt. Vorder-

stigmen oval, das vordere Horn etwas länger, mit ca. 15

DIE LARVEN DER AGROMYZINEN. 269

sitzenden Knospen. Hinterstigmen mit 3 kurzen Knospen,

welche fast gleich gross sind und nicht hakenförmig vorra-

gen. Warzengiirtel massig breit, aus ziemlich grossen meistens

zerstreuten, schwarzen, spitz dreieckigen Warzchen bestehend,

in den mittleren Reihen die Wärzchen öfters etwas grösser.

Ventral und dorsal verschwinden die Wärzchen sehr bald.

Hinterende abgerundet, nackt, nur in der Umgebung des

Anus mit zerstreuten, spitzen, schwarzen Wärzchen. Papillen

wenig deutlich.

Im 2' Stadium die Zähne der Mundhaken etwas mehr

alternierend, die vorderen Zähne am Rande breit gelbbraun,

die Knospen der Hinterstigmen kürzer und runder.

In Solidago virga-aurea, aus Österreich, HENDEL leg.

Dizygomyza pygmaea MEIG. Fig. 41.

Puparium etwas langgestreckt, glänzend schwarz mit metal-

lischen Reflexen in Gelb, Bronzefarben, Blau u. s. w., mit sehr

deutlichen Einschnitten, die Furchen matt, wie das ganze

letzte Segment und das äusserste Vorderende; dieses mit 2

sehr kleinen, ziemlich dicht bei einander stehenden Vorder-

stigmen. Mundhaken mit je 2 Zähnen, welche alternieren.

Warzengürtel je in der Mitte mit einer Reihe grosser gerun-

deter bis viereckiger Schuppen, zu beiden Seiten mit 2—3

Reihen kleiner rundlicher Wärzchen. Hinterende oben in der

Mitte mit kurzem, etwas abgeplattetem Vorsprung, worauf

die beiden Hinterstigmen in der Mitte des etwas eingebuch-

teten Endes als 3 gestielte Knospen. Analgegend als etwas

slänzender Querhöcker vorragend, auf welchem der Anus

als Längsfurche. 2 mm lang.

In Gras, langgestreckte Blattblase, öfters mehrere beisam-

men: 4 Puparien in einer Blase, Amsterdam ; Haarlem, Juni,

Im. 10— 16 Juli; ’t Woold, Juni; Hilversum, 3 Puparien in der

Blase; Valkenburg (L.), als Pup., Juli, Im. 8—11 August.

Excrement in spärlichen Kôrnern; Puparium im Blatte.

Agromyza graminis KALT. wird von HENDEL p.p. als

synonym zu pygmaea gestelt. Ist dies richtig, dann kommt

diese vielleicht auch an Roggen und Weizen, Dactylis, Brachy-

podium vor. Vielleicht bezieht sich auch HOLLRUNGs Angabe

über „die Minierfliege der Getreideblatter”, Deutsch-Land-

270 PROF. DR. J. C. H. DE MEIJERE,

wirtsch. Presse, Berlin, 31, 1904, p. 487—488, auf diese Art.

Spaterhin ist in solchen Fallen wohl besonders auf die lar-

valen Merkmale zu achten.

Dizygomyza verbasci BOUCHE. Fig. 42.

Larve weiss. Mundhaken schwarz, mit je 2 Zahnen, welche

alternieren. Schlundgertist schwarz; obere Fortsätze schmal,

wenig gebogen, nach hinten bald braun werdend. Am Kopf-

abschnitt keine Warzchen. Warzengürtel mässig breit, mit

wenigen Reihen grosser, breiter, kurz zugespitzter dunkler

Warzen, die hinteren etwas kleiner und öfters in kleine

Quergruppen stehend, die mittleren am grössten.

Fig. 42. Disygomyza verbasci BCHE. a Vorder-, à Hinterstigma.

Fig. 43. Ziriomyza flaveola FALL. a Vorder-, 6 Hinterstigma,

c Analpapille.

Vorderstigmen kurz zweihörnig, das vordere etwas länger,

das hintere bisweilen sehr kurz, mit einem Bogen von ca.

9 Knospen. Hinterstigmen mit 3 Knospen, alle ziemlich kurz,

die untere etwas hakenförmig. Hinterende abgerundet, nackt,

unten mit 2 dreieckigen Läppchen, auch die Analgegend.

Papillen sichtbar, aber wenig gefärbt, halbkugelförmig.

Gangblasenmine an Scrophularia nodosa, Valkenburg, Juli;

an Verbascum thapsus (Österreich, HENDEL leg.).

GOUREAU. Mémoire pour servir a l’histoire des dipteres

dont les larves minent les feuilles des plantes. Ann. Soc.

Ent. France (2) 9,2 1851, (ip. 1733, (Dati gie IM(alsrAgrornyza

Macguarti).

DIE LARVEN DER AGROMYZINEN. 271

Liriomyza MIK.

Die Mundhaken sind in dieser Gattung gewohnlich relativ

stark und lang, der vordere Zahn stärker als gewöhnlich

gekrümmt und mehr abgetrennt. Schlundgeriist Phytomyza-

artig, also mit schmalen oberen Fortsätzen. Kein Stirnfortsatz

vorhanden, ein Warzenband iiber der Sinnesgruppe entweder

vorhanden oder fehlend. Warzengiirtel meistens von einfacher

Bildung, bei Zmpatientis BRISCHKE die Warzen an Grosse sehr

verschieden. Vorderstigmen nicht gross, knopfförmig oder

kurz zweihornig. Hinterstigmen bisweilen mit 3 Knospen, in

mehreren Fallen mehrknospig, dann meistens mit 2 gleichen

Hörnern und nicht sehr zahlreichen Knospen.

Am verwickeltsten sind sie bei Zzr. virgo, aus den Stengeln

von Equisetum, gebildet, deren lang zweihörnige Hinterstig-

men an die von Phytomyza nigritella ZETT. und cicutae HEND.

erinnern und gleichfalls viele Knospen besitzen. Das Hinter-

ende ist meistens abgestutzt, nackt, òfters unten jederseits

mit deutlichen Lappchen. Im allgemeinen sind die Larven

dieser Gattung von intensiv gelber Farbe, wie indessen auch

mehrere Agromyza- und Domomyza-Larven.

Puparium gewöhnlich in der Erde, gelb bis braunrot, oval,

vorn nicht oder kaum breiter, mit deutlichen Einschnitten.

Liriomyza flaveola FALL. Fig. 43.

Larve tiefgelb, Mundhaken schwarz, je mit 2 Zahnen,

welche alternieren, der vordere Zahn relativ stark und ge-

bogen. Schlundgeriist schwarz, obere Anhange schmal, wenig

gebogen. Oberhalb der Sinnesgruppe am Kopfe ein schmales

Querband von Warzchen. Seitlich hinter den Mundhaken

eine Gruppe etwas grösserer. Warzengiirtel ziemlich schmal,

die Warzen ziemlich gross, breit dreieckig, nicht scharf, öfters

etwas abgerundet, namentlich die 3 hinteren Gürtel mit runden

Warzen, das Hinterende fast gerade abgeschnitten, glatt.

Prothorakalgürtel vollständig, breit, die Wärzchen meistens

in Querreihen. Vorderstigmen kurz zweihörnig. Hinterstigmen

mit 3 Knospen, die untere am grössten und etwas haken-

förmig, die obere kurz. Hinterende etwas abgerundet oder

fast gerade abgeschnitten, nackt.

Puparium glänzend braungelb, mit deutlichen Ringgrenzen,

272 PROF. DR. J. €. H. DE MEIJERE,

ca. 1.5 mm lang. Hinterstigmen auf konischen, etwas diver-

gierenden Vorspriingen, mit kurz hakenförmigem, nach unten

gerichtetem grössten Horn. Anallippen etwas angeschwollen.

Vorderstigmen als sehr kurze Knopfchen massig weit aus

einander.

Amsterdam, Mai, Im. 8 Juli; Haarlem, verpuppt ca. 26 Juni,

Im. ca. 26 Juli. Hilversum u.s.w., Larve im August, zu

Amsterdam noch im October.

Liriomyza impatientis Bri. Fig. 44.

Larve tiefgelb. Mundhaken schwarz, mit je 2 Zähnen,

welche alternieren. Schlundgerüst schwarz, die oberen An-

hänge schmal, stark gebogen, die unteren mehr als halb so

lang. Am Kopfabschnitt keine Warzen; Prothorakalgürtel

ziemlich breit, mit sehr kleinen Wärzchen. Warzengürtel

schmal, im Ganzen die vorderen Warzen der Gürtel grösser,

nach hinten noch 1—2 Reihen von kleineren Wärzchen. Die

i ( FARA)

a (

A x i E

CAS ( vab hl

One È \ nn

(SUCRE ke

RACE RE

Odde (

one a Fae

De = À a Nee /

ale

ARN en

Fig. 44. Liriomyza impatientis BRI. a Warzengürtel,

6 Vorderstigma, c Hinterstigma.

Fig. 45. Ziriomysa ornata MG, Puparium.

Warzen dreieckig, spitz, schwarz, die gròsseren mit breitem,

rundem Basalstiick, Vorderstigmen auf kurzen Fortsatzen mit

ca. 8 sitzenden Knospen; Hinterstigmen mit 3 Knospen,

von welchen eine hakenförmig verlängert ist und nach unten

schaut. Hinterende abgerundet, nackt, unten jederseits mit

dreieckigem Lappchen.

Gangminen an Impatiens noli-me-tangere: Oldenzaal, Zwolle

Mitte Juni.

DIE LARVEN DER AGROMYZINEN. 273

Liriomyza orbona Mc.

Diese Art ziichtete ich aus einigen Puparien aus Anspü-

licht der Rheinüberschwemmung bei Herwen in der Nahe

von Lobith, welche ich von Herrn SCHOLTEN im Spätjahre

1924 erhielt.

Die Puparien sind denen der puszlla-Gruppe und der Zer.

Jlaveola ähalich, etwas mehr als 1.5 mm lang, mit deutlichen

Einschnitten, von gelbbrauner Farbe. Beide Mundhaken

zusammen mit 4 Zahnen, der vorderste nicht besonders

grösser. Obere Anhange des Schlundgeriistes schmal, mässig

gebogen, dunkelbraun. Hinterstigmen weit aus einander, auf

kurzen konischen Tragern, mit ca. 12 fast gleichgrossen

Knospen in einem Bogen. Neben der Analoffnung jederseits

ein kurzes abgestutztes Hockerchen.

Die im Dezember 1924 ins geheizte Zimmer übertragenen

Puparien lieferten die Fliegen im Januar und Anfang Februar.

Liriomyza ornata MG. Fig. 45.

Von dieser seltenen Art kam mir ein Exemplar hervor

aus einer Anzahl Dipteren-Puparien aus Anspülicht, von der

Überschwemmung des Rheins im Herbste 1924 herkömmlich.

Das Puparium, im geheizten Zimmer aufbewahrt, lieferte

eine weibliche Imago im Januar 1925. Nur über das Puparium

kann ich hier einiges mitteilen. Es ist ca. 4 mm lang, und

ca. I mm, an der breitesten Stelle etwas mehr, breit, also

relativ langgestreckt, ventral etwas abgeflacht. Es ist von

schwarzer Farbe, wenig glänzend, die Oberfläche fast überall

dicht quergerunzelt. Die Einschnitte sind deutlich. Die obere

Platte des vorderen Deckels ist fast flach, ringsum mit schwach

gewölbtem Rand, feiner gerunzelt als der übrige Teil; vorn

trägt er die kleinen, sehr kurz konisch vorspringenden Vor-

derstigmen. Am dorsal schief abfallenden, körnig gerunzelten

Hinterende finden sich auf kurzen Trägern die Hinterstigmen,

welche einen Bogen von sehr kurz konischen Vorsprüngen

erkennen lassen, also wohl mehrknospig sind, mit nach

Schätzung ca. 12 Knospen. Von Wärzchen ist auch bei

stärkerer Vergrösserung nicht viel zu sehen, die Gürtel sind

offenbar wenig entwickelt. Das Hinterende ist unter den

Hinterstigmen sehr schief nach vorn hin abgestutzt. Weil

274 PROF. DR. J. C. H. DE MEIJERE,

ich das einzige Exemplar schonen môchte, kann ich naheres

augenblicklich nicht angeben. Die Futterpflanze ist nicht

bekannt, die wenigen Stiicke meiner Sammlung fing ich an

feuchten Stellen und auch der obige Fund weisst auf eine

am Wasserrande oder im Wasser wachsende Pflanze hin.

Liriomyza puella Mc.

Larve gelb. Vorderer Zahn der Mundhaken deutlich star-

ker. Obere Fortsatze des Schlundgeriistes schwarzbraun,

ziemlich stark gebogen. Warzenband über der Sinnesgruppe

vorhanden. Warzengiirtel aus zerstreuten, dreieckigen, spitzen

Warzchen gebildet, die der hinteren Reihen im allgemeinen

kleiner, an bestimmten Stellen der Seiten die Differenz sehr

deutlich. Vorderstigmen knopfformig mit einem Bogen von

kleinen, sitzenden Knospen. Hinterstigmen mit 3 langlichen,

an Grösse nicht viel verschiedenen Knospen. Hinterende

etwas gewölbt abgestutzt, unten mit 2 an der Spitze ge-

rundeten Lappchen.

Aus Blasen an Lampsana communis, Alkmaar, Heilo,

Valkenburg (L.). Aus Puparien von Mitte Juli ’24 erhielt ich

die Imagines Mitte August.

Die Larve sieht denjenigen der pusz//a-Gruppe ähnlich und

dürfte namentlich von der Larve von /asczola subsp. eupatori

schwer zu unterscheiden sein.

Liriomyza pusilla s. |.

Diese Gruppe ist die schwierigste unter den Agromyzinen.

Sie findet sich an den verschiedensten Pflanzen, auch die

Minen sind unter einander sehr verschieden. Dagegen sind

die Imagines äusserlich einander sehr ähnlich und öfters

kaum unterscheidbar. Massig brauchbare Unterschiede weisen

bisweilen die männlichen Kopulationsorgane auf, öfters lassen

aber auch diese im Stiche. Die Larven indessen zeigen wieder

betrachtliche Differenzen, namentlich in dem Bau der hin-

teren Stigmen und in der Ausbildung der Warzchen am

Kopfabschnitt. Aber wegen der Menge der Formen, welche

man in letzter Instanz unterscheiden kann, verlieren auch

diese Differenzen wieder an Bedeutung, jedenfalls an prak-

tischer Verwendbarkeit. Wir haben es hier wohl mit einer

eben in der Ausbildung befindlichen Gruppe zu tun, welche

DIE LARVEN DER AGROMYZINEN. 275

eben deswegen sehr interessant ist, systematisch aber ebenso

schwer zu bewaltigen. HENDEL hat in seinem Prodromus die

Gruppe als Art zusammengefasst und trennt nur amoena MEIG.

und puszo MEIG. wegen fassbarer imaginaler Charaktere als

subspecies mit trinarer Nomenclatur ab, unterscheidet unter

den übrigen nach der Minenbildung vier biologische Rassen.

Von Interesse ist, dass die älteren Autoren mehrere Formen

als gesonderte Spezies, nach kleinen Verschiedenheiten der

Imagines, unterschieden haben. Wenn dabei tiber die Lebens-

weise nichts ausgesagt ist, so halt es schwer diese Arten

richtig zu deuten. Namentlich wegen der Larvendifferenzen,

welche doch öfters von der Grösse sind, wie man sie bei

sicher verschiedenen Arten beobachtet, scheint es mir nicht

gerechtfertigt, alle diese verschiedenen Formen unter einem

Namen zusammenzufassen; dazu kommen dann noch die oft

sehr charakteristischen Minen. Ich halte es deswegen fiir

besser und auch mehr in Ubereinstimmung mit dem Art-

begriff, wie es z. B. auch bei Cecidomyiden, Aphiden u. del.

aufgefasst wird, um wenigstens einige deutlicher abgegrenzte

Formen als besondere Arten zu bezeichnen. Andere weniger

scharf definierbare können dann einstweilen als biologische

Formen zusammen bleiben; z. T. sind fiir diese die Zuchten

auch noch nicht genügend.

Als allgemeine Charakteristik dieser ,,pusz//a’’-Larven kann

man angeben, dass es meistens gelbe Larven sind von ge-

wöhnlicher Gestalt, bisweilen etwas mehr langgestreckt. Die

Mundhaken sind schwarz, je mit 2 Zahnen, welche alternie-

ren. Der vordere Zahn steht, wie gewöhnlich bei Lzrzomyza

etwas mehr gesondert und ist relativ stark gebogen. Das

Schlundgerüst ist meistens schwarz, die oberen Anhänge

sind schmal, meistens wenig gebogen. Uber der Sinnesgruppe

des Kopfabschnittes findet sich bisweilen ein Querband von

Wärzchen. Die Warzengürtel sind meistens von mässiger

Breite, aus zahlreichen, meistens wenig an Grösse verschiede-

nen zerstreuten und meistens dreieckigen, braunen Wärzchen

gebildet. Die Vorderstigmen zeigen durchwegs 2 kurze gleich-

grosse Hörner und eine nicht grosse (z. B. 10) Anzahl sitzender

Knospen. Sehr verschieden sind die Hinterstigmen, sie sind

bald mit 3, bald mit zahlreicheren Knospen versehen, die

276 PROF. DR. J. C. H. DE MEIJERE,

Anzahl kann bis auf etwa 10 steigen. Das Hinterende ist

meistens etwas abgestutzt, bzw. abgerundet, meistens nackt,

bisweilen unten neben dem Anus jederseits mit dreieckigem

Lappchen. Papillen meistens deutlich, halbkugelig.

Um Wiederholungen vorzubeugen, sind bei den folgenden

Beschreibungen nur die auffalligen, charakteristischen Merk-

male erwahnt.

Die Puparien finden sich in der Erde, sind meistens langs-

oval, vorn und hinten von gleicher Breite, mit deutlichen

Einschnitten, und meistens von gelber Farbe, bisweilen

dunkler, ins Rotbraune ziehend.

In Nachfolge von ROBINEAU DESVOIDY (Rev. Mag. de

Zoologie (2), HI, 1851, p. 395) und GOUREAU (Ann. Soc.

Ent. France (2), IX, 1851, p. 138) hat auch HENDEL in sei-

nem Prodromus die aus Euphorbia geziichtete Form als die

echte pusilla MG. angenommen. In den Niederlanden ist diese

noch nicht aufgefunden.

ASA Tienes mıt wielk nos pagen Eiintenstiisimien:

“Liriomyza pusilla MG. s. str. Fig. 46.

Uber der Sinnesgruppe kein Warzenband. Vorderstigmen

einhôrnig, das Horn nach vorn gerichtet, von der Seite ge-

sehen ca. 7 Knospen. Hinterstigmen mit ca. 9 Knospen.

Warzengirtel mit dreieckigen braunen Warzchen, welche

zerstreut nicht dicht stehen, je die vorderen, auch bisweilen

die hinteren, etwas grôsser. Gangblasenmine an Euphorbia

amygdaloides L. und esula L.

GOUREAU. Mémoire pour servir a l'histoire des Diptères

dont les larves minent les feuilles des plantes. Ann. Soc.

BatomssBraace (2); 9, ob D seat. IE

Liriomyza amoena MG. Fig. 47, a, 0.

Larve hellgelb oder weisslich, vorn und hinten hellgelb.

Am Kopfabschnitt keine Warzchen vorhanden. Warzengürtel

ziemlich schmal, die vorderen Warzchen in den Giirteln

allmahlich etwas kleiner, die Warzchen spitz dreieckig. Vor-

derstigmen mit ca. Io sitzenden Knospen in einem Bogen.

Hinterstigmen birnformig, mit 2 ungleich grossen Hornern,

das hintere grösser, im ganzen mit ca. 8 Knospen, die hin-

DIE LARVEN DER AGROMYZINEN. 277

terste etwas hakenartig vorspringend. Hinterende abgerundet,

nackt, unten mit kurzen und stumpfen dreieckigen Lappchen.

Blattblasen an Sambucus, öfters mehr als eine Larve in

den Blasen. Verbreitet. Amsterdam, verpuppt 13 Sept., Im.

Juni des folgenden Jahres; verpuppt Mitte Juli, Im. Mitte

Fig. 46. Liriomyza pusilla MG. a Vorder-, 6 Hinterstigma.

Fig. 47 a,b. Liriomyza amoena MG. a Vorder-, 5 Hinterstigma;

c, d Liriomyza pusio MG. c Vorder-, 4 Hinterstigma;

e Liriomyza ononidis DE MEN. Hinterstigma.

August; verpuppt Mitte Sept., Hilversum, Im. Mitte August.

MEIJERE, J. C. H. DE. Uber zusammengesetzte Stigmen

bei Dipterenlarven. Tijdschr. v. Entom. 38, p. 31.

BOUCHÉ, Fr. Beitrage zur Kenntnis der Insektenlarven.

Stettin. Entom. Zeitg. 1847, p. 142.

Liriomyza pusio MG. Fig. 47, c, d.

Obere Anhänge des Schlundgerüstes wenig gebogen, gelb-

lich braun. Am Kopfabschnitt keine Wärzchen vorhanden.

Warzengürtel schmal, die Wärzchen stumpf, dreieckig oder

abgerundet, wenig verdunkelt, äusserst klein, die vorderen

im allgemeinen etwas kleiner. Vorderstigmen klein, kurz oval,

mit ca, 7 sehr kleinen, sitzenden Knospen. Hinterstigmen

oval, mit 4—8 Knospen auf kurzen konischen Fortsätzen.

Hinterende abgerundet, nackt, unten mit kurzen abgerun-

deten Läppchen.

278 PROF. DR. J. C. H. DE MEIJERE,

Gänge im Blatte von Pisum sativum (Amsterdam, Juli,

August; aus überwinterten Puppen die Imago Ende Mai).

MEIJERE, J. C. H. DE. Uber zwei schädliche Cecidomyiden,

Contarinia ribis KIEFF. und fésicola n. sp. und über die Erbse

bewohnende Dipteren. Tijdschr. v. Entom. 54, IQII, p. 190

(als Agromyza scutellata FALL.).

Nach dieser Mitteilung bilden die Excremente eine einzelne

Linie an der einen Seite der Mine. Die gelben Larven haben

das Vermögen zu springen.

*Liriomyza ononidis n.sp. Fig. 47, e.

Uber der Sinnesgruppe ein Warzenquerband. Vorderstigmen

fast einhôrnig. Hinterstigmen mit ca. 8 Knospen. Warzen-

gürtel wie gewöhnlich aus zahlreichen zerstreuten dreieckigen

Warzchen. Obere Anhange des Schlundgeriistes schwarzbraun.

Deutschland, HERING leg., aus Ononis arvensis.

Liriomyza strigata MG. Fig. 48.

Larven relativ schmal, weiss bis gelbweiss, der kleinere

vordere Teil gelb. Am Schlundgeriist ist der vordere Teil

schwarz, die Fortsätze sind braun, viel heller, wenigstens

hinten, der untere wenig gefarbt. Oberer Fortsatz schmal,

Fig. 48. Liriomyza strigata MG. a Vorder-, à, c Hinterstigma,

d Warzengürtel (aus Sonchus), e Hinterende (aus Valeriana).

wenig gebogen. Uber der Sinnesgruppe des Kopfabschnittes

finden sich ausserst kleine, spitze Warzchen. Warzengiirtel

ziemlich breit, stark, die Warzchen ziemlich gross, zerstreut,

breit dreieckig, oft abgerundet, die hinteren Reihen bisweilen

etwas grosser. Vorderstigmen mit 2 gleichen Hörnern, mit

DIE LARVEN DER AGROMYZINEN. ZO

10—12 Knospen. Hinterstigmen konisch vorspringend, mit

2 gleichgrossen Hörnern, länglich, mit ca. to—12 Knospen.

Gänge in den Blattern verschiedener Pflanzen; die Eier

werden nahe dem Blattrande abgelegt; die anfänglich sehr

feinen, namentlich bei Sonchus asper deutlichen Gange ver-

laufen an der Blattunterseite, erreichen zuletzt den Hauptnerv

und zeigen von hier aus mehrere Seitenzweige. Eine Larve

kroch zuletzt erwachsen aus solch einem Seitengang heraus,

eine andere fand ich später wieder im Hauptnerv, nachdem

ich sie auch schon am Ende eines Seitenganges gesehen

hatte. Das Excrement liegt etwas unregelmassig, bisweilen

einige Zeit streifenformig einseitig, dann plotzlich zur anderen

Seite übergehend.

Gänge an Gartenchrysant (Chrysanthemum sp.), verpuppt

14 Juli, Im. 11 Aug.; id. an Chrysanthemum maximum

(Amsterdam), an Carduus crispus, verpuppt Juli; an Sonchus-

Arten, verpuppt ca. 19 August, Im. im Mai des folgenden

Jahres; verpuppt 28 Aug., Im. 18 Sept.; verpuppt ic Juni

(alles Amsterdam), Im. 7 Juli; an Hesperis matronalis, ver-

puppt ca. 10 Juni, Im. 7 Juli (Amsterdam); ebenda an Papaver

somniferum, verpuppt 5 Aug., Im. 15 Mai des folgenden Jahres;

an Valeriana officinalis (Amsterdam); an Taraxacum officinale,

Amsterdam, verpuppt 9 Sept.; an Lampsana communis,

Amsterdam, ca. 3 Sept.; Im., in Warme, Ende Januar des

folgenden Jahres. Die Minen auch an weiteren Pflanzen (man

vergl. meine: Holland. Agromyzinen, p. 124).

Liriomyza hieracii KALT. Fig. 49, @, 6, c.

Larve weiss bis gelbweiss, mit tiefer gelbem vorderen Drittel.

Uber der Sinnesgruppe des Kopfes ein schmales Band kleiner,

brauner Warzchen. Warzengiirtel ziemlich schmal, die Warz-

chen in zahlreichen Reihen, dreieckig, dunkel, die vorderen

Wärzchen in den Gürteln öfters etwas kleiner als in der

hinteren Halfte der Giirtel. Vorderstigmen mit 2 fast gleich-

grossen Hornern, mit ca. 12 sitzenden Knospen. Hinterstigmen

mehr verbreitert, mit ca. 8 Knospen. Hinterende abgerundet,

nackt, unten mit ziemlich deutlichen, dreieckigen Lappchen.

In Blattblasen an Sonchus-Arten (asper, oleraceus), öfters

mehrere (2—3) Larven beisammen: Amsterdam, verpuppt

280 PROF. DR. J. C. H. DE MEIJERE,

Aug., Sept., Im. Juni des folgenden Jahres; bei Zimmerzucht

schon im Februar.

Blattblasen an Sonchus arvensis: Zandvoort, Ende August.

“Blattblase an Hieracium (HERING leg.), nach der Larve

diese Art.

In Blattblasen an Taraxacum officinale: Amsterdam, ver-

puppt Mitte Juni, Im. Mitte Juli.

L. hieractt KALT. subsp. tanaceti DE MEY. Fig. 40, c.

Larve von der typischen Azeraczz nicht bestimmt zu unter-

scheiden, das Warzenband am Kopfabschnitt deutlich.

Fig. 49. a, 6 Liriomyza hieracii KALT. a Vorderstigma, 5 Hinter-

stigma; c subsp. Zanaceti Hinterstigma; d Lir. hieracii aus Trago-

pogon; e Ziriomyza graminicola DE MEI). Hinterstigma.

Gangmine an Tanacetum vulgare: Amsterdam, verpuppt

ca. 20 Juli, Im. im August.

Die Art, welche ich von Dr. HERING aus Tragopogon erhielt,

scheint mir nach Larve und Imago gleichfalls /zeraci zu

Sein (1107249, 7):

Liriomyza graminicola DE MEIJ. Fig. 49, e.

Über der Sinnesgruppe des Kopfes ein schmales Wärzchen-

querband. Vorderstigmen mit 2 fast gleichen Hörnern, mit

ca. 10 Knospen in einem Bogen. Wärzchen kurz dreieckig,

dunkelbraun, zerstreut, im ganzen die hinteren in den Gürteln

etwas grösser. Hinterstigmen mit 2 gleichen Hörnern, mit

mehreren, ca. 8—9, Knospen. Hinterende etwas abgerundet,

unten mit dreieckigen Läppchen.

In Grasblättern minierend: Amsterdam, Anfang October,

DIE LARVEN DER AGROMYZINEN. 281

verpuppt 4 October, Im. bei Zimmerzucht vom 24. Dezember

an, Mitte Januar des folgenden Jahres. — Ein Puparium von

Diemen, August, sieht dieser Art ahnlich, hat aber 12 Knospen

in den Hinterstigmen und die Warzchen sind weniger spitz,

sodass es fraglich erscheint ob es wirklich hierher gehort.

Es könnte auch zu ordona gehören, von welcher Art wir

indessen noch nicht wissen, ob sie in Gras lebt.

Liriomyza equiseti DE MEI. Fig. 50.

Larve cylindrisch blassgelb, vorn und hinten etwas tiefer

gelb, fast 3 mm lang. Mundhaken schwarz, dick, von gleicher

Grosse, je mit 2 Zahnen, welche nicht alternieren; auch das

schwarze Schlundgeriist relativ stark, schwarz, die oberen

Fortsätze mässig gebogen.

Über der Sinnesgruppe des Kopfes keine Wärzchen. Warzen-

gürtel mässig breit, mit zerstreuten, nicht sehr dicht stehenden

Fig. 50: Zirtomyza equiseti DE MEY. a Schlundgerüst, 4 Hinterstigma.

Fig. 51. ZLiriomyza thesit HERING. a Vorder-, è Hinterstigma.

runden Warzchen, welche ziemlich gross und massig braun

gefarbt sind. Vorderstigmen mit relativ langer Filzkammer,

schuppenformig, mit zahlreichen Knospen. Hinterstigmen mit

2 gleichen Hörnern, ziemlich stark konisch vorragend, je mit

ca. 9 Knospen. Hinterende abgestutzt, nackt.

Im Stengel von Equisetum arvense; Haarlem, verpuppt

Anfang August, in der Erde, ins Zimmer 8 Februar des

folgenden Jahres, Im. 2 Marz.

Die Stengelinternodien, bisweilen 3 hinter einander, bis

schwarz verdunkelt und die Rinde gangförmig durchfressen.

Puparien am einen Ende schmaler, braungelb, die Ein-

schnitte massig deutlich, wenig glänzend.

282 PROF. DR. J. C. H. DE MEIJERE,

*Liriomyza thesii HERING. Fig. 51.

Mundhaken schwarz, der grosse mit 2, der kleine mit 1 Zahn.

Am Kopfabschnitt keine Warzchen und kein Stirnfortsatz.

Unpaarer Abschnitt des Schlundgerüstes relativ kurz, die

oberen Fortsätze wenig gebogen, relativ breit. Vorderstigmen

klein, knopfförmig, mit mehreren sitzenden Knospen. Hinter-

stigmen kurz zweihörnig, mit ca. 7 Knospen. Warzengürtel

schmal, aus kleinen zerstreuten, dreieckigen Wärzchen ge-

bildet. Papillen nicht auffällig. Hinterende abgestutzt, nackt.

An Thesium montanum, Gangplatzmine, Schwäbische Jura,

HERING leg.

Nach der Larve zu urteilen schien es mir, dass auch diese

Art zur Zer. pusilla-Gruppe gehörte. Die Zucht hat dies

seitdem bestätigt.

HERING, Minenstudien IV, Ztschr. Morph. Ökol. d. Tiere I,

1924, p. 233.

18, JPEG MIE BS INOS OEM ein dien IslimiGirs HS men

Liriomyza leguminosarum DE Meij. Fig. 52.

Larven glanzend gelb. Uber der Sinnesgruppe des Kopfes

nur in der Mitte und nur relativ wenige Warzchen. Vorder-

stigmen ca. 10 Knospen. Hinterstigmen mit 3 relativ langen,

schmalen Knospen.

An Colutea arborescens, Blattgange: Amsterdam, verpuppt

Fig. 52. Liriomyza leguminosarum DE Meij. a Vorder-, è Hinterstigma,

c Warzengirtel (aus Colutea), 4 Hinterstigma (aus Vicia cracca).

22 Juni, Im. 20 Juli; verpuppt 22 Juni, Im. 20 Mai des folgen-

den Jahres; verpuppt 7 Aug., Im. Mitte Mai des folgenden

Jahres; Larve 20 Aug.

DIE LARVEN DER AGROMYZINEN. 283

An Vicia cracca: Leimuiden, verpuppt 17 Aug. (Puparium

gelb), Im. 25 Mai des folgenden Jahres; Kortenhoef, Aug.;

Linschoten, 17 Juni.

An Vicia faba: Haarlem, verpuppt 25 August; Amsterdam,

August; Leimuiden, verpuppt 25 Juni; Amsterdam, Mitte Juli.

An Medicago sativa: Putten (G.), verpuppt 20 Sept.

An Lathyrus pratensis: Linschoten, verpuppt ca. 18 Juni,

Larve gelb, verpuppt ca. 26 August.

An Lathyrus odoratus: Amsterdam, Ende Aug., gelbe Larve.

An Pisum sativum: Amsterdam, Mitte Juni, auch verpuppt

ca. 20 Juli. Die Larven zeigten iiber der Sinnesgruppe des

Kopfes fast keine Warzchen, die Hinterstigmen hatten meistens

3 Knospen, doch zeigte sich in 2 Fällen eine 4'* Knospe je

an einem der Hinterstigmen.

Diese meine in Leguminosen lebende Art ist vielleicht

identisch mit der Liriomyza aus Trifolium, welche in 1879

von BURGESS als Oscinis trifolii beschrieben wurde, später

als ,,Agvomyza” erkannt wurde und in neueren amerikanischen

Arbeiten als eine der Synonyme von pusilla MG. betrachtet

wird. Auch wenn dem so wäre, so ist doch der Name ¢rzfolzz

dafür nicht anwendbar, weil KALTENBACH schon früher eine

Agromyza trifolii aufgeführt hat (Pflanzenfeinde aus der Klasse

der Insekten 1874, p. 129). Wohl bezieht sich KALTENBACHS

Beschreibung auf wenig mehr als Larvenfarbe und Mine,

aber es ist doch kaum zweifelhaft, dass er die jetzt als

Domomyza nana MEIG. bezeichnete Art vor sich hatte. Als

Synonym dazu ist demnach #2fo/ii KALT. zu betrachten, wie

es auch schon HENDEL im Prodromus angibt.

Liriomyza fasciola MG. Fig. 53, a--e.

Uber der Sinnesgruppe des Kopfes keine Warzchen. In

den Giirteln die Warzen ziemlich gross. Vorderstigmen mit

ca. 14 Knospen. Hinterstigmen mit 3 relativ kurzen, gleich-

grossen Knospen.

Blattgange an Valeriana officinalis: Leimuiden, verpuppt

Ende Aug., Im. Ende Mai des folgenden Jahres; Linschoten,

verpuppt 4 Juni.

Liriomyza fasciola MG. subsp. eupatorii KALT. Fig. 53, f, 2, A.

Uber der Sinnesgruppe des Kopfes ein breites Querband

284 | PROF. DR. J. C. H. DE MEIJERE,

schwarzer spitzer Warzchen. Vorderstigmen mit ca. 8 Knospen.

Hinterstigmen mit 3 Knospen, die oberen kurz, die untere

langer, etwas hakenforinig.

An Eupatorium cannabinum, Larve gelb; Winterswik,

Mitte Juni, Oldenzaal, Juli; Bussum, verpuppt 30 Juli, Im.

ca. 20 Aug.; Castricum, Anfang Aug., Im. 21 Aug.

| Lui

Fig. 53, a—e. Liriomyza fasciola MG. a Warzengürtel, 5 Schlundgerüst,

c Vorder-, d, e Hinterstigmen; /—Z subsp. eupatorü, f Vorder-,

g Hinterstigma, 4 Warzengürtel, ‘—£ subsp. bellidis, î Vorder-,

j Hinterstigma, # Warzengurtel.

Blattgange an Galeopsis tetrahit, Larve Juni, Im. Anfang

Juli (Hilversum); Bussum, verpuppt ca. 10 Sept., Im. Ende

Mai des folgenden Jahres.

Nach HERING auch an Cannabis sativa (Deutsch. Ent.

Ztschr. 1921, p. 145; Ztschr. Morph. u. Okol. d. Tiere II,

1924, p. 237).

Liriomyza fasciola MG. subsp. bellidis KALT. Fig. 53, z, 7, &.

An Bellis perennis, Blattgange. Larven gelblich. Uber der

Sinnesgruppe des Kopfes breites Querband von schwarzen,

spitzen Wärzchen. Vorderstigmen mit ca. 10 Knospen, Hin-

terstigmen mit 3 mässig grossen Knospen.

DIE LARVEN DER AGROMYZINEN. 285

An Bellis perennis, Blattgänge, Amsterdam, 4 Aug.; ver-

puppt 15 Sept., Im. 6 Mai des folgenden Jahres.

Auch HERING fand die fasciola-Mine an Bellis und züchtete

die Imago (Deutsch. Ent. Ztschr. 1921, p. 144).

Von Dr. HERING erhielt ich noch ein paar Liriomyzen,

welche er aus Thalictrum flavum, bzw. Veronica hederaefolia

gezüchtet hatte. Larven lagen in diesen Fallen nicht vor,

nach den Imagines kônnten es Zer. fasciola sein. Die aus

Thalictrum bringt auch HERING nach der Mine zu /asczola

(Minenstudien II, Deutsch. Ent. Ztschr. 1923, p. 203).

Die Mine von Lzr. fasciola MG. ist eine Gangmine mit

zweireihigen Excrementen, je nach der Form dieser Art bzw.

der Pflanze ist der Anfang durchschnittlich etwas verschieden.

Mit sehr schonem Spiralplatz beginnend findet man sie öfters

an Eupatorium cannabinum, bisweilen aber, namentlich wenn

der Gang in einem Blattzipfel liegt, ist alles mehr auf ein-

ander gedrängt und tritt der Anfangsteil nicht besonders

hervor. Weniger schon sind die Spiralplatze bei Galeopsis,

oft viel unregelmassiger; in Valeriana biegt sich diese Region

unregelmässig hin und her, an Bellis perennis ist dies entweder

auch der Fall oder der Gang verlauft mehr oder weniger

geschlangelt durch das Blattchen. Eine solche einfachere

Gangmine an Solanum tuberosum soll nach HENDEL auch

von dieser Art herriihren. Die Minen an Bellis perennis

werden auch von BRISCHKE (Danzig’s Minierer, p. 260 (als

strigata, das braune, im Blatte verbleibende Puparium abnor-

mes Verhalten oder vielleicht von Dzsygomyza bellidis??) und

neuerdings von HERING (Deutsch. Entom. Ztschr. 1921, p. 144)

erwahnt. Mit Spiralplatz beginnende Minen dieser Art fand

letzterer auch an Cannabis sativa L. (l.c. p. 145, als spec.

biol. eupatorit KALT., als welche HENDEL diese Minenform

bezeichnet hat). BRISCHKE’s Angabe (p. 277) über Agr.

„sirigata” bei Cannabis gigantea, wobei wieder die braunen

Tonnchen zwischen den Blatthäuten liegen sollen, bedarf

naherer Bestatigung.

Liriomyza artemisicola DE MEI. Fig. 54.

Larve gelb, über der Sinnesgruppe des Kopfes eine breite

Binde schwarzer, spitzer Warzchen. In den Giirteln die Warzen

286 PROF. DR. J. C. H. DE MEIJERE,

breit dreieckig, wenig an Grôsse verschieden. Vorderstigmen

kurz zweihornig, mit ca. 6 sitzenden Knospen. Hinterstigmen

mit 3 langen schmalen Knospen. Hinterende abgerundet,

unten mit dreieckigen Lappchen, nackt, auch die Analgegend.

Fig. 54. Lirtomyza artemisicola DE MEI. a Vorder-, 5 Hinterstigma,

c Warzengürtel.

Fig. 55. a Ziriomyza der pusilla-Gruppe aus Achillea millefolium,

b Liriomyza der pusilla-Gruppe(?) aus Lamium.

Gänge an Artemisia vulgaris: Amsterdam, verpuppt ca.

3 Aug., Im. 24 Aug ; verpuppt ca. 26 Juni, Im. 20—30 Juli.

Die Gange sind bei dieser Art meistens auf einen Blatt-

zipfel beschrankt und verlaufen ohne besonders erkennbaren

Anfangsteil gewohnlich beiderseits langs dessen Rand.

*Liriomyza ptarmicae n. sp.

Larve: Hinterstigmen mit 3 Knospen. Das Vorderende

fehlt dem einzigen Exemplar.

Aus Achillea ptarmica, Deutschland, HERING leg.

Larven, welche wohl gleichfalls zu dieser Gruppe gehoren,

sind mir bekannt aus Aster tripolium, Achillea millefolium,

Galium sp., alles aus den Niederlanden, die Larven alle mit

3-knospigen Hinterstigmen. In meinem Verzeichnis der hollan-

dischen Agromyzinen wurden diese Formen auf p. 129— 130

aufgeführt. Ob diejenige aus Ach. millefolium (Fig. 55a) mit der

von HERING aus Ach. ptarmica identisch wäre, kann ich nicht

sicher angeben, Aus Aster amellus gibt BRISCHKE eine anfangs

spiralig um sich selbst gewundene Mine an, welche er ,, Agro-

DIE LARVEN DER AGROMYZINEN, 287

myza strigata” zuschreibt, nach meiner Nomenclatur wohl =

Lir. fasciola subsp. eupatorit; vielleicht gehört auch die aus

Aster tripolium zu dieser Art.

Ausserdem ist von mir ebenda noch eine Larve aus La-

mium (wahrscheinlich album) aufgefiihrt, welche mir auch zur

Lir pusilla-Gruppe zuzugehören schien, aber mehrknospige

Hinterstigmen zeigte. Das Schlundgeriist ist schwarz, die

oberen Anhänge sind mässig schmal, dunkelbraun. Uber der

Sinnesgruppe findet sich am Kopfe ein Querband schwarzer

Warzchen. Die Vorderstigmen sind schuppenformig, mit

mehreren Knospen in einer Reihe, die Hinterstigmen zeigen

11—12 Knospen (Fig. 554), das Hinterende ist abgestutzt,

nackt. Diese Larve fand ich zu Bussum, 21 Sept. 1919. Mund-

haken schwarz, mit je 2 starken Zahnen, diese alternierend.

Wahrscheinlich war es Zer. strigata.

Über die Larve von „Agromyza pusilla MG.’ liegt eine

amerikanische Abhandlung vor von WEBSTER und PARKS:

The serpentine leaf-miner, Journ. Agric. Research, Dept. Agr.

Washington. Vol. I, 1913, p. 59—87. Es handelt sich darin

hauptsächlich um die in alfalfa (Medicago sativa) lebende

Form, die anderen, aus vielen anderen Pflanzen gezogenen

Formen werden als zu einer und derselben stark variabelen

Spezies gehörig betrachtet. Die auf p. 68 gegebenen Angaben

über die Larve stimmen mit dem allgemeinen Charakter der

Larven der pusilla-Gruppe, auch die Gestalt von Mundhaken

und Schlundgeriist nach Fig. 7. Von den Hinterstigmen

heisst es nur: ,,Anal spiracles large, porrect, extending beyond

end of cauda’’, es ist demnach nicht zu entscheiden, ob diese

Stigmen 3- oder mehrknospig sind. Es ist somit auch nicht

sicher, wie sich dies bei der Form Agromyza trifolii BURGESS

verhalt, welche in Trifolium repens leben soll. Ebenso unsicher

bleibt deswegen, ob diese amerikanische Form mit meiner

aus mehreren Leguminosen gezüchteten Art: Zer. legumino-

sarum identisch ist.

Nach den p. 63 gegebenen Verzeichnissen von Wirtpflanzen

von Agr. pusilla s.1. kommen Minen derselben auch an den

folgenden Pflanzen vor: in Europa: Spiraea ulmaria, Sola-

num tuberosum, Hyoscyamus niger, Stachys sylvatica, Cam-

panula trachelium, in America an Brassica oleracea, napus

288 PROF. DR. J. C. H. DE MEIJERE,

und rapa, Nasturtium, Raphanus, Spinacia oleracea, Citrullus

vulgaris, Beta vulgaris, Capsicum, Trigonella foenum-graecum,

Melitotus officinalis. Vigna unguiculata, Gossypium barba-

dense, Nicotiana sp., Sisymbrium officinale, Arabis laevigata,

Plantago sp., Malva rotundifolia. Die schon identifizierten

Formen habe ich hierbei weggelassen, desgleichen Agr.

orbona, angeblich aus Ononis-Arten, als besondere Art,

ebensowie Agr. variegata MG. aus Colutea arborescens. Eigen-

tümlich sind die Angaben über befallene Cruciferen, von

welchen in Europa noch keine bekannt zu sein scheint; es

liegt hier wohl eine auf Amerika beschränkte Art vor. Die

Arbeit enthalt auch manche biologische Notizen über die

alfalfa-Fliege. Die Mitteilungen von MAC GREGOR über Agro-

myza scutellata auf Baumwolle (Journ. economic. entom. 7,

p. 447—454) beziehen sich vielleicht auch auf puszlla.

Dass die Imagines aller dieser Formen der ?zszlla-Gruppe

einander sehr ahnlich sind, habe ich schon in meinem Ver-

zeichnis der hollandischen Agromyzinen, Tijdschr. v. Entom.

67, 1924, p. 140—142, betont und die wenig bedeutenden

Unterschiede z. T. angegeben. Es kommt hier noch hinzu,

dass auch im männlichen Copulationsapparat, wenn über-

haupt, nur geringe Unterschiede zu finden sind. Der Penis,

der bei dem einander auch oft ähnlichen Phytomyzen ôfters

sehr gute Unterscheidungsmerkmale ergiebt, ist in der puszlla-

Gruppe von einheitlichen Bau, und von relativ einfacher

Bildung. Obgleich das Bild nicht immer ganz ahnlich aus-

sieht, scheint mir dies Organ hier doch zur Charakteristik

der Formen nicht geeignet. Als allgemeines Schema gebe

ich hier die Abbildung des Penis einer Zer. pusio aus Pisum

sativum (Fig. 56). Der Peniskanal zeigt nahe dem unteren

Ende eine Erweiterung, dicht dariiber findet sich eine fliigel-

formige Verbreiterung, und am Ende des Penis eine kolben-

formige Verbreiterung. Vielleicht wiirden bei genauerer Unter-

suchung mehrerer Exemplare der verschiedenen Formen

constante kleine Differenzen auffindbar sein, aber weil ich von

mehreren Formen nur einzelne Stiicke untersuchen konnte,

kann ich augenblicklich nur angeben, dass ich auffallige

Verschiedenheiten nicht auffand.

Auch die beiden kurz stabförmigen Anhange am Körper-

DIE LARVEN DER AGROMYZINEN. 289

ende, welche ich als die Cerci betrachte, zeigen kaum Diffe-

renzen. Dann bleiben die ventral etwas mehr nach vorn

liegenden Anhänge übrig, welche ich als ,,Styli” anführen

Wal =

DOE im

Fig. 56. Penis der fusi/la-Gruppe (von Zir. pusio).

Fig. 57. „Styli” einer Anzahl Formen der Zzriomyza pusilla-Gruppe.

a pusilla, b amoena, c pusio, d ononidis, e strigata, f hieracti (aus

Hieracium), g id. aus Sonchus, 4 id, aus Taraxacum, z aus

Tragopogon, 7 fasciola, k subsp. bellidis, ! subsp. eupatoriz,

m artemisicola, n. 0 leguminosarum, p plarmicae.

Fig. 58. Styli anderer Liriomyzen. a impatientis, b virgo, c orbona.

möchte, obgleich der vergleichend-morphologische Wert noch

nicht ganz sicher festgestellt ist. Auch diese Anhänge sind

bei mehreren Formen gleichartig, bisweilen von etwas ab-

weichender Bildung, wobei aber zu beachten ist, dass öfters

290 PROF. DR. J. C. H. DE MEIJERE,

nur einzelne Stiicke untersucht werden konnten, sodass nicht

feststeht ob es sich um constante Unterschiede handelt.

Jedenfalls zeigen diese Organe bei den nicht zu pusilla s.1.

gehörigen Liriomyzen bei weitem grössere Differenzen als bei

den pusilla-Formen unter einander. Es geht hieraus deutlich

hervor, dass die Artdifferenz hier noch kaum die Imagines

berübrt, aber bei den Larven weit besser zur Äusserung

gelangt ist. Obgleich ich im allgemeinen dazu neige, die

grösseren systematischen Kategorien in erster Linie auf die

imaginalen Merkmale zu gründen, so erachte ich es hier,

wo es Artrechte gilt, doch mehr dem tatsächlichen Verhältnis

entsprechend wenn man die als Larve und in der Biologie

verschiedenen Formen als besondere Arten betrachtet, als

wenn man alles wegen der Ähnlichkeit der Imagines zusam-

menfasst. Wer hieran den Vorzug geben möchte, kann einfach

eine trinäre Nomenclatur benutzen. Dass einzelne gefangene

Tiere schwer bestimmbar werden, darf nicht zu schwer wiegen

und ist auch in anderen Gruppen, so bei Cecidomyiden,

Aphiden u.s.w. der Fall. Wie bei den Gallenbildnern wird

man auch bei den Agromyzinen dazu streben, auch die

Futterpflanzen, Minen und Larven bei der Bestimmung in

Betracht zu ziehen.

Ich gebe hier einige Abbildungen von den ,,Styli” wie

ich sie bei mehreren der obigen Arten fand (Fig. 57); nicht

alle Einzelheiten dürften indessen als constant anzunehmen

sein. Man darf hier auch nicht vergessen, dass bei geringer

Veränderung der Lage gleich ein anderes Bild auftreten kann.

Es geht aus den Abbildungen hervor, dass der Bauplan im

allgemeinen derselbe ist: von unten gesehen, wie sie sich

bei ventraler Ansicht der Abdomenspitze zeigen, bandförmig

mit einem dicht vor der Spitze liegenden zahnartigen Vor-

sprung. Vergleicht man hiermit die Fig. 58, welche die ,,Styli”

einiger anderen Liriomyzen enthält, dann sieht alles ganz

anders aus, namentlich bei Zer. zmpatientis, wo der rechte

Anhang in der Figur mit den zahlreichen schwarzen Dornen

den Stylus repräsentiert, während auch der Genitalring einige

solche Dornen besitzt. Bei Zer. flaveola fehlt der Stylus ganz.

Es wurden oben noch 3 Formen dieser Gruppe hinzu-

gefügt, welche bis jetzt in Holland noch nicht aufgefunden

DIE LARVEN DER AGROMYZINEN, 291

wurden, nämlich: Zer. ononidis DE MEIJ., die typische pusilla

MG. aus Euphorbia, und Zer. Plarmicae DE MEIJ. In derselben

Weise kurz charakterisiert wie die in meinen ,,Hollandischen

Agromyzinen” aufgeführten sind diese wie folgt:

*Liriomyza pusilla MG. Kleine Form. Kopf bleicher als ge-

wohnlich, Augen relativ klein. Orbitalborsten 1 + 3; Brust-

seiten fast ganz hell, Mesothorax unten mit kleinem, dunklem

Strichelchen. Thorax grauschwarz, wenig glanzend, relativ

stark bestäubt. Beine gelb, nur das Ende der Tarsen etwas

verdunkelt. — Bei allen 4 mir vorliegenden Stiicken, welche

Dr. HERING aus Euphorbia esula ziichtete, fehlt beiderseits

die hintere Querader.

*Liriomyza ononidis DE Mey. Der puszo ähnlich. Antennen

dunkel, Orbitalborsten 1 + 2 (bisweilen 3). Brustseiten gross-

tenteils gelb. Acrostichalborsten unregelmässig zweireihig.

Schienen und Tarsen ganz schwarz, die vorderen Schenkel

oben verdunkelt, namentlich vor der Spitze, die hintersten

nur an der äussersten Spitze gelb. Wegen der relativ dunklen

Fühler konnte man in HENDELs Tabelle auf Nr. 20 gelangen.

Mikii weicht indessen durch grössere Anzahl von Acrostichal-

harchen ab, auch durch schwarze Taster, pectoralis durch

die schwarzbraune Stirnstrieme.

*Liriomyza ptarmicae DE MEY. Orbitalborsten 2 + 2 (biswei-

len 3); Brustseiten sehr hell; obere Hälfte fast ganz gelb;

Acrostichalborsten vierreihig.

*Liriomyza variegata MG. Fig. 59.

Mundhaken schwarz, mit je 2 Zahnen, welche alternieren.

Schlundgeriist schwarz, obere Fortsätze schmal, der untere

sehr schmal, halb so lang. Warzengiirtel schmal, aus wenigen

Reihen gebildet, hier und da Quergruppen bildend, die hintere

Reihe auffallig kleiner, auch die Wärzchen der vorderen

Reihen sind im ganzen etwas kleiner, der 10! Gürtel an der

Seite gut entwickelt, alle Warzchen hier ungefahr gleich

gross. Die Gürtel sind breiter als bei zmpatientis und zeigen |

in den Warzchen geringere Grössendifferenz. Vorderstigmen

klein, oval, fast gleichhörnig, mit mehreren sitzenden Knos-

pen. Hinterstigmen mit 3 Knospen, die untere am grossten.

292 PROF. DR. J. C. H. DE MEIJERE,

Hinterende abgerundet, nackt, unten mit kurz dreieckigen

Lappchen.

Gangblasenmine an Astragalus glyciphyllos (HENDEL leg.).

BOUCHE, FR. Beitrage zur Kenntnis der Insektenlarven.

Stettin. Ent. Zeitg. 1847, p. 143. — Larve gelblich weiss.

Liriomyza virgo ZETT. Fig. 60.

Mundhaken schwarz, je mit 2 Zähnen, welche alternieren,

die hinteren Zähne etwas kleiner. Schlundgerüst schwarz,

auch die oberen Fortsätze, welche relativ lang und wenig

gebogen sind. Über der Sinnesgruppe kein Wärzchenband.

Gürtel nicht breit, aus zahlreichen dreieckigen, wenig spitzen,

zerstreuten braunen Wärzchen gebildet, je die vorderen und

hinteren meistens etwas kleiner. Vorderstigmen kurz zwei-

hornig, mit ca. 11 Knospen in ziemlich unregelmässiger

Fig. 59. Lirtomyza variegata MG. Hinterstigma.

Fig. 60. Liriomyza virgo ZETT. a Vorderstigma, Hinterende,

c Hinterstigma.

Anordnung. Hinterstigmen relativ sehr gross, mit 2 gleichen

Hôrnern, langgestreckt, auf kurzen, breiten Tragern, die

Knospen zahlreich (mehr als 40), auf kurzen Fortsätzen der

Filzkammer ôfters radienweise zusammengefasst. Hinterende

abgestutzt, nackt, unten mit kleinen dreieckigen Lappchen.

Im Stengel von Equisetum palustre L. (Deutschland,

HERING leg.).

DIE LARVEN DER AGROMYZINEN. 293

“Liriomyza urophorina Mix.

Über die Larve dieser Art besitzen wir einen Aufsatz von

Jos. Mik: Uber eine neue Agromyza, deren Larven in den

Blütenknospen von Lilium Martagon leben. Wien. Ent. Zeitg.

XIII, 1894, p. 284—290, welcher zu dem Besten gehört, was

über Agromyzinenlarven geschrieben worden ist. Auch die

auf Larve und Puparium sich beziehenden Abbildungen sind

recht schòn. Es geht daraus hervor, dass die Mundhaken

(„Kiefer”) aus einem zweizähnigen Stück bestehen, ob hier

2 solche Gebilde gemeint sind, ist nicht ganz deutlich. Das

Schlundgeriist ist schwarz; ein Warzenband iiber der Sinnes-

gruppe scheint nicht vorhanden. Die Vorderstigmen sind

knopfformig, mit 13 sitzenden Knospen, die Hinterstigmen

zeigen einen Bogen von 17— 18 gleichfalls sitzenden Knospen.

Am Körperende zeigen sich im Profile zwei seitliche grössere

und zwei kleinere, unten stehende, genäherte Fleischzapfen,

von denen erstere an der Spitze ein von Chitinkörnchen

umwalltes Griibchen tragen, welche MIK fiir Saugapparate

halt und der Larve beim Springen dienen sollen. Diese

Fahigkeit, welche hier von MIK besonders erwähnt wird,

habe ich auch bei anderen Arten, so sehr deutlich bei Lzr.

hieracii, Lir. strigata und bei Lir. pusio beobachtet. Die

Farbe ist mais- bis honiggelb. Die Warzengiirtel sind offen-

bar relativ schmal und aus zerstreuten dreieckigen Warzchen

gebildet.

Das Puparium ist rostgelb oder hell rostbraun, mit scharfer

Segmentierung, von walzenförmiger Gestalt. Die Larven leben

in den Blütenknospen von Lilium Martagon; die Verpuppung

findet in der Erde statt.

(Fortsetzung folgt).

ACARI.

Acarus confervae Schrk, XCIII.

—— siro XXVIII.

Cepheus coriaceus Koch XCHI.

Ensliniella Vitzth. XC.

Eremaeus confervae Schrk.

—— lacustris Mich. XCIV.

Gamasus LXXXVI.

—— fossorius LXXXVII.

Hydrozetes confervae XCV, XCVIII.

—— lacustris Mich. XCV.

—— speciosus Piers. XCIII, XCV,

Ixodes XXVIII. [XCVIII.

Notaspis confervae XCV.

—— lacustris XCIII,

—— speciosus Piers. XCV, XCVIII.

Oppia confervae XCIII.

Parasitus LXXXVII.

— setosus Oudms. Voigt LXXXVI,

[ELXXX VII.

—— verspillonum Oudms. LXXXVI.

Pteronyssus Rob. XCI, XCII,

—— besselingi Oudms. XCII, XCIII.

obscurus Berl. XCI, XCII,

—— parinus Koch XCT

—— picinus Koch XCI, XCIII.

—— puffini Buchh. XCII

--— truncatus Trt. XCI, XCII.

Pediculoides ventricosus Newp.

[LXXX VII.

XCIV.

Riemia LXXXIX, XC.

—— hesperidum Oudms. XC.

Tenuipalpus cuneatus Can. Fanz.

Tyroglyphus XC. [LXXX VII.

Xenillus speciosus Piers. XCIV.

AGNATHA.

Cloeon XXVII.

Ephemera XXVII.

COLEOPTERA.

Anaspis LXXXI,

Anthrenus XXXIV, LVII.

—-- pimpinellae F. XXXIV.

Aphanarthrum LXXVIII, LXXIX.

Aphodius LXXX.

Atheta canariensis LXXIX,

Atomaria linearis Steph. XXXVI.

Attalus LXXXI.

Bembidium LXXXI.

Blaps gages LXXXI.

Bledius II.

— — furcatus Ol. II.

—— —— ab. skrimshiri Curt. II.

Brachycerus XXXIV, XLIII.

—— undatus F. XXXIV.

Brachyderes LXXXII.

Bruchus pallidicornis Boh. XLIX.

Carabus coarctatus Brullé LXXXIII.

Claviger XXVIIL.

Cleonus LXXXII.

Creophilus maxillosus XXVIII.

Dacne IV.

Dermestes LVII.

Dytiscus marginalis L. XLIX.

Geotrupes LXXX. —

mutator Mrsh. VIII, IX.

—— stercorarius L. VIII.

—-— —— var. foveatus VIII.

-—— spiniger Mrsh, VIII.

sylvaticus Panz. VIII, LXXXVI,

Helophorus II. [LXXXVII.

aquaticus L. ab. milleri Kuw. III.

—— arcuatus Muls. III.

—— —— Rey II

—— asperatus Rey III.

—-— championi Sharp III.

-—— crenatus Rey III.

—— croaticus Kuw. III.

— — dorsalis Marsh, III.

—— —— Muls, III.

—— —— Rye III

—-— erichsoni Bach III.

—t— fulgidicollis Motsch. II.

—— griseus Hrbst, III.

— — illustris Sharp III.

—— minutus F. III.

—— mulsanti Rye III.

—— quadrisignatus Bach III.

—— semifulgens Rey II.

— viridicollis Rye III.

lele canariensis LXXVIII.

Lamprinus haematopterus Kr. II.

Lampyris XXVIII.

Laparocerus LXXX.

Larinus XXXIV.

Lochmaea suturalis Thoms. XXXV.

Melasoma populi LXX.

Mesites fusiformis Woll. LXXIX.

Mesoxenus morizianus Woll. LXXIX.

Mycetophagus IV.

Myrmedonia IT.

—— plicata Er. Il.

Necrophorus vespillo LXXXVI.

Ootoma LXXX.

Pheropsophus hispanus De}:

[LXXXIII,

Phytobius comari Hrbst. XXXIV.

Pimelia LXXX, LXXXII.

—— ascendens LXXX.

Pristonychus LXXXI.

Ptenidium LXXXIII. |

Sitona griseus F. XXXV.

SS Si var, eressorius E. XXXV.

Staphilinus caesareus XXVIII.

Stenalia LXXX.

Tachyporus hypnorum F. II, II.

Tapinoma Il.

—— erraticum Latr. II.

Tenebrio crotchi LXXIX.

Thanasimus paivae LXXIX.

CORRODENTIA.

Clothilla inquilina IV.

CRUSTACEA.

Astacus XXVII.

Cancer XX VII.

Carcinus XX VII.

Crangon XXVII.

Homarus XX VII.

Pagurus XXVI.

DIPTERA.

Agromyza 200, 201 203, 204, 208,

(209214221, 224 627, 283:

——- albitarsis Mg. V, 202, 215,

[216227

—— anthracina Mg. 215, 217.

—— atra Mg. VI.

—— brunnicosa 221.

-—— carbonaria Zett. 260.

—— cunctans Mg. 211.

—— euphorbiae Kieff. 211,

—— flaviceps Fall. 219.

—— flavipennis Hend. 220.

—— ferruginosa v.d. W. 217.

— — graminis Kalt. VI, 269.

—— heringi de Meij. 220.

Agromyza humuli Her. 219, 222.

—— igniceps Hend. 219, 223.

—— johannae de Meij. 208, 223.

—— kiefferi Tav, 210.

—— lantanae Frogg. 253.

—— lateralis Macq. VI.

—— laterella Zett. 267.

—— de-meijerei Hend. V, 22

—— nigripes Mg. LXXII, 20

(215) 226,23

—— phaseoli Coq. VII.

—— phragmitidis Hend. 215, 228.

—— pruinosa Coq. 260, 261.

—— pruni Gross. 260.

—-— pulicaria Mg. 210.

—— pygmaea VI.

—-— reptans Fall. 204, 215, 217, 228.

—— rufipes Mg. 230.

—— salicina Hend. 215, 231, 234.

— — schineri Gir. 210.

— — scutellata 278, 288.

—— simplex Löw VII.

—— spiraea Kalt. V, 203, 215, 231.

—— strigata 285, 286.

——- tiliae Coud. 248.

—— trifolii Burg. 283, 287.

—— Sp. 233, 234, 235.

—— sp. aff. morosa Mg. 267.

Anthomyia pluvialis L. LXXII,

Borborus equinus Fall. LXXII,

[LX XII

—— uncinatus Duda LXXII,

Calliphora 204,

Cerodonta denticornis Panz. VI.

Chilosia intonsa Low LXXII.

—— vernalis Fall. LXXII.

Chortophila aestiva Mg. LXXII.

—-— cilicrura Rond. LXXII.

—— cinerella Fall. LXXII.

—— dissecta Mg. LXXI, LXXII.

—— intersecta Mg. LXXII.

—— octoguttata Zett. LXXII.

Clasiopa obscurella Fall. LXXII.

Ditaenia cinerella Fall. LXXII.

—— grisescens Mg. LXXII.

Dizygomyza Hend, 202, 204, 209, 253.

—— approximata Hend. 254.

—— artemisiae Kalt. 203, 255.

—— atra Mg. 207, 253—255, 265,

—— bellidis Kalt. 205, 207, 254,

[257, 285.

—— bimaculata Mg. 258.

— e Carbonanias Zei. Vilengo, 254,

[259, 261.

—— flavifrons Mg. V, 261.

— — hilarella Zett. 262.

—— labiatarum Hend. 253, 263.

296

Dizygomyza lamii Kalt. 264.

—— lateralis Macq. VI, 265.

—-- morio Mg. 266.

—— morosa Mg, 202, 253, 254, 266.

—— posticata Mg. 268.

—— pygmaea Me. 207, 253, 266, 269.

—— verbasci Bché. 270.

Domomyza 200, 201, 208, 215, 234,

[235, 271.

—— ambigua Fall. 208, 236, 238.

—— frontella Rond. 237.

—— mobilis Mg. VI, 208, 238.

—-— nana Mg. LXXII, 208, 236,

[238, 283.

—— niveipennis Zett. 239.

—— trifolii Kalt. 283.

- Sp. 240.

Drosophila 201.

—— fenestrarum Fall. LXXII.

—-- funebris F. LXXIII.

Enicita annulipes Mg, LXXII.

Fannia canicularis L. LXXII.

Haematobia stimulans Mg. LXXII.

Hebecnema umbratica Mg. LXXI,

Hydrellia 208. (LXXII.

—— griseola Fall. LXXII.

—— ranunculi Hal, LXXII,

Hydromyza livens Fall. LXXII.

Hydrophoria divisa Mg. LXXII.

Hylemyia fugax Mg. XLII, LXXII,

—— lasciva Zett. LXXII.

—— nigrescens Meade XLII.

—— pullula Zett. LXXII.

Limosina crassimana Hal. LXXIII.

— — humida Hal. LXXII, LXXIII.

Liriomyza 209, 275, 283.

—— amoena Mg. V, 275, 276.

—— artemisicola de Meij, 285.

—— fasciola Mg. 283, 285.

—— —— —— subsp. bellidis Kalt.

[284.

—— —— —— —— eupatorii Kalt.

[274, 283, 285.

=a COS Al eo ieee 200

—— graminicola de Meij. 280.

—— hieracii Kalt. 279 280,293.

—— —— —— subsp. tanaceti

[de Meij. 280.

—— impatientis Bri. 271, 272, 290,

[291.

— — leguminosarum de Meij. V,

[282, 287.

—— ononidis de Meij. 278, 290, 291.

—— orbona Mg. LXXII, 273, 281.

— — ornata Mg, LXXI, LXXII, 273.

—— pectoralis 291.

—— ptarmicae de Meij. 286, 290, 201. :

—— puella Mg. 274.

Liriomyza pusilla MG. 273—276, 282,

[283, 287, 288, 290, 291.

—— pusio Mg. V, 275, 291, 293.

—— strigata Mg. V, 278, 287, 293.

— — thesii Her. 281.

—— urophorina Mik 292.

—— variegata Mg. 291.

— — virgo Zett. 255, 271, 202.

Lonchoptera furcata Fall. LXXII.

—— lutea Panz. LXXII.

Lyperosia irritans L. LXXII.

Mayetiola LXXII.

Melanagromyza 201, 203, 204, 200,

[241, 248.

- aeneiventris Fall. 205, 209,

[241, 244.

—— dolichostigma de Meï. 248.

—-- gibsoni Mall. 243.

—— lappae Loew 205, 209, 241I— 243.

—— phaseoli Coq. VII, 243, 248.

—— ricini de Meij. 205, 248.

—— sarothamni Hend. 210.

—— schineri Gir, 210, 245.

—— simplex Loew VII, 245.

— — simplicoides Hend. VI, 209, 210,

[241, 245, 246, 248.

—— sojae Zehntn. VII, 248.

—— theae Big. VII.

—-— weberi de Meij. 248.

Muscina hortorum Fall. LXXII.

Mydaea duplicata Mg. LXXII,

Myopina reflexa KR. D. LXXI, LXXII.

Myospila meditabunda F. LXXII

Napomyza 210.

—— glechomae Kalt. LXXII.

— — lateralis Fall. V.

—— xylostei Kalt. 200, 207, 210.

Ophiomyia Braschn. 201, 203, 209,

[241, 248.

—— curvipalpis Zett. 199, 209, 248,

—--- lantanae Frogg. 253. [249.

—— melandryi de Meij. 209, 249.

—— pinguis Fall. V, 209, 249.

—— theae Big. VII.

—-— sp. 252.

Pegomyia hyoscyami Panz. LXXII.

Pericoma XXVII.

Philygria obtecta Beck. LXXI, LX XII.

Phora 206. i

Phrosia albilabris Fall. LXXII.

Phytagromyza 210.

Phytomyza 200, 202, 210, 254, 271.

—— affinis Fall. VI, 206, 207, 210.

—— albiceps V.

—— angelicae Kalt, 205.

—— annulipes Mg. 211.

—— aquilegiae Hard. 203.

—-— atricornis Mg. V—VII, 197, 207.

Phytomyza avenae de Meij. VI.

—— brischkei Hend, LXXII.

—— chrysanthemi Kow. V.

—— cicutae Hend. 205, 271.

—— cytisi Brischke V.

—— flavicornis Mg. 205.

—— flavofemorata Strobl 207.

—— geniculata Macq. V.

——- horticola Gour. V.

—— ilicis Curt. V, 207.

—— lappae Gour. VII, 205.

—— luzulae Her. 258.

—— milii Kalt. 208.

—— minuscula Gour. 207.

—— nigra Mg, LXXII.

—— nigritella Zett. 271.

—— obscurella Fall. VII, 205.

—-- pisi Kalt. V.

—— populi Kalt. VI.

—— primulae R. D. 208.

—— rufipes Mg. LXXII.

—— tridentata Loew VI.

—— tropaeoli Duf. V, 197.

—— varipes Macq. 207.

—— vitalbae Kalt. V.

Oscinis trifolii Burg. 283.

Pollenia 208.

Pseudonapomyza atra Mg. VI.

Rhabdophaga dubia 247.

—— salicis 247.

Sarcophaga LXXII.

Scatella paludum Mg. LXXIII.

Scatophaga merdaria F. LXXI,

[LXXII

—— stercoraria L. XLII, LXXI,

(LXXII,

Scatopse notata L. LXXII.

Sciomyza obtusa Fall. LXXII.

Sepedon sphegeus F. LXXII.

Sepsis flavimana Mg. LXXII.

—— nigripes Mg. LXXII.

Simulium LXXII.

Sphaerocera subsultans F. LXXIII.

Syrphus LXXI.

Themira ciliata Staeg. LXXI, LXXII.

—— pusilla Zett. LXXII.

—— putris L. LXXII.

Tricopalpus fraternus Mg. LXXII,

—— punctipes Mg. LXXI, LXXII.

HYMENOPTERA.

Aphelinus mali Hal. XXXIX.

Cremastogaster 175.

Dolichoderus 177, 178, 185, 190.

—— bituberculatus Mayr 176, 184,

Formica XXVIII. [189, 193.

—— fusca L. LXXXVI.

—— gagates Latr. LXXXVI.

297

Formica picea Nyl. LXXII, LXXXVI.

Lasius umbratus Nyl. LXXII.

Megastigmus spermotrophus Wachtl

[XXXIX LXXXV.

Myrmica laevinodis Nyl. LXXIII,

[LXXXVI.

—— ruginodis Nyl, LXXIII.

Plagiolepis longipes Jerd. 184.

Polyrhachis 175.

Pristiphora XXXVIII.

—— aquilegiae XXXVIII.

—— pallipes XXXIX.

LEPIDOPTERA.

Acidalia interjectaria Boisd,

[LXX XII.

Acronicta aceris XLVI.

—— leporina L. var. bradyporina

Agrotis LVIII. [XLV.

—— glareosa Esp. XLVII.

—— pronuba L, LVIII.

Amphidasis betularia 193.

Aphomia sociella L. XLVII.

Araschnia levana L. XLVIII.

—— —-— prorsa L. XLVIII.

Bapta pictaria Curt. LV.

Cacoecia rosana Hübn. XXXVIII.

Caradrina LXXIV.

—- quadripunctata F. LXXIV.

—— selini B. LXXV.

Charaxes X.

Chilades X.

Colias edusa LIT.

—— —— var, helice Hb. LIL.

—-— hyale L. L, LII, LIII.

—— —— var, flava LI, LIII.

—— heliceides Sel. Longch. L, LI,

—— phicomone LI. (LUI.

Cyaniris dilecta Chapm.—Semp.

[XIH, XIV.

Cynthia arsinoé Cram, XVIII.

Dianthoecia albimacula Bkh. XLVI.

Dodona XV, XVII.

—— adonira Hew. XVII.

aponata Semp. XV—XVII.

—— —— fruhstorferi Rob, XV.

—— —— van leeuweni Rpke XV.

—— crysapha Fruhst. XV.

—— fruhstorferi Rob. XV, XVII.

—— windu Fruhst. XV—XVII.

—— —— van leeuweni XVI.

Dyspessa ulula Bkh. XXXVI.

Epichnopterix retiella Newm.

[LXXIV.

Epicnaptera ilicifolia L. LIV.

Euchloris pustulata Hufn. LIV.

Eulepis X.

Galleria mellonella L. XXXI.

298

Gerydus boisduvali Moore 188.

Gnorimoschema heliopa Low

[XXX VII.

Gonepteryx rhamni L. XLIX.

—— —— -—— f, intermedia Tutt

[XLIX.

Gracilaria azaleella Brants LVI.

Hapsifera 184.

Hasora chromus LXXXIV.

Hybernia rupicapraria Hb. LV.

Hydroecia micacea Esp. XXXVII.

Hypophrictis Meyr. 175, 176, 182,

[184.

—-— inceptrix Meyr. 175, 184.

—— plana Meyr. 176.

Hypophrictoides Rpke 182, 190.

—— dolichoderella Rpke 182.

Larentia hastata L. LV.

-—— immanata Hw. XLVI.

—— rivata Hb. LV.

—— truncata Hufn. XLVI.

Leucania vitellina Hubn. XLVII.

Liphyra brassolis Westw. 188, 191.

Lita solanella Boisd. XXXVII.

Lycaena arion XIX,

Lycaenopsis X, XVII.

—— akasa XIV.

—— apona Fruhst. XIII.

— — aristius Fruhst. XII, XIV.

— — aristinus Fruhst. XIII.

—— ceyx de Nic. XIII, XIV.

— — dilecta Moore XIII, XIV.

—— dilectissima Druce XII, XIV.

—— lanka XIV.

Lvgris associata Blch. LIV.

Macroglossa LXXXIV.

gilia H.S. LXXXIV.

Macrothylacia rubi L. LXXXIV.

Mamestra brassicae L. LVI, LVII.

—— oleracea L. XXXVII,

Melissoblaptes bipunctanus Z. XLVII.

Messaras erymanthis Drur. XVIII.

Monopis monachella Hb. XLVII.

Myrmecozela 190.

Nacaduba X.

Nemeobius XVII.

Orgyia antiqua L. XXXVIII.

Pachypodistes 190.

—— goeldi Hamps. 188.

Pachytelia unicolor Hufn. XLVII.

Phalera bucephala L. XXXVIII.

Phragmatoecia castaneae Hubn.

[XLIV.

Phtorimaea operculella Zell. XXXVII,

[XLIII

Plusia jota L. XLVI, LIV.

—— —— var. percontationis Fr.

[LIV.

Plusia pulchrina Hw. XLVI, LIV.

Retinia XXXVIII.

—— buoliana Schiff. XXXVIII.

Rhopobota naevana Hiibn. VII.

Syntomis phegea L. XLVIII.

Tapinostola extrema Hb. XLVI.

—— fulva Hb. XLVI.

—— —— var. fluxa Tr. XLVI.

—— hellmanni Ev. XLVI.

Tephroclystia subnotata Hb. LV.

—— tenuiata Hb. LV.

Tineola biselliella Humm. XXI.

Tortrix variegana Hb. XXXVIII.

—— viridana L. XXXVIII.

Trifurcula atrifrontella Staint.

[LXXXIII,

Triphosa dubitata L. LIV.

Wurthia aurivillii Kemn. 191.

Zemeros flegyas XVII.

MYRIAPODA.

Geophilus XXVII.

Scolopendra XXVII.

ODONATA.

Aeschna affinis v. d. L. 65.

—— cyanea Müll. 172.

—— forcipata Latr. 64.

<= eames IL. 3, O 172

—-— isosceles Müll. 171.

—— juncea L. var. 65, 172.

It IE AEM OSE

——- viridis Eversm. 64, 172.

Agrion XXVII, 64, 105, 132, 142, 162.

— — armatum Charp. XLIV, 66, 143,

[145, 150, 155, 166, 171, 172.

—-- elegans v.d.L. 64.

—— furcatum Charp. 63, 169.

—— hastulatum Charp. 143, 146,

156,5 160; 1715 72:

--— ab. ornatiformis Puschn.

[156, 157.

—— lindeni Sel. 143, 145, 147, 149,

(7A zee

— — lunulatum Charp. 144, 146, 165,

ME, 172.

— — mercuriale Charp. 65, 144, 146,

[154, 159, 161, 171, 172.

— — minium Harr. 64.

—-— ornatum Sel. 65, 66, 144, 146,

[157, 163, 164, 171, 172.

— — puella L. 63, 128, 144, 146,

(156; 167, 170,170 17/2:

Ce Var Naud 0:

—— —— —— ab. interrupta

[Leonh. 168, 169.

—— —— —— ab. pseudolunula-

[tum Leonh. 168, 169.

Agrion pulchellum v. d. L. 64, 143,

[145, 151, 152, 156, 158, 163,

[169, 170—172.

—-- f. nigrescens Puschn. 155.

—-- ab. ornatiformis Puschn.

[153.

—— ab. puellaeformis Leonh.

[154.

scitulum Ramb. 66, 143, 146,

PTOGOE Ar, «172.

Anax IOI,

—— imperator Leach 65, 172.

Brachytron pratense Mull. 172.

Calopteryx 62, 69, 94—06, 191.

—— splendens Harr. 63, Io1,

(hed 122 77,

—— —— ras taurica Sel. 104.

—— —— ab. tümpeli Scholz. 104.

—— virgo L. 63, 103, 171, 172.

Cordulegaster annulatus Latr.66, 172.

Cordulia aenea L. 63, 65, 172.

Enallagma Charp. 105, 139, 141.

— — cyathigerum Charp. 64, 142,

Piz, 172.

Epitheca bimaculata Charp. 172.

Erythromma Charp. 105, 126.

—-- najas Hansem. 127, 128, 130,

62171, 172.

—— —— —— ab, latistrigis Puschn.

103,

172.

[129.

—-- viridulum Charp. 66, 127, 128,

fnpiorze!

Gomphus flavipes Charp. 66, 172.

—— vulgatissimus L. 64, 172.

Hemianax 101,

—— ephippiger Burm. 66.

Ischnura Charp. 105, 132, 133.

—— elegans v. d. L. 64, 122, 134,

Dean Sz)

—— pumilio Charp. 65, 66, 134,

ir365° 171, 0172:

—— — — var. aurantiaca Sel. 65, 138.

Lestes Leach 69, 105, 1c6.

— — barbarus F. 108, 110, 115, 171,

[172.

—— dryas Kirby 108, 110, 116—118,

17141722

—— fuscus v. d.L. XLIV, 65, 107,

[Too 710,1243,%171,6172:

paediscus Brau. XLIV, 65, 66,

(ros; Too, 712,171, 172.

—— sponsa Hansem. 64, 108, 110,

[LIGs VES, 771, 072.

—— virens Charp. 108, II0, 114,

PETS is Lire

—— viridis v. d. L. 108, rio, 116,

[7s 172s

Leucorrhinia 69, 70.

299

Leucorrhinia caudalis Charp. 64, 65,

—— dubia v.d.L. 172. 72!

—— pectoralis Charp, 63, 66, 172.

—— rubicunda Latr. 64, 172.

Libellula aenea L. 63.

—— depressa L. 63, 172.

—-- fulva Mull. 62, 172.

—— quadrimaculata L. LXXXV, 63,

—— rubicunda Latr. 63. [172.

Nehalennia Sel. 105, 130.

—— speciosa Charp. 65, 132, 133,

naze

Onychogomphus forcipatus L. 66, 172.

Ophiogomphus serpentinus Charp.

[65, 172.

Orthetrum brunneum Fonsc, 172.

—— cancellatum L. 65, 172.

—— coerulescens F. 172.

Oxygastra curtisi Dale 172.

Platycnemis Charp. 105, 119.

acutipennis Sel. 119, 120, 171.

- pennipes Pall. 64, 119, 120, 130,

NS GMA 172:

—— —— var, albidella Dev.

[121.

—-— —— var. bilineata Sel. 121.

—— —— var. lactea Sel. 121.

Pyrrhosoma Charp. 105, 122.

nymphula Sulz. 64, 123, 171, 172.

—— var, fulvipes Steph. 124.

— — var. melanotum de Sel. 124.

tenellum de Vill. 64, 123,

[170—172.

—— var. erythrogastrum Sel.

[125.

—— var. intermedium Sel. 125.

—— var. melanogastrum Sel.

[125.

Somatochlora arctica Zett. 65, 66, 172.

— — flavomaculata v.d.L. 172.

—— metallica v.d.L. 172.

Sympetrum 70.

—— danae Sulz. 64, 172.

depressiusculum Sel. 172.

flaveolum L. 65, 172.

fonscolombei 64, 66, 68.

meridionale Sel. 66.

sanguineum Müll. 63, 172.

striolatum Charp. 172.

—— vulgatum L. 64, 65, 172.

Sympycna Charp. 107, 108.

--— fusca XLV.

—— paedisca XLIV, XLV.

ORTHOPTERA.

Acridium nitidulum Walk. 3.

—— sinensis Walk. 3.

—— vitticolle Blanch. 2.

300

Acridium vittigerum Blanch. 2

Catantops cyanipes Karn. 3, 41.

—— infurcatus de H. 2.

Circocephalus micropterus de H. 2

Cranae unistrigata de H. 2

Ephippigera XLI.

—— vitium Serv, XLI.

Forficula XXVII.

Gryllus fusconitatus Marsch, 1.

—— squalidus Marsch. 1

—— velox F. I, 2, 54.

Heteracus gavisa Walk. 3

—-—- viridivitta Walk. 3

Hieroglyphus 3.

Labidura riparia Pall.

Locusta XLI.

—— viridissima L. XLI.

Odimantus ornatissimus Burm. 2.

DIF 1-4, 8, 41, 58.

acuminata ee 1 42, 60.

adentata Will. 11, 26, 59.

affine de H. 2.

annulicornis Shir. 3.

asinensis Will. 12, 32,

bidentata Will. 11, 24.

chinensis Thunb. 3, 33.

cyanipes Karn. 5.

LI.

60.

dimidiatum de H. 2.

diminuta Walk. 3, 6, ro,

dorsigera Burm. 2.

- ebneri Will. 13, 46, 59, 60.

fuscovittata Marsch. 4, 5, II,

13;

22,760:

35 Oy 18 A, 69

gavisa Walk.

grandis Will. 12, 36, 60.

humeralis Walk. 6.

hyla 1.

infuscatum de H. 2

insularis Will. 12, 34, 59, 60.

intricata Stal 3,

—-— japonica Will. 12, 31, 59.

— — lobata Stal 3, 5.

—— longipennis de G. 2.

—— micropterum de H. 2.

—— minuta Carl. 4, 10, 16, 60.

obturum de H. 2.

ornatissima Burm. 1.

oryzivora Will, 11, 25, 60.

cyanoptera Stal 3, 5, 11, 20, 60.

[59, 60.

623406059.

multidentata Will. 13, 44, 59, 60.

nitidula Walk. 3, 12, 29, 59, 60.

paravicina Will. 6, 18, 55, 59.

Oxya podisma Karn. 4, 5, 10, 17, 59.

procera 2.

punctifrons Stal 2.

rufipes Br. v. W. 3, 5.

rufostriata Will. 12, 33, 60.

senulata Krauss 3.

—— var. minor Sjost. 3.

shanghaiensis Will. 13, 54, 59.

siamensis Wall 37,150.

sinensis Walk. 3, 13, 49, 59, 60.

—— form. lobata Stal 52.

—— form. robusta Will. 52.

—— var. straminea Walk. 51.

spuria Stal 3.

squalida Marsch. 6, 58.

tridentata Will. 12, 30, 60.

turanica Uvar. 34.

unistrigatum de H. 2.

—— universalis Will. rr, 21, 22,

delhi [59, 60.

—-— uvarovi Will. II, 27, 59, 60.

—— f. brachyptera 28.

velox F. 3, 5, 13, 52, 59.

Wicina. Brva\V 23,15, 33, 558

viridivitta Walk. 3, 4, 6, 13,

[38, 60.

- — — var. cyanipes Karn. 41.

‘ yezoensis Shir. 3, II, 19, 59.

Oxyrrhepes extensa Walk, 2

—— obtusa de H. 2

— — procera Burm. 2.

Panchlora exoleta Klug XIX, XL.

Tachycines asynomarus XL.

Traulia affine de H. 2

—-— azureipennis Stal 2

RHYNCHOTA.

Atractocerus XIX,

Cimex XXVII.

Corisa XXVII,

Elasmostethus griseus L. XLII,

Eulyes XIX.

— — amoena Guer. XIX.

— — mixta Bredd. XIX.

Gerris XIX.

Hebrus pusillus XXVII.

Helopeltis 179.

Hydrometra XXVII.

Sehirus XXVII.

THYSANURA.

Lepisma XXVII,

301

ALGEMEENE ZAKEN.

Beaufort (Dr. L. F. de). Panchlora

exoleta Klug. XXI.

Bentinck (Ir. G. A. Graaf). Zeldzame

Nederlandsche vlinders. XLV.

—— Epichnopterix retiella Newm.

LXXIV.

Beth (E. W.j, Lid bedankt. LXIV.

Betrem (J. G.). Grootte der dieren

in verband met klimaatgordels.

XLVII.

Bibliotheek. Toestand der. LXVI,

Blote (H. C.). Labidura riparia Pall.

LM.

Caland (Ir. M.). Gonepteryx rhamni

var. intermedia en Colias hyale

var. heliceides. XLIX.

—-— Lid overleden. LXIII.

Coldewey (H.). Caradrina selini B.

LXXIV.

Corporaal (J. B.). Bestuurslid geko-

zen. LXVII.

Commissie v. h. nazien v. d. rekening

en verantwoording v. d. penning-

meester. LXVI.

Eecke (Mej. M. van). Begunstigster

bedankt. LXIII.

Eecke (R. van). Bestuurslid afgetre-

den. LXVIII.

Everts (Jhr. Dr. Ed),

afgetreden. LXVIII.

—— Bledius furcatus Ol. fn. n. sp. Il.

—— Myrmecophile Coleoptera. II.

-—-— Helophorus, nomenclatuur der

soorten. III.

—— Clothilla inquilina in Corian-

derzaad. IV.

—— Souvenirs aan Linnaeus. IV.

Bestuurslid

—— Wasmann, Ameisenmimikry.

LXIX.

—— Alfken, Insekten des Mem-

TIEREN LAX:

—-— Vliegen Chrysomelinen? LXX.

Franssen (C. J. H.). Lid bedankt.

LXIV.

Hoop (D. van der). Coleoptera uit

Griekenland. LV.

Jurriaanse (J. H.). Bodems voor in-

sectendoozen. XLIII.

—— Ontkleuren van brandspiritus.

LXXIV.

Keuchenius (P. E.). Lid geroyeerd,

LXIV.

Lieftinck (M. A.). Aanwinsten der

Nederl. Odonatenfauna. XLIV.

Lycklama à Nijeholt (Dr. H. J.). Tri-

furcula atrifrontella Staint. en Aci-

dalia interjectaria Boisd. LX XXIII.

Mac Gillavry (Dr. D.). Bestuurslid

gekozen. LXVIII.

—— Fonds voor de bibliotheek. XX.

—— Brachypterisme van Gerris en

Atractocerus. XX.

—— Eulyes-soorten. XX.

—— Rupsje in caoutchoucbuis. XXI,

—— Rondvliegende 99 van Tineola

biselliella. XXI.

—— Panchlora exoleta Klug. XXI.

—— Lasius umbratus Nyl. LXXII,

Menereu(ProttDr a) CNE de) Op

cultuurplanten levende Agromy-

zinen, IV.

—— Dipteren, uit aanspoelsel ver-

kregen en gekweekt. LXX.

Meulen (G. S. A. van der).

Neervoort van de Poll (J. R. H.). Lid

overleden, LXIII.

Nonnekens (A. C.).

Coleoptera, XLIX.

Oudemans (Dr. A. C.). Een uiterst

zeldzaam boekje (M. A. C. D.

Système d’un medecin anglois,

enz.) XXII,

—— Biologische bijzonderheid van

Galleria mellonella. XXXI.

—— Onderzoekingen over Acari.

LXXXVI.

Oudemans (Dr. J. Th.). Rupsen scha-

delijk aan kamerplanten. LVI.

—— Desinfectie van insectenladen

met zwavelkoolstof. LVII.

—— Weerstandsvermogen van eieren

van Agrotis pronuba L, LVIII.

—— Tusschen Singapore en Medan

aan boord gevlogen Lepidoptera.

LXXXIII.

—— Cocciden-g'; op aalbessentak.

LXXXIV.

—— Megastigmus

Wachtl. LXXXV.

President. Jaarverslag van den. LXI.

Roon (A. van). Lid. LXIV.

Schmitz (H.). Beschadiging telefoon-

palen door insecten. XLVII.

Lid.

Merkwaardige

spermotrophus

302

Schoevers (T.). Verhouding zuivere

entomologie en plantenziektenkun-

digen dienst in Nederland. XXXI.

— — Mededeelingen over in 1924

schadelijke insecten, XXXIV.

Scholten (L. H.). Zeldzame Neder-

landsche vlinders. LIV.

Sluitecfi(Brof Dr RC Ph.) pled: jbe-

dankt. LXIV.

Stärcke (A.). Lid. LXIV.

—— Nederlandsche Formiciden.

LXXXV.

Toxopeus (L. J.). Genitaliénonder-

zoek bij Lycaeniden; soorten van

Lycaenopsis en Dodona. IX,

Tutein Nolthenius (P.), Bizondere

Nederlandsche vlinders. XLVII.

—— Trek van Libellula’s. LXXXV.

Uyttenboogaart (Mr. D. L.). Geotru-

pes-soorten bij Renkum. VIII.

—— Coleopterologische excursie n.

Gran Canaria en Teneriffe. LXXV.

Voorstellen en mededeelingen.

LXVII.

Wintervergadering. (Plaats d. a.s.). II.

Wijnbelt (J. C.). Lid. LXIV.

Zomervergadering. (Plaats der a.s.).

LXVIIL

Zoölogisch Laboratorium te Leiden.

Lid. LXIV.

AVIS IMPORTANT.

A partir du Volume LXX (1927) de la ,,Tijdschrift voor Ento-

mologie” la Soczété Entomologique Neerlandaise n’accordera plus

de rabais aux libraires; les abonnés qui désireront continuer leur

souscription sont priés de s’adresser directement au secrétaire:

J. B. CORPORAAL, p/a. „Natura Artis Magistra”, Amsterdam.

Le prix de l’abonnement devra être payé d'avance.

IMPORTANT NOTICE.

The Dutch Entomological Society will, beginning with Volume

LXX (1927) of the ,,Tijdschrift voor Entomologie” no more grant

any reduction to booksellers. Subscribers who want to continue

their subscription, are invited to write directly to the secretary:

J. B. CORPORAAL, c/o. ,,Natura Artis Magistra”, Amsterdam.

The subscription-fee is to be pazd beforehand.

WICHTIGE MITTEILUNG.

Die Niederländische Entomologische Gesellschaft wird, vom Band

LXX (1927) der „Tijdschrift voor Entomologie” an, an Buchhändler

keinen Rabatt mehr gewähren; Abonnenten, die die Zeitschrift

weiter beziehen wollen, werden gebeten, sich direct zu wenden an

den Schriftführer: J. B. CORPORAAL, p/a. ,,Natura Artis Magistra”,

Amsterdam. Die Bezugsgebiihr ist #72 Voraus su zahlen.