NOTICE TO CONTRIBUTORS

Contributors will receive free of charge fifty reprints of their papers, joint authors have

to divide this number between them at their discretion. Additional reprints may be ordered

when returning proofs ; they will be charged at about two Dutch cents per page.

Manuscripts should be written in Dutch, English, French, German or Italian. If they

contain descriptions of new genera, species, etc., they should be in one of the four last

mentioned languages ; only when the descriptions form a minor part of the paper, the

manuscript may be written in Dutch, with the descriptions in one of these languages. Papers

in Dutch should contain a short summary in one of these four languages.

Manuscripts should be typewritten in double spacing on only one side of the paper, with

a margin of at least three cm at the left side of each sheet. Paragraphs should be indented.

Carbon copies cannot be accepted, as handling makes them illegible.

Captions for text figures and plates should ke written on a separate sheet in double

spacing, numbered consecutively in arabic numerals ; the use of a, b, c, or any other sub-

division of the figure numbering should be avoided.

Drawings for reproduction should be on good paper in Indian ink, preferably at least

one ana a half times as large as the ultimate size desired. Lettering should be uniform,

and, after reduction, of the same size. Photographs should be furnished as shiny positive

prints, unmounted. Plates should be arranged so as to fill a whole page (11.5 x 19 cm)

of the Tijdschrift, or a portion thereof. Combinations of illustrations into groups are

preferable to separate illustrations since there is a minimum charge per block.

Names of genera and lower systematic categories, new terms and the like are to be under-

lined by the author in the manuscript by a single straight line. Any other directions as to

size or style of the type are given by the editors, not by the author, Italic type or spacing

to stress ordinary words or sentences is to be avoided. Dates should be spelled as follows :

either ‘’10.V.1948” or "10 May, 1948”. Other use of latin numerals should be avoided, as

well as abbreviations in the text, save those generally accepted. Numbers from one to ten

occurring in the text should be written in full, one, two, three, etc. Titles must be kept

short. Footnotes should be kept at a minimum. à

Authors will be charged with costs of extra corrections caused by their changing of the

text in the proofs.

Bibliography should not be given in footnotes but compiled in a list at the end of the

paper, styled as follows :

Mosely, M. E., 1932. "A revision of the European species of the genus Leuctra (Pleco-

ptera) . Ann. Mag. Nat, Hist., ser. 10, vol. 10, p. 1—41, pl. 1—5, figs. IST

Text references to this list might be made thus:

"Mosely (1932) says...” or “(Mosely, 1932)”.

The editors reserve the right to adjust style to certain standards of uniformity.

Manuscripts and all communications concerning editorial matters should be sent to:

Dr. A. DIAKONOFF, Rijksmuseum van Natuurlijke Historie, Leiden, The Netherlands.

THE GENUS CHAITOPHORUS KOCH IN

NORTH AMERICA (HOMOPTERA, APHIDI

BY À

D. HILLE RIS LAMBERS

Bladluisonderzoek T.N.O., Bennekom, Netherlands

PE HAG ie ARN

wilt SHY

A number of samples of Chaitophorus which I collected in "Quebec, New —

Brunswick, Maine and Colorado had to be identified and this lead to a more

general study of the species from North America. Dr. F. C. HOTTES and Pro-

fessor G. F. KNOWLTON at my request collected many samples from willows and

poplars, and, with Professor E. O. Essie, Dr. L. G. Strom, Dr. H. H. Ross,

Dr. G. H. Simpson, Professor M. A. PALMER, Professor A. N. Tissor, Dr. J. O.

PEPPER, Miss L. M. RUSSELL and Mrs. M. E. MACGILLIVRAY, provided me with

type material and other valuable specimens. As a result a complete collection of

American Chaitophorus species is available for comparison with the European and

Asiatic species.

The sclerotisation and surface structure of the integumentum are very useful

for the identification of species of this genus. Therefore specimens in balsam

had to be cleared and remounted with the technique which I described in 1958.

New born larvae or embryones were generally studied. Particular attention was

given to the very conspicuous variation in the pigmentation of apterae viviparae,

a phenomenon which is known from some European species, but which seems to

be much more common in American members of the genus.

INTRODUCTION

CLASSIFICATION

The name Chaitophorus Koch, 1854 is maintained here in its customary sense,

pending a decision to make it a nomen conservandum. KocH indicated no type,

but GERSTAECKER (1856) chose as type Aphis populi L. But Koch (1854) did

not describe Aphis populi L. (syn. Asiphum tremulae De Geer), but Aphis popu-

leti Pz., 1805, under the name Chaitophorus populi L.; therefore the true Aphis

populi L. is not among the species included by KocH, and consequently

GERSTAECKER's selection of a type is invalid. PASSERINI (1860) who was not

familiar with GERSTAECKER's paper selected Aphis aceris F. as type, which would

result in Chaitophorus replacing Periphyllus v. d. Hoeven, 1863, which also would

be very upsetting. Therefore Hire Ris LAMBERS & STROYAN have asked the

International Committee on Zoological Nomenclature to use its plenary powers,

and to declare as valid the type fixation by VAN DER Goor (1913) who selected

Chaitophorus leucomelas Koch, 1854. Also in another way the name Chaitophorus

Koch has been threatened. In 1931 BÖRNER began correcting the latin transcription

2 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL. 1/2, 1960

of Greek aphid names, even without taking into account transcriptions known

from the classics. So instead of Chaitophorus Koch, BÖRNER (1931 and later)

wrote Chaetophorus Koch. Although BÖRNER maintained his “corrections” till

the end, he in 1952 returned to the spelling Chattophorus, perhaps because he

had found out that otherwise the name would have to be rejected as a junior

homonym of Chaetophorus Kirby, 1828.

Some species have since some time been placed in other genera. WILSON

(1910) erected Thomasia for Chaitophorus populicola Thos, 1878. BAKER

(1920) discovered that Thomasia Wilson was preoccupied and proposed Neotho-

masia as new name, but Dr. J. P. DONCASTER pointed out to me that earlier

STRAND (1917) had proposed Thomasiniellula as a new name for Thomasia

Wilson. Lately American authors referred Thomasiniellula species to the genus

Periphyllus v. d. Hoeven, because of the rounded, not knobbed cauda.

Though the shape of the cauda is not very helpful in the classification of this

group, the Acer-infesting Periphyllus can easily be separated from the Salix-and-

Populus infesting Chaitophorus by the spinulosity of the hind tibiae in (alate)

Periphyllus; in Chattophorus in its widest sense the hind tibiae only at their very

apices have some spinules between the hairs.

Chaitophorus as understood in this paper is very heterogeneous, like all larger

genera. BÖRNER (1949, 1952) and BÖRNER & HEINZE (1957) have divided it

into many genera with apparently the general idea to get species from willows

into other genera than species from poplars. The result is most unsatisfactory,

partly because species from outside Europe although mentioned, yet evidently

were not studied. BÖRNER's classification should be discussed in its latest version

in BÖRNER & HEINZE (1957). He recognizes:

(1). Chaitophorus Koch, 1854, and states that GERSTAECKER (1856) chose

Aphis populi Koch as type, which is wrong because GERSTAECKER indicated

Aphis populi L. as type. KocH's Chaitophorus populi is populeti Pz. and so

BÖRNER in his Chaitophorus unites species with in apterae viviparae abd. tergites

I—VII fused, with a fairly long processus terminalis and with pseudosensoria on

the hind tibiae in viviparae. Such species are only known from the Palaearctic

region.

(2). Allarctaphis Börner, 1949, type Chattophorus nassonowi Mordv., 1895.

Differs from Chaitophorus in BÖRNER's sense only by its short processus ter-

minalis and therefore can safely be rejected.

(3). Promicrella Börner, 1949, type Promicrella ramicola Börner. Apterae with

separate sclerotic bars on the abdomen. The type species varies so much in this

respect that in the progeny of one specimen the abdomen may have a solid shield

from abd. tergites I—VI, or separate bars on each tergite. Fundatrices of some

species (Ch. lapponum Oss.) have free sclerotic bars, the next generation a

compact shield. The genus cannot be maintained.

(4). Micrella Essig, 1912, type Micrella monelli Essig, 1912, is distinguished

because its siphunculi are said (e.g. EssiG, 1912) to be not reticulated, and the

cauda is not knobbed. The siphunculi, however, are distinctly reticulated and the

shape of the cauda is of no use (vide sub Chaitophorus salicicola Essig, p. 21).

(5). Pseudomicrella Börner, 1949, type Aphis vitellinae Schrank, 1801. Apterae

with abd. tergites I—VI fused, alatae with separate transverse bars on the ab-

D. Hire Ris LAMBERS : The genus Chaitophorus 3

domen. As is discussed sub Chastophorus nigrae tranaphoides subsp. nov. on p. 16,

the VIIth tergite being free or not is rather a subspecific or specific character than

a generic character; the bars on the abdomen are within many species so variable

that they may be thin and mutually free, or very broad, joining to a compact

central sclerite. The genus can be rejected.

(6). Eichochaitophorus Essig, 1912, type Eichochaitophorus populifolii Essig,

1912, is according to BÖRNER like the preceding, but alatae are said to have a

solid patch on the abdomen. This to some extent holds for European species that

BÖRNER (1952) includes, but unfortunately not for the typus generis which in

cleared alatae appears to have free abdominal bars.

(7). Tranaphis WIk., 1870, type Aphis salicivora WIk., 1848 (= Aphis capreae

Mosley, 1841) has abdominal tergites I—VII fused in apterae viviparae. I doubt

whether even in the typus generis this character is constant (vide p. 16) and see

no further reason for accepting this genus.

BORNER also uses the shape of the apices of the dorsal hairs in apterae, a

character which appears to be extremely unreliable in American Chaitophorus,

and writes that in Tranaphis Wk. (very small species) first instar larvae have two

pleural hairs, in his other genera (larger species) four pleural hairs.

Summarizing BÖRNER's division it appears that he managed to get European

Chaitophorus from Salix into other genera than those from Populus, but the

division is open to criticism and it collapses entirely if American or Japanese

species are considered as well.

The shape of the cauda in populicola Thos., rounded and very much shorter

than wide, is very different from that in species like stevensis Sanborn in which

it is as long as its basal width and markedly knobbed. But species like salicicola

Essig and nigrae Oestlund show clearly that there is no sharp distinction in caudal

shape and for that reason Thomasiniellula Strand, 1917, is not accepted here, not

even as a subgenus.

Perhaps the species abditus Hottes, knowltoni spec. nov., macrostachyae Essig,

and salicicerticis Essig might be placed in a separate subgenus. These species are

unusually hairy, and also the first instar larvae have many more hairs than other

species, e.g., 4—7 pairs of marginal hairs on each tergite, instead of one pair as

usual. But wfahensis Knowlton which is similar, but even more resembles populi-

cola Thos., as first instar larva has only two pairs of marginal hairs on each abd.

tergite and as the mentioned species are large, this character would seem to be

worthless.

The following species are discussed here as Chaitophorus spp.

Neothomasia abditus Hottes, 1926; Chaitophorus bruneri Williams, 1911; Chai-

tophorus cordatae Williams, 1911; Thomasia crucis Essig, 1912; Chaitophorus

delicata Patch, 1913; Chaitophorus essigi Gillette & Palmer, 1928; Chaitophorus

knowltoni spec. nov.; Chaitophorus longipes Tissot, 1932; Symdobius macrosta-

chyae Essig, 1912; Micrella monelli Essig, 1912; Chaitophorus neglectus Hottes

& Frison, 1931; Szpha minuta Tissot, 1932; Chaitophorus nigrae Oestlund, 1886;

Chaitophorus populella Gillette & Palmer, 1928; Chaitophorus populicola Thos.,

1878; Chaitophorus populifoliae Oestlund, 1887; Eichochaitophorus popultfolii

Essig, 1912; Chaitophorus pusillus Hottes & Frison, 1931; Chaitophorus pustulatus

spec. nov.; Chaitophorus salicicola Essig, 1911; Neothomasia saliciniger Knowl-

4 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL. 1/2, 1960

ton, 1927; Symdobius salicicorticis Essig, 1912; Chaitophorus salicti Williams,

1911; Chaitophorus stevensis Sanborn, 1904; Neothomasia utahensis Knowlton,

1928; Chaitophorus versicolor Koch, 1854; Chaitophorus viminalis Monell, 1879;

Chaitophorus viminicola spec. nov.

GEOGRAPHICAL DISTRIBUTION

The geographical distribution of most species is little known. One species, Ch.

versicolor Koch, occurs in Europe and North America and has almost certainly

been introduced into America. In Europe Ch. populifolii (Essig) has been found

on balsam poplar in Germany, most probably introduced with cuttings from North

America. Some of the species occur all over the continent, and these show a

tendency to subspecific differentiation. There is a certain system in this in so

far that samples from the South and West usually have blunt or furcated hairs

while Eastern and Northern samples show acute hairs, within the same species.

In some such cases, where there was quite clearly no question of seasonal varia-

tion, I have applied subspecific names.

NOTES ON MORPHOLOGY

Some morphological characters used in this paper are not familiar to American

readers and therefore require explanation. In apterae viviparae the abdominal

tergites usually partly fused. As a maximum abd. tergites I—VII are covered by

a solid sclerotic shield, as a minimum all tergites are mutually free. The first tarsal

joints in adults bear near their distal ventral margin 5 hairs of which the middle

one is very much shorter than the lateral ones; more basad many species have 1—2,

rarely 3 additional hairs on those joints. Species in which 6—7 hairs on the first

tarsal joints are normal, may have summer dwarfs with 5 hairs on the first tarsal

joints. Species with normally 5 hairs on the first tarsal joints may in some speci-

mens show one or two legs with 6 hairs.

Where no special morph is indicated the characters in the key and the descript-

ions relate to apterae viviparae. When characters of other morphs are mentioned

this is explicitly stated. Oviparae and fundatrices have not been discussed in detail.

In oviparae the body is usually more elongated, the dorsum is never strongly

sclerotic and the hind tibiae bear pseudosensoria and usually are swollen. Fun-

datrices usually look like their offspring but their antennae are always com-

paratively shorter, particularly the processus terminalis.

KEY TO AMERICAN Chaitophorus

1 (22) Cauda in all morphs without a trace of constriction*), with about parallel

sides to arc-shaped. First tarsal joints with usually 7 hairs, rarely 5 hairs

(Chaitophorus crucis Essig, Ch. monelli (Essig)).

2 (5) Cauda truncated conical, conspicuously blunt, about 2/3 times as long

as its basal width, with rather straight sides.

*) In case of doubt vide sub Chastophorus salicicola Essig, p. 21 or Ch. monelli (Essig),

p. 14.

D. Hure Ris LAMBERS : The genus Chaitophorus 5

3 (4) Tergum at least on the pleural regions of the thorax with a reticulation

4 (3)

DZ)

6 (13)

7 (10)

8 (9)

gr (83)

10 (7)

11 (12)

12 (11)

13 (6)

14 (15)

15 (14)

composed of rather acute nodules. Last rostral segment beak-like, not

much shorter than second joint of hind tarsi. Tibiae about smooth. On

Salix. California, Utah, Colorado, Minnesota ........ Ch. salicicola Essig, p. 21

Tergum smooth with scattered, quite blunt nodules almost only on the

front and the middle of the thorax. Last rostral segment blunt, only

about 2/3 of second joint of hind tarsi. Tibiae with rather distinct

spinulose imbrications on distal part. On Salix. California ...............

De N eer nee: cape ene ee SIT Ch. monelli (Essig), p. 14

Cauda arc-shaped, rounded, very much less than 2/3 times as long as

its width at base, its sides rounded.

Basal part of last antennal segment with 7—14 hairs. Head dorsally

with 35 or more hairs. Processus terminalis not longer than base of VIth

antennal segment. Usually a few hairs on the base of the siphunculi.

Dorsum reticulated.

Abd. tergites I—VI with free marginal sclerites, also often with free

spinal sclerotic bars, and with numerous small scleroites bearing hairs.

IIIrd and usually IVth ant. segment on distal portion with some rhinaria.

Dorsal hairs acute. On bark of Salix, near or below soil level. Utah.

Ch. knowltoni spec. nov., p. 11

IIIrd and IVth ant. segment normally without rhinaria. Dorsal hairs

all or partly blunt, with incised apices. On bark of Salix, near or below

soil level. Utah, Minnesota, Colorado ...... Ch. abditus (Hottes), p. 9

Abd. tergites I—IV completely sclerotic, tergites II—VII or IIJ—VII

usually completely fused to a shield.

Longest hairs on vertex about 0.085—0.105 mm long. On bark of

WA) RCE RENE TEE Rs Ch. salicicorticis (Essig), p. 23

Longest hairs on vertex about 0.045—0.070 mm long. On bark of

SAECO MARE ET ELE Ch. macrostachyae (Essig), p. 13

Basal part of last antennal segment with 2—5, rarely 5—9 hairs, but

then the head dorsally with at most 30 hairs. Processus terminalis nor-

mally longer than base of VIth segment. Dorsum sometimes smooth.

Neither the dark sclerotic pronotum, nor the dark abd. sclerites II—VI

with paler median line, but the metanotum and Ist abd. tergite partly

or completely much paler (use pocket lens!). Hind tibiae black, in not

too black specimens darker than any other part of the legs. On various

Popalis SPP eek Ch. populicola Thos. sensu latiore, p. 17

a (b) Part or most of the dorsal hairs on abdomen acuminate, blunt or

with chisel-shaped, often furcate apices. On various Populus spp. ......

EEE Ch. populicola Thos. sensu stricto

b (a) All hairs fine and acute.

Processus terminalis 1—11/, times as long as base of VIth segment,

the latter with rarely more than 5 hairs. On shoots or bark of Populus

tremoides: Colorado, North-East America...

SIE A SEPE NE RE Ch. populicola Thos. patchae subsp. nov.

Abdominal shield always with more or less sharply bordered longer or

shorter paler median stripe or line (use pocket lens!). Hind femora

(17)

TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL. 1/2, 1960

generally darker than the middle portion of the hind tibiae.

Tergum conspicuously covered with nodules, nowhere reticulated, mar-

ginally, except usually at the mesonotum to Ist abd. segment, dark or

darkened, pale along a broad band down the dorsum, often from head

to tail, and this pale area often laterally extended on most of the hind

half of the thorax and the anterior abd. tergites. Last rostral segment

rather acute, with two hairs besides the three pairs near apex (of which

one pair is placed rather far basad). On Salix. Utah, Wyoming, Colo-

COORTE A Ch. pustulatus spec. nov., p. 20

(16) Tergum marginally often with nodules, but dorsally at least regionally

with distinct reticulation; dorsum either rather uniformly dark or with

a spindle-shaped sharply bordered paler area and laterally completely

dark.

(19) VIIth abd. tergite usually completely fused with tergites IVI, only

(18)

(21)

(20)

(1)

(32)

(25)

the VIIIth tergite free; sometimes spinally some membraneous perfor-

ations between tergites VI and VII and I and II. Pigmentation of body

rather uniformly mottled dark, with macroscopically a vague paler band

from head to tail. Hind femora much darker than dorsum. Last rostral

segment with about 8—10 hairs besides the 3 pairs near apex. On Salzx.

Utah Colorndo MERE Ch. utahensis (Knowlton), p. 25

VIIth abd. tergite either quite free or only laterally indistinctly fused

with VIth abd. tergite. Body either rather pale or dark with a sharply

bordered pale spindle-shaped area in the middle. Hind femora at most

as dark as dorsum. Last rostral segment with not more than 4 hairs

besides the 3 pairs near apex.

First tarsal joints with 7 hairs. Hairs on ant. segments III—VI all long

and fine, spreading, up to 24) or 3 times as long as the diameter of

the segment where they are placed; hairs on base of VIth segment up to

21/ times diameter of the segment: On Salzx. Utah

SERIE ADE RU e a RE Ch. saliciniger (Knowlton), p. 22

First tarsal joints with 5 hairs. Hairs on ant. segment III and usually also

IV and V stiff, at acute angles, quite blunt; hairs on base of VIth

segment inconspicuous, little longer than maximum diameter of the

segments (On Sal, Galitornia en Ch. (crucis (Ess) pe IL

Cauda in viviparous females and males distinctly constricted and so

divided into a globular distal part and a triangular basal part. First

tarsal joints with 5—7 hairs.

First tarsal joints with 5 hairs, rarely with on one or two legs 6 hairs.

On Salix (and Populus alba).

Dorsum either distinctly reticulated or with rather acute spinules that

at least locally (e.g., on the mesonotum) merge into distinct reticulations.

Dorsum variably pigmented; at a minimum pale with pale brownish

pleural intersegmental sclerites; often dark with a very broad pale

median stripe from head to tail and pale margin; at a maximum quite

black. Last rostral segment with 8 hairs, 0.9—1.3 times as long as second

joint of hind tarsi. In alatae 9—17 rhinaria irregularly placed on IlIrd

ant. segment and also IVth and often Vth segment with rhinaria. Pro-

Sil

(24)

(29)

(28)

(27)

(26)

(31)

(30)

(23)

(34)

(33)

D. HıLLE Ris LAMBERS : The genus Chaitophorus 7

cessus terminalis 2—3 times as long as base of last ant. segment, usually

Shortersthans Irdantssecment On Salzeleayes nn... Seer

RANA OA: A En Ch. nigrae Oestl. sensu latiore, p. 15

a(b) Abd. tergite VII fused with tergites I—VI. Pennsylvania. .........

CATIA TATE Ch. nigrae Oestl. tranaphoides subsp. nov.

b(a) Abd. tergite VII free.

c(d) Dorsal hairs also on the thorax with long fine apices. Hairs on

the outer side of IIIrd ant. segment usually very much longer than lar-

gest diameter of the segment, at least in early summer specimens. Min-

nesota, Nebraska, Maine; Ontario, New Brunswick (Canada) .........

A C A O, E N eert IA Ch. nigrae Oestl. sensu stricto

d(c) Dorsal hairs all or partly blunt, especially on the thorax, but some-

times even marginally on abdomen. Hairs on inner side of IIIrd ant.

segment often not or hardly longer than largest diameter of the segment.

Colorado Mah Ch. nigrae Oestl. nigrescens subsp. nov.

Dorsum never reticulated, at most with irregularly placed, quite blunt

nodules. Last rostral segment with 8— 14 hairs.

Dorsal integumentum more or less completely blackish. Last rostral

segment with 10 or more hairs. Hairs on inner side of IIIrd ant. segment

not or hardly more than twice as long as longest hair on outer side of

that segment.

Dorsal hairs blunt, with furcated apices and even hairs on IIIrd ant.

segment (often?) with enlarged incised apices. On Salix. Florida. ...

NURSE NU SC AA ob STURA NRE GE IRA NT Ch. longipes Tissot, p. 13

Dorsal and antennal hairs extremely long, with fine acute apices. On

Salix. Pennsylvania, Iowa, Illinois. … … Ch. viminicola spec. nov, p. 27

Dorsal integumentum pale. Last rostral segment with 8 hairs. Hairs on

inner side of IIIrd ant. segment many times as long as the inconspicuous

hairs on outer side.

Last rostral segment obtuse and short, conspicuously shorter than second

joint of hind tarsi. On Salix. Illinois, Maine, Pennsylvania; New

Brunswick, Quebec (Canada) … … Ch. pusillus Hottes & Frison, p. 19

Last rostral segment acute, distinctly longer than 2nd joint of hind

tarsi*). On Salix. Florida, Louisiana ............. Ch. minutus (Tissot), p. 13

First tarsal joint with 7 or on some legs 6 hairs, rarely in dwarfs with

on one or two legs 5 hairs. On Salix or Populus.

Siphunculi also in pale specimens dark, in dark specimens black, darker

than the integumentum and not surrounded by a pale, membraneous

area. Last rostral segment with 14—23 hairs. Alatae with more or less

distinct ventral transverse striae on abdomen. On Populus nigra var.

italica, P. canadensis and probably other Populus spp. Introduced from

Europe and established. California; New Brunswick (Canada) .........

AIRIS E, ee Ch. versicolor Koch, p. 26

Siphunculi usually pale, even if the integumentum is dark, but if pig-

mented, then surrounded by a pale, membraneous area. Last rostral

*) Ch. populialbae (Fonsc., 1841) has similar rostrum but ant. hairs little longer than diam.

III. Populus alba. Introduced from Palaearctic. New Brunswick (Canada).

35 (36)

36) Gp)

37 (38)

38 (37)

39 (40)

TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL. 1/2, 1960

segment with 8—11 hairs. Alatae usually without dark ventral striae on

abdomen.

Dorsum brown pigmented with the sides of the abdomen and a median

stripe pale, with all or nearly all the longest hairs with fine, acute apices,

the spinal ones on IIIrd abd. tergite up to 0.120—0.150 mm long. On

Populus tremuloides. Connecticut, Maine; New Brunswick (Canada) …

N ne Ch. populifolii (Essig) simpsoni subsp. nov., p. 19

Dorsum often pigmented, but in that case longest hairs on IlIrd abd.

tergite usually blunt or furcated and much shorter.

Antennal hairs with fine, acute apices, the longest ones on inner side

of IIIrd segment 3—4 times basal diameter of that segment, but those

on outer side not longer than that diameter; longest hair on basal part of

VIth ant. segment 2/3—4/; of the length of that part measured to the

proximal rim of the rhinaria. On Salix babylonica and probably other

Salix spp. Widely distributed in U.S.A. … Ch. viminalis Monell, p. 27

Antennal hairs often partly blunt and usually shorter than in the

preceding, but if they are long, then the hairs on outer side longer than

basal diameter of IlIrd ant. segment.

Usually at least Ist ant. segment pigmented, but mostly also part of the

head, thorax and abdomen dorsally dark, with nearly always the sides

of the body pale. Alatae with the rhinaria on IIIrd ant. segment always

in a straight, single row, with occasionally a rhinarium on IVth seg-

ment. On Populus spp. Widely distributed in U.S.A. and Canada. ......

Eee le Ch. populifolii (Essig) sensu latiore, p. 18

a(b) All or nearly all dorsal hairs on body with thin, fine apices,

with sometimes some of the longest hairs blunted; longest spinal hairs

on IInd abd. tergite 0.120—0.150 mm long. Hairs on IIIrd abd. seg-

ment fine, acute, 21/,—31/; times as long as basal diameter of that

segment. Generally heavily brown pigmented, with a short spinal stripe

and the sides of the abdomen pale. On Populus deltoides and P. tre-

muloides. Maine; New Brunswick (Canada). .............................

A I Ch. populifoli (Essig) simpsoni subsp. nov., p. 19

b(a) Hairs on dorsum shorter, also antennal hairs often blunt and

shorter. Pigmentation variable.

c(d) Head and abd. tergites VII and VIII mostly dark, with the part of

the dorsum between the head and caudal tergites either quite pale

or rather evenly smoky, but without pale median line, and with the

legs in pigmented specimens dark. Alatae with the transverse bars on

the anterior abd. tergites either partly rather pale or completely invisible,

with on Illrd ant. segment 2—8 rhinaria. Apterous dwarfs with 5 ant.

segments and rather dark legs common in summer in hot regions. On

Populus spp. Widely spread in the Western part of the Continent ......

e io Ch. populifolii (Essig) sensu stricto, p. 18

d(c) If both head, pronotum and the posterior tergites are dark, then

they are connected by two more or less complete, broad, fore and

aft medially joined brown bands that always leave a median stripe and

the sides of the abdomen pale. Frequently only the head partly dark

D. Hurr Ris LAMBERS : The genus Chaitophorus 9

and then VIIth and VIIIth abd. tergite hardly pigmented. Alatae with

on each abd. tergite a distinctly dark pigmented band of about equal

thickness, though not equal in length; their IIIrd ant. segment with

5—14 rhinaria. On Populus spp., mainly P. tremuloides. Utah, Colora-

dos 1lınois@ Minnesota @ommecti cut en en. E

Ch. populifolii (Essig), subsp. neglectus Hottes & Frison, p. 18

40 (39) Entirely pallid, only very rarely (in specimens developed at very low

temperatures) pigmented, but then no median stripe present and IIIrd—

VIth abd. tergites as dark marginally as spinally and not darker than

VIIth or VIIIth tergite. Alatae usually with the rhinaria irregularly

placed along one side and IVth segment rather often with rhinaria.

41 (42) VIIIth abd. tergite in apterae and alatae with 7—12, rarely 13 hairs.

4 Longest hairs on IIIrd ant. segment in apterae mostly less than twice as

long as basal diameter of that segment. Alatae with the sclerotic bars

on abd. tergites III—VI much thicker than those on tergites I and II,

those on tergites III—VI often more or less fused to a central dorsal

patch; the rhinaria on IIIrd ant. segment not in a row, and also IVth

segment with some rhinaria. Last rostral segment mostly with 8 hairs.

On various Populus spp. Throughout North America …

RE ARNO Ho te ST ri) AE Ch. stevensis Sanborn, p. 24

42 (41) VIIIth abd. tergite in apterae and alatae with 14—20 hairs. Longest

hairs on IIIrd ant. segment more than twice as long as basal diameter

of that segment. Alatae with the mutually free sclerotic bars on abdomen

more or less equally thick, those on tergites II—IV often incomplete;

rhinaria on IIIrd ant. segment usually rather regularly placed, with IVth

segment usually without rhinaria. Last rostral segment normally with

10 hairs. On Populus balsamifera and related Populus spp. Wisconsin,

Minnesota, Maine; New Brunswick (Canada) vst eenn dennen

LEBEN EST RATA TEN SE Ch. balsamiferinus spec. nov., p. 10

NOTES ON THE SPECIES

Chaitophorus abditus (Hottes, 1926)

This species, originally described as a Neothomasia from Minnesota, apparently

was not recorded from other states. It is, however, probable that most of the

records by GILLETTE & PALMER (1931) and PALMER (1952) of both Periphyllus

macrostachyae (Essig) and P. salicicorticis (Essig) refer to abditus. Of two

collections of macrostachyae, recorded by these authors, after clearing one ap-

peared to be Ch. utahensis (Knowlton), the other consisted of Ch. abditus (Hot-

tes) with Ch. pustulatus spec. nov. Two slides labelled Periphyllus salicicorticis

consisted only of Ch. abditus (Hottes). Without clearing it is indeed almost im-

possible to tell the three species apart, but after clearing recognition is very easy.

Ch. abditus, with knowltoni spec. nov., differs from macrostachyae and salici-

corticis by having the sclerotisation of the abdomen in apterae completely broken

up into short bars, marginal sclerites and numerous small sclerotic dots; in small

specimens even the spinal bars may disappear. In contrast to knowltoni, macrosta-

10 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL. 1/2, 1960

chyae and salictcorticis, those samples of abditus that I have seen have the dorsal

hairs not acute, but blunt and usually with the apices furcated. Apterae have no

rhinaria and distinctly shorter antennae than Azowltont. For the rest the description

of knowltoni fits abditus very well, but in the paratypes of abditus even the an-

tennal hairs have furcated apices.

The hairiness of this species is very striking and it is already evident when the

larvae are born. First instar larvae have on the abdomen on both sides groups

of 4—7 marginal hairs per segment cephalad the siphunculi; one of these hairs

is longer and stouter; on tergite IV I counted in total 24 hairs varying in two

lengths, and, except the marginal ones, blunt. Suspecting that I mistook second

instars for first instars I repeated the hair counts on embryones and found the

same. Similar large numbers occur in salscicorticis and macrostachyae, but in

utahensis only the marginal hairs are duplicated, so that in total 8 hairs are present

on the IVth abd. tergite in new born larvae. I refrain from erecting a new taxon

for these 4 species, although indeed they are mutually very closely related, and

rather differ from the average Chaitophorus. However, utahensis links abditus,

etc., to populicola, and from populicola to average Chattophorus there is the

salicicola group so that no clear subdivision is possible.

Material available: samples from Fort Collins and Rocky Ford, Colorado, col-

lected from Salix by L. C. BRAGG, received as Periphyllus macrostachyae (Essig)

and P. salicicorticis (Essig); apterous paratypes received from Dr. F. C. HOTTES.

Chaitophorus balsamiferinus spec. nov. |

In general aspect like Ch. stevensis Sanborn. Entirely unpigmented, with even

the tarsi pale. Body about 1.75—2.20 mm long, rather broadly pyriform. Dorsal

cuticle densely covered with blunt nodules which form no regular pattern. Dorsal

hairs on abdomen very numerous, thick, or more commonly with incised apices,

variable in length, on IIIrd abd. tergite the longest spinal hairs to about 0.125

mm long, usually shorter, the marginal ones partly acute, much longer; VIIIth

abd. tergite with 14— 20 hairs varying in length. Antennae 21/,—3 times the width

of the head through the eyes, conspicuously imbricated; IlIrd segment with some

12—20 hairs, the longest of which are often blunt and then up to two times

basal diameter of the segment, to acute and then up to 31%, times that diameter;

processus terminalis about 3 times base of VIth segment, just shorter than IIIrd

segment. Last rostral segment about 9/, of second joint of hind tarsi, with

normally 10 hairs. Siphunculi conspicuously long, more than 2/3 the length of

2nd joint of hind tarsi, on distal 2/.—1/, often cylindrical or even thinnest below

the middle, with a reticulation of which the apical 3—4 rows have more or less

isodiametric cells. Cauda knobbed, the knob slightly petiolate. First tarsal joints

with 7, sometimes even 8 hairs (one additional hair in the middle of the sole).

Colour in life: greenish yellow with a thin bright green band on anterior margin

of mesonotum, a broader band across metanotum and a short band or a V between

the siphunculi. Male larvae dark brown, visible inside the mother’s body; when

born becoming purplish with the anterior part of the body yellowish.

Alatae very similar to those of Chaitophorus populifoli (Essig) sensu stricto,

but with a long, dark sclerotic bar on Ist abd. tergite, the bars on tergites II—V

D. Hire Ris LAMBERS : The genus Chaitophorus 11

short and sometimes broken and pallid, that on tergite VI longer, those on tergites

VII and VIII encircling the tergite. Antennae with 6—12 rhinaria on IIIrd seg-

ment, in a row when there are few, otherwise irregularly placed; IVth segment

with 0—3 rhinaria.

Material: 3 apterae (cotypes) and one ovipara from Populus balsamifera,

Presque Isle, Maine, 9.1X.1956, leg. G. W. Sımpson & the author; 4 apterae

from Populus candicans (P. balsamifera), Orono, Maine, 10.VII.1922, Maine Agr.

Expt. Sta. no. 95—22, identified by E. M. PATCH as Chaitophorus delicata Patch;

3 apterae and alatae from Populus balsamifera, Milwaukee, Wisconsin, 27.VII.

1933, leg. L. G. STROM; 1 aptera and several alatae from Populus balsamifera,

St. Paul, Minnesota, 21/22.VI.1925, leg. F. C. HOTTES; several samples from

New Brunswick (Canada), including fundatrices, apterous and alate viviparae

from Populus gileadensis, received from Mrs. M. E. MACGILLIVRAY.

This aphid is separated mainly for its remarkably developed siphunculi and its

hairiness. If only one sample has been available I might have considered it an

abnormal clone of delicatus, but now that several samples, collected over 30 years,

are available, separation would seem to be justified. Differences from the nearest

relative, Ch. delicatus Patch, are enumerated in the key.

Chaitophorus crucis (Essig, 1912)

Described from California as a Thomasia. The pigmentation could not be

examined. Dorsum of head and thorax distinctly reticulated, on the abdomen only

locally distinctly reticulated, elsewhere with transverse striae or strongly transverse

cells. Antennae a little more than 11/, times width of the head measured through

the eyes; processus terminalis about 11/ times base of VIth segment, at 180° to

the base. All antennal hairs except those on base of IVth segment blunt, very

stiff on IIIrd segment, up to 11/ times basal diameter of that segment. Rostrum

to IInd abd. sternite. Cauda rounded triangular, with straight sides, about 0.078

(at base) X 0.02 mm or slightly shorter. First tarsal joints with 5—7 hairs.

In all other respects than those mentioned above the description of Ch. pustu-

latus spec. nov. on p. 20 fits this species. Unfortunately only few specimens are

available, but it would seem that the species belongs in the salicicola Essig

complex discussed on p. 21. The specimens look like starvation forms. The spe-

cies has not been refound since 1912.

Material available: 3 apterous cotypes, kindly donated by Professor Essic.

Chaitophorus knowltoni spec. nov.

Body about 2.00—2.30 mm long, broadly oval, about 7/,, times as broad as

long with largest width in the middle. Tergum with head, pro- and mesonotum

evenly rather dark sclerotic, but metanotum and abd. tergites I—VI each with a

separate very thick spino-pleural bar and very large marginal sclerites; between

these bars and the marginal sclerites large numbers of little brownish plates, each

with a hair. The sclerotic parts with a distinct net of acute spinules. Hairs extre-

mely numerous, acute, for a Chaitophorus short, with the longest spinal hairs on

IInd abd. tergite about 0.050—0.055 mm long; longest of the about 20 hairs on

VIIIth abd. tergite about 0.200 mm long. Antennae about twice as long as width

of head measured through the eyes, thick, with basal segments and the apex

12 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL. 1/2, 1960

blackish, the rest brown; IIIrd segment more than twice as long as VIth and about

twice IVth or Vth; hairs fine, extremely numerous on all sides, on IIIrd segment

about as long as basal diameter of the segment; Vth segment at apex incrassate

on outer side, with the primary rhinarium at its very apex; basal part of VIth

segment with about 10—16 hairs, longer than the processus terminalis which has

only about 10— 12 imbrications; IlIrd segment on apical half with 1—5 rather

small rhinaria on one side; IVth segment distally usually also with a rhinarium.

Rostrum long, retractile (from measurements of the stylets reaching IInd—IIIrd

abd. sternite); apical segment about as long as VIth ant. segment, about 11/3

times 2nd joint of hind tarsi, with some 20 hairs. Siphunculi broadly conical, pale,

markedly reticulated with about 7 rows of cells, with 1—3 hairs on basal part.

Cauda darkish, very broad and low, 31/3 times as wide at base as long, with 3

long hairs and several smaller hairs. Legs thick, hairy like the antennae, with

the middle and hind femora and the basal part of the tibiae very dark, the fore

femora and especially the middle part of the tibiae paler to pale; first tarsal

joints with 7 hairs.

I take pleasure in dedicating this species to Professor G. F. KNOWLTON, Logan,

Utah, who provided me with about 700 samples of unidentified freshly collected

pickled material in the last few years, which I identified as far as possible. On

my request he gave special attention to Chaitophorus species, but the present

species which probably lives underground, was only twice found.

The apterae were found in large samples of Ch. utahensis (Knowlton). They

stood out, after clearing, by a banded abdomen. The above description holds to a

very large extent for Ch. macrostachyae (Essig) and Ch. salicicorticis (Essig), but

those species have a compactly sclerotic tergum with even the VIIth abd. tergite

fused with the 4 more anterior ones, no rhinaria on IlIrd and IVth ant. segment in

apterae, and the primary rhinarium on Vth ant. segment well below the apex

of the segment, which is normal in shape; their VIIIth abd. tergite has about

8—14 hairs.

Chaitophorus abditus (Hottes) is very closely related and Ch. knowltoni might

be a subspecies. It differs from abditus in slightly longer antennae, notably the

IIIrd segment, in the presence of secondary rhinaria in apterae, and in the acute

hairs. It more or less agrees with abditus in the position of the primary rhinarium

of VIth ant. segment, and most other mentioned characters.

Material available: from Salix. 2 apterae viviparae (cotypes) from Redmond,

Utah, 11.VI.1957, 1 aptera vivipara from Salina, Utah, 12.VI.1957, leg. G. F.

KNOWLTON; 3 alatae from Salix bark, Leeds, Utah, 8.VII.1958, leg. G. F.

KNOWLTON probably are this species, but as no other corresponding morphs

were found, definite identification is not yet possible.

Chaitophorus longipes Tissot, 1932

Tergum more or less evenly dark sclerotic, on mesothorax to IInd abd. tergite

medially vaguely paler; abd. tergites IVI solidly fused. Cuticle with rather

dispersel blunt nodules, sometimes seemingly imbricated, nowhere reticulated.

Dorsal hairs markedly fan-shaped and incised at apex. Antennae nearly three

times the width of the head measured through the eyes; IIIrd segment with about

D. Hire Ris LAMBERS : The genus Chaitophorus 13

6—9 hairs, the 3—4 longer ones (0.05—0.06) on inner side cylindrical with

furcated apices, those on outer side blunt, to about 0.030 mm long; longest hair

on VIth segment about 0.035 mm. Rostrum reaching to or just past the hind

coxae; last segment long and rather slender, about 11/5 times 2nd joint of hind

tarsi, with 12—15 fine hairs. Area surrounding the siphunculi hardly pale. First

tarsal joints with 5 hairs, 2—4 of which are much longer (0.05) than the joint

(0.039 mm).

Confusion of this species with others is hardly possible. There is besides Ch.

viminicola spec. nov. no other North American species known with a knobbed

cauda and such a both long and hairy last rostral segment, and with only 5 hairs

on the first tarsal joints. Ch. viminicola spec. nov. differs by its very long, acute

hairs.

Material available: 3 apterae from Salix longipes (= S. caroliniana), St.

Augustine, D. & B. Dairy, Florida, 17.V.1945, leg. A. N. Tissot, identified by

Professor A. N. Tissot and kindly presented to me.

Chaitophorus macrostachyae (Essig, 1912)

Like salicicorticis originally described as a Symdobius (= Symydobius Mordv.),

later by GILLETTE & PALMER (1931) transferred to Periphyllus v. d. Hoeven. It

is doubtful whether the two are distinct species. Unfortunately of both only type-

material, kindly donated by Professor EssıG, is available and these samples are

so alike that in view of the variability in related species I fear that they differ at

most subspecifically. In fact, the only difference I have so far found is in the

length of the hairs as indicated in the key. The rostra when extracted to their full

lengths are about equally long, also their last segments.

For differences from utahensis vide sub Ch. utahensis (Knowlton). The nearly

related Ch. knowltoni spec. nov. is discussed on p. 11. With certainty known from

California only. Some larvae from Oregon are either this species or Ch. salicicor-

ticis (Essig). Records from Colorado and Utah at least partly relate to abditus

Hottes.

Material available: cotypes kindly donated by Professor E. O. Essic.

Chaitophorus minutus (Tissot, 1932)

This species was described as a Sipha, because it has 5 ant. segments, even in

the alatae. BOUDREAUX (1951) pointed out that in Louisiana specimens with

6 ant. segments occur and referred the species to Chaitophorus.

In general aspect like Ch. pusillus Hottes & Frison. Tergum uniformly pale,

with the front and the margin of the abdomen somewhat granulated. Dorsal hairs

long, deeply furcated at apex. IIIrd ant. segment on inner side with two very

long (0.08—0.10 mm) stiff, blunt hairs, one on basal half, one near apex, some-

times in addition a shorter (0.06 mm) hair, on outer side with two very short

(0.011 mm) hairs; [Vth with one similar long and one similar short hair, but

Vth only with a short (0.010 mm) hair. Last rostral segment slender, acute, with

8 hairs, just longer than 2nd joint of hind tarsi. Siphunculi faintly dusky on

distal half. Hairs on hind tibiae up to twice diameter of the tibiae. First tarsal

joints with 5 hairs.

14 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL. 1/2, 1960

Alatae show the basal ant. segments much paler than the head; IIIrd ant. seg-

ments with 2 to, according to Tissot, 8 rhinaria, often confined to basal 3/5 part

in my specimens. The dorsum seems to have faint thin dusky transverse lines per

segment. In the hind wings I cannot observe oblique veins (TissoT writes that

they are faintly indicated).

I have supplemented Tissot’s description with a few details, like those given

for the new species. The best identification character is the long rostrum and last

rostral segment which makes confusion almost impossible.

Because BOUDREAUX's decision to place this species in Chaitophorus can be

accepted, Chaitophorus minutus H.R.L., 1954, requires a new name as Dr. V. F.

EASTOP kindly pointed out to me. Therefore I propose the name Chaitophorus

israeleticus nom. nov. for Chaitophorus minutus Hille Ris Lambers, 1954 (Bull.

Res. Sounc. Israel, vol. 4, p. 279) nec Tissor, 1932 (as Sipha, Florida Entom.,

vol MSG)

Material available: 6 apterae and 2 alatae from Salix sp., Dr. Phillip, Florida,

17.VI.1948, leg. ©. D. Linx, identified by Professor A. N. Tissor and kindly

presented by him.

Chaitophorus monelli (Essig, 1912)

Originally described as the type of the genus Micrella Essig, 1912, from Salix

lasiolepis, Oxnard, California. One cotype was most kindly sent by Professor

EssiG, but through an accident lost during the remounting process. A second co-

type could then be borrowed from the British Museum (Nat. Hist.) and this was

successfully. remounted. Even before remounting it was clear that in both cotypes

the siphunculi are distinctly and normally reticulated, contrary to the original

description; only the shape of the cauda distinguishes the species from normal

Chaitophorus.

Seemingly the species had not been refound since 1911, but among the Chat-

tophorus received for study from the British Museum there was a slide from

Berkeley identified by Professor EssiG as Chaitophorus pusillus Hottes & Frison

which contained apterae and alatae of morelli. Therefore more data on this aphid

are now available.

Apterae. Very small, 1—1.2 mm, not pigmented and dorsally except for some

scattered granules on the middle of the thoracal nota approximately smooth. The

dorsal hairs thick, stiff, with dove-tailed apices. Antennae pale, thin, conspicu-

ously imbricated, rather long; processus terminalis about 3 times base of VIth

segment. Hairs on inner side of IIIrd, [Vth and Vth segment stiff with blunt or

furcated apices, several times basal diameter of IIIrd segment; base of VIth seg-

ment with only 1—2 short acute hairs similar to those on outer side of segments

III—V. Eyes small, with the triommatidion not pronounced. Rostrum with last

segment blunt, about 2/3 of 2nd joint of hind tarsi, with 8 hairs. Siphunculi rather

large, pale, reticulated. Cauda variable within the sample, often without a trace

of constriction, sometimes with a faint censtriction at distal one-third part, with

6—7 hairs. Legs pale, rather long and thin; tibiae, especially the fore and middle

tibiae with unusually distinct slightly spinulose imbrications on distal 1/,—1/;;

fir st tarsal joints with 5—7 hairs, normally at least on some legs with 7 hairs.

D. Hire Ris LAMBERS : The genus Chaitophorus 15

Alatae. With rather narrow quite separate dark transverse bars on abdomen.

Dorsal hairs nearly acute, thinner and longer. Antennae dark with base of IIIrd

segment pale; IIIrd segment with 4—7 rhinaria more or less in a row. Siphunculi

dark. Cauda slightly but distinctly constricted, the “knob” very much wider than

long. Tibiae much more distinctly spinulosely imbricated than in apterae.

Clearly the misidentification of the Berkeley specimens as Ch. pusillus is un-

derstandable. Ch. monelli and pusillus are very nearly related and apart from the

structure of the cauda hardly distinguishable, but in pusillus the first tarsal joints

have 5 hairs, the tibiae are only very faintly imbricated, and the abdomen in alatae

has broader bars which sometimes fuse into a central sclerite. The interrelation

between the two species is about the same as that between Ch. nigrae Oestl. and

Ch. salicicola (Essig).

Material available: 2 apterae viviparae (cotypes), from Salix lastolepis, Oxnard,

California, 20.VII.1911, leg. E. O. EsstG; 11 apterae and 3 alatae from Salix

leaves, Berkeley, California, 30.VII.1935, leg. P. SCHULTHESS.

Chaitophorus nigrae Oestlund, 1886

Recently some authors following Davis (1912), PATCH (1913) and HOTTES &

FRISON (1931) have made nigrae Oestl. a synonym of viminalis Monell. What

BAKER (1917) wrote about differences between rigrae and viminalis happens to

be correct, notwithstanding the fact that what he described as viminalis in that

paper consists of two other species. But OESTLUND (1922) also points out these

differences and that should have been considered. Chaitophorus cordatae Wil-

liams, 1911, is a synonym (BAKER, 1917, 1923); I could examine and remount

the types.

The material that I consider to belong to this species is rather heterogeneous

but it has several characters in common. The dorsum is to a variable degree reti-

culated, and when the cells are not closed there are acute spinules that at least

locally on the mesonotum form more or less closed cells. The cauda is very little

knobbed in dorsal view; sometimes there is a slight neck, but in some samples the

apical portion is almost parallel-sided (vide also Ch. salicicola Essig, p. 21). The

pigmentation of the dorsum is variable; pale specimens (type of Chaitophorus

cordatae Williams, 1911) are rare; usually as a minimum there are two large

blackish blotches pleurally on the thorax and abdomen, which then merge, so that

the blackish insect is divided into two parts by a broad colourless band from head

to tail; this median band may be further reduced to a median spinal line, and,

in extreme cases, vanish altogether. There seems to be seasonal variation; in early

summer specimens the colourless areas are the largest. The dorsal hairs vary from

long with very fine acute apices, to all or partly blunt with dove-tailed apices;

| rarely even the marginal hairs are furcated at apex. The antennal hairs are long

and wavy on inner side of all segments of the flagellum, but those on outer side

| vary in length; all these hairs are always acute, with fine apices. The legs, especial-

ly the tibiae are unexpectedly pale; the first tarsal joints have 5 hairs, rarely on

‚one or two legs 6 hairs.

Specimens from Salina, Utah, 12.VI.1957, leg. G. F. KNOWLTON, and from

Axtell, Utah, 11.V1.1957, leg. G. F. KNOWLTON, have broad pale median bands

16 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL. 1/2, 1960

and very pronounced reticulation. Similar specimens were received from St. Paul,

Minnesota, 28.VI.1925, leg. F. C. HoTTEs. One specimen in a sample from

Orono, Maine, 23.VII.1925, leg. PATCH, looks the same. These specimens have a

membraneous ring around the siphunculi and their body is broader oval than in

other samples. Most of the other specimens, from Fort Collins, Colorado,

26.VII.1911, and 8.VII.1911, leg. L. C. BRAGG, the Orono sample mentioned

above, from Fredericton, New Brunswick (Canada), 5.IX.1950, leg. Vass, have

a pale median line and the siphunculi are more or less surrounded by white. The

reticulation is only very distinct on the pale zone on the middle of the mesonotum,

incomplete elsewhere.

A sample from Rouge River Valley, Ontario (Canada), 6.VI.1948, leg. S. F.

MACDONAID (received from Dr. H. L. G. STROYAN), has very distinct reticul-

ation, but though collected in early summer, the specimens have the siphunculi

as dark as the abdominal shield and not surrounded by a pale median ring. The

last rostral segment in the specimens is 1.1—1.2 times as long as the 2nd joint of

the hind tarsi, which is rather above normal.

Two samples, one from Fredericton, New Brunswick (Canada), 18.VII.1957,

leg. M. E. MACGILLIVRAY, the other from Estes Park, Colorado, 27.VII.1921, leg.

M. A. PALMER, consist of evenly black specimens, with very distinct reticulated

areas. The latter sample has rather short dorsal hairs with enlarged, dove-tailed

apices and the cauda is hardly constricted, so that it can hardly be distinguished

from Ch. saliciniger (Knowlton).

As the key indicates, Rocky Mountains samples differ by having furcated dorsal

hairs. As specimens from the type locality have normal, fine hairs like all more

Eastern specimens, I erect the subspecies Chaitophorus nigrae Oestlund nigrescens

subsp. nov. for the Western forms with partly blunt or furcated, rather short hairs.

The cotypes are from Salix, Salina, Utah, 12.VI.1957, leg. G. F. KNOWLTON.

A small sample from Salix, Pleasant Gap, Pennsylvania, 31.VIII.1941, sub-

mitted by its collector, Dr. J. O. PEPPER, consists of blackish apterae with a pale

median line in which the reticulation is nearly absent, and replaced by rows of

semi-acute spinules; only on the pleura of the abdomen there are some nearly

closed cells. Its most remarkable character is that abd. tergite VII is completely

fused with tergites I—VI, which is not the case in any other specimen that I saw.

BÖRNER used this fusion of tergites I—VII for reviving Tranaphis WIk., but in

the present case I at most venture to erect a subspecies for these specimens, for

which I choose the name Chaitophorus nigrae Oestl. tranaphoides subsp. nov.

Chaitophorus populicola Thomas, 1878

As the alatae of this species are well recognisable by the banded venation in

their wings it probably has not been confused with other species, except in a few

cases when stray alatae of Ch. utahensis (Knowlton) with a similar vein-banding

had been mistaken for populicola Thos.

Chaitophorus bruneri Williams, 1911, is considered a synonym. BAKER (1917)

separates bruneri from true populicola by the shape of the hairs, GILLETTE &

PALMER (1931) and PALMER (1952), by the colour. BAKER writes that the dorsal

hairs in bruneri have abnormal apices, those in his further material fine and acute

D. Hire Ris LAMBERS : The genus Chaitophorus 17

apices. Such differences indeed occur in material from North America, but it then

appears that in the East, and sometimes in the West at high altitudes, the dorsal

hairs are normal in shape, while elsewhere they have all or partly blunt, acuminate,

furcated or fan-shaped apices. I have not seen a redescription of the type material

of populicola, but as material from Illinois that I could examine has abnormal

hairs, I suppose that THOMAS material shows the same, in which case BAKER's

(1917) identification was wrong. In the pigmentation and colour there is some

variation, but not in such a way that a taxonomic subdivision on this basis could be

made.

Material from Minnesota, Connecticut, Pennsylvania, Maine and New Bruns-

wick (Canada), and some from the Grand Mesa (3000 m) in Colorado shows

all abdominal hairs extremely long and fine. This material in other respects does

not differ from the other samples. As it would seem to be a well defined taxon,

the name Chaitophorus populicola Thomas patchae subspec. nov. is applied. The

types are from Populus tremuloides, Fredericton, New Brunswick (Canada),

11.IX.1956, leg. M. E. MACGILLIVRAY and the author. Dr. F. C. HOTTES

and the author took it also from the same host on the Grand Mesa, Colorado,

16.IX.1956, with alate males and oviparae. Samples from Maine and Connecticut

are in the PATCH collection. It should be mentioned that typical populicola is

much more common on Populus tremuloides in the Rocky Mountains than its

subspecies.

Mention should be made of the fact that some samples, taken on the bark of

older twigs or on old bark wounds of young trees apart from consisting of larger

specimens, show a processus terminalis that is often hardly longer than the base of

VIth ant. segment and, besides, sometimes up to 9 hairs on the base of VIth seg-

ment. Only in this respect they differ from the average specimens of subspec.

patchae. Such abnormal samples were received from Pennsylvania (leg. J. O.

PEPPER) and collected by Dr. HOTTES and the author on the Grand Mesa in Colo-

rado. Records from Central Asia relate to the species Neothomasia pruinosae

Narzikulov, 1954, which merits a new subgeneric or generic name.

Most of the samples examined are from Populus tremuloides, but also other

Populus spp. may be infested.

Material of Ch. populicola Thos. s.s. is available from Wyoming, Utah, Colo-

rado, Texas and Illinois.

Chaitophorus populifolii (Essig, 1912)

This species was originally described as Eichochaitophorus populifoli from

California. It is part of a complex of subspecies that as far as the samples go

show small differences but that probably cannot be separated clearly when their

full range could be examined. They are keyed on p. 8.

GILLETTE & PALMER (1928) gave Chaitophorus essigi as a new name tor Ch.

populifolii Essig, 1912, because they thought that is was preoccupied by Ch. po-

pulifoliae Fitch of OESTLUND or of Davis. But, as pointed out on p. 24, Chai-

tophorus populifoliae is an invalid name, and therefore it could not preoccupy

Chaitophorus populifolii Essig. Consequently the name Chaitophorus populifolii

Essig is reestablished here and Ch. essigi Gillette & Palmer is listed as a synonym.

The variability of this species is only comparable to that of Ch. versicolor

18 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL. 1/2, 1960

Koch, which does not only vary with the season, but in which in one single colo-

ny one may find apterae with a bewildering variation in colour and pigmentation.

The following subspecies are used in this paper.

a. Chaitophorus populifolii (Essig, 1912) sensu stricto

Synonyms are Eichochaitophorus populifolii Essig, 1912, Ch. populellus Gillette

& Palmer, 1928, Ch. essigi Gillette & Palmer, 1928, a new name for EssIG's

species. Rather characteristic for this subspecies is the pigmentation of the VIIth

and VIIIth abd. tergite which develops simultaneously with the pigmentation of

the pro- and mesonotum; the rest of the dorsum may darken but not with a pale

median line, and unto the very margins of the abdomen. The dorsal hairs and

usually also part of the hairs on Illrd ant. segment are mostly blunt or

furcated. The hairs on Illrd ant. segment are only rarely up to twice

as long as basal diameter of the segment. The last rostral segment in small spect-

mens may be about as long as 2nd joint of hind tarsi, but usually it is much

shorter. In alatae the number of rhinaria varies from 2—8 and on abd. tergites

IV the sclerotic bars tend to fade in the middle or become completely pig-

mentless. Males normally apterous. Other subspecific characters are mentioned in

the key.

Summer dwarfs with often 5-segmented antennae and dark legs seem to be com-

mon. It is this subspecies that BÖRNER in 1952 records as Ezchochaïtophorus roep-

kei (Börner, 1931) from Europe, though the 1931 description relates to Charto-

phorus albus Mordv., 1901 in the first place.

Material available from California (including cotypes of Eichochaitophorus po-

pulifolii Essig, received from Professor EssıG), Utah (collected by Professor G.

F. KNOWLTON), Colorado (identified as Ch. populifolii by Professor GILLETTE,

besides alate paratypes and apterous metatypes of Chaitophorus populellus Gillette

& Palmer); Alberta (Canada) (identified by Professor M. A. PALMER as Ch.

populellus Gillette & Palmer).

b. Chaitophorus populifolii (Essig) subsp. neglectus Hottes & Frison, 1931

Similar to the preceding, but the pigmentation on the posterior abdominal

tergites develops later, simultaneously with two partly coalescing bands connecting

fore and aft, and the granulation of the abdomen is much more pronounced,

often forming a net on the middle of the thoracic nota. In the type specimens the

dorsal hairs on abdomen are blunt or furcated and the antennal hairs acute, but

very large samples from the mountains of Utah and Colorado from Populus tre-

muloides have also the hairs on Illrd ant. segment blunt and not much longer

than the diameter of the segment. The last rostral segment is, particularly in large

specimens, relatively shorter, 2/,—9/ 9 of the length of 2nd joint of hind tarsi.

In alatae the bands on abdomen are all well pigmented and the number of rhinaria

is on average higher, about 5—14, with occasionally a rhinarium on IVth segment.

Males usually alate. Other characters are mentioned in the key. Various Populus

spp., including P. deltoides, P. grandidentata and P. tremuloides are infested, often

in mixed colonies with Chaitophorus stevensis Sanborn.

D. Hire Ris LAMBERS : The genus Chaitophorus 19

Material available: from Illinois (paratypes kindly sent by Dr. Ross), Utah

(collected by Professor G. F. KNOWLTON), Colorado (very extensive collections

made by Dr. F. C. HOTTES), Connecticut (identified by A. C. BAKER as Ch.

viminalis Monell) and Minnesota.

c. Chaitophorus populifolii (Essig) simpsoni subsp. nov.

Pigmentation strongly developed, but the nodules on the thoracal nota not

forming a distinct reticulated pattern. Very characteristic are the very long, fine

hairs on dorsum and IIIrd ant. segment (vide key). The last rostral segment is

7/49 of the 2nd joint of the hind tarsi in length. In life this subspecies is greenish

white on the under side, dorsally brownish black, dull, with a spindle-shaped

median line from mesonotum to the siphunculi more or less pale. Siphunculi

whitish. Antennae pale with basal segments, distal half of Vth, and VIth segment

dark. Legs pale with smoky 2nd tarsal joint. Males alate; their larvae are evenly

dark pale mesonotum and pale wingpads.

Available material: rather large colonies without ants from under and upper

sides of leaves of Populus tremuloides, Presque Isle, Maine, 9.IX.1956, leg. G.

W. Sımpson and the author; from Populus sp., Fredericton, New Brunswick (Ca-

nada), 19.VIII.1953, leg. M. E. MACGILLIVRAY; from Populus grandidentata,

State College, Pennsylvania, 8.VIII.1950, leg. J. O. PEPPER.

Evidently this species represents the American version of the European Char-

tophorus versicolor Koch which now also occurs in the U.S.A. Separation is not

always easy, except when the rostral apex can be studied. It appears to be extre-

mely difficult to separate pale apterous specimens of this species from Ch. stevensis

Sanborn. Alatae can fairly easily be separated by the different sclerotisation on

the abdomen and the differences in arrangement of rhinaria on IIIrd ant. segment.

Chaitophorus pusillus Hottes & Frison, 1931

The main characteristic of this aphid is its smallness and absence of pigment-

ation but it might well be different in its 2nd generation. Through the kindness

of Dr. Ross I could remove and remount two apterae from paratype slide nr.

10696. To the extensive original description I add some notes on these apterae.

They are, apart from some indistinct granulations on the front and thorax, quite

smooth. The IIIrd ant. segment on inner side with 2—4 quite stiff hairs with

acute or nearly acute apices which are about 4 times as long as basal diameter of

the segment, but the 1—2 on outer side are thin and only about as long as that

diameter; also on segments IV and V such difference between hairs on inner and

outer side present; base of VIth segment with rather short hairs. Last rostral

segment short and blunt, in length 2/3—3/, of 2nd joint of hind tarsi, with 8

hairs. Hairs on dorsum with moderately blunt, furcated apices, also those on ver-

tex. First tarsal joints with 5, rarely on some legs 6 hairs. In the alate paratype

the rhinaria on IIIrd ant. segment number 7 and 8; they are not at all placed in a

row and unusually large in comparison to the thin segment.

From additional material it appears that in apterae the dorsal hairs may be

nearly all acute, that the hairs on IIIrd ant. segment may be blunt or furcated at

20 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL. 1/2, 1960

apex and then only about 3 times basal diameter of IIIrd ant. segment and that

in alatae the number of rhinaria on IIIrd segment may be up to 11, with up to 3

on IVth segment. The base of VIth ant. segment may be comparatively longer,

so that the processus terminalis may be little more than twice as long as basal

part of VIth ant. segment (in PATCH's specimens).

The nearest relatives to this species are Ch. monelli (Essig) and the true Ch.

viminalis Monell. The latter differs by thicker antennae with more pronounced

and much denser imbrications, and with more and comparatively shorter hairs on

IIIrd segment but with a comparatively much longer hair on base of VIth segment,

and with up to 15 rhinaria in alatae; the dorsum in apterae (marginally in alatae)

is distinctly verrucose; the first tarsal joints have 7 or 6 hairs. Differences between

pusillus and monelli are discussed on p. 15.

Chaitophorus minutus (Tissot) looks very similar, but may at once be separated

by its long last rostral segment.

Chaitophorus stevensis Sanborn and Ch. balsamiferinus spec. nov. may look

similar, but the chaetotaxy of their last rostral segment, first tarsal joints and an-

tennae are different.

Further material available consists of apterae and alatae from Salix discolor,

Orono, Maine, 5.VI.1918, Maine no. 39—18, identified by E. M. PATCH as

Chaitophorus delicatus Patch; of samples of apterae from Salix collected by the

author in the Laurentide Park, Quebec, 27.VIII.1956, near Fredericton, New

Brunswick (with Mrs. MACGILLIVRAY), 4.IX.1956, and near Presque Isle, Maine

(with Dr. G. W. SIMPSON), 10.IX.1956; a sample from Populus tremuloides

intermingled with a willow taken near Fredericton, New Brunswick (with Mrs.

MACGILLIVRAY), 2.1X.1956, also belongs to this species but I doubt whether the

species can live on both Salzx and Populus.

Chaitophorus pustulatus spec. nov.

Body oval, small, about 1.00—1.90 mm long and about 3/5 times as wide as

long, with variable brown pigmentation; middle portion of the body usually

little pigmented. Head dark, thoracic nota dark with a wide median colourless

band and abd. tergite, HI—VI also dark with a wide median pale band and pale

areas around the siphunculi; in very dark specimens the abdominal spinal stripe

disappears, the pale transverse band on the middle of the body becomes laterally

dark and so only the median pale stripe from pronotum till IIIrd abd. segment

remains. In the available samples all dorsal hairs, except usually the hairs on the

VIIIth abd. tergite, are very thick and short (e.g., 0.065 mm for the primary

spinal hairs on IInd abd. tergite), with markedly blunt, furcated or chisel-shaped

apices. VIIth abd. tergite quite free from VIth. Antennae only about 11/.—19/ 0

times as long as the width of the (broad) head measured through the eyes; IIIrd

segment varies with the pigmentation of the body from pale to, especially apicad,

smoky brown and it is often only about as long as VIth segment; processus ter-

minalis not or very little longer than base of VIth segment and it normally

makes an angle of about 170° with the basal part. The few hairs on IIIrd ant.

segment on inner side rather stiff, with mostly acute apices and up to about twice

as long as basal diameter of the segment, the 1—2 hairs on the outer side not

D. Hire Ris LAMBERS : The genus Chaitophorus 21

very much shorter and also the longest hair on the base of VIth segment rather

long. Rostrum reaching to just past hind coxae or shorter; apical segment like

that in Ch. nigrae Oestl., rather pointed and about as long as 2nd joint of hind

tarsi, with 8 hairs, with one of the subapical pairs placed far basad. Siphunculi

shortly conical, pale like area surrounding them. Cauda dusky to dark, broadly

rounded, usually less than half as long as wide at base. Legs short, in pale speci-

mens with only the middle portion of the tibiae pale, in dark specimens completely

blackish; first tarsal joints with 5—7 hairs, in small specimens each of these

numbers often present on the 6 legs of one specimen.

Small specimens of this species strongly resemble Chaitophorus crucis (Essig),

but that species has the dorsum covered with a conspicuous transverse reticulation

which only marginally passes into nodules, and its antennal hairs are blunt. For

differences from other species I refer to the key.

Material available: 6 apterae from Salix, Basin, Wyoming, 12.IX.1941; 46

apterae from Salix leaves, Helper, Utah, 26.VIII.1958; 76 apterae from Salix,

Price, Utah, 26.VIII.1958; 12 apterae from Salix leaves, Spanish Fork Canyon,

Utah, 26.VIII.1958; 12 apterae from Salix, Wellington, Utah, 26.VIII.1958, and

larvae, all collected by G. F. KNOWLTON and considered cotypes; one aptera

from a slide with Ch. abditus Hottes, from Salix, Rocky Ford, Colorado, 27.V.

1908, leg. L. C. BRAGG, identified by M. A. PALMER as Periphyllus macrostachyae

(Essig).

Chaitophorus salicicola Essig, 1911

Only Essie (1911, 1912) and SWAIN (1919) seem to have recognized this

aphid, which originally was described from leaves of Salix laevigata and from

Populus. 1 also examined specimens from Salix lasiolepis but not from Populus,

a very doubtful host plant for a willow-infesting aphid.

The material that Professor EssıG identified as salicicola is, as far as the apterae

are concerned, very heterogeneous. But that appears to be normal in the species

of the complex to which salicicola belongs, the nigrae-salicicola complex of species.

If one studies enough samples of Ch. nigrae, one finds specimens or even whole

collections in which the cauda is not knobbed. There may be a trace of a con-

striction, and then there is a knob, but there is no neck. Such specimens with a

faint constriction of the cauda usually have at one or more of their legs 6 instead

of 5 hairs. At the end of the scale there is Ch. saliciniger (Knowlton) which has

a broadly rounded cauda comparable to that in populicola Thos. If the cauda has

no trace of a constriction one generally finds 7 hairs on the first tarsal joints. In

the more Eastern states the cauda is usually knobbed, but in the West only alatae

sometimes show a faintly knobbed cauda.

The structure of the integumentum is rather uniform; the dorsum shows acute

spinules that usually form a distinct reticulated pattern, particularly laterally on

the thorax, but often on the whole dorsum. The dorsal hairs vary considerably;

they may be long and fine, or thick and markedly enlarged and incised at apex

and the antennal hairs vary in a corresponding way. The pigmentation varies as

described in nigrae. Alatae may give a clue, but not many are available from

colonies that contained also apterae.

22 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL. 1/2, 1960

With a very large material from all over the continent it may be possible to

distinguish species satisfactorily, but with the limited number of samples at my

disposal I can only discuss the difficulties, which are not sufficiently reflected by

the key.

A. Ch. salicicola Essig.

(1). Apterae from Salix lasiolepis, 13.V1.1916, U.C. Campus, Berkeley,

California, are almost quite black with a vague paler median line; siphunculi not

surrounded by a pale area; dorsal hairs fine, to 0.13 mm long, with a few blunted

ones; reticulations only pleurally on thorax complete; antennal hairs fine, on IMIrd

segment to 31/3 times basal diameter of that segment; cauda broad, not con-

stricted, width at base 111/,, X length. Alatae with broad, not fused bands on

abdomen; IIIrd ant. segment with 5—7 rhinaria in a row; no rhinaria on IVth;

cauda narrower, not knobbed.

(2). Apterae and one alata, from Salix sp., 28.1V.1935, U.C. Campus, Ber-

keley, California, quite as before, but alata with 8—9 rhinaria on IIIrd segment,

on one antenna with one rhinarium on IVth.

(3). Apterae from Salix sp., 4.11.1947, Guadalupa, California, leg. A. J.

Hanson, pale, in some with more or less confluent pleural pigmentation, and

with pale siphunculi; dorsal hairs thick and blunt with widened, dove-tailed

apices, up to about 0.075 mm long; reticulation pleurally very distinct; hairs on

IIIrd ant. segment stiff, less than twice diameter of the segment; cauda as in A-1.

(4). One aptera and 3 alatae from Salix sp., 30.VI.1948, Arroyo Seco, Green- |.

field, California, leg. J. W. MACSWAIN, aptera like A-3; alatae like A-1, with

5—7 rhinaria on IIrd ant. segment, none on IVth.

Evidently this species, though constant as alatae, has quite a variation in the

apterae corresponding to that in Ch. nigrae (vide p. 15); the pigmentation varies

remarkably, and the differences in the shapes of the dorsal hairs in apterae are

quite surprising.

B. Ch. saliciniger (Knowlton).

(1). The apterous types, from Salix sp., 8.VII.1925, Cedar Canyon, 7.000 ft

a.s.l., Utah, leg. G. F. KNOWLTON are almost black, with a pale median line;

the dorsal hairs are as in A-3 and A-4, but the hairs on IIIrd ant. segment are thin

and fine and up to about 21/ times diameter of segment; the cauda, however,

is at base twice as wide as its length. Inside a nymph with wingpads the dorsal

hairs in the alata-to-be are clearly furcated and the antenna shows a few rhinaria

on IVth segment; in an alata the dorsal hairs are nearly acute and up to

0.09 mm long, with 9—11 rather irregularly placed rhinaria on IlIrd ant. segment,

1—3 on IVth and 0—1 on Vth, while the cauda is as in the apterae.

(2). From Salix, 20.VIII.1957, Logan Canyon, Utah, 28.VIII.1957, leg. G.

F. KNOWLTON. Large numbers of pale apterae with a few irregularly pigmented

ones; dorsal hairs in the pale specimens long and with acute, fine apices, but in

the more pigmented specimens with chisel-shaped, incised apices; reticulation in

the pale specimens hardly developed, in the dark ones distinct on the thorax;

antennal hairs fine and long; cauda intermediate between A-1 and B-1. In a

sample of apterae taken in the same locality 8 days later the hairs are more

frequently furcated.

(3). From Salix, 14.IX.1956, Grand Mesa, Colorado, leg. F. C. HOTTES &

D. Hire Ris LAMBERS : The genus Chaitophorus 23

H. R. L. One pale and one dark aptera with a pale median line. Dorsal hairs fur-

cated. Thoracal area clearly reticulated. Cauda as in A (1).

All the preceding samples have 6—7 hairs on the first tarsal joints and this,

with the non-constricted and shorter cauda, distinguishes them from Ch. nigrae

Oestl., which, however, as to antennae, dorsal ornamentation, last rostral segment, in

fact as to almost all other characters is quite similar. It is impossible to draw a

sharp borderline between /grae and the complex mentioned above. Later studies

may prove that saliciniger and salicicola are geographical races, i.e., subspecies of

nigrae.

Since Ch. salicicola Essig, 1911 preoccupies Ch. salicicolus Mats., 1917, the

latter requires a new name. I propose as new name for Chaitophorus salicicolus

Matsumura (1917, Journ. Coll. Agric. Tohoku Imp. Univ. Sapporo, vol. 7, p.

376—377) the name Chaitophorus matsumurai nom. nov.

Chaitophorus salicicorticis (Essig, 1912)

Described as a Symdobius (= Symydobius Mordv.). Apart from differences in

lengths of hairs (vide key) I have not found differences between cotypes of this

species and cotypes of macrostachyae Essig. GILLETTE & PALMER (1931) and

PALMER (1952) describe this species (as Periphyllus) from Colorado. Professor

PALMER kindly sent me some slides of Colorado specimens from Salix nigra, Fort

Collins, Colorado, 7 and 18.VII.1908, leg. L. C. BRAGG but these were Chaito-

phorus abditus (Hottes) which could only be recognized after being cleared.

Whether the species really occurs outside California, I do not know.

Material available: only cotypes, kindly donated by Professor Essic.

Chaitophorus saliciniger (Knowlton, 1927)

Originally described as a Neothomasia. Discussed on p. 22 sub Ch. sallicicola

Essig.

Chaitophorus salicti (Schrank, 1801)

WILLIAMS (1911) records this species from Salix sp., Nebraska, but he inter-

changed apterae viviparae and oviparae (the latter smaller, and with a knobbed

tail, which is not known in Chaitophorus). Davis (1912) refers WILLIAMS’ in-

sects to Chaitophorus viminalis Monell. From his figure of the antennae (pl. 11,

fig. 15) of an aptera vivipara this looks very likely. Of the American forms only

Chaitophorus nigrae Oestl. may resemble salicti Schrank to some small extent.

I did not examine WILLIAMS’ specimens, but his description excludes identity with

salicti Schrank.

Chaitophorus stevensis Sanborn, 1904 ©

This species offers more problems than any other North American Chaitophorus.

OESTLUND (1887) described a Chaitophorus from Populus under the name Char-

tophorus populifoliae Fitch. He mentions only the alatae. In his Synopsis of

24 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL. 1/2, 1960

Minnesota Aphids (1922) there is no reference to this aphid, but there we -

find the name Chaitophorus delicata Patch for evidently the same aphid.

Davis (1910) states that Aphis populifoliae Fitch is a Pterocomma, not a

Chaitophorus and proposes the name Chaitophorus populifoliae Oestlund for our

species, without giving a description, though announcing one. As OESTLUND

erroneously did not credit himself with populifoliae, the procedure suggested by

Davis has to be rejected, and therefore Chaitophorus populifoliae Oestl. is not

available as a name. PALMER (1952) uses the name Chaitophorus populifoliae

Davis, 1910, but also that cannot be accepted, for DAvis named no such species.

This means that one has to look for another name for this widely spread aphid

from Populus spp.

PATCH (1913) described Chaitophorus delicata from Populus tremuloides, and

in her Food-Plant Catalogue (1938) records it also from P. balsamifera and Salix.

Through the kindness of Dr. G. W. Simpson I could examine all the delicatus

in the PATCH collection. The record from Salix relates to Chaitophorus pusillus

Hottes & Frison, 1931. I refer the specimens from Populus balsamifera to Chat-

tophorus balsamiferinus spec. nov. The specimens from Populus tremuloides, labell-

ed cotypes, are now cleared and remounted, and they are evidently the aphid that

is better known as Chaitophorus populifoliae Oestl. or Davis.

However, there is an older name available for this species. SANBORN (1904)

described Chaitophorus stevensis as an inquiline from galls on Populus monilifera.

Later references to this species are by SANBORN (1906) who in the errata to his

earlier paper makes the species a synonym of "populifolia Fitch”, and by BAKER

(1917, 1923) who lists stevensis Sanborn as a synonym of viminalis Monell, in

connection with a sample of Chaitophorus from Connecticut.

The description by SANBORN (1904) is remarkable. The length of the anten-

nae is given as 1.17 mm, but when the measurements of the separate jcints are

added up, this gives 1.348 mm as total length. The siphunculi are described as

being 0.14 mm long, 15/9 times as long as the knobbed cauda. But the most

striking fact is that the processus is said to be 11/9 times as long as the base of

VIth segment. There is no American Chaitophorus known in which alatae have

such a comparatively short processus terminalis and at the same time a knobbed

cauda. But his fig. 47 shows a different length of processus terminalis, nearly as

long as IIIrd segment and not 14 of its length as the measurements suggest.

Therefore one may assume printer's errors to be present in the measurements. Such

errors are very numerous in the second part of the paper, published in 1906.

SANBORN gives the number of rhinaria as 15—20 on IIIrd segment and ac-

cording to his fig. 47a they are irregularly spread along one side. This clearly

suggests that his aphid was the one hitherto known as Ch. populifoliae Fitch,

Oestlund or Davis.

BAKER's sample from Connecticut of which I received a slide from Dr.

SIMPSON consists of a mixture of this species and Ch. populifolii (Essig), most

of the alatae being stevensis Sanborn. BAKER applied the name viminalis incor-

rectly, as discussed under that species.

This aphid appears to be widely spread over North America, occurring on many

Populus species. Its fore tibiae and to some extent also the other tibiae are,

particularly in alatae, rather conspicuously spinulosely imbricated.

D. Hirrr Ris LAMBERS : The genus Chaitophorus 25

In alatae the 10—26 rhinaria are usually irregularly placed along one side of

IIIrd segment and only very rarely in a more or less single, straight row; the IVth

segment generally has some, up to 7 rhinaria, the Vth segment rarely up to 4;

on the abdomen the thickness of the transverse bands increases caudad, and there-

fore the anterior segments usually have narrow bands, or sometimes hardly any

bands, while those on the next 3—4 tergites are much wider and sometimes

coalesce to an intersegmentally perforated sclerotic patch. Apterous females can

often only with great difficulty be separated from very pale specimens of popult-

folii Essig which is unpleasant, as these two species occur in mixed colonies.

Material available: cotypes of Ch. delicata Patch, kindly sent by Dr. G. W.

SIMPSON, and other samples from Maine, Connecticut, Minnesota, Colorado, Utah

and Wisconsin; New Brunswick and Quebec (Canada).

Chaitophorus utahensis (Knowlton, 1928)

This species was originally described as a Neothomasia, with the genotype of

which it agrees morphologically; even the veins of the wings are rather conspicu-

ously bordered. PALMER (1952) suggests that salicicorticis Essig and utabensis are

only varieties of macrostachyae Essig, but this is incorrect. As mixed samples

occur, distinguishing the species with the characters indicated by PALMER is not

easy and indeed, in some of the slides identified by Professor PALMER as macro-

stachyae that are available, I found utabensis Knowlton.

Apart from the characteristic difference in length and hairiness of the base of

the last ant. segment used in my key, there are several other differences. In

macrostachyae, etc., as well as in wtahensis the rostrum is retractile, but when the

rostrum is pulled out to its full length, it reaches to or past the siphunculi in ma-

crostachyae, but only to the 2nd abd. segment in #fahensis. In utahensis the

primary (= thickest) hairs on the anterior abd. tergites are blunt, acuminate or

furcated at apex, but in macrostachyae, etc., all hairs have acute apices. Ch. utahen-

sis has no hairs on the base of the siphunculi, Ch. macrostachyae (Essig), Ch.

salicicorticis (Essig) and Ch. utahensis (Knowlton) agree in the reticulation of

the integumentum and in the fact that in apterae the VIIth abd. tergite is nearly

always more or less completely fused with the shield covering the Ist (or IInd or

IIIrd) to VIth abd. segment.

Of this species more samples are available than of other American Chaito-

phorus, all from Salix. Apart from cotypes I have material from Idaho (Boise,

Parina) and Utah (Axtell, Beaver, Central, Clear Creek Canyon, Draper, Ephraim,

Elsinore, Huntsville, Joseph, Mantua, Monrow, Panguitch, Redmond, Richfield,

Salina, Salt Lake City, Santa Clara, and Sigurd) all collected by Professor G. F.

KNOWLTON from the bark of twigs. In Utah it seems to be the most common

Chaitophorus. Material from Fort Collins, Colorado, identified as Periphyllus

macrostachyae by Professor PALMER could also be examined.

Chaitophorus versicolor Koch, 1854

To my knowledge this species, which in Europe is the most common Chatto-

phorus species on Populus nigra and its hybrids with North American Populus

26 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL. 1/2, 1960

spp., has not yet been recorded from North America. When Professor LANGE

from California sent me galls of Pemphigus bursarius L. from Populus nigra var.

italica, I found in the partly opened galls 6 damaged apterae of Chaitophorus ver-

sicolor Koch which also in Europe is common on Lombardy poplar. Later Mrs.

MACGILLIVRAY sent her Chaitophorus and among those I found a sample from

Populus canadensis, a tree which also in Europe becomes heavily infested.

It has evidently been introduced into North America with Loa poplar

which is only propagated by cuttings.

The species strikingly resembles Ch. populifolii (Essig) subsp. neglectus Hottes

& Frison and simpson? subsp. nov., for which it will often be mistaken in North

America. However, apterous viviparous females can be recognized by their siphun-

culi being dark instead of pale, by the hairs on IIIrd ant. segment being up to

about 3 times as long as the segment’s diameter, or longer, and by the hairiness of

the last rostral segment which has always more than 11 hairs, usually 14— 23. In

alatae there are about 9—15 rhinaria on IlIrd ant. segment, irregularly placed;

the siphunculi are black, much darker than the dorsal bars on abdomen; the hind

tibiae are also darkened; ventrally the abdomen generally has black transverse

striae. In Europe the males have been recorded as being alate or apterous, but this

probably is mainly through confusion with other species. So far I have seen only

alate males in this species. Fundatrices in this species are evenly pale green with

pale siphunculi and very different from the summer generations.

Like Ch. populifolit (Essig) the aphids live on the young shoots and leaves in

early summer, later on both upper and under side of leaves, with a certain pre-

ference for galls formed by Thecabius and Pemphigus which they enter in later

summer. Ants are usually present.

Material available: From North America: from Lombardy poplar, Populus nigra

var. italica, Centerville, California, 11.VI.1957, leg. W. H. LANGE; from Populus

canadensis, Fredericton, New Brunswick (Canada), 30.VII.1958, leg. G. B.

ANDERSON & M. E. MACGILLIVRAY.

Chaitophorus viminalis Monell, 1879

In studying samples from North America identified by American specialists as

Chaitophorus viminalis Monell it became evident that there has been considerable

confusion about this species. MONELL’s type was not available but as he describes

the species from Salix lucida and weeping willow, S. babylonica, 1 presume, in

view of the specific name, that the specimens from weeping willow are typical.

According to his description it is a pale green to light yellow aphid with two

often obsolete darker vittae on the abdomen; it is said to have long, white hairs.

This description fits a Chaitophorus that occurs from Utah to Minnesota on

weeping willow, sometimes intermingled with Ch. nigrae Oestl.

The following misidentifications should be mentioned.

BAKER (1917, 1923) records Ch. viminalis from Connecticut. This sample, col-

lected on Populus, was made available by Dr. Sımpson. On remounting it ap-

peared to consist of alatae of Ch. stevensis Sanborn and apterae of Ch. populifoli

(Essig). Many slides from various states from Salix, identified as Ch. viminalis

Monell consisted of Ch. nigrae Oestl. A slide from Minnesota from Salix baby-

D. Hire Ris LAMBERS : The genus Chaitophorus 27

lonica (probably collected by OESTLUND) identified as Ch. viminalis was correctly

identified, but held one alata of Ch. nigrae Oestl. A slide from Colorado, from

Salix, identified by GILLETTE as Ch. populifolii consisted of Ch. viminalis.

Ch. viminalis is mostly pale when cleared, but sometimes a pigmentation may

develop which, however vague and asymmetrical it usually is, resembles that of

Ch. nigrae Oestl. Yet confusion is hardly possible. For whereas Ch. nigrae shows

a distinct reticulation, Ch. viminalis has a pattern of rather dispersed, hardly or

not pointed nodules. The cauda is markedly knobbed with an almost globular or

faintly elongated, small knob. The hairs on IIIrd ant. segment are on the inner

side very much longer than those on the outer side. The rostrum is very short,

just reaching the middle coxae (much longer in nzgrae) and the last segment is

obtuse, up to 0.09 mm long and only about 7/, or less of the 2nd joint of the

hind tarsi. The first tarsal joints show 7 hairs. In alatae the abdomen shows a

large, hardly perforated, though sometimes intersegmentally paler dorsal patch but

sometimes also the mutually usually free black bands occurring in Ch. nigrae

Oestl.

Probably even more willow aphids have been mistaken for Ch. viminalis Mo-

nell, but the characters mentioned above should make separation possible. For the

resemblance to Chaitophorus pussillus Hottes & Frison, vide p. 20.

Available from various states.

Chaitophorus viminicola spec. nov.

Body rather elongated oval, about 1.94—2.02 mm long with 1.02 mm as maxi-

mum width, blackish pigmented with a vague paler median stripe from pronotum

to about IIIrd abd. tergite; tergites I—VI fused. Tergum with irregularly placed

blunt nodules. In the available sample dorsal hairs with fine, acute apices, ex-

ceedingly long with the spinal hairs on IInd abd. tergite up to 0.22 mm, 7 times

basal diameter of IIIrd ant. segment. Antennae rather long, with IIIrd segment

pale yellow except at apex, the rest dark brown. Antennal hairs rather numerous, fine,

not stiff; on IlIrd segment those on inner side to 31/, times basal diameter of the

segment, the few hairs on outer side to 21/, times that diameter; longest hair on

VIth segment nearly as long as basal portion of the segment measured to the

proximal rim of the rhinaria. Rostrum not reaching the hind coxae; last segment

rather slender, about as long as 2nd joint of hind tarsi, with 10 or more hairs;

one of the subapical pairs of hairs rather far basad. Siphunculi rather thin, nearly

as dark as the dorsal shield, placed on a small colourless membraneous area.

Cauda slightly dark, very distinctly knobbed. Legs with the fore femora yellowish

brown, the middle and hind femora very dark, darker than the dorsal shield; all

the tibiae with dark bases, brownish yellow with slightly darkened apices, not

imbricated; first tarsal joints with 5 hairs.

Colour in life not known, but probably blackish.

Alate viviparous female.

Head and thorax black sclerotic, abdomen with equally thick, mutually free

black bars on all tergites, with rather small black marginal sclerites and inter-

segmental dots. Longest spinal hairs on IInd abd. tergite about 0.17 mm long. An-

28 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL. 1/2, 1960

tennae about 6/, length of body, with very dark basal segments, flagellum dark

brownish with only the base of IIIrd segment pale; IIIrd segment nearly smooth,

with 10—14 rhinaria irregularly placed along one side; IVth segment without

rhinaria; processus terminalis about 4 times base of VIth segment, longer than

IIIrd segment. Other characters as in apterae viviparae.

Colour in life unknown.

This interesting species was received a few times, identified as Ch. viminalis

Monell or Ch. nigrae Oestl., but it differs considerably from both species.

The last rostral segment, though more hairy, resembles that in »igrae, but in

contrast the processus terminalis is very long and the dorsum has quite flat

‘’ring’’-like nodules in apterae. The blunt rostral segment in viminalis is quite

different, and also the chaetotaxy of the first tarsal joints differs.

The nearest related species probably is Ch. longipes Tissot, which differs almost

only in having the hairs blunt or furcated and much shorter.

Material available: 3 apterae viviparae and 5 alatae from Salix sp., State College,

Pennsylvania, 16.VIII.1942, leg. J. O. PEPPER; one alata from Salix sp., Ames,

Iowa, 1.VII.1924, leg. F. C. HOTTES; the record of Chaitophorus viminalis

Monell from Metropolis, Illinois, 1.VI.1928 in HOTTES & FRISON (1931) relates

at least partly to Ch. viminicola spec. nov. according to a slide in the British Mu-

seum (Nat. Hist.), London, where also a slide from Le Roy, Illinois, 9.VII.1907

is present in the THEOBALD collection.

SPECIES NOT DISCUSSED

1. Aphis candicans Thomas, 1877. A nomen nudum turning up in some lists

(HUNTER, 1901; WILSON & VICKERY, 1918; PATCH, 1938) as Chaitophorus can-

dicans Thomas.

2. Chaitophorus salicis Williams, 1891. A nomen nudum occurring in WIL-

LIAMS’ list and in the introduction of his 1911 paper.

3. Chaitophorus agropyrensis Gillette, 1911. Belongs in the genus Sipha Pas-

serini, 1860.

4. Chaitophorus flabellus Sanborn, 1904. Belongs in the genus Iziphya Nevsky,

1929;

5. Chaitophorus artemisiae Gillette, 1911. Belongs in the genus Microsiphoniella

Hille Ris Lambers, 1947.

6. Chaitophorus spinosus Oestlund, 1886. Belongs in the genus Hoplochaito-

phorus Granovsky, 1933.

7. Chaitophorus tridentatae Wilson, 1915. Belongs in the genus Flabellomicrosi-

phuin Gillette & Palmer, 1932.

BIBLIOGRAPHY

BAKER, A. C., 1917. Eastern aphids, new or little known, part II. Journ. Econ. Entom.,

vol. 10, p. 420—433.

BAKER, A. C., 1920. Generic classification of the Hemipterous family Aphididae. U.S.

Dept. Agric. Bull, no. 826, p. 1—109.

BAKER, A. C., 1923. Subfamily Aphidinae-tribe Callipterini. In Connecticut Geol. Nat. Hist.

Survey Bull. no. 34, p. 271—290.

BÖRNER, C., 1931. Mitteilungen über Blattläuse. Anz. f. Schädlingsk., vol. 8, p. 28—30.

BÖRNER, C., 1949. Kleine Beiträge zur Monographie der europäischen Blattläuse. Beitr. z.

taxon. Zool., vol. 1, p. 44—62.

D. Hire Ris LAMBERS : The genus Chaitophorus 29

BÖRNER, C., 1952. Europae centralis aphides, die Blattläuse Mitteleuropas; Namen, Syno-

nyme, Wirtspflanzen, Generationszyklen. Mitt. thürung. bot. Ges., Beiheft 3, p.

1—259.

BORNER, C. & HEINZE, K., 1957. Aphidina-Aphidoidea, Blattläuse, plantlice (aphids), pu-

cerons (aphides). Sorauer, Handb. d. Pflanzenkr., ed. 5, vol. 5, livr. 4, p. 1—402.

BOUDREAUX, H. B., 1951. The insect family Aphididae in Louisiana. Proc. Louisiana Acad.

Sciences, vol. 14, p. 14—22.

Davis, J. J., 1910. A list of the Aphididae of Illinois, with notes on some of the species.

Journ. Econ, Entom., vol. 3, p. 482—-498.

Davis, J. J., 1912. Williams’ "The Aphididae of Nebraska”, a critical review. Univ. Stu-

dies Nebraska, vol. 11, p. 253—296.

Essic, E. O., 1911. Aphididae of Southern California. Pomona College Journ. Entom.,

vol, 3, p. 523—557.

Essic, E. O., 1912. Aphididae of Southern California. Pomona College Journ. Entom., vol. 4,

p. 698—745.

GERSTAECKER, C. E. A., 1856. Bericht über die wissenschaftlichen Leistungen im Gebiete

der Entomologie. Arch. f. Naturgesch. fiir 1854, p. 1—202.

GILLETTE, C. P. & PALMER, M. A., 1931. The Aphididae of Colorado. Part. I. Ann. Ent.

Soc. America, vol. 24, p. 827—934.

Goor, P. v. d., 1913. Zur Systematik der Aphiden. Tijdschr. v. Entom., vol. 56, p. 69—154.

Hire Ris LAMBERS, D., 1947. Notes on the genus Periphyllus v. d. Hoeven (Hom., Aph.).

Tijdschr. v. Entom., vol. 88, p. 225—242.

Hire Ris LAMBERS, D., 1958. Remounting aphids from balsam slides. Temminckia, vol. 10,

p. 6—7.

HOTTES, F. C., 1926. Two new species of Aphididae from Minnesota. Proc. Biol. Soc.,

Washington, vol. 39, p. 111—114.

HOTTES, F. C. & FRISON, T. H., 1931. The Plant Lice, or Aphididae of Illinois. Ill. Nat.

Survey Bull., vol. 19, p. 121—447.

KNWOLTON, G. F., 1927. A new willow aphid from Utah. Pan-pacific Entom., vol. 3,

ps 199:

KNOWLTON, G. F., 1928. Notes on a few species of Neothomasia from Utah (Homop.-

Aphididae). Entom. News Philadelphia, vol. 39, p. 233—235.

KocH, C. L., 1854. Die Pflanzenläuse Aphiden getreu nach dem Leben abgebildet und be-

schrieben. Nürnberg. Livr. 1, p. 1—134.

MONELL, J., 1879. Notes on Aphidinae with descriptions of new species. Bull. U.S. Geol.

Geogr. Survey Territories, vol. 5, p. 18—32.

OESTLUND, O. W., 1886. List of the Aphididae of Minnesota, with descriptions of some

new species. 14th Ann. Rept. State Geol. Minnesota, p. 17—54.

OESTLUND, O. W., 1887. Synopsis of the Aphididae of Minnesota. Geol. Nat. Hist. Surv.

Minnesota, Bull. no. 4, p. 1—100.

OESTLUND, O. W., 1922. A synoptical key to the Aphididae of Minnesota. 19th Rept. State

Entom. Minnesota, p. 114—151.

PALMER, M. A., 1952. Aphids of the Rocky Mountain region. Thomas Say Foundation,

vol. 5, p. 1—452.

PASSERINI, G., 1860. Gli Afidi, con un prospetto dei generi ed alcune specie nuove italiane.

Parma, p. 1—40.

PATCH, E. M., 1938. Food-plant Catalogue of the Aphids of the World. Maine Agric. Exp.

St. Bull. no. 393, p. 35—431.

SANBORN, C. E., 1904. Kansas Aphididae. Kansas Univ. Scient. Bull., vol. 3, p. 1—82.

STRAND, E., 1917. Uebersicht der in Gistel’s „Achthundert und zwanzig neue oder unbe-

schriebene wirbellose Tiere” (1857) behandelten Insekten. Arch. f. Naturgesch.,

vols AY Ss py 75101:

SWAIN, A. F., 1919. A synopsis of the Aphididae of California. Univ. Cal. Publ. Ent.,

vol. 3, p. 1—199.

THOMAS, C. A., 1878. A list of the species of the tribe Aphidini, family Aphidae, found

in the United States, which have been heretofore named, with descriptions of some

new species. Nat. Hist. Illinois, Bull. no. 2, p. 3—16.

30 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL. 1/2, 1960

Tissot, A. N., 1932. Six new aphids from Florida, with description of several forms of

another species. Florida Entom., vol. 16, p. 1—13.

WALKER, F., 1870. Notes on Aphides. Zoologist, 2nd series, vol. 5, p. 1996-—2001.

WILLIAMS, T. A., 1911. The Aphididae of Nebraska. Univ. Studies Nebraska, vol. 10,

Dy SO

WILSON, H. F., 1910. A second paper on the genera in the subfamily Callipterinae. Canad.

Entom., vol. 42, p. 384—388.

STUDIES ON THE BIOLOGY OF INDONESIAN

SCOLYTOIDEA

7. DATA ON THE HABITS OF PLATYPODIDAE’)

L. G. E. KALSHOVEN

Blaricum, the Netherlands

INTRODUCTION

Material collected. Scope of the work

The opportunities for collecting Platypodidae or breeding them from infested

timber have been the same in several respects as those for the study of the

Scolytidae, and more particularly so for the ambrosia beetles among the latter

(KALSHOVEN, 1958b, 1959). The main difference is that Platypodids live exclusi-

vely in trunks and limbs of some size and never in small branches and twigs.

Trunks of trees in the pole stage and branches are suitable for breeding if they

have a diameter of not less that 6—10 cm, and these small-sized hosts are

inhabited by few very common species only. Most Platypodidae, all of them

ambrosia beetles, require large trunks and logs for their development, and they

bore right into the wood and penetrate to a considerable depth, extending their

galleries even into the heart-wood of durable timber species. Therefore the

opportunity for studying the pattern of their galleries and the composition of

the broods is much more limited in the Platypodids than in the Scolytid ambrosia

beetles. There must be facilities for handling large logs and billets, and for

having them cut and sawn into suitable pieces. As the study of the shot-hole

and pin-hole borers has been only a temporary item of some importance on the

official programme during my work as a forest entomologist, such facilities have

presented themselves rarely, and have mainly taken place at the Forest Research

Institute in Bogor in 1924 and 1925. For a great part my notes are based on

incidental observations and not on systematic investigations.

Identifications

The difficulties encountered in the early attempts to have the collected

specimens identified have been very similar to those experienced with the

identification of the Scolytidae (KALSHOVEN, 1958b), although less complicated.

The first consignments of samples, including material of some 35 different

*) Nrs. 1, 2 and 3 of this series appeared in Entom. Berichten, vol. 18, 1958, n. 4,

first and second part, in Tds. v. Entom., vol. 101 and 102, 1958 and 1959, nos. 5

and 6 in Entom. Berichten, vol. 19, 1959 and vol. 20, 1960, respectively.

32 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL. 1/2, 1960

species, were submitted to Lt. Colonel F. WINN Sampson in London, in 1923—

1925. Out of these a dozen species were identified with species known to this

specialist at the time, and being of common occurrence and wide distributi-

on in the Indomalayan region. The rest were preliminarily assigned to varieties

of known species and to new species, but their description had not been published

when SAMPSON died in 1927.

In 1933 a large consignment was prepared, which contained samples or single

specimens of about 60 species, and included material collected by F. C. DRESCHER,

as well as duplicates of several samples sent to SAMPSON previously. This

consignment was submitted to Dr. C. F. C. BEESON, Dehra Dun, India, who had

also sent to him directly from London a part of my Platypodids which had not

been finished by SAMPSON. I did not hear about this sending any more, nor did

I receive specimens in return. However, BEESON's paper of 1937, dealing with

the genus Crossotarsus, contains the descriptions of five new species and one

new subspecies besides a reference to a known species, all based on our material.

An extensive consignment, comprising samples of all Platypodid species still

available was submitted to Professor K. E. SCHEDL in 1938, who in 1941 (1941b)

published descriptions of 12 new species of Platypus and Diapus from this

material and listed the localities and numbers found on the labels of the speci-

mens belonging to 17 known species. SCHEDL (1941a) described in a paper on

variation of the Platypi cupulatt another three species, partly from Java and

Sumatra, and mentioned other species.

Looking through the boxes of the old SAMPSON collection in the British

Museum in London in 1953, I happened to find again some of my early

material, including single cotypes of ten species considered new to science and

named by him at the time, without the description having been published after-

wards. These specimens were sent to Professor SCHEDL who in 1954 described

three new species and the female of a fourth species out of them. Very recently

the remaining part of the ten species were identified with species already

described in earlier papers.

Notes on the hosts

The hosts of the Platypodid borers have been recorded in the same way as

in the Scolytids and their identity has been stated on the same evidence (see

KALSHOVEN, 1958b, Introduction).

A preference of the borers for certain timbers of botanical affinities appears

to occur rather seldom, but the differences in their degree of selectivity — or

rather, unselectivity — has not been evaluated in my notes, as it was done in an

interesting recent paper by BROWNE (1958).

All Platypodids appear actually to be secondary borers, only able to thrive in

parts of weakened, sickly and dying trees. Still it has been observed in several

instances that the beetles may alight on and try to bore into the trunks of

healthy trees. A resumé of these cases has been given in a chapter following the

special part, which deals with the notes on the different species.

L. G. E. KALSHOVEN : Studies on Scolytoidea. 7 33

The gallery system

In order to avoid reiterations in the notes, some general remarks concerning

the gallery patterns charateristic of the Platypodids may precede here. There

is distinctly less variation in these patterns than there is in the Scolytid ambrosia

beetles. Two main types can easily be distinguished, viz., those apparently common

to most species of Platypus and Diapus, and those to be found in Crossotarsus c.s.

In Platypus the entrance and main tunnels are excavated across grain in their

full length, therefore situated in wide, more or less horizontal planes, and

showing little or moderate ramification. The pupal cells are placed vertically in

short rows at the upper and the opposite lower side in some parts of the tunnels.

Their comb-like arrangement is somewhat similar to that in Xyloterus and Scolyto-

platypus. Short lateral branches furcating at the terminal parts of the galleries

appear to be laid out for the purpose (PI. 1, fig. 1—4).

It is rather difficult to expose lengthy tunnels completely, and one has to try

to carve them out on cross sections through the wood.

The Crossotarsus species also start their tunneling by the excavation of a

main gallery entering the wood across grain, first radially and straight, later

more or less sinuously or curving parallel to the circumference. These tunnels

remain comparatively short and soon vertical branches are bored at some distance

from each other, beginning some one to three cm from the entrance and leading

perpendicularly upwards and downwards. The vertical galleries are gradually

lengthened and they are split up into 2—4 branches, each terminating eventually

in one to three pupal cells. The first and middle vertical branches, as a rule,

become the most elaborate. Nearly all the pupal cells are excavated in the same

direction as the supporting stalk-like part of the tunnel, but a few ín a reverse

direction (upside down). The complete vertical portions with the cells have, when

exposed, the aspect of miniature, sparely furcated cactus trees, or, when there

are many pupal cells, they resemble small irregular candelabra. The walls of the

tunnels are stained black with the exception of an entrance part of 1.5—2.5 cm,

and the freshly formed terminal parts, and cells (Pls. 1 and 2).

The whole tunnel system is situated in a vertical plane, though not a flat one

but more or less curving and sinuating according to the course of the main

gallery. Therefore it is possible to expose the pattern fairly completely by sawing

the infested section in disks containing the gallery in the middle part and by

trying to follow the vertical plane in splitting the wood. The pupal cells,

however, are often so numerous and crowded into small spaces that they are

formed parallel to each other on both sides of the vertical plane and cannot be

shown all from the lateral side. The extension of these groups of cells can be

observed more satisfactorily on an additional cross section (Pl. 2, fig. 2b).

More particulars about the gallery system of oriental Platypodidae, illustrated

by photographs and drawings can be found in BEESON’s handbook (1941).

Acknowledgments

It will be clear from the introductory notes that I am most indebted to

Professor K. E. SCHEDL for the final identification of my specimens and the

34 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL. 1/2, 1960

description of the new species. The exchange of specimens and the discussion of

viewpoints with Mr. F. G. BROWNE has been very profitable in recent years,

and I have followed his suggestion for the grouping and sequence of the species

in this paper.

During this part of the work on my material and notes of the Scolytoids

I have been favoured by the same hospitality at the laboratories of the Amster-

dam University as mentioned in my preceding paper (KALSHOVEN, 1959).

Most of all, my thanks are due to the Netherlands Organization for the

Advancement of Pure Science (Z.W.O.), as the preparation of the paper has

been made possible by a grant received from this Institution.

SPEC HEAR EANR SI

PLATYPINAE

Platypi sulcati.

Platypus signatus Chap., 1865, ® and & 7.5—8.5 mm. Java: boring in

the trunk of a Symplocos tree, 35 cm in diameter, E. slope of Mount Salak near

Tjidahu, 800 m, V.1922; in a rubber tree (Hevea brasiliensis) on Buaran Estate

near Pekalongan, 1111923 (leg. SPECHT GRIJP); in log of Sterculia urceolata,

received from Besuki, XI.1923; in logs of Pometia tomentosa, Schima noronhae

and other timber species received from felling area on S. slope of Mount Gedé,

800—1200 m, XI-XII.1924; in billets of Kickxia arborea in lowland forest near

Bandjar, 1.1933.

The Symplocos was standing in virgin forest on the border of a felling area

and was still bearing much foliage in the crown. The base showed some axe-

wounds and was attacked by the borer up to at least 4 m. The larvae were very

active in the galleries which had been bored to a depth of 10 cm and more,

some sap and bubbles were oozing from the holes where the parent beetles were

busy.

The rubber tree in Pekalongan had been split over its total length by lightning,

but was still living. The beetles were boring right through the bark notwith-

standing the latex-flow (observation by SPECHT GRIJP; cf. KALSHOVEN, 1924,

ps 358):

P. webberi Schedl, 1939, & 6.8—6.9 mm (the 2 has remained unknown

so far). W. Sumatra: a few specimens in branches cut from nutmeg trees

(Myristica fragrans) which suffered from "premature death” disease (KALSHO-

VEN, 1954) in groves at Manindjau near Padang, XI.1930 and III.1931.

P. westwoodi Chap., 1865, @ and & 6.0—6.5 mm. Java: in lightning-

struck rubber tree on the same occasion as P. signatus was found, Pekalongan,

11.1923 (leg. SPECHT GRIJP; cf. KALSHOVEN, 1924, p. 358 under ”P. lucasi

Chap. var. and P. westwoodi Chap.”).

P. jansoni Chap., 1865, 9 5.2—5.5 mm, & 4.8—5.2 mm. Java: in dying

Parkia speciosa, Madjalengka, X.1913 (leg. DE Wijs), and Pekalongan, III.1937;

in log of Sterculia sp. received at the Forest Research Station in Bogor, 1918;

the same for a log of Artocarpus elastica originating from Tegal, IV.1919 (leg.

W. C. van HEURN), a log of “plunting” from N. Kediri, V.1919, a balk of

L. G. E. KALSHOVEN : Studies on Scolytoidea. 7 DI

Sterculia foetida from Tegal, VII.1919, and a balk of Millettia dehiscens from

N. Kediri, VIII.1919; in dying Aleurites moluccana, Paree, Kediri, 11.1920; in

dying Sterculia campanulata, same dates; in trunk of Cocos nucifera palm, ap-

parently struck by lightning at Tjikaso, near Sukabumi, X1.1922 (leg. LEEFMANS)

and Djombang, VII.1940 (leg. R. AwrBowo); one of the species in borer-

infested Albizzia timber received at the Tea Experiment Station, Bogor, 1.1923

(leg. Ch. BERNARD); found boring in the trunk of diseased rubber trees (Hevea

brasiliensis) at different places and dates, as reported by the Experiment Stations

in West and East Java, 1924, 1926, 1937 (cf. KALSHOVEN, 1924, p. 358); in

Dalbergia latifolia, Banyumas, 11.1926; taken at lamp-light, Tjisarua near Bogor,

900 m, IX.1926; in Mangifera indica struck by lightning, Buaran Estate near

Pekalongan, IV.1928 (leg. SPECHT GRIJP); in billets cut from newly dead

Tectona grandis, Pemalang, IV.1928; in dead tjaringin (Ficus ? benjamina),

Tapos, Mount Gedé, 900 m, 1.1933; in Tectona struck by lightning, Bandjar,

IV.1933; found boring in the trunk of Sterculia campanulata and penetrated into

the very centre of the wood, Purwakarta, VIII.1935 (leg. VAN OMMEN).

In the Aleurites tree (1920) there were many bore holes in vertical rows in

slits in the bark on the trunk, and several beetles were drowned by the resin

flow.

P. vethi Strohm., 1912 (syn: P. suffodiens var. malayensis Schedl, 1936,

renamed P. spretus Schedl, 1939), 9 5.55—6.05 mm, 4 4.95—5.6 mm. Java:

in trunk of old Cinnamomum camphora tree felled in the Botanical Gardens

Tjibodas, 1450 m, VIII.1923; in large billet of Podocarpus imbricata, used in an

exhibition in Bandung, VI.1924; in Dalbergia latifolia, Banyumas, 400 m,

III.1926; in Schima noronhae, at Artjamanik, N. of Bandung, 1200 m, VI.1927;

in broken top of Sarcocephalus cordatus, lying on the ground in the lowland

forest near Bandjar, VII.1932.

The Dalbergia tree was sound, growing along the road side. Only a single

specimen of vethi was found in it, in company with several specimens of P. soli-

dus and all had been killed by the flow of ’’kino’’-sap. The Schima tree was also

alive but was attacked in its base by the primary longicorn borer Trachylophus

approximator (cf. KALSHOVEN, 1933). BROWNE (1958) has mentioned the

species as a typical and important component of the characteristic borer-fauna

in heavily tapped Dyera costulata in Malaya.

P. suffodiens Samps., 1913, 2 4.6—4.7 mm, 4 4.3—4.45 mm. W. Java:

in a Nauclea tree in the forest near the Tjibodas Gardens, Mount Gedé, 1450 m,

IX.1923. Sumatra: one gallery in a billet of ’’sendik” wood sent by a timber

merchant operating in Buangara near Singkel, V.1924.

In the Nawclea tree in which the borer was causing a heavy infestation of the

massive base, the cambium had already turned black over a large part of the

circumference and little foliage had been left in the crown; the base was covered

with frass.

Gallery system. The tunnel in the ’’sendik’’ wood sample enters the wood

radially for a few mm only, and then bends in a very oblique direction sub-

parallel to the circumference, reaching a depth of 3.5 cm after running over a

length of 12.5 cm. Only one male beetle was extracted from the tunnel, the

terminal part of which is missing.

36 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL. 1/2, 1960

P. bajulus Schedl, 1936. Size of the Java specimens: 9 3.8—3.95 mm, &

3.6—3.8 mm (SCHEDL gives for the types from Mentawei Island 5.0 mm for

the @ and 4.5 mm for the 4, mentioning that the specimens from Sumatra are

even somewhat larger). W. Java: in broken top of large Sarcocephalus tree

lying on the ground and in heavily borer-infested log of Evodia sp., lowland

forest near Bandjar, VII.1932; in dead trunk of Horsfieldia ? glabra and in

billets of Artocarpus elastica kept in the forest, Bandjar, 11.1933; in log of

Podocarpus imbricata in a timber yard at Bandung, VIII.1940 (leg. P. A.

BLIJDORP).

P. hybridus Schedl, 1935, & 6 mm. Bali: boring in a log of Diospyros

psendo-ebenum, received from Tjandikusumo, at the Forest Research Institute in

Bogor, 1920.

The species appears to be associated with trees of the genus Diospyros — some

of which produce the very hard, black ebony wood — as it has also been reported

from Diospyros spp. in the Philippines (SCHEDL, 1938, p. 423) and from Malaya

(BROWNE, 1955, p. 371).

P. caryophyllatus Schedl, 1941, © 4 42—45 mm. Moluccas: found

boring in the trunk of a clove tree (Eugenia aromatica) near Ambon, III.1936

(leg. DER KINDEREN).

Platypi hirtelli.

P. curtus Chap., 1865, 9 3.75 mm (not yet described), 8 3.4352 min:

Sumatra: in billets of Dipterocarpus sp. and Dryobalanops camphora, sent by

a timber merchant from Buangara near Singkel, V.1924; extracted from a log

of Durio carinatus submitted from Indragiri by the Forest Service, VII.1934.

In Malaya this is a very common ambrosia beetle, attacking timber of any size

from 8 cm up, according to BROWNE (1935) who listed 7 hosts, most of them

Dipterocarpaceae.

Platypi adjuncti.

P. edentatus (Bees., 1937), 4.0 mm. W. Java: a single male specimen found

boring in the base of a Schima noronhae tree, infested by the longicorn borer

Trachylophus approximator, at Artjamanik, N. of Bandung, 1200 m, VI.1927.

Platypi quadrifissi.

P. insulindicus, Schedl (new name introduced by its author in 1952 for P.

bicornis Schedl, 1939), & 2.8—3.1 mm. W. and C. Java: a single specimen

in timber of Durio zibethinus, Bogor, VI.1919; a few galleries in borer-infested

main branches, 15 cm in diameter of a newly dead Kopsia flavida, in the

Botanical Bardens, Bogor, II.1924; some 6 specimens in branches of dying Parkia

speciosa, Pekalongan, VIII.1937 (leg. H. R. A. Mutter). Borneo: a single

specimen in a sample of Alstonia timber received from the Forestry Service.

1.1933.

BROWNE (1938, p. 29) has published a few details on the construction of the

tunnels of this beetle.

L. G. E. KALSHOVEN : Studies on Scolytoidea. 7 37

Platypi cupulati.

P. cupulatus Chap., 1865, 4 and 9 4.5—5.0 mm. Sumatra: one male

specimen in its gallery in a small sample of borer-infested shingles, made of

Eusideroxylon zwageri timber, district Banyuasin/Kubu, V.1924 (submitted by

the Forest Service); a few initial galleries, no brood being present, in Terminalia

catappa, received from a timber merchant in Singkel, Atjeh, VI.1924; a few

specimens found dead in their burrows in the spear of living Agave sisalana

plants in Deli, VIII.1926 (mentioned in LEEFMANS, 1927, p. 6). Borneo:

in Alstonia sp. in company with P. cavus and P. pseudocupulatus sundaensis,

submitted by the Forest Service, 1.1933.

In Malaya the species has frequently been observed boring in injured and

diseased rubber (Hevea) trees and stumps (CORBET/GATER, 1926), and, since,

BROWNE has stated (1938, 1949), that this borer is one of the most abundant

ambrosia beetles in Malaya. BEESON (1941) has listed 19 timber species — all

different from those just mentioned — which have been found attacked by the

borer in India, Indochina and Malaya.

It is remarkable, indeed (cf. SCHEDL, 1941a), that cupzlatus has not been

found in Java. The mentioning of the species by LEA (1909) as having been

taken alive at Melbourne in wood from Java, must have been based on an inac-

curate report on the origin of the timber (perhaps a place in Java has been

used as a transit harbour), or on a misidentification.

P. cavus Strohm., 1913, ® and & 3.75—4.5 mm. Most samples mentioned

hereafter were identified by SAMPSON in 1924 as P. caliculus Chap., 1865,

originally described from Siam and since recorded from the Philippines, Burma

and the Seychelles (SCHEDL, 1941), but SCHEDL has preferred to assign them to

STROHMEYER’s species, which was described from specimens, 5.1 mm in size,

from India (see also BEESON, 1941). W. Java: in dead ”kikopi” tree (fam.

Rubiaceae) in secondary forest near Tjiwidei, 1000 m, XII.1918; numerous in

trunk of Vernonia arborea, killed by white grubs at the roots, in forest plantation

on Mount Salak, 700 m, VIII.1919; a single specimen ex Albizzia timber, sub-

mitted by the Tea Experiment Station, 1.1923; numerous in billets of Dysoxylum

sp., Nyssa javanica, Pometia pinnata, Schima noronhae and "huru mangga”

(? fam. Lauraceae), received from felling area on S. slope of Mount Gedé,

800—1000 m, XI-XII.1924; in newly felled Schima noronhae and in fire-killed

young trees, as well as in sound specimens of the same tree species, 10 cm in

diameter, standing on exposed ridge at Artjamanik, N. of Bandung, 1200 m,

VI.1927; a few specimens boring in rubber tree, Hevea, Pasirwaringin Estate,

Bantam, V.1928, submitted by the Tea Experiment Station; a few specimens taken

at light, and a single specimen in dead Nawclea excelsa, Bandjar, VII.1932;

a single specimen in a borer-infested dead "tjaringin” (Ficus ?benjamina),

Mount Gedé, Tapos, 750 m, 1.1933; in trunk of Tectona tree struck by lightning,

Bandjar, 1V.1933; in log of Podocarpus imbricata in timber yard at Bandung,

VIII.1940 (leg. P. A. BrijporP). E. Java: from “bleeding” Dalbergia latifolia

trees caused by primary attack by wetwood borers, Madiun, III.1924 (leg.

ALTONA) and at Klangon on Mount Pandan, 300 m, V.1924; one ® in dead

Swietenia macrophylla, Paree, 111.1925; two specimens found boring through the

38 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL. 1/2, 1960

bark of rubber trees (Hevea) on Kedaton Estate, submitted by Experiment

Station Djember, VIII.1937. Bali: a few specimens in log of Diospyros

pseudo-ebenum received from Tjandikusuma, at the Forest Research Institute,

Bogor, VII.1920. Sumatra: in billet of Terminalia catappa, 35 cm in dia-

meter, received from timber merchant operating near Singkel, V.1924; a single

specimen found boring in timber of Pinus merkusit at Takengon in Atjeh, ca

1000 m, 1924 (submitted by the Forest Service).

Gallery system. Two tunnels in the Dysoxylum wood have been preserved

which were carved out at the time (1924) and have a length of 47.5 and 76.5

cm. with some parts still missing. They are broadly furcated with a small sub-

triangular widening at the junctions. The lateral branches with the pupal cells

are situated at a depth of 10—20 cm. The combs have 4—7 cradles at each side,

placed at 1—2 mm distance from each other over a length of 1—1.5 cm. (Pl. 1,

fig. 1). One terminal furcation shows 27 pupal cells.

P. pseudocupulatus subsp. sundaensis Schedl, 1941, 9 and & 3.45—3.7 mm.

Several of the samples mentioned hereafter were identified by SAMPSON in 1924

and by BEESON in 1928 as P. lepidus Chap., with which species in any case the

beetle is very closely allied. Java: breeding in log of Sterculia foetida received

in Bogor from the E. Tjirebon Forest District, VII.1919; a few specimens in

log of Millettta dehiscens from Kediri, VIII.1919; boring in Aleurites moluccana,

damaged by mud stream, Paree, Kediri, II.1920; taken at lamp light in resthouse

Gadungan, Kediri, 11.1920, 1.1924 and in Kedungdjatti, V.1921; breeding in

Hevea trees damaged by lightning and attacking dying as well as apparently

sound Erythrina trees, Buaran Estate near Pekalongan, 200 m, II-IV.1923 (leg.

SPECHT GRIJP); boring in the trunk of living Hevea trees and drowned in the

resulting latex flow, Balong Estate, Japara, V.1923 (both latter cases mentioned

under "P. lepidus or caliculus” in KALSHOVEN, 1924); a single specimen in

Hevea at Krumput Estate, Banyumas, III.1924 (leg. MENZEL); breeding in trunk

of young Dalbergia latifolia attacked by root fungus, forest plantation Gadungan,

Paree, I-V.1924; beetles drowned by flow of kino” sap after attack on apparently

sound Dalbergia trees on border of plantation at Klangon, Mount Pandan,

V.1924, and along road side, Banyumas District, 400 m, III.1926; in dead Ficus

elastica, teak forest in Semarang, District, 1.1925; a single specimen in light-trap

hoisted into the crown of a teak tree, XI.1927, and another at the lamp, IX.1928,

Field Station at Gedangan. S.E. Borneo: ex "pulanten” timber, Alstonia sp.,

submitted by forest officers, VI.1919 and 1.1933. N. Sumatra: a few speci-

mens found dead in their burrows in the spear of living Agave sisalana plants

in Deli in company with P. cupulatus, VIII.1926 (mentioned under P. lepidus in

BEEEMANS MIO 275 Rp 6)

Pi cupulatulus Schedl, 1941, 2’ and 3 ca 2.3 mm. Suimiatma Ramen:

specimens found in timber of Durio carinatus in Indragiri, submitted by the

Forest Service.

P. forficula Chap., 1865, 9 and 4 3.4—3.8 mm. Java: in log of Artocar-

pus elastica, V.1919, and in log of Sterculia foetida, VII.1919, both received

from the E. Tjirebon-Tegal range at the Forest Research Institute, Bogor; bred

from sections of Actinophora fragrans trees, which had been killed by the zigzag

borer, Agrilus kalshoveni, at Balapulang near Tegal, VII.1925 (leg. VERBEEK).

L. G. E. KALSHOVEN : Studies on Scolytoidea. 7 39

P. biuncus Bldf., 1896, 9 and & of the typical form 2.9—3.2 mm, and a

variety which has the unci of the declivity more developed and set at a less

obtuse angle to the cupula, 3.2—3.65 mm. Java: in logs of Artocarpus

elastica, received from Tegal, Semecarpus heterophylla, Gluta rengas and Millettia

dehiscens from N. Kediri and Bischofia javanica from Djember, all kept in the

timber yard of the Forest Research Institute in Bogor, V-XI.1919; (a) in trunk

of young diseased rubber tree, Hevea, 15 cm in diameter, (b) three short gal-

leries in the branches and frame of newly dead borer-infested Thea sinensis,

2—5 cm thick, (c) one gallery in dead Castanospermum, 20 cm in diameter, and

(d) numerous specimens in felled Cananga odorata, all these in the Botanical

and Experimental Gardens in Bogor, V-VI.1924; in billet of Schima noronhae,

received from a felling area on S. slope of Mount Gedé at 900 m, XII.1924; in

young trees of secondary forest killed by fire at Artjamanik, N.E. of Bandung,

1200 m, VI.1927; bred from sections of Actinophora fragrans killed by Agrilus

kalshoveni in the forests near Tegal and Pemalang, IV-VII.1928 (leg. VERBEEK;

cf. the data mentioned by SCHEDL, 1933, p. 176 which are completed and cor-

rected here); a single 2 from trunk of Tectona struck by lightning, Bandjar,

IV.1933. Sumatra: in borer-infested sample of ironwood shingles, Ezsidero-

xylon zwageri, received from Palembang, VI.1924.

BLANDFORD’s record (1896) of the species having been collected from tobacco

bales from Sumatra received in Paris has remained unexplained.

Gallery system and brood. The infestation of the dying trunks in Bogor,

examined in 1924, was not so far advanced that pupal cells had been formed.

Some galleries were laid open on cross sections. The main gallery, which is

rather sinuate, remains unforked for a length of 7—14 cm. The initial galleries

in Thea, 4—5 cm in length, did not contain any brood. However, two short

galleries in Cananga, 3.5—4 cm long, the latter furcated at the tip, contained;

8 eggs + 1 larva and 10 eggs + 9 larvae. A more elaborate system in Hevea

shows primary and secondary furcation; it has a length of 13 cm and contained

10 larvae.

P. tenuissimus Schedl, 1941, Q and ¢ 3.3—3.4 mm. W. Java: in small

numbers in billets of Nyssa javanica and Castanea argentea, received from felling

area on S. slope of Mount Gedé, 900 m, XII.1924; in fire-killed young trees of

Eurya japonica at Artjamanik, N.E. of Bandung, 1200 m, VI.1927.

Platypi oxyuri.

P. solidus Walk., 1859, a very common and non-selective species, which will

be dealt with in a separate paper.

Platypi alternante-depressi.

P. fraterculus Schedl, 1941, 2 1.85—1.95 mm, & 1.7—1.95 mm. W. Java:

in trunk of old borer-infested Cinnamomum camphora, felled at the Tjibodas

Gardens, Mount Gedé, 1500 m, IX.1923; in dead parts of Marumia muscosa

(numerous specimens), of Castanea argentea (two specimens) and of Endriandra

rubescens (a single specimen), Mount Gedé, Tapos, 750 m, II-X.1933.

40 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL. 1/2, 1960

Platypi lunati.

P. horni (Schedl, 1934) (&) (syn. Crossotarsus biceps Bees, 1937 (2 and

&)), 2 4.05—5.35 mm, & 4.0—4.25 mm. W. and C. Java: in Cinchona

ledgeriana, the quinquina tree, Kertamana Estate, S. of Bandung, ca 1000 m,

XII.1909, leg. ROEPKE (the types used by SCHEDL for the description of the &;

the names of the host and the locality being rectified here); a few specimens

boring in living Acacia decurrens, at Artjamanik, N.E. of Bandung, 1200 m,

VI.1927; in Horsfieldia ? glabra at Baturraden, ca 800 m, XI.1932, leg. F. C.

DRESCHER; in borer-infested parts of Quercus sp. at Tapos, Mount Gedé, 800 m,

IX.1933 (the latter two records already mentioned by SCHEDL, 1941b); one

specimen found mixed in a series of Crossotarsus terminatus from Castanea

argentea, Tapos, V111.1933.

Platypi angustati.

P. perinimicus Schedl, 1941, a small and very slender species, 9 2.45—2.75

mm long and 0.5—0.55 mm broad, & 2.3—2.5 mm long and 0.45—0.50 mm

broad. W. Java: in the wood of tea chests, Bogor, VII.1919 (leg. Ch. BER-

NARD); breeding in some numbers in the trunk of newly felled, old Cirnamo-

mum camphora, in the Tjibodas Gardens on Mount Gedé, 1500 m, IX.1923; in

logs of Castanea javanica, C. argentea and ”huru mangga” (? fam. Lauraceae),

received from a felling area on S. slope of Mount Gedé, at 800—1000 m,

X1.1924; in young tree of Eurya japonica killed by fire in plantation at Artjama-

nik, N.E. of Bandung, 1200 m, VI.1927.

Gallery system. The investigation of samples of the infested huru mangga in

1924 led to the exposure of 7 thread-like tunnels. They enter radially in the

wood for some 1.5—2.5 cm (once 5.5 cm) and then bend and run more or

less parallel to the circumference. The largest gallery is 35 cm in length and is

forked. A terminal portion has 11 pupal cells with different spaces between

theme

Platypi incertae sedis.

P. deflectus Schedl, 1941, 9 3.45—3.5 mm, & 3.25—3.35 mm. W. Java:

in billet of borer-infested Castanea javanica, 38 cm in diameter, received from

felling area on S. slope of Mount Gedé, 900 m, XII.1924; in Quercus sp.,

Tapos, Mount Gede, 800 m, IX.1933.

The gallery system is apparently broadly ramified in a horizontal plane. A

two-sided comb-like arrangement of some 8 pupal cells was found in the Castanea

wood (Fl. 1, fig. 3).

P. drescheri Schedl, 1941, 3 3.2—3.4 mm. W. Java: a few specimens in

logs, 40—50 cm in diameter, of Nyssa javanica, "huru dusun’’ and ’’huru mang;

ga” (both probably belonging to the fam. Lauraceae), received from a felling

area on slope of Mount Gedé, 900 m, XII.1924.

P. saltatorinus Schedl, 1954, © 3.4 mm. W. Java: 2 © and 1 & beetles

from log of Castanea javanica, 30 cm in diameter, data as in the preceding

species.

L. G. E. KALSHOVEN : Studies on Scolytoidea. 7 41

P. strigiliatus Schedl, 1941, 1954, 9 and & 3.4 mm. W. Java: a few

specimens from the same log of Castanea javanica as the preceding species.

Gallery system and brood. During the collection of the beetles in 1924 two

complete tunnels were exposed on one cross-section. They are thread-like,

broadly branching, and curiously enough, intersect each other twice, once in the

initial part and again in a later section. The largest tunnel, 29 cm in length,

has a lateral branch which intersects the main gallery; the other tunnel is 21 cm

in length. Two parent couples and 15 larvae were extracted from the combined

systems.

P. substriatus (Schedl, 1936), & 3.5 mm (SCHEDL gives 4.1 mm for the size).

W. Java: three specimens collected from old borer-infested log of Cinnamo-

mum camphora, lying in the Tjibodas Gardens, Mount Gedé, 1500 m, IX.1923.

Platyscapus Schedl, 1941 (= Platypi antennati Chap., 1865).

P. artecostatus Schedl, 1941, ‚9 2.95—3.0 mm, & 2.7—2.75 mm. Java:

from unidentified log in timber yard at the Forest Research Institute, Bogor,

1919;

P. alternaticostatus Schedl, 1941, 9 3.3—3.45 mm, ¢ 3.05—3.15 mm.

W. Java: bred from billet of Dysoxylum sp., 58 cm in diameter, received

from felling area on S. slope of Mount Gedé, 900 m, XII.1924.

Gallery system and brood. In a tunnel in the Dysoxylum wood, running radi-

ally for 4.5 cm and continuing in a more sinuate way for another 4 cm, 7 eggs

were found besides the parent couple.

P. volaticus (Schedl, 1936/1941) (originally described as Platypus excedens

var. volaticus), 2 3.55—3.75 mm, 4 3.15—3.35 mm. W. Java: bred in

numbers from the same log of Dysoxylum sp. as the preceding species, XII.1924.

Gallery system. One example came to hand during the investigation of the

infested wood. It shows some furcation; the first side branch is formed 5 cm

from the entrance, the next part of the gallery runs parallel to the circumference,

another part is nearly straight; a terminal portion has 4 pupal cells in comb-like

arrangement; the total length of the system is 33.5 cm.

Stenoplatypus Strohm., 1914.

S. sexfenestratus (Bees., 1937), 9 4.55—4.8 mm, ¢ 4.05—4.45 mm. W.

Java: bred from billets, ca 40 cm in diameter, of Castanea tunggurut and

C. javanica, received from felling area on S. slope of Mount Gedé, 900 m,

XI.1924; the beetles appearing XII.1924—1.1925; in logs of Castanea argentea

in timber yard at Bandung, VIII.1940 (leg. P. A. BLIJDORP).

BEESON (1937) recorded the borer from Castanopsis sp. in Bengal. Therefore

the species appears to be associated with the Fagaceae.

S. semiermis (Schedl, 1941), 9 3.05—3.1 mm, & 2.7—2.85 mm. W. Java:

a few specimens in dead Quercus sp., Tapos, Mount Gedé, 800 m, IX.1933.

In Malaya BROWNE has collected the species also from Quercus sp. (SCHEDL,

1942, p. 172). As in the preceding species there appears to be an association

with the Fagaceae.

42 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL. 1/2, 1960

Carchesiopygus Schedl, 1939 (Crossotarsi cancellati Chap., 1865).

C. wollastoni var. multidentatus Strohm., 1913, © 8.0 mm, & 6.4—7.0 mm.

Java: a single male specimen found in its gallery in log of unidentified

timber, received from felling area on S. slope of Mount Gedé, 1000 m, X1.1924;

one male in a mixed sample of borers in Dalbergia latifolia collected by a forest

ranger at Wonohardjo, Banyumas, II.1926.

Crossotarsus Chap., 1865.

C. saundersi Chap., 1865 (according to F. G. BROWNE the species belongs to

the subgenus Trachyostus Schedl, 1939), 9 and 3 3.4—3.9 mm, a wide spread

species even occurring in Africa. Java: a few specimens in log of Gluta

renghas, several in log of Millettia dehiscens received from N. Kediri, and in

log of Spondias lutea in timber yard of the Forest Research Institute, Bogor,

VIII-IX.1919; numerous in trunk and branches of dead Theobroma cacao trees

in the Experimental Garden, Bogor, IV.1921 and XI.1924; infesting newly dead

rubber trees (Hevea) on Kaliwringin Estate near Bodja, XII.1922, and Krumpit

Estate in Banyumas, III.1924 (see KALSHOVEN, 1924); breeding in borer-

infested trunk, 15 cm in diameter, of dying Kopsia flavida, Botanical Gardens,

Bogor, II.1924; the same in newly transplanted young tree of Canarium com-

mune, in parts 4.5—7 cm thick, Bogor, II-III.1924; single galleries in dead

branches, 6—12 cm thick, of Mangifera foetida, Pithecolobium lobatum and

Durio zibethinus, Bogor, IV-V.1924; three galleries (one with brood) in borer-

infested dead trunk and branches, 6—15 cm thick, of unpruned Thea sinensis

in the Experimental Garden, Bogor, VI.1924; breeding in the branchwood,

9-—10 cm in diameter, of Dalbergia latifolia trees, killed by root fungus in

plantation near Paree, Kediri and at Klangon, Mount Pandan, 300 m, V-VII.

1924; a few specimens in young, apparently diseased mahogany trees (Swietenia),

Paree, XI.1924; 5 4 and 1 9 from borer-infested portion of a dead Ficus sp.

(iprit), Gedangan, XII.1924; in dead branches, 6 cm thick, of Albizzia procera,

Gedangan, V.1925; a single 4 in dead Actinophora fragrans, Gedangan, IV.

1930 (leg. VERBEEK); in billets, 6—12 cm thick, cut from fire-killed small trees

of Albizzia lebbeck, I-1II.1931 and Dysoxylum sp. and Toona, VII-IX.1931;

breeding in numbers in dry ’ingas” tree (Gluta or Semecarpus sp.) in the

Margasari Forest Range near Tegal, VII.1932; a few specimens in Pithecolobium

(”matjem djengkol”), Tapos, VI.1953 (the latter mentioned by SCHEDL, 1941b).

BROWNE (1935) mentioned 11 hosts, besides unidentified species, from

Malaya, and in his table (1958) of relatively unselective Platypodids C. saundersi

figures with the highest number of plant-families, recorded for the host-plants.

Gallery system and brood. The cutting out of tunnels, done in Bogor 1924,

has provided an interesting series indicating the stages in the development and

lay-out (PL. 1, top). The pattern shows much the same general proportions as

that of C. fractus, but it has slightly smaller dimensions, the bore of the galleries

being 1.25 mm, the length of the pupal cells 4—5 mm. Only in one case a

vertical branch was found, which, after the first 15 cm, curves into a horizontal

plane and throws off secondary vertical branches along this bend.

L. G. E. KALSHOVEN : Studies on Scolytoidea. 7 43

From the number of brood collected (see table) it is evident, that the young

beetles actually raised in one system rarely will surpass 25 specimens.

Gallery system

Brood collected

vertical branches

Host- | young

timber | adults

Crossotarsus saundersi

Thea 3 2

Durio 3 2 4

Canarium 4 2 2

Dalbergia 4 2 ? 7

is 6 2 12.0 2 ? 9

Canarium 8 8 7.6 4 2 9

ch 5 ? DoD) 5 1 3 1

7 5 5 IKON 1 8 6

i 7 7 10.4 | 10 2 18

ci 6 5 14:70 at 2 16

» DoD) TI 18.4 22 2 24 2

È ASIE 20.3 | 20 2 14 4 1

Thea 7 5 10.4 11 2 3 4 vi

Crossotarsus squamulatus

Thea 5 2 6

Dalbergia 7 2 11 1

Thea 9 4 ? 2 10 6

Canarium 8.5 4 ? 19 2 6 ? 3

Dalbergia 9 4 26.9721 2 6 3 8

Crossotarsus fractus

Dalbergia 3.5 Z|

E 5 2 1,3 2 21 6

5 7.5 3 1.6 Di OLE

er 4.5 3 DES. 2 2 | 7/ 2

53 Sol 5 10.0 8 3 5

33 >) 3 27.0 16 2 8 8 1 2

5 765 4 1020519 2 2 6 7

D Doll 2 37.0 33 2 U 6 5

x 8 10 25.0 26 2 4 U 10 5

1) predatory beetles present 2) most larvae in prepupal stage

Crossotarsi genuini Chap., 1865.

C. wallacei (Thomps., 1857), 2 10.5—11.0 mm, & 9.0—9.5 mm. Suma-

tra: in trunk of Dario carinatus, Indragiri, VII.1924, submitted by the Forest

Service; in trunk of damaged clove tree, Eugenia aromatica, at Manna in the

Bengkulen District, X.1934 (leg. MAHYUDIN, see KALSHOVEN, 1936, p. 188).

In Malaya the robust beetle has been found associated with sickly rubber

(Hevea) trees on numerous occasions (CORBETT & GATER, 1926, p. 261).

BROWNE (1935, 1938) called the species a common shot-hole borer in the

44 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL. 1/2, 1960

forests of Malaya, where it had been encountered in timbers of various families.

C. javanus Bees., 1937, ‚9 9.0 mm, & 8.0—8.5 mm (specimens sent to

SAMPSON in 1923 have been misidentified as C. wallacei). Java: galleries with

brood in trunk of dead ”kikopi” (fam. Rubiaceae), on felling area at Tjiwidei,

S. Priangan, 1000 m, XII.1918; the same in log of Celtis wrightii received at

the Forest Research Institute, Bogor, 1919; boring right through sound bark at

a height of 2—3 m in trunk of living, 10-year old Hevea tree, which had had

one large branch torn off, part of the beetles drowned in the latex flow, at

Kaliwringin Estate near Bodja, 400 m, XII.1922 (leg. NIEUWPOORT); a single

& boring in sickly Hevea tree, Buaran Estate near Krawang, 11.1923 (leg.

SPECHT GRIJP) (both latter cases mentioned in KALSHOVEN, 1924, p. 356 and

357 under C. wallacei); numerous in dying Dalbergia latifolia in plantation on

Mount Pandan in the centre of the teak area of Bodjonegoro, V.1924; in log of

Pometia tomentosa received from felling area on S. slope of Mount Gedé, at

1200 m, XII.1924. Sumatra: a single specimen in Eucalyptus sp., Kaban

Djahe, 1925 (formerly in the collection of the Deli Experiment Station at

Medan); and a male in a living trunk of Albizzia sumatrana, Pager Alam Estate,

Benkulen, II.1937 (leg. TjoA TJIEN Mo).

It is noteworthy that in a series of female beetles, taken from the same trunk,

part of the specimens — possibly juvenile individuals — have long fringes of

golden hair all around the concave front of the head, while in the other part —

presumably mature or old mother beetles — the hair tufts are completely

absent. No intermediate stage was met with.

Galleries and brood. A good picture has been obtained of the tunneling of

this species in the sapwood of Dalbergia trunks, which had a diameter of ca.

20 cm (Pl. 2, fig. 3). The main gallery is 7.5—11.5 cm long, often showing,

after the first radial 6 cm, a distinct bend which may be sometimes rectangular

of even acute. Up to 6 vertical galleries have been counted, terminating into at

least 15 pupal cells. In still unbranched galleries 6—12 larvae were found and

quantities of a granular matter of unexplained nature. A tunnel system with

completed vertical branches contained 2 small and 30 medium and large larvae,

besides the granular matter.

Crossotarsi nitiduli.

C. nitidulus (Schedl, 1954), 9 and ¢ 3.4 mm. W. Java: one pair extracted

from a borer-infested part of Castanea argentea, at Tapos, VIII.1933 (see SCHEDL,

1954). The species is only known by its type specimens.

Crossotarsi coleoptrati.

C. squamulatus Chap., 1865, originally described in the ;? sex only; the &

was described as C. fragmentus by SAMPSON in 1928, according to BEESON,

1937, who assigned the Java specimens, 4.65—5.45 mm in size, to a sub-

species C. squamulatus squamulatus. Java: a single 4 among many specimens

of Platypus jansoni taken from damaged Parkia speciosa, Madjalengka, X.1913

(leg. DE Wijs); in logs of Artocarpus elastica, Gluta renghas and Millettia

dehiscens received in Bogor from different parts of C. and E. Java, 1919;

L. G. E. KALSHOVEN : Studies on Scolytoidea. 7 45

numerous in dead Theobroma cacao trees, infested by many borers, IV.1921,

and in dry branch of same host, VII.1924, Experiment Garden at Bogor; in

dying transplanted young tree of Canarium commune with many other borers,

Bogor, III.1924; in dead, multiple infested Kopsia flavida in the Botanical

Gardens, Bogor, IV.1924; one gallery in branch cut from Pithecolobium lobatum

at Dramaga, near Bogor, V.1924; numerous in Dalbergia latifolia killed by root

fungus in plantation on Mount Pandan in the centre of the Bodjonegoro teak

area, V.1924; several galleries in dead borer-infested trunk of unpruned tree of

Thea sinensis in the Experimental Garden, Bogor, VI.1924 (referred to as C.

fragmentus Samps. in MENZEL, 1929, p. 29); in dead trunk of "kayu matjem

djengkol” — probably Pithecolobium sp. — at Tapos, 800 m, VI.1933 (mention-

ed by SCHEDL, 1941a); a single male found boring in Aleurites moluccana,

Tjipetir Estate near Tjibadak, 11.1938.

Gallery system and brood. The horizontal entrance tunnels are 6—9 cm in

length. Up to 6 or 7 vertical branches are formed near their end (PI. 2, fig.

2a and b). The details of a few selected galleries in various stages of develop-

ment, and of the brood they contained have been entered in the table on p. 43.

C. fractus Samps., 1912, 9 and 4 3.8—4.3 mm. Java: a single male taken

at the lamp, Mount Wilis, 800 m, II.1925; numerous in Dalbergia latifolia trees

killed by root fungus in plantation near Paree, Kediri, VI.1924, III-V.1925;

in dead Albizzia procera, same locality, IV.1925; a single |? in borer-infested

Quercus, Mount Gedé, Tapos, 800 m, IX.1933. Sumatra: in Eucalyptus sp.,

Kaban Djahé, XII.1924 (submitted by the Deli Experiment Station).

Gallery system and brood. Out of some 20 tunnel systems exposed in 1924,

in different stages of development some have been figured (Pl. 2, fig. 1)

and their measurements and contents tabulated (p. 43).

C. terminatus Chap., 1865, iQ (SCHEDL, 1936) 3.6—3.8 mm, & 3.35—3.75

mm. W. Java: extracted in numbers from borer-infested parts of ’’durenan”

(? Aglaia argentea), Marumia muscosa and Castanea argentea, and in few

specimens from Quercus sp. and “pohon matjem djengkol” (Pithecolobium),

Tapos, Mount Gedé, 800 m, II-X.1933.

BEESON (1941) has listed 3 hosts of the species in India and 5 hosts —

including an Aglaia sp. — in Malaya.

DIAPINAE

Diapus Chap., 1865.

D. quinquespinatus Chap., 1865, 9 and & 2.7—3.0 mm, a wide-spread

species, occurring in tropical Africa, Asia and Australia (SCHEDL, 1951). W.

Java: attracted in numbers to newly felled Evgenia argutata in the Forest

Reserve Takoka, Djampang area, X1.1918; a few specimens in timber of Dario

zibethinus, Bogor, VI.1919 (native collector); boring in the trunk of Owercus

fagifolia which had the bark peeled off, Gunung Beser, N. Djampang, IX.1920;

found starting to bore into the freshly-cut surface of a Pygeum parviflorum

felled 2 hours 30 minutes previously and similarly into the fresh axe wounds in

trunk of Gluta or Semecarpus ("reungas”’) and Sloanea sigun, the first two

species being more attractive than the latter in which only a single specimen was

46 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL. 1/2, 1960

observed, in felling area at Tjidahu, S. slope of Mount Salak, 800 m, V.1922;

one of the species in a mixed sample of ambrosia beetles found in Albizzia

timber (leg. Ch. BERNARD), 1.1923; numerous specimens found swarming on

the inner side of windows in a cottage at Tapos, Mount Gedé, 800 m, VI.1932;

a single specimen in borer-infested dead Horsfieldia ? glabra in lowland forest

near Bandjar, VII.1932; the same in Castanea argentea, Tapos, 11.1933.

D. aculeatus Bldf., 1894, originally described from Japan, 9 2.5—2.7 mm,

& 2.3—2.5 mm. W. Java: collected in small numbers from logs of Castanea

javanica and C. tunggurut, received in Bogor from felling area on S. slope of

Mount Gedé, 900 m, XI. 1924.

Gallery system. A single tunnel which was exposed on a cross section through

a Castanea log, is broadiy ramified, after the first 3 cm of the entrance part,

and has a total length of 45.5 cm. The terminal portions of small side branches

with the comb-like arrangement of the pupal cells, are situated at a depth of

6—7 cm from the wood surface; one two-sided comb has 14 craddles.

D. pusillimus Chap., 1865, 9 2.5—2.7 mm, 4 2.1—2.5 mm, a wide-spread

species known from C. Africa, the Indomalayan region, Australia and Samoa

(SCHEDL, 1951). W. Java: attracted in a fair number to newly felled Exgerza

argutata in company with D. guinguespinatus, Forest Reserve Takoka, Djampang

area, XI.1918; from the same host and locality, 1921 (leg. W. C. van HEURN);

in log of Altingia excelsa in timber yard at Bandung, VIII.1940 (leg. P. A.

BLIJDORP).

D. minor Schedl, 1954, & 1.89—1.9 mm. W. Java: a few specimens in

borer-infested trunk of old Cinnamomum camphora felled in the Tjibodas Gar-

dens, Mount Gedé, 1500 m, VIII.1923; a few specimens in log of Castanea

javanica, received in Bogor from felling area on S. slope of Mount Gedé, 900 m,

XI.1924.

REVIEW OF PLATYPODID ATTACKS ON LIVING TREES

Several instances have been mentioned in the preceding pages recording at-

tempts made by Platypodid beetles to bore into living parts of plants, but all

leading to the death of the beetles, an intriguing fact.

An early account dealing with the fruitless attack of the beetles on very

freshly felled timber was found in WALLACE's "Malay Archipelago’, and is

quoted here in full to show how futile attacks like these have intrigued the

biologists of old. The observation was made in Dobbo, Aru Islands, in 1857.

“Some sailors cut down a good-sized tree, and, as is always my practice, I

visited it daily for some time in search of insects. Among other beetles came

swarms of the little cylindrical wood-borers (Platypus, Tesserocerus, & c.), and

commenced making holes in the bark. After a day or two I was surprised to find

hunderds of them sticking in the holes they had bored, and on examination

discovered that the milky sap of the tree was of the nature of gutta-percha,

hardening rapidly on exposure to the air, and glueing the little animals in

self-dug graves. The habit of boring holes in trees in which to deposit their eggs,

was not accompanied by a sufficient instinctive knowledge of which trees were

suitable, and which destructive to them. If, as is very probable, these trees have

L. G. E. KALSHOVEN : Studies on Scolytoidea. 7 47

an attractive odour to certain species of borers, it might very likely lead to their

becoming extinct; while other species, to whom the same odour was disagreeable,

and who therefore avoided the dangerous trees, would survive, and would be

credited by us with an instinct, whereas they would really be guided by a simple

sensation.”

In recent times BROWNE (1949) dealt in some details with an infestation of

young, healthy trees of Shorea leprosula by two species of Diacavus in Malaya.

The apparent reason was that some heavily infested logs of the same timber were

lying in the immediate vicinity and that the beetles swarming from them had

found no better breeding medium than the young trees, the Diacavus species

being particularly associated with Dipterocarpaceae.

BROWNE referred in his paper to the occurrence of old, overgrown pin-holes

found in an apparently healthy ash tree and due to a former attack of Platypus

cylindrus, observed in England by FiscHER (1937). In this instance the examina-

tion of the annual rings of the trunks showed that the tree had suffered from a

sudden check in its development for some unknown reason, this stagnation

probably having induced the beetles to the attack.

Yet another case cited by BROWNE concerns an attack on living Eucalyptus

trees by Crossotarsus saundersi in South Africa in 1947. “This infestation ap-

peared to be correlated with the occurrence of a severe drought, and it is stated

that when rainfall occurred the attack stopped.”

Passing on now to a discussion of the attacks on living trees observed in Java

— the available records being given more completely than in the preceding

pages — I made a division into groups of cases, in which the conditions appear

to be different.

(al). Attacks have been seen in trees which were apparently suffering from

adverse conditions of a physical or organic nature but which still had sufficient

vigour left to produce quantities of sap (gum, resin, etc.) from the bore holes.

This has been observed in an Aleurites tree (see Platypus jansoni) in a plantation

and a Symplocos tree in the forest (see P. signatus). In the first case all borers

were drowned by the gum oozing from the holes, in the second case part of the

borers were killed, but several had succeeded in establishing themselves.

(a2). Platypodids have also been found boring into the sound bark of trees

which had been damaged in other places. So the beetles have been observed

boring right through the sound bark into the wood of a rubber tree (Hevea),

which had been damaged — but not killed — by lightning, and in the base of

Schima trees, which were infested by a primary longicorn borer (see P. vethi and

P. edentatus), but which did not show any signs of less vitality in their crowns,

and finally, all over the trunks of Melia azedarach (Pl. 3) and Adenanthera

microsperma, which had the base damaged by a mud-stream (see under a3).

In all these instances the borers had been killed in their attempts to enter the

sound parts, and were drowned or driven out by the latex flow (in Hevea) or

the abundant exudation of gum.

(a?). Some time after a rock and sand carrying mud-stream (’’lahar’’), caused

by the eruption of Mount Klut, had forced its way through the forest area

48 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL. 1/2, 1960

Gadungan, near Paree, Kediri, numerous trees in adjacent parts of 3—4 year old

plantations which had not directly suffered, were attacked by Platypus beetles.

In some of the tree species the attacks were particularly conspicuous. From the

pin-holes made in the trunks of Melia large clumps of gum were produced,

which afterwards hardened and became brittle; Dalbergia trees produced drops

of a thick blood-red sap (’kino”) from the punctures, which sap turned into a

black substance after drying (Pl. 3); Cassia siamea trunks showed exudations of

dirty black sap, staining the bark round the holes. Dead beetles, belonging to

P. solidus and P. psendocupulatus sundaensis were found enclosed in the exuda-

tions or sticking to the dry substance.

In all these instances (al-3) it was clear that the beetles had been attracted

by damaged and dying trees but had not been entirely successful in locating the

exact places where they could enter unhampered. The last example reminds one

of the behaviour of Xyleborus fornicatus in attacking trees other than its regular

hosts, as recorded in a former paper (KALSHOVEN, 1958a).

(b). It not seldom occurs that the beetles alight on and try to bore into the

trunk of trees which have a perfectly healthy appearance, but are standing on

exposed places like road sides, borders of plantations, and mountain ridges.

Three such cases have become known for Acacia decurrens, the tanning bark

yielding tree introduced from Australia. It was first observed in a tree standing

in the Tjinjiruan Quinquina Plantation in E. Priangan at some 1500 m above

sea level, where the attack caused by a Crossotarsus (since recognized as C.

squamulatus) was conspicuous for the abundant flow of gum from the pin-holes

(WIND, 1924). Another case, investigated by myself (KALSHOVEN, 1925) con-

cerned absolutely healthy, 2 year old specimens of A. decurrens standing along

the border of a mixed forest plantation of the same age in the Djampang area

at an altitude of 1000 m, which trees were being attacked by Platypus solidus.

This, again, had resulted in a plentiful production of gum from the pin-holes,

drowning the beetles. Finally, similarly attacked specimens of A. decurrens were

seen by me at Artjamanik, N.E. of Bandung, at ca 1200 m, where single trees

were growing near the resthouse and were lining 5 year old plantations. Here

P. horni was the culprit (VI.1927).

Platypus solidus has also been observed attacking ’’ingas’’ trees (Gluta or

Semecarpus sp.) standing on a native cemetery in the open field in Banyumas

and marked by black stains of dry sap in consequence (observation by VERBEEK,

V.1927), and the same beetles have often been found attacking trees of Dalbergia

latifolia standing along road sides or forming the borderline in plantations.

In the preceding notes similar attacks on the latter trees have been mentioned

for 3 other species, P. vethi, P. cavus and P. pseudocupulatus. Since the resulting

external marks on these trees are very conspicuous, as explained above, the pas-

sing attacks have been reported several times by forest officers, who referred to

the symptoms as the “bleeding” of the trees. The punctures which scarcely

enter the sapwood have, however, no or little effect for the quality of the

timber.

Yet another instance of a similar occurrence of the borers, and mentioned in

the preceding pages, deals with healthy Schima noronhae trees, standing on a

mountain ridge, where numerous specimens of P. cavus accompanied by P. solidus

L. G. E. KALSHOVEN : Studies on Scolytoidea. 7 49

had found their death in trying to bore into the trunks. The bark was already

closing up on a part of the punctures, but the remnants of the beetles were still

attached to them; other holes had been freshly made. No exudation of sap or

gum had followed here and the traces were found purely by accident. It may

be well, that such attacks occur more often on trees where they do not result in

the extrusion of coloured sap, gum or latex, and therefore remain unobserved.

Trying to find an explanation for these ’’abnormal’” cases in the habits of the

Platypodids BROWNE’s opinion may be repeated here that the beetles swarming

in numbers from infested logs and trunks, and failing to find suitable breeding

places in the immediate neighbourhood, are led to alight on healthy trees.

However, as in this case the beetles belong to a group of unselective Platypus

species, not associated with certain hosts, the beetles apparently try to settle in

indifferent trees. It is further suggested that in this instance the beetles are

directed more by sight than by scent.

(c). Apparently still more puzzling is the fruitless attack of the beetles of

P. cupulatus and P. pseudocupulatus sundaensis on the spear of Agave plants, as

has been reported from Deli, Sumatra. The beetles had pierced a few of the

closely folded leaves and then had succumbed. Any further details are missing,

but we may assume that the plants were growing on a new clearing where many

remnants of felled trees and burned logs — suitable breeding places for the

Platypodids — were present. The round cone in the centre of the Agave plants

must have been mistaken” for a trunk.

Reviewing the various observations and explanations the following general

conclusions can be made:

Platypodidae find optimal conditions in dying and newly dead trunks, which

have not yet lost any moisture, and the beetles are able to detect trees in an

incipient stage of weakness or other slight deficiency. They may be successful in

penetrating the wood and extending their tunnels in all cases where the condition

of the host entails a loss or a reduction of the ability to regenerate and to

react on wounds and other damage. The issue of liquid matter like gum,

gutta, kino, latex and resin from the pierced bark tissue or the outer sapwood

layer is the main or only hindrance for them to establish themselves in the

trunks. Possibly they might be able to breed in the inner wood layers of comple-

tely healthy trees if they were not impeded by the sap-flow of the outer tissues

and if their entrance holes were not closed by callus growth.

Being attracted to trees which are temporarily affected by unfavourable

conditions and damages, the Platypodids are not able to distinguish between trees

which are still vigorous and those which have lost their defensive properties.

Failing to find suitable breeding places they are even led to bore into healthy

trees. This apparently may lead to considerable losses in numbers, a disadvantage

which does not imperil their survival ability and is outweighed by the op-

portunity to be early on the scene where a breeding medium is nascent.

In virgin forests there will always be sufficient breeding places for the

beetles in trunks and branches of trees which are dying from old age or have

50 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL. 1/2, 1960

been primarily attacked by fungi or insects, or which have suffered from drought,

fire, floods, gales, lightning, sudden exposure and sunburn, vulcanic eruptions

and similar calamities.

REFERENCES

BEESON, C. F. C., 1937. Ind. For. Rec., vol. 3, part 3, p. 49.

BEESON, C. F. C., 1941. Ecology and Control of the Forest Insects of India and neigh-

bouring Lands.

BLANDFORD, W. F. H., 1896. Trans. Ent. Soc. Lond., part II, p. 191.

BROWNE, F. G., 1935. The Malayan Forester, vol. 4, p. 90.

BROWNE, F. G., 1938. The Malayan Forester, vol. 7, p. 23.

BROWNE, F. G., 1949. The Malayan Forester, vol. 12, p. 174.

BROWNE, F. G., 1955. Sarawak Mus. Jrn., vol. 6, p. 343.

BROWNE, F. G., 1958. The Malayan Forester, vol.21, p. 164.

CORBETT, G. H. and GATER, B. A. R., 1926. Dep. Agric. Fed. Mal. Stat. and Str. Settl.,

Bulletin nr. 38.

FISCHER, R. C., 1937. Bull. Ent. Res., vol..28,7p. 1.

KALSHOVEN, Li G. E., 1924. Arch. Rubbercultuur, vol. 8, p. 354.

KALSHOVEN, L. G. E., 1925. De Indische Culturen, vol. 10, nr. 3, p. 42.

KALSHOVEN, L. G. E., 1933. Tectona, vol. 26, p. 498.

KALSHOVEN, L. G. E., 1936. Landbouw, vol. 12, p. 165.

KALSHOVEN, L. G. E., 1954. Contr. Gen. Agr. Res. Stat. Bogor, nr. 140.

KALSHOVEN, L. G. E., 1958a. Entom. Ber., vol. 18, p. 147—160, 185—193.

KALSHOVEN, L. G. E., 1958b. Tijds. v. Entom., vol. 101, p. 157.

KALSHOVEN, L. G. E., 1959. Tijds. v. Entom., vol. 102, p. 165.

LEA, A. M., 1909. Proc. R. Soc. Vict., vol. 22, p. 135.

LEEFMANS, S., 1927. Meded. Inst. v. Plantenziekten, no. 73 (p. 6).

MENZEL, R., 1929. Arch. Theecultuur, vol. 1, p. 29.

MURAYAMA, J., 1928. Insecta Matsumurana, vol. 3, p. 26.

SCHEDE K..E., 1936. Journ. Fed. Mal St Mus» vol. 18% part DAME

SCHEDL, K. E., 1938. Phil. Jrn. Sc., vol. 67, p. 423.

SCHEDL, K. E., 1941a. Arch. f. Naturgesch., vol. 10, p. 416.

SCHEDL, K. E., 1941b. Entom. Ber., vol. 10, p. 354.

SCHEDL, K. E., 1942. Kol. Forstl. Mitt., vol. 5, p. 169.

SCHEDL, K. E., 1951. Occ. Pap. B.P. Bishop Mus., vol. 20, p. 131.

SCHEDE, K. E. 1954. Phil. Jen. Se; vol.\85, pP. 156.

WIND, R., 1924. Meded. Proefst. Boschwezen, no. 9.

TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL. 1/2, 1960 PLAAT 1

med

1 D 3 4

Phot. G. v. D. BERG, Zool. Lab., Amsterdam.

Plate 1. Top: Stages in the development of the gallery system of Crossotarsus (Trachyostus)

saundersi in Canarium wood. Both galleries in top-right corner have been excavated in

branchwood. (Slightly reduced in size). Bottom: Comb-like arrangement of pupal cells of

Platypus species: 1. P. cavus (terminal furcation with cells); 2. P. solidus; 3. P. deflectus;

4. P. perinimicus. (Slightly enlarged in size)

L. G. E. KALSHOVEN : Studies on Scolytoidea. 7

TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL. 1/2, 1960 PLAAT 2

Phot. G. v. D. BERG, Zool. Lab. Amsterdam.

Plate 2. Gallery patterns of Crossotarsus species. 1. C. fractus, 2. C. squamulatus, a. vertical

section, b. cross section of group of pupal cells, 3. C. javanicus, all in the wood of Dal-

bergia latifolia. (Slightly reduced in size)

L. G. E. KALSHOVEN : Studies on Scolytoidea. 7

TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL. 1/2, 1960 PLAAT 3

Plate 3. Left: ‘Bleeding’ of Dalbergia tree caused by flow of kino sap from bore holes

after attack of Platypus beetles on a tree standing on the border of a young plantation,

E. Java, Paree, 1924. (The measure has a length of 2 meter). Right: Trunk of Melia,

covered with lumps of gum protruding from holes by Platypus species, after an unsuccessful

attack of the beetles on a damaged but still vigorous tree, Paree, 1924.

L. G. E. KALSHOVEN : Studies on Scolytoidea. 7

UEBER DIE SYSTEMATIK DER FORMICA RUFA-GRUPPE

VON

J. G. BETREM

Reichs Höhere Schule für die Tropische und Subtropische Landwirtschaft.

Deventer, Niederlande

Diese Arbeit ist zum grössten Teil der Text einer Gastvorlesung, die an der Würzburger

Universitat im Institut fiir Angewandte Zoologie am 26. Marz 1958 gehalten wurde. Ich

danke Herrn Professor GOsswALD sehr für seine Einladung und der Universität für die

Hilfe, die es mir ermöglichte nach Würzburg zu kommen, und dort fast eine Woche zu

bleiben, wodurch es mir möglich war, die „Arbeitsbezeichnungen”, wie Herr Professor

GÖSSWALD sie nennt, weiter zu deuten. Er unterstützte mich sehr entgegenkommend dabei,

wofür ich ihm sehr dankbar bin.

EINLEITUNG

Die Unterscheidung der Arten der Formica rufa-Gruppe ist schon lange höchst

unbefriedigend. Die Systematik, die FOREL aufstellte, war sehr abweichend, weil

er von Grundsätzen ausging, die von denen der meisten anderen Systematiker sehr

verschieden waren. Durch die grosse Autorität dieses Untersuchers und später

durch die des grossen Biologen WASSMANN erstarrte die Systematik fast fünfzig

Jahre vollkommen. Die älteren Systematiker unserer Zeit schlossen sich fast voll-

kommen und kritiklos den Auffassungen dieser Autoren an. Besonders der Eng-

länder DONISTHORPE hat sich den neueren Ansichten aufs Entschiedendste wider-

setzt, sodass diese sich nur sehr langsam durchsetzen konnten.

Die Unterscheidung der Formen nach dem System Forets ist fast unmöglich.

Es darf uns darum nicht wundern, dass Professor GösswALD das übliche System

als unbrauchbar betrachtete, und ein eigenes Arbeitssystem aufzubauen versuchte.

Schon im Jahre 1933 erwähnt Professor GösswALD die Notwendigkeit der Tren-

nung der Formica rufa-Gruppe in mehrere, ökologisch verschiedene Rassen. Im

Jahre 1941 schreibt er: „Bei nur wenigen anderen Tieren lässt sich die Bedeu-

tung des Artunterschiedes so klar erkennen wie bei den sozialen Ameisen und

besonders bei den Roten Waldameisen”. Im Jahre 1942 betont er die Notwendig-

keit einer Revision der Gattung Formica aufs neue. Er stellt, weil das alte System

nicht brauchbar ist, ein eigenes Arbeitssystem auf (1941). Während des Krieges

war es Professor GOssWALD nicht möglich sich die notwendige ausländische Lite-

ratur zu beschaffen, sodass er ein eigenes System und eine eigene Nomenklatur

aufbauen musste, weil die älteren Systeme nicht brauchbar waren.

Wir werden nun versuchen nach Besprechung dieser älteren Systeme sein, wie er

selbst sagt, vorläufiges System mit der neuen Systematik in Uebereinstimmung zu

bringen.

Diese neue Systematik fängt, wie wir später sehen werden, mit den Arbeiten

BONDROITS über die Ameisen Belgiens und Frankreichs an. Schon während mei-

52. TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL. 1/2, 1960

ner Studienzeit habe ich diese Arbeiten als sehr brauchbar befunden. So konnte

ich schon im Jahre 1926 den Nachweis bringen, dass zwei rote Waldameisenarten

in den Dünen in der Nähe vom Haag lebten, nämlich F. rufa (= piniphila) und

F. polyctena. Während einer Reise durch Schweden sammelte ich im Jahre 1948

verschiedene Arten der roten Waldameise. Von dieser Zeit an habe ich mich,

so weit ich Zeit dafür finden konnte, mit dem Problem der Arteneinteilung der

Formica rufa-Gruppe befasst.

Bei meiner Auseinandersetzung möchte ich die nachstehende Reihenfolge ein-

halten.

I. Die Gattung Formica und ihre Einteilung.

II. Geschichtliches über die Systematik der Waldameisen.

III. Die Merkmale, die zur Unterscheidung der Arten gebraucht werden.

IV. Die Namen der verschiedenen Arten und die wichtigsten Synonyma.

V. Die Arbeitsbezeichnungen Professor GÖSSWALDS.

VI. Die Arten der Formica rufa-Gruppe in Deutschland.

VII. Gemischte Kolonien und Bastardkolonien.

VIII. Polykalie und Polygynie.

IX. Bestimmungstabelle für die Arbeiterinnen der Formica rufa-Gruppe.

X. Literaturverzeichnis.

I. DIE GATTUNG FORMICA UND IHRE EINTEILUNG

Die Gattung Formica ist von LINNAEUS in seinem Systema Naturae, ed. X ge-

gründet worden (1758). Sie enthält alle Ameisen, die jetzt die Familie der For-

miciden bilden. In dem nächsten Jahrhundert ist die Gattung Formica in sehr

viele Gattungen untergeteilt worden.

Es ist unnötig die Geschichte dieser Gattung weiter zu verfolgen. Ihre Um-

grenzung ist schon seit einigen Jahrzehnten ziemlich stabil geblieben.

Die Gattung Formica wird in einige Gruppen zerlegt von denen für uns die

wichtigsten sind:

1. Die Gruppe der F. rufa = Subgenus Formica s.str.

2. Die Gruppe der F. fusca = Subgenus Serviformica Forel 1913

3. Die Gruppe der F. exsecta = Subgenus Coptoformica Müller 1923

4. Die Gruppe der F. sanguinea = Subgenus Raptiformica Forel 1913.

FOREL und MULLER haben diese Taxen als Untergattungen betrachtet. Besser

ist es nur die Gruppen I, III und IV als Untergattungen zu betrachten. Die andere

Gruppe unterscheidet sich zu wenig.

WHEELER (1922) und YARROW (1955) betrachten F. truncorum und verwand-

te Arten als eine gesonderte Gruppe. F. truncorum will ich aber noch als zu

der F. rufa-Gruppe gehörend betrachten. F. wralensis Russky steht in der F. rufa-

Gruppe auch sehr isoliert da.

Es hat einige Schwierigkeiten gegeben dass LATREILLE im Jahre 1810 Formica

herculaneus Linn. als Typus der Gattung Formica gewählt hat. Diese Wahl macht

die Gattung Camponotus zum Synonym der Gattung Formica. Demzufolge müsste

die alte Gattung Formica, der F. rufa angehört, einen anderen Namen bekommen.

Weil dies gegen den allgemeinen Gebrauch verstösst, hat die Internationale Kom-

J. G. BETREM : Systematik der Formica rufa-Gruppe 53

mission für die Zoologische Nomenklatur beschlossen, die Wahl LATREILLEs un-

gültig zu erklären und als Typus der Gattung Formica F. rufa Linnaeus anzuwei-

sen.

II. GESCHICHTLICHES ÜBER DIE SYSTEMATIK DER ROTEN \VALDAMEISEN

Es ist sehr schwierig in kurzer Fassung die Geschichte der näheren Umgrenzung

der Arten der Formica rufa-Gruppe zu besprechen. Eine ausführliche Auseinander-

setzung ist auch nicht nötig um das Besprochene zu begreifen..

LINNAEUS. Formica rufa ist von LINNAEUS im Jahre 1758 beschrieben wor-

den. Er verstand darunter alle schwarz und rot gefärbte Formicinen; nicht nur

Formica-Arten, sondern auch einige Camponotus-Arten.

LATREILLE und NYLANDER. Die ersten, die eine bessere Umgrenzung von For-

mica rufa gaben, waren der Franzose LATREILLE und der Finne NYLANDER. Sie

verstanden darunter alle Arten, die wir nun in der Formica rufa-Gruppe einteilen,

mit Ausnahme von F. truncorum.

FÖRSTER und SCHENCK. FÖRSTER (1850) und SCHENCK (1852) zerlegten

F. rufa in verschiedene Arten. Sie unterschieden: F. piniphila Schenck, F. polyct-

ena Förster, F. congerens Nyl. und F. truncicola Nyl. Die F. rufa SCHENCKs ist

rätselhaft, sodass wir diese ausser Betracht lassen können.

MAYR. 1855 erschien die schöne Arbeit Mayrs: Formicina Austriaca. Er unter-

scheidet: F. rufa, F. congerens (= pratensis der späteren Autoren) und F. trun-

corum F. Die Arten F. piniphila und F. polyctena zieht er zusammen mit F. rufa.

Auf Seite 331 sagt er, dass er diese Arten nicht auseinander halten kann, weil ihm

„öfters Mittelformen in die Hand kommen’. Wir wissen nun, was die Ursache

hiervon war. Ausser F. piniphila und F. polyctena kommen noch alpine Arten

in der Nähe von Wien vor, nämlich F. /ugubris und F. aguilonia. Er hatte keine

Ahnung, dass die Alpen so reich an Arten waren. 1861 publizierte MAYR seine

berühmte Arbeit: „Die Europäischen Formiciden”. Diese ist Jahrzehnte lang ein

Standardwerk geblieben. Neues über die F. rufa-Gruppe gibt sie aber nicht.

ForEL. Der nächste bedeutende Autor war Foret. Dieser war Mediziner.

Psychiatrie hatte sein spezielles Interesse. Er war Direktor einer Anstalt für

Geisteskranke in Genf. Er war als Psychiater sehr berühmt. Seit seiner Jugend in-

teressierten ihn die Ameisen. Besonders die Biologie dieser Tiere faszinierte ihn.

Er hat denn auch sehr schöne Arbeiten darüber publiziert. Seine systematischen Ar-

beiten sind nicht so gut und seine Nachfolger haben sich öfters die Köpfe dar-

über zerbrochen. Auf die Grundlagen der Systematik FORELS müssen wir aus-

führlich eingehen, weil diese seit ihrer Publikation (1874) eine grosse Rolle ge-

spielt haben in der Systematik der Ameisen. Man muss hierbei in Betracht ziehen,

dass die MENDEL-Regeln und überhaupt die neuere Erblichkeitslehre damals noch

unbekannt waren. In den späteren Dezennien hat man die Grundlage der Über-

legungen FORELs ganz oder grossenteils ausser acht gelassen und man ist ihm

blindlings gefolgt, weil er als eine grosse Autorität galt. Als Systematiker war er

das sicherlich nicht. Das Merkwürdige ist, dass so wenige Systematiker gegen

sein System der Benennung der Formen protestiert haben. Es stimmt ganz und

gar nicht überein mit der in anderen Gruppen des Tierreiches gebräuchlichen

Benennung.

54 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL. 1/2, 1960

FOREL unterscheidet als Arten Gruppen, die, wie er sagt, nicht durch Über-

gänge verbunden sind. Wenn Übergänge vorhanden sind, nennt er die Taxa

„Rassen. Er ist davon überzeugt, dass die Übergänge durch Kreuzungen ent-

standen sind. Folglich: Rassen kreuzen sich unter einander, Arten nicht.

Er benennt die Übergänge dadurch, dass er die Namen der Eltern-Rassen neben

einander stellt und verbindet diese dann durch einen Strich. Wir haben z.B.

zwischen den Rassen rzfa und pratensis die hybride, intermediäre Form „„rufo-

pratensis’, abgekürzt schreibt er Formica rufo-pratensis. Er versucht nirgendwo zu

beweisen, dass die Übergänge wirklich Hybriden sind; es ist und bleibt eine

Hypothese.

Er sagt auch, dass viele Autoren seine Rassen als Arten betrachten. Es

ist schade dass diese Äusserung nicht zur Folge gehabt hat, dass seine Rassen

tatsächlich als Arten betrachtet worden sind. An anderer Stelle nennt er sie

„im Entstehen begriffene Arten” („une espèce en formation”).

Wir wissen nun, dass seine Auffassungen durchaus nicht richtig sind. Die

Zwischenformen sind teilweise andere Arten, die er nicht erkannte, teilweise

sind es Farbenvariationen der sogenannten. Eltern. Wenn er nicht nur auf die

Farbe geachtet hätte und in seinen Betrachtungen die Behaarung und die Struktur

mehr mit hineingezogen hätte, würde er den Fehler nicht gemacht haben.

FOREL unterscheidet folgende Arten in der Gattung Formica:

F. exsecta, F. sanguinea, F. rufa, F. fusca.

Formica rufa wird in folgende Rassen eingeteilt:

die Rasse truncicola

die Rasse rufa LSp.

die Rasse pratensis.

Als Übergänge zwischen den Rassen nennt er: F. rufo-pratensis und F. trunci-

colo-pratensis.

FORELS System ist bis heute in vielen Ländern noch fast ungeändert im Ge-

brauch.

Im Jahre 1915, in der „Fauna Insectorum Helvetiae”, behält FOREL sein ur-

sprüngliches System bei, nur erscheinen die Namen piniphila Schenck und poly-

ctena Förster als Varietäten der Rasse rufa. Auch die Übergänge zwischen den Ras-

sen treten nun als Varietäten auf, also nicht mehr als Hybriden.

Wenn man versucht rote Waldameisen mit den Schlüsseln FORELs zu bestim-

men, dann wird es schon bald klar, dass es nicht möglich ist, herauszubekom-

men, mit welcher Form man zu tun hat. Auch Foret konnte sie nicht ausein-

ander halten, wie seine Sammlung beweist. Glücklicherweise ist diese in gutem

Zustand erhalten geblieben. Sie befindet sich jetzt in dem Naturhistorischen Mu-

seum der Stadt Genf.

Ich habe durch die Freundlichkeit des Herrn Doktor FERRIERE einen Teil des

Materials der F. rufo-pratensis studieren können. Alle Zettel, auch die älteren,

sind noch erhalten. Es stellte sich heraus, dass F. rufo-pratensis eine Mischung

aller Arten der F. r#fa-Gruppe ausser F. truncorum, ist.

WASMANN. Der berühmte Ameisenbiologe WASMANN war ein Bewunderer

Forets. Er hat dessen System immer genau befolgt und er hat versucht es

wissenschaftlich weiter zu begründen. Dies ist ihm nicht gelungen, weil er an der

J. G. BETREM : Systematik der Formica rufa-Gruppe 55

Hybridennatur der sogenannten Zwischenformen festhielt. So beschrieb er die

sogenannte Hybride F. rzfo-truncicola. Es gibt eine grosse Literatur über diese

„Hybride. Es hat sich bei der Untersuchung der Belegexemplare durch Dr.

YARROW und den Autor herausgestellt, dass es keine Hybriden sind. Auch die

grosse Autorität WAsMANNS hat er erschwert, die wirklichen Verhältnisse heraus-

zufinden.

EMERY. Dieser sehr tüchtige Ameisensystematiker hat in seiner grundlegenden

Bearbeitung der paläarktischen Formiciden (1909) und in seiner Bearbeitung der

Italienischen Formiciden (1916) fast kritiklos Foret gefolgt. Dieser Speziali

hatte vermutlich unzureichendes Material zur Verfügung.

STITZ. Die ausführlichste Bearbeitung der deutschen Ameisen ist die von STITZ

(1939). Sie erschien in der Ausgabe „Die Tierwelt Deutschlands”. Fr stützt

sich grossenteils noch auf das System ForELs. Glücklicherweise betrachtet er

Formica truncorum schon als eine gute Art. Das Problem der übrigen Arten der

F. rufa-Gruppe hat er jedoch nicht weiter gebracht. Er hat eine sehr gute Kom-

pilation der vielen Varietäten und Formen der F. rufa-Gruppe, die seit Jahrzehn-

ten beschrieben worden sind, gegeben. Es war ihm jedoch nicht möglich einiger-

massen Ordnung in der Wüste der Beschreibungen zu schaffen.

DONISTHORPE. In England hat DONISTHORPE FOREL gefolgt in seinem Buch:

British Ants (1915, 2nd ed. 1927). Wie aus YARROWs Bearbeitung seines Mate-

rials hervorgeht, waren seine Bestimmungen vollkommen unzuverlässig und konnte

er selbst die Formen nicht gut auseinander halten.

WHEELER. Der Amerikaner WHEELER schrieb 1913 eine Monographie über das

Genus Formica. Er folgt wiederum Foret. Er betrachtet jedoch F. truncorum

als eine gute Art. F. pratensis ist bei ihm eine Unterart von F. rufa. Es ist schade,

dass er keine Definition seines Begriffes ,, Unterart” gibt.

GOsswALD. Herr Professor GÖsswALD nähert sich in seinem Buche: „Die Rote

Waldameise im Dienste der Waldhygiene” schon mehr den modernen Auffassung-

en der Arten. Er unterscheidet (S. 125) an Stelle der Rassen Forets drei Arten

und zwar: F. truncorum, F. rufa und F. pratensis. F. rufa teilt er in ver-

schiedene Rassen ein. Die Merkmale, die er gebraucht um seine Rassen zu unter-

scheiden, sind der Farbe, der Biologie und der Ökologie entnommen. Die Rassen

haben wenig mit den Rassen FORELS zu tun. Sie sind schwer auseinander

zu halten, weil sich die Variationskurven der Farben untereinander zu viel über-

schneiden. Hiermit meine ich nicht, dass es die Rassen als ökologische Einheiten

nicht geben könnte; sie sind aber schwierig zu definieren. Vergleiche Abteilung V.

BoNprorr. Der Belgier BONDROIT publizierte 1918 seine monographische

Bearbeitung: „Les fourmis de France et de Belgique” (Die Ameisen Frankreichs

und Belgiens). BONDROIT, der sich seit vielen Jahren an die Systematik der Co-

leopteren gewöhnt hatte, konnte sich ganz und gar nicht mit der Namengeberei

FORELs vereinigen. Er konnte begreiflicherweise nicht verstehen, warum die Ver-

hältnisse bei den Ameisen anders sein sollten als bei den anderen Tieren. Er

versuchte darum die Arten so zu definieren, wie es bei den anderen Tiergruppen

üblich ist. Das weitere Studium hat ergeben, dass seine Ansichten im allgemeinen

richtig waren, sodass wir BONDROIT als den Grundleger der modernen Systematik

der Ameisen betrachten müssen. Es ist sehr schade dass die älteren Ameisen-

56 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL. 1/2, 1960

Systematiker, zumal auch DONISTHORPE, ihn so heruntergemacht haben, dass

BONDROIT weiter nicht mehr über Ameisen gearbeitet hat. Seine Arbeit wäre fast

in die Vergessenheit geraten, wenn nicht die Niederländer STÄRCKE und BETREM

fast gleichzeitig (1926) entdeckt hatten, dass die Bestimmung der niederländischen

Ameisen mit Hilfe der Tabellen BONDROITS viel bequemer und zuverlässiger war

als mit den Tabellen FORELS.

BONDROIT unterscheidet in der Hauptsache die folgenden Arten:

. F. rufa L. (Nyl), eine boreo-alpine Art.

. F. piniphila Schenck 1852, die gemeinste Rote Waldameise.

. F. polyctena Förster 1850, etwas seltener als F. piniphila.

. F. pratensis Retzius 1783, die Wiesenameise.

5. F. truncorum F. 1804, die Strunkameise.

Daneben erwähnt er noch einige Formen, auf die wir noch zu sprechen kommen.

Diese Einteilung ist die Basis der neueren Systematik.

STARCKE. STARCKE war auch ein Mediziner. Er war ebenfalls Psychiater wie

FOREL und ebenso Direktor einer Anstalt für Geisteskranke. Ausser seinen syste-

matischen Untersuchungen hat er auch viele andere Arbeiten über Anatomie, Bio-

logie und Psychologie der Ameisen publiziert.

In seinen Bestimmungstabellen der niederländischen Ameisen (1926, 2. Ausg.

1944) gibt er eine ausführliche Uebersicht der F. rzfa-Gruppe. Sein System stützt

sich auf das System BonDRroITs. Die Arten 1, 2 und 3 Bonroits fasst er zusam-

men. F. rufa und polyctena sind bei ihm zwei Unterarten, während er piniphila

als eine Varietät von polyctema betrachtet. Auch viele Farbenvariationen versucht

er zu deuten.

BETREM. BETREM unterscheidet schon 1926 F. piniphila und F. polyctena als

gute Arten. Später (1953) gibt er eine Bestimmungstabelle für die Arten: F.

rufa, F. piniphila, die er F. major Nyl. nennt, F. pratensis und F. polyctena.

Nachher wurde es ihm deutlich, durch eine Bestimmungssendung aus Finnland,

dass noch eine andere Art existiert, die 1955 von YARROW als F. aguilonia be-

schrieben worden ist. F. truncorum war ihm damals in Natura noch unbekannt.

YARROW. 1955 erschien die Bearbeitung der englischen Arten, die verwandt

sind mit F. rufa, des Dr. YARROW vom Britischen Museum für Naturgeschichte.

Er kommt auch zu dem Schluss, dass die Artunterscheidung BONDROITs im Grossen

und Ganzen richtig ist. Er führt jedoch an Stelle der älteren Namen viele neue

ein. Dies ist eine Notwendigkeit der Nomenklaturgesetze. Wir kommen später

darauf zurück.

Ich gebe hier seine Arten mit den alten Namen dahinter.

HAD NH

Namen YARROWS Namen BONDROITs und BETREMS

F. rufa Linn. 1761 F. piniphila Schenck 1852 = F. major Nyl. 1848

F. nigricans Em. 1909 F. pratensis auct. nec Retzius 1783 = F. congerens

auct. nec Nyl.

F. aquilonia Yarrow 1955 a

F. lugubris Zett. 1838 F. rufa Bondr. 1918 nec Linnaeus.

— F. polyctena Förster 1850

Die F. polyctena führt YARROW als Synonym von F. piniphila an. Aus un-

serer Korrespondenz hat sich herausgestellt, dass die typische F. polyctena, so

J. G. BETREM : Systematik der Formica rufa-Gruppe Dj

wie sie allgemein in den Niederlanden vorkommt, in England nicht bekannt ist.

F. nigricans (= F. pratensis), die Wiesenameise, ist in England nur bekannt von

einer kleinen Gegend an der Südküste. Sie ist dort fast ausgestorben. F. trun-

corum ist aus England nicht bekannt. Diese Art gehört nach YARROW einer von

der F. rufa-Gruppe verschiedenen, neuen Artengruppe an.

III. Die MERKMALE, DIE ZUR UNTERSCHEIDUNG DER ARTEN

GEBRAUCHT WERDEN

Die älteren Autoren gebrauchten um die Arten zu unterscheiden fast aus-

schliesslich die Farbe. Nebenbei wurden auch einzelne Strukturmerkmale, vor

allem der Glanz des Abdomens des Weibchens, erwähnt. Auch Angaben über die

Behaarung findet man bisweilen in den Beschreibungen. Diese sind jedoch

meistens so unbestimmt, dass man nichts damit anfangen kann. Farbe, Be-

haarung und Struktur geben zusammen ein Bild der Arten. Wir wollen diese

drei Gruppen von Merkmalen gesondert besprechen.

A. Farbe

Die Farbenverteilung ist sicherlich ein wichtiges Merkmal. Sie ist jedoch fast

niemals oder höchst selten als primäre Eigenschaft zu verwenden. So können wir

z.B. meistens die sogenannte Wiesenameise und die Strunkameise ziemlich mit

Sicherheit an der Farbe erkennen. Es gibt jedoch bisweilen Exemplare, die so

weit von der normalen Farbe abweichen, dass es unmöglich ist sie mit Sicherheit

zu bestimmen. Das ist die Ursache warum FOREL und WASMANN an Hybriden

glaubten und die Formen F. rufo-pratensis, F. truncicola-pratensis und F. rufo-

truncicola geschaffen haben.

Als Farbenmerkmal wird die Ausbreitung der schwarzen Farbe auf dem Prono-

tum und dem Mesonotum gebraucht. Bei den hellsten Exemplaren ist der Thorax

‘ fast ganz rot. Die dunkelsten haben einen grossen schwarzen Fleck, der den

grössten Teil des Vorderrückens und des Mittelrückens einnimmt.

YARROW hat von den englischen Arten von vielen Nestern die Farbenvariation

festgestellt. Er unterscheidet sechs Klassen1). Seine Angaben über die englischen

roten Waldameisen sind von mir zusammengefasst und in einer graphischen

Darstellung veranschaulicht worden (Abb. 1). Eine ähnliche graphische Dar-

stellung habe ich für drei mitteleuropäische Arten gemacht (Abb. 2). Es geht aus

diesen zwei Abbildungen hervor, dass wenn keine anderen Merkmale als die Aus-

breitung der Farbe gebraucht werden, es nicht möglich ist die Arten mit Sicher-

heit auseinanderzuhalten.

Wie später auseinandergesetzt werden wird, ist die Intensität der schwarzen

Farbe bei den Arten verschieden, sodass man unterschiedlichen Auskünfte be-

kommt wenn man die Tiere mit dem blossen Auge oder mit dem Binokular, wie

bei der Zusammenstellung der Graphiken geschehen ist, betrachtet. Es ist also

notwendig, dass wir zuerst andere Merkmale benutzen, bevor wir die Farbe als

Merkmal schätzen können.

1) Schon Porovici-BAZNOZANU hat über die Variabilität der Farbe der roten Waldameisen

gearbeitet und eine ähnliche Klasseneinteilung gebraucht (1937).

TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL. 1/2, 1960

F.aquilonia

deinde Teln Vide)

core se eree F.lugubris

20)

i x | ER

o È ..

74 | n

a Ò qo Gg?

[4 x | |

2% \ be

ae N Li i |

j x

N .

30 De n

La |

7A 2 N ;

N |

a |

4 i |

iM x i |

if ne, à

20 / i

LA :

0 9 x i

+ i |

N |

Ù 5 |

| \

7 5

6 fi

10 À

4 i |

N |

TA |

| 4

a ; |

D |

Yo aaa dede ORE

Abbildung 1. Die Ausbreitung der schwarzen Farbe einiger Arten der F. rufa-Gruppe in

England (nach Ergebnisse YARROW’s zusammengestellt.)

J. G. BETREM : Systematik der Formica rufa-Gruppe 59

B. Behaarung (Abb. 3)

Die älteren Autoren wie FÖRSTER und SCHENCK haben schon wahrgenommen,

dass die Behaarung ziemlich konstant ist. Sie konnten dadurch einige Arten der

F. rufa-Gruppe trennen. Sie arbeiteten jedoch nur mit Material aus Mitteldeutsch-

land.

Mayr dagegen verfügte über Material aus der Ebene und auch aus den höheren

Gebirgsgegenden. Er fand eine grosse Variation in der Behaarung und nahm

darum an, dass nur eine Art vorläge. Hätte er die Behaarung besser analysiert,

dann hätte er zu einem ganz anderen Schluss kommen müssen.

Welche Merkmale der Behaarung können wir nun gebrauchen bei der Unter-

scheidung der Arbeiterinnen? Erstens ist die Behaarung des Kopfes schr ver-

schieden. F. rufa und F. polyctena haben keine langen Haare auf dem Kopfe und

zwar nicht auf dem Scheitel. F. nigricans, F. aquilonia und F. lugubris haben da-

gegen dort viele lange Haare.

Die Behaarung der Augen kann auch als Merkmal angewendet werden. Sie

ist aber oft schwierig zu sehen. F. polyctena und F. rufa haben Augen ohne Haare,

sie sind glatt. Dann und wann kann man zarte, winzige Haare darauf finden.

Die Augen der F. pratensis dagegen sind immer deutlich behaart, auch bei den

zwei übrigen Arten, F. lugubris und F. aquilonia, sind Haare an den Augen

meistens deutlich.

Auch die Behaarung der Unterseite des Kopfes wird zur Art-

unterscheidung gebraucht. Bei F. rzfa sind diese Haare immer anwesend, bei

F. polyctena fehlen sie fast immer. Gelegentlich kommen einzelne vor.

Die Behaarung des Thorax ist auch sehr wichtig. Der Vorderrücken und der

Mittelrücken tragen bei F. rufa ziemlich viele bis viele Haare wie auch das Me-

diansegment. F. polyctena hat dort meistens keine Haare oder nur selten ein

paar vereinzelte. Die Behaarung der Mesopleuren ist auch sehr verschieden.

F. polyctena und F. rufa sind dort weniger behaart als die anderen Arten.

Die Behaarung der Schuppe ist ebenfalls verschieden. Die meisten Arten

tragen viele Haare am Rande. Bei F. polyctena ist dieser fast ohne Haare, was aus-

nahmsweise auch bei F. rufa vorkommen kann.

Sehr wichtig ist auch die Behaarung der Beine. Die Femora sind an der

Aussenseite bei F. rufa und F. polyctena nicht behaart; bei den anderen Arten

ist die Behaarung jedoch deutlich. Die Tibien haben bei den erstgenannten Arten

auf der Aussenseite keine oder auf der Basis nur wenige Haare. Die anderen Arten

haben deutliche, lange Haare auf der ganzen Aussenseite.

Auch das Abdomen zeigt einige Unterschiede in der Behaarung.

Die Behaarungsmerkmale sind sehr brauchbar um die Tiere zu unterscheiden.

Sie sind jedoch nicht ganz konstant, sodass es Individuen geben kann, die

Schwierigkeiten bereiten. Es ist darum erwünscht immer aus einem Nest eine

Serie zu sammeln, sodass man Vergleichsmaterial hat.

In alten Sammlungen sind einzelne Arbeiter oft schwierig zu bestimmen. Fehl-

bestimmungen können z.B. entstehen, wenn die Tiere wegen Schimmel mit einer

Pinsel gereinigt worden sind. Die Behaarungsmerkmale sind dann sicherlich teil-

weise verschwunden. Die winzigen Strukturmerkmale sind dann auch meistens

60 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL. 1/2, 1960

nicht gut mehr zu sehen, sodass es oft unmöglich ist, diese Tiere sicher zu be-

stimmen.

C. Struktur

Die Struktur des Skelettes der Insekten ist wie bekannt ausserordentlich wichtig

für die Unterscheidung der verschiedenen Arten. Sie zeigt bei den Arten der

F. rufa-Gruppe nicht so grosse Unterschiede als wir es in den anderen Gruppen

gewohnt sind. Weiter besteht eine ziemlich grosse Variation, sodass man nur sagen

kann dass eine bestimmte Struktur meistens bei einer bestimmten Art auftritt, dass

aber Übergänge zu anderen Arten möglich sind.

Besonders wichtig ist die Struktur der Oberseite des Abdomens bei den

Königinnen. Dabei sind die Punktierung und die Retikulation der Zwischenräume

zwischen den Punkten zu unterscheiden. Die Retikulation gibt diesen ein leder-

artiges Aussehen. Je stärker die Retikulation, je matter die Oberfläche. Die

Retikulation kann jedoch innerhalb einer Art etwas variieren. F. /ugubris z.B. hat

immer wenige Punkte auf den basalen Tergiten, aber die Retikulation fehlt

meistens grossenteils. Nur selten ist sie recht deutlich; vorhanden ist sie aber

immer, wenn auch schwach. Der Hinterleib kann dadurch hochglänzend bis sehr

schwach matt-glänzend sein. Bei F. pratensis dagegen ist der Hinterleib tief matt.

Die Struktur des Scutellums der 2 ist für die Unterscheidung der Arten

auch sehr wichtig.

Die % zeigen weniger deutliche Strukturmerkmale. Die wichtigsten findet

man in der Punktierung und in der Retikulation der Frons und des Spa-

tiums frontale, während weiter auch die Punktierung des ersten Abdominal-

segmentes bisweilen ein gutes Merkmal ist.

Diese Merkmale sind jedoch schwer zu sehen. Man braucht immer eine starke

Vergrösserung und eine gute Beleuchtung um die Unterschiede sehen zu können.

Besonders bei älteren Exemplaren, die schon lange in einer Sammlung gestanden

haben, kann durch Fettwerden der Tiere die feine Struktur verwischt werden. Es

ist darum oft nötig, erst die Tiere mit Benzol zu entfetten und zu reinigen.

Auch die & sind nach den Untersuchungen YARROWS durch plastische Merk-

male gut zu unterscheiden. Die Genitalien zeigen jedoch keine Unterschiede.

Man hat versucht bei den Arbeiterinnen Unterschiede in der Kopfform und in

dem Ausschnitt des Oberrandes der Schuppe zu finden. Die Form dieser Teile ist

jedoch zu variabel als dass sie zur Charakterisierung der Arten brauchbar wäre.

Man soll die Merkmale als ein Ganzes sehen. Es ist immer möglich, dass eins

von ihnen Übergänge zu einer anderen Art zeigt, weil die Variationsbreite dieser

Merkmale ziemlich gross ist. Es kommt äusserst selten vor, dass auch die

anderen Merkmale in dieselbe Richtung variieren.

Wir stehen noch am Anfang der neueren Systematik, ganze Gegenden Europas

sind noch ungenügend erforscht, sodass geographische Variationen uns noch

Schwierigkeiten bereiten können. Dass diese Variationen existieren, wissen wit

aber schon bestimmt.

IV. DIE NAMEN DER VERSCHIEDENEN ARTEN UND DIE WICHTIGSTEN SYNONYMA

voN Formica rufa LINNAEUS

Die erste Frage, die man sich natürlich stellen soll, lautet: was ist F. rufa

J. G. BETREM : Systematik der Formica rufa-Gruppe 61

Linnaeus? LINNAEUS definiert sie folgenderweise im Systema Naturae, ed. X,

1758: „Formica rufa thorace compresso toto ferrugineo, capite abdomineque ni-

gris’. (F. rufa, Brust seitlich zusammengedrückt, ganz rostrot; Kopf und Hinter-

leib schwarz). Eine rote Waldameise mit ganz rotem Bruststück ist äusserst selten,

wie wir auf den graphischen Darstellungen schen können.

NYLANDER hat schon 1847 gezeigt, dass LINNAEUS damit eine rot-schwarze

Camponotus-Art gemeint hat. Es hat sic hherausgestellt, dass dies richtig ist.

YARROW hat nämlich wirklich in der Linnaeischen Sammlung, die in dem Ge-

bäude der „Linnean Society” in London aufbewahrt wird, eine Arbeiterin einer

Camponotus-Art als Typ dieser Art gefunden. Wir kommen näher darauf zurück.

LINNAEUS fügt bei seiner Definition noch hinzu: „Habitat in acervis acerosis

sylvaticis” (Diese Art wohnt in Haufen, die bestehen aus kleinen Stückchen

(Holz) in Wäldern). Diese Beifügung macht es deutlich, dass die Roten Wald-

ameisen im weitesten Sinne zu der Art von LINNAEUS gehören. Es hat sich nun

herausgestellt, dass die älteren Entomologen die rotschwarzen Camponotus-Arten

und die rotschwarzen Formica-Arten nicht zu unterscheiden vermochten. So hat

BETREM (1955) feststellen können, dass in der Sammlung von FABRICIUS beide

Formen vorkommen. Auch in den alten Sammlungen der Zoologischen Museum

in Kopenhagen und in Leiden hat er beide Formen unter Formica rufa gefunden.

Wenn man die Nomenklaturregel streng anwendet, ist es notwendig den Na-

men Camponotus durch Formica zu ersetzen weil:

1. der Typus von Formica rufa eine Camponotus-Art ist,

2. der Name Formica älter ist als der Name Camponotus,

3. Formica rufa der Typus Generis der Gattung Formica ist.

Nun hätte dasjenige, was man vor einigen Jahren hatte verhindern wollen (siehe

oben), trotzdem geschehen müssen.

YARROW hat darum einen Ausweg gesucht. In der Sammlung von LINNAEUS

befindet sich nämlich, ausser anderen Exemplaren, noch ein Weibchen, das von

LINNAEUS in der zweiten Ausgabe seiner Fauna Suecica (1761) beschrieben

wurde. Dieses ist identisch mit der Art, die von SCHENCK als Formica piniphila

beschrieben worden ist und welche eine der gemeinsten Waldameisen Mittel-

europas ist. Die Internationale Kommission für Zoologische Nomenklatur hat

nun beschlossen, dieses Exemplar als Typus der Art Formica rufa zu betrachten.

Weil es erst 1761 beschrieben worden ist, soll die Jahreszahl der Beschreibung

1761 werden anstatt 1758, in welchem Jahr das Werk „Systema Naturae”, Ed.

X herausgegeben wurde (HEMMING 1954).

Formica rufa Linnaeus 1758 ist jetzt von der obengenannten Kommission auf

die offizielle Liste der ungültigen zoologischen Namen gesetzt worden, sodass

der Name nicht mehr gebraucht werden kann. Ein anderes Synonym dieser Art

ist Formica rufa var. major Nyl. 1840.

Eine andere Schwierigkeit haben wir mit Formica pratensis. 1771 publizierte

DE GEER, — der ursprünglich ein Holländer war und kein Schwede — seine

„Fourmi rousse des Prés’, was ins Deutsche übersetzt ,,Wiesenameise” heisst.

1783 gab RETZIUS dieser Art den lateinischen Namen „Formica pratensis”.

1951 fragte ich Herrn Dr. FORSSLUND in Stockholm, wie er über die Identität

dieser Art denke, weil ich nicht davon überzeugt war, dass es die „Wiesenameise”

62 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL. 1/2, 1960

sein könnte wie ROGER und FOREL sie beschrieben. Er berichtete mir, dass keine

Exemplare dieser Art in der Sammlung DE GEERs im Stockholmer Museum an-

wesend seien und weiter, dass die biologischen Angaben nicht auf das, was wir

jetzt Wiesenameise nennen, weisen, sondern auf Formica exsecta. Meines Erach-

tens kann es auch eine der anderen Arten dieser Gruppe sein, wie z.B.

Formica suecica, die in der Nähe von Stockholm ziemlich allgemein vorkommt.

YARROW hat sich in seiner Arbeit von 1955 dieser Auffassung angeschlossen.

Weil wir nicht mit Sicherheit wissen, was F. pratensis in Wirklichkeit ist, ist es

besser diesen Namen nicht mehr zu gebrauchen.

Welcher Name hat nun an Stelle des Namens pratensis zu treten? Bevor ROGER

(1863) den namen pratensis einführte, wurde diese Art F. congerens Nyl. ge-

nannt. FÖRSTERs Beschreibung (1850) der F. congerens bezieht sich zweifelsohne

auf diese Art. Auch die Beschreibung NYLANDERs in der „Synopsis des Formicides

de France et d'Algérie”, kann sich nur auf diese Art beziehen. Die Arbeiterin, die

NYLANDER jedoch 1846 beschrieb als F. congerens ist nach YARROW F. trun-

corum, was auch zu der Beschreibung stimmt. Wir haben folglich keinen alten

Namen für diese Art. EMERY beschrieb 1909 eine Varietät von ıhr, nämlich

varietas nigricans aus den Apenninen (Vallombrosa, östlich von Florenz). In

den Sammlungen EMERYs in Genua hat BETREM keine Exemplare dieser Varie-

tät finden können. Wohl hat er einen Cotypus EMERys in der Sammlung FORELS

in Genf gefunden. YARROW (1955) hat darum der Wiesenameise diesen Namen

gegeben.

YARROW hat den Typus von F. /ugubris Zetterstedt 1838, ein Männchen, unter-

sucht und dabei festgestellt, dass diese Art dieselbe ist, die von BONDROIT,

STÄRCKE und BETREM Formica rufa genannt wurde. Auch viele der ursprünglichen

Exemplare der F. rufo-pratensis FORELS gehören zu dieser Art. F. rufa var.

alpina Santschi gehört zu derselben Art oder zu F. aguilonia, wie die Exemplare,

die ich aus Sondrio von Herrn PAVAN empfangen habe, beweisen.

Namen der Arten der Formica rufa-Gruppe einiger Autoren.

FOREL 1874 BONDROIT 1918 YARROW 1955

F. rufa r. rufa F. piniphila Schenck F. rufa L. 1761

ss En F. polyctena Först.

F. rufa r. rufo-pratensis F. rufa F. lugubris Zett.

Forel

ar x a F. aquilonia Yatrow

F. rufa rt. pratensis F. pratensis F. nigricans Em.

F. rufa r. truncicola Nyl. F. truncorum F. F. truncorum F.

V. DiE ARBEITSBEZEICHUNGEN PROFESSOR GÖSSWALDS

Wie in der Einleitung bemerkt wurde, hat Professor GÖSSWALD schon im Jahre

1933 die Notwendigkeit betont Formica rufa in verschiedene ökologische Rassen

aufzuteilen, die er als gute Arten oder Rassen betrachtet.

1941 gibt er ihnen lateinische Namen. Er unterscheidet:

a. Formica rufa rufa.

J. G. BETREM : Systematik der Formica rufa-Gruppe 63

b. Formica rufa rufo-pratensis minor).

c. Formica rufa rufo-pratensis majori).

d. Formica rufa pratensis.

e. Formica rufa pratensoides.

Er betrachtet diese nicht als endgiiltige Namen der Taxa, sondern als Arbeits-

bezeichnungen, die zu gebrauchen waren bis die endgiiltige Synonymie festzustel-

len wäre. In einigen späteren Arbeiten befasst er sich weiter mit den biologischen,

ökologischen und anatomischen Merkmalen dieser Ameisen (1942, 1944 und

1951). Besonders die letzte Arbeit gibt viele Einzelheiten.

Durch das freundliche Entgegenkommen Professor GÖSSWALDS ist es mir nun

möglich, weitere Angaben über die Identität dieser Taxa zu machen. Die ur-

sprünglichen Taxa, die von Professor GÖssWALD studiert wurden, lebten in der

Schorfheide in der Revierförsterei Pechteich bei Finowfort, nicht weit von Ebers-

walde, nördlich von Berlin. Das ursprüngliche Material der Populationen, auf das

die Arbeit aus dem Jahre 1941 sich stützt, besitzt Professor GÖSSWALD nicht

mehr. Es ist während des Krieges verloren gagangen. Er hat versucht wiederum

Material zu bekommen, aber nur Exemplare des Taxons minor sind ihm bisher

zugeschickt worden.

Ich habe mich darum erstens auf die Angaben in den ursprünglichen Beschrei-

bungen, zweitens auf die mündlichen Mitteilungen, drittens auf die heutige In-

terpretation, die im Institut für die Angewandte Zoologie in Würzburg ge-

bräuchlich ist, verlassen müssen.

Dass die Bestimmung der Taxa Schwierigkeiten gibt, hat sich u.a. herausge-

stellt aus Sendungen, welche Herr ELTON und ich von einem Schüler Professor

GÖsswALDs empfangen haben. Durch diese Schwierigkeiten ist die Interpretation

bisher sehr erschwert worden. Die Ursache davon muss in der zu starken

Betonung der Ausdehnung der schwarzen Farbe gesucht werden. Wenn man

die Ameisen unter dem Mikroskop betrachtet, bekommt man andere Aus-

künfte, als wenn man die Tiere mit dem blossen Auge ansieht. Schwach gefärbte

Stellen werden unter dem Mikroskop bemerkt, jedoch mit dem blossen Auge

nicht. Die Intensität der Farbe ist darum besonders wichtig. Die Ausbreitung der

Farbe ist bei der Bestimmung nach den Merkmalen Professor GOssWALDs nicht so

wichtig als die grössere Intensität, weil die Farbe mit dem blossen Auge beur-

teilt werden muss.

Wenn man neben der Farbe auch die biologischen und ökologischen Merk-

male mit in Betracht zieht, wird man in vielen Fällen die Artzugehörigkeit fest-

stellen können. Fehlschlüsse sind jedoch nicht ganz ausgeschlossen, weil erstens

1) Die Namen maior (major) und minor sind präokkupiert. Sie wurden schon 1844 von

MOTSCHULSKY gebraucht. Diese Namen sind nicht erwähnt in DALLA Torres Katalogus

und sind dadurch bisher nicht beachtet worden. MOTSCHULSKY teilt F. rufa in zwei ,,spe-

cies”: F. rufa major und F. rufa minor. Die erste dürfte die Linnaeische F. rufa sein und

umfasst wahrscheinlich alle Arten der gegenwärtigen F. rufa-Gruppe, die zweite ist, wie

schon WASMANN in seinem kritischen Verzeichnis (1894, S. 34 und S. 62) bemerkt hat,

ein Synonym von F. sanguinea Latr. 1798 (= F. dominula Nyl. 1846).

Weiter ist von NYLANDER (1849, S. 29) der Name major fiir ein Taxon des Genus

Formica gebraucht worden. Er ist in der Literatur erwahnt worden als Varietät von F. rufa.

NYLANDER schreibt jedoch: ,,Nominetur F. major’. Auf Seite 47 schreibt er jedoch

„major war. (credo).”

64 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL. 1/2, 1960

viele Umstände die Farbe beeinflussen, z.B. die Nahrung, und zweitens die bio-

logisch-ökologischen Merkmale auch schwanken.

Taxon minor Gösswald 1941.

Wir fangen mit diesem Taxon an, weil die Interpretation dieser Form die be-

quemste ist.

Professor GÖSSWALD beschreibt dieses Taxon auf Seite 78 des 28. Bandes der

Zeitschrift für Angewandte Entomologie und nennt sie im Anschluss an die Be-

zeichnungen FORELs Formica rufa rufo-pratensis minor. Diese Rasse lebt nach der

Beschreibung meistens in grossen Kolonien, die aus vielen Nestern bestehen. Sie

ist also polykal. Weiter befinden sich viele Königinnen in den Nestern. Die

Rasse ist also polygyn. Die Farbe ist mit dem blossen Auge gesehen durchschnitt-

lich dunkler als die der anderen Taxa; weiter sind die Ameisen oft kleiner. Die

Behaarung ist sehr schwach. Diese Angaben genügen um mit Sicherheit dieses

Tier mit F. polyctena Förster zu synonymisieren. Dieser Autor macht schon auf

die Polykalität der Art aufmerksam. Der deutsche Name „Kleine Rote Wald-

ameise” ist zum ersten Male von Professor GOsSWALD im Jahre 1940 in einer

Arbeit „Künstliche Besiedlung eines Kiefernwaldes mit der Kleinen Roten Wald-

ameise” gebraucht worden.

Nicht immer ist die dunkle Farbe kennzeichnend für diese Art. In dem Ma-

terial Professor GÖSSWALDs ist eine helle Form davon. Diese hat ein ganz rotes

Bruststück, das heller als gewöhnlich gefärbt ist mit höchstens einem schwachen

dunklen Fleck auf dem Pronotum. Die dunklen Teile sind nicht schwarz, sondern

braunschwarz. Eine Kolonie dieser Varietät wurde bei Rengersbrunn (Nordwest-

lich von Gemünden) in Bayern gefunden. In diesem Nest finden sich, wie Pro-

fessor GÖSSWALD mir mitteilte, nur in Minderzahl solche hellen Exemplare neben

normal gefärbten Arbeiterinnen und auch für die Königinnen gilt dasselbe.

Es ist die Varietät bondroiti Stärcke 1942 (= dusmeti Bondr. 1919 nec

Em. 1909). Auch bei F. rufa (= F. piniphila) kommt solch eine Varietät vor. Es

ist var. gaullei Bondr. 19191). Auch die Einwohner eines der Nester der grossen

Kolonie in dem Meisterholz bei Wernick in der Nähe von Würzburg sind auf dem

Bruststück viel heller als normal gefärbt. Die Intensität der schwarzen Farbe und

die Ausbreitung auf dem Kopfe ist jedoch normal.

Diese Art kommt sehr selten auch monokal vor und ist dann oft schwer von

F. rufa zu unterscheiden, wenn keine Behaarungsmerkmale zur Erkennung ange-

zogen werden.

Taxon rufa Gösswald 1941.

Professor GÖSSWALD beschrieb dieses Taxon ausführlich auf Seite 70 der

obengenannten Zeitschrift. Er stellt die Form rufa der Form rufo-pratensis ge-

genüber weil er nach Möglichkeit Forers Bezeichnungen beibehalten wollte. Dieses

Taxon hat nach ihm nur ein grosses Nest mit nur einer Königin; es ist also mono-

kal und monogyn. Die Arbeiterinnen sind 6—9 mm lang, also grösser als die der

anderen Taxa. Die Farbe ist heller; mit dem blossen Auge gesehen haben die

1) Es hat sich bei Untersuchungen vom Autor in der Sammlung WASMANNs herausgestellt

dass die Mischform rufo-truncicola Wasmann 1891 mit der Varietät gaullei identisch ist.

Auch in dem Nest, das WASMANN beschreibt, kommen neben sehr hellen Exemplaren normal

gefärbte Tiere vor.

J. G. BETREM : Systematik der Formica rufa-Gruppe 65

grössten Tiere ein ganz helles Pronotum, das auch einen dunklen Fleck tragen

kann, nur die kleinsten Arbeiterinnen haben einen dunklen Fleck auf dem Prono-

tum, der mit einem kleinen dunklen Fleck auf dem Mesonotum sich vereinigen

kann. Das Bruststück trägt kurze, abstehende Borsten wie auch die Unterseite des

Kopfes. Diese Merkmale stimmen fast alle überein mit denen dar Art F. rufa L.

1761 (= piniphila Schenck). Ich habe bisher keine morphologischen Unter-

schiede zwischen dieser monogynen Form und der olygogynen Form major finden

können. Nach Professor GòsswaLp kommt die Form rufa rufa mehr als die Form

major im Laubwald vor. Im allgemeinen kann man sagen, dass grössere Tiere

heller gefärbt sind als kleinere, sodass die Form rufa rufa nur dadurch schon

heller ist als die Form major, weil sie grösser ist.

Das stimmt jedoch nicht immer weil Professor GösswALD mir Tiere dieses

Taxons aus Gramschatz geschickt hat, die sicherlich ebenso gross sind wie seine

typische rufa rufa, die jedoch einen grossen, dunklen Fleck auf dem Bruststück

haben.

Zu meinem Bedauern habe ich noch keine Königinnen der Form rufa rufa ge-

sehen. Es ist möglich, dass diese Tiere bessere Merkmale als die Arbeiterinnen

zeigen.

Weitere Untersuchungen werden zeigen müssen, ob diese zwei Formen nur

ökologisch zu trennen sind oder dass auch noch morphologische Unterschiede da

sind.

Die junge Königin der rufa rufa-Form drängt, wie die Untersuchungen Pro-

fessor GÖSSWALDS ausgewiesen haben, sich in ein Nest von F. fusca oder in das

einer verwandten Art ein, wird nicht besonders feindlich von den Einwohnern be-

handelt, beisst die Königin tot und wird von dem nun weisellos gewordenen Volk

adoptiert. Die Arbeiterinnen von F. fusca hüten die Eier und die Brut der F. rufa-

Königin, sodass eine neue F. rwfa-Kolonie entsteht (GOsswALD 1952). Auch

ältere Autoren haben diese Art der Koloniengründung schon festgestellt. Bei

F. polyctena dagegen werden neue Nester durch Abspaltung gegründet. Köni-

ginnen und Arbeiterinnen wandern aus dem Mutternest und stiften ein neues

Nest. Königinnen dieser Art können sich nicht in die Nester von F. fusca ein-

drängen um die Königin der Gastameisen zu töten. Sie werden schon vorher von

den Arbeiterinnen der F. fusca abgetötet. Nur in weisellosen F. fusca-Nestern

können diese Tiere adoptiert werden.

Die Begattung von F. rufa rufa findet niemals im Bereich des Mutternestes statt,

sondern während eines Hochzeitsfluges. Die begatteten Weibchen werden nicht in

das Nest aufgenommen.

Die Begattung der F. polyctena kann schon auf dem Nest oder in dessen Nähe

statt finden. Ein Hochzeitflug unterbleibt manchmal. Die begatteten Weibchen

werden oft in die Nester aufgenommen (GOssWALD 1951, S. 54).

Taxon major Gösswald 1941.

Dieses Taxon wurde von Professor GÖSSWALD im Jahre 1941 auf Seite 78 der

obengenannten Arbeit beschrieben. Die Arbeiterinnen sind durchschnittlich 5—8

mm lang, kleiner als die des Taxons rufa und grösser als die des Taxons minor.

Ueber die Farbe gibt die ursprüngliche Beschreibung keine deutlichen Angaben.

1951 wird angegeben dass der Fleck des Vorderrückens sich bei den grösseren

66 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL. 1/2, 1960

Arbeiterinnen bis zur Mitte des Mittelrückens ausbreitet und bei den kleineren

Arbeiterinnen bis zur Mitte des Hinterrandes. Deutliche Unterschiede in der

Farbe gibt es nach der Beschreibung vom Jahre 1941 (S. 126—125) zwischen den

Taxa major und minor nicht, nur wird 1941 erwähnt, dass die dunkle Farbe des

Taxons major auf dem Rücken deutlicher begrenzt ist als bei dem Taxon minor.

Das Tier ist mässig abstehend behaart. Das Nest ist monodom oder olygodom,

seltener polydom (= polykal) bis zu 20 Nestern. Es sollen sich immer einige

Königinnen (bis zu 20) in jedem Nest befinden; das Taxon ist also oligogyn.

Die deutliche Behaarung ist kennzeichnend für F. rufa Linn. 1761 (= F.

piniphila Schenck). Als die typische Vertreterin dieses Taxons betrachtet Pro-

fessor GOsswaLb jedoch die polykale Kolonie auf der Schorfheide, die deutliche

Strassen zwischen den Nestern hatte (GösswALD 1942, 1943). Diese Kolonie

wurde jedoch vernichtet, als die Russen ein Lager auf der Stelle der Nester er-

richtet haben. Die olygokale und monokale Kolonien sind nach GÖssWALD nicht

ganz typisch.

Polydome Kolonien der typischen F. rufa L. 1761 sind jedoch auch von an-

deren Gegenden bekannt. Professor GÖSSWALD zeigte mir z.B. Tiere aus einer

solchen Kolonie von Karsbach, Wachholder; sie sollen auch im Spessartgebirge

vorkommen. Herr ELTON fand polykale Kolonien auf der Insel Schouwen, Pro-

vinz Zeeland, in den Niederlanden. Weiter ist F. rufa in England nach YARROW

immer polykal. Die major-Kolonie, die auf Seite 99 (GOsswALD lc. 1941) er-

wähnt wird, ist ziemlich sicher eine F. polyctena-Kolonie auf Grund des Verhal-

tens der Männchen bei der Begattung. Bei der monodomen F. rufa (= piniphila)

wie sie durch die Untersuchungen von Herrn ELTON aus den Niederlanden be-

kannt ist, findet die Gattung nicht auf dem Neste, sondern in der Luft statt.

Das stimmt also mit den Beobachtungen, die Professor GösswALD bei seiner

F. rufa rufa gemacht hat.

Nach ihm ist es wahrscheinlich dass auch das Taxon major seine Nester als

Socialparasit einer der Arten der F. fusca-Gruppe gründet.

Die vielen Bestimmungen, die ich im Institut für Angewandte Zoologie in

Würzburg gesehen habe, zeigten, dass die Proben, die als Taxon minor bestimmt

waren, fast immer zu F. polyctena gehörten; die Proben als Taxon rufa rufa be-

zeichnet, waren immer F. rufa Linn. 1761 (= F. piniphila); die Proben als Taxon

major bezeichnet, waren für mehr als 80% auch F. rufa (= piniphila); die an-

deren waren F. polyctena. Wie ich oben schon auseinander gesetzt habe, war dies

zu erwarten, weil die Merkmale, die gebraucht werden um diese Arten zu trennen,

nicht genügend konstant sind, sondern etwas schwanken*).

Taxon pratensis.

Ueber dieses Taxon brauchen wir uns nicht zu verbreiten, weil kein Zweifel

darüber besteht, dass dieses Taxon identisch mit F. nigricans ist. In der genannten

Arbeit (1941) beschreibt GOsswaLD sie auf Seite 816.

Eine Komplikation ist in den letzten Jahren aufgetreten weil es sich herausge-

*) Herr Professor GÖösswALD schreibt mir in Beziehung zu dem Taxon maior folgendes:

„Ganz besonders muss ich noch betonen, dass die in Würzburg im Laboratorium sprachge-

brauchlich als maior bezeichnete Form keineswegs identisch ist mit der aus Eberswalde als

maior beschriebenen’.

J. G. BETREM : Systematik der Formica rufa-Gruppe 67

stellt hat, dass dieses Taxon zwei Arten umfasst, da es zwei verschiedene Weibchen

gibt. Das eine ist fast nicht behaart und wird als das richtige Weibchen von F.

nigricans angesehen, das andere ist stark behaart und ist von BONDROIT als F.

cordieri beschrieben worden. Ein Weibchen dieser Art ist von Professor Göss-

WALD auf der farbigen Tafel IV (gegenüber Seite 80) in seinem Buche „Die Rote

Waldameise” abgebildet worden. Bis heute können wir die Arbeiterinnen dieser

zwei Arten noch nicht trennen.

Taxon pratensoides Gösswald 1951**).

Dieses Taxon ist von GOsswWALD im Jahre 1951 in der Zeitschrift für ange-

wandte Entomologie, 32 Heft 3. S. 455, als F. minor pratensoides beschrieben

worden. Der typische Fundort liegt in einem kleinen Fichtenbestand an dem

Querweg nach Waldbrunn, der von der Chaussee von Kist nach Irtenberg ab-

zweigt. In Gesellschaft von Herrn Professor GOsswaLD durfte ich die Kolonie

besuchen und Material sammeln. Die Kolonie umfasst viele Nester. Durch un-

genügenden Schutz der Nester ist in sie in Verfall geraten. Dieses Taxon

ist weiter sehr polygyn. Eine morphologische Untersuchung der gefangenen

Ameisen hat ergeben, dass es sich ohne Zweifel um die Art F. nigricans handelt.

Die Königinnen sind fast nicht behaart. Ihre Gaster ist aber nicht so matt als

bei der typischen monokalen Form. Sie ist jedoch nicht so glänzend wie bei der

Varietät thijssei Stärcke. Auffallend ist der konstante Halbglanz der Gaster aller

Weibchen, die ich gesehen habe. Dieses Taxon ist also keine Form vom Taxon

minor, sondern von F. nigricans.

Auch hat GösswaLp stark gelb gefärbte Weibchen in dieser Kolonie gefunden.

Diese repräsentieren die Varietät starcke Sanders 1. litt.

Diese kommt sowohl bei F. nigricans wie bei F. cordieri vor. Sie ist nicht

selten.

VI. DiE ARTEN DER Formica rufa-GRUPPE IN DEUTSCHLAND

In Deutschland kommen, so weit mir bekannt, folgende Arten vor: F. lugubris,

F. aquilonia, F. rufa, F. polyctena, F. nigricans, F. cordieri, F. truncorum und

F. uralensis.

Die zwei letzten Arten sind abweichend und können vielleicht zu gesonderten

Gruppen gerechnet werden.

F. lugubris, F. aquilonta, F. nigricans, F. cordieri und F. truncorum ge-

hören zu einer Untergruppe, die durch behaarte Augen und ihren behaarten Ober-

kopf gekennzeichnet ist. Die Untergruppe, wozu F. rufa, F. polyctena und F.

uralensis gehören, hat unbehaarte Augen und einen unbehaarten Oberkopf.

F. lugubris Zett. 1840 wurde bisher nur im Schwarzwald und in den

Bayerischen Alpen gefunden. Ich habe sie durch die Liebenswürdigkeit des Herrn

Dr. R. LANGE von den Fundorten Todtmos (Lindau), 1200 m. ü. M., und von

Hobselvei, 1100 m.ü.M., aus dem erstgenannten Gebirge empfangen. Professor

GÖSSWALD war so freundlich mir ein Muster aus den Alpen zur Untersuchung

und Bestimmung zu überlassen. Die Tiere wurden auf dem West- und Südhang

**) Der Name pratensoides ist schon präokkupiert durch F. rufa pratensoides Forel 1874

(S 172268):

68 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL. 1/2, 1960

des Wallberges, 1450 m.ü.M., gefunden. Der Wallberg liegt nördlich des Risser-

kugels, südlich des Tegernsees.

Es ist eine boreo-alpine Art, die z.B. in den Alpen oberhalb ungefähr 1100 m

überall zusammen mit F. aguilonia statt der anderen Arten der F. rzfa-Gruppe

vorkommt. Diese zwei Arten scheinen mit den anderen Arten mehr oder

weniger zu vikarieren. Wie F. lugubris und F. aquilonia sich untereinander ver-

halten, muss noch genauer untersucht werden.

F. lugubris scheint in den höheren Alpen fast überall vorzukommen. Professor

PAVAN schickte mir verschiedene Muster aus den Italienischen Alpen. Herr

ELTON fand sie sehr allgemein bei Lenzerheide in der Schweiz. Professor FRANZ

schickte sie mir aus den Ostalpen.

Sie kommt nach BoNDRoIT auch auf den höchsten Gipfeln der Vogesen und

in den Pyrenäen vor. Dieser Autor erwähnt sie auch von den Hautes Fagnes (Hohe

Venn.). Nach van BOVEN (1958) soll dass ein Irrtum sein. Er hat sie dort nicht

finden können.

Aus dem borealen und subborealen Gebiet habe ich sie aus Schweden, Norwegen

und Finnland gesehen. YARROW hat diese Art im Norden Englands und in Schott-

land gefunden. Merkwürdigerweise ist sie die einzige Vertreterin der F. rufa-Gruppe

Gruppe in Irland. In den Alpen kommt sie auch oberhalb der Baumgrenze vor, wo

ich sie bei Saas-See fand, sie besuchte dort schwarze Aphiden auf Dolden. Ihre

Verbreitung deutet darauf, dass sie ein Relikt der Eiszeit ist.

Die Art ist stärker behaart als F. aquilonia, sowohl auf dem Oberkopfe wie

auf dem Thorax. Sie gleicht in der Behaarung F. nigricans. Diese Art hat jedoch

intensiver schwarze und grössere Flecke oben auf dem Thorax. Die dunkle

Farbe ist schärfer begrenzt und zeigt keine Übergangszone zwischen Rot und

Schwarz wie es bei F. /ugubris der Fall ist.

F. aguilonia Yarrow 1955 wurde bisher noch nicht in Deutschland gefunden.

Professor GüsswALD gab mir während meines Besuches an Würzburg auch

ein Muster dieser Art zur Bestimmung. Die Tiere wurden auf dem Setzberg-Risser-

kogel, östlich von Kreuth, südlich von dem Tegernsee, 1150 m.ü.M., gefunden.

Auch diese Art ist eine boreo-alpine Species. Nach YARROW wurde sie auf vielen

Stellen in Schottland und nur an einem Fundort in Irland gefunden. Weiter ist sie

aus dem Norden Skandinaviens, aus Finnland und aus den schweizerischen, ita-

lienischen und österreichischen Alpen bekannt. Über ihre Verbreitung in den

Alpen wissen wir noch wenig. Professor PAVAN schickte mir viele Muster aus den

italienischen Alpen, selbst fand ich sie dort an den südlichen Abhängen der Monte

Rosa. Im Engadin habe ich sie viel gefunden. Sie lebt dort in grossen Kolonien

mit volkreichen Nestern. In der Nähe dieser Kolonien habe ich keine F. lugubris

gefunden. YARROW (1951) fand die Nester dieser Art neben denen der F. /ugu-

bris. F. aquilonia ist von den stark behaarten Arten am wenigsten behaart. Die

Oberseite des Kopfes, die bei den anderen Arten ganz behaart ist, trägt nur hinten

lange Haare.

F. lugubris und F. aquilonia gehören zu den biologisch am wenigsten be-

kannten Arten.

Es ist wahrscheinlich, dass FOREL (1874) mit seiner F. r#fo-pratensis ursprüng-

lich beide obengenannten boreo-alpinen Arten gemeint hat.

J. G. BETREM : Systematik der Formica rufa-Gruppe 69

F. polyctena

boson --F. rufa

Soos ern lugubris

Oe IS

40 DEN

‘ =

1 DA

Ù .

’ N

0 DE

r “n

‘ IN

1 ‘

GOS .

1 i dr N

4 . SIDE ‘

1 . ee, x

30 DE NEN

1 . 5 n

. e x

Hi \

L ss

LI GC

1 .

L GAY

1 AY

1 Vo

\ . de

’ 5 Alie

1 © D 2%

e ‘

20 a akte

‘ .

1 © ‘

[1 L

‘

4 \ x

’ ‘

0 ‘ .

‘

Q 5

‘

10 I oes

A E

LA IR

Be 5 Pe

+ hi +

e AO >

LA . >

PELO RSS

0033

... 4

Abbildung 2. Die Ausbreitung der schwarzen Farbe einiger Arten der F. rufa-Gruppe in

Mitteleuropa.

70 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL. 1/2, 1960

Formica nigricans Em. 1909 ist fast aus ganz Europa bekannt. Sie fehlt jedoch

im äussersten Süden. In Italien geht sie in den Apenninen sicherlich bis Florenz.

Auch im Norden Europas kommt sie vor. Sie ist jedoch dort selten (YARROW).

Ich habe sie aus Finnland gesehen. In den höchsten Bergen scheint sie zu fehlen. In

England kommt sie merkwürdigerweise sehr selten vor, sie ist dort nur von zwei

Fundorten bekannt. In IrIland wurde sie nicht gefunden.

F. nigricans muss, wie schon erwähnt ist, in zwei Arten getrennt werden. Man

kennt nämlich zwei Königinnen. Eine ist auf dem Bruststück stark behaart, die

andere ist fast unbehaart. Die erste wird als das richtige Weibchen von F. nzgri-

cans betrachtet, die zweite ist F. cordieri Bondroit 1917. Diese war vor Kurzem nur

aus Frankreich bekannt, wo BONDROIT sie nicht selten gefunden hat. FORSSLUND

(1957) erwähnt sie aus Schweden. Professor GÖSSWALD und ich haben ein Weib-

chen in einem Nest in der Nähe von Würzburg an der Chaussee von Kist nach

Irtenberg gefunden. Sie wird von GOssWALD auch in seinem Buch: Die Rote

Waldameise (1951) auf Tafel IV als F. rufa pratensis abgebildet. Vermutlich ist

das abgebildete Weibchen in der Nähe von Eberswalde gefunden. Ich selbst habe

ein stark gelb gefärbtes Weibchen aus Österreich von Professor FRANZ empfangen.

Die Arbeiterinnen kann man bisher noch nicht von denen der typischen F.

nigricans unterscheiden.

Eine merkwürdige Varietät ist die Varietas stärcker Sanders in litt. var. nova

(Typus in der Sammlung-STÄRCKE im Leidener Museum; dieser trägt den Zettel:

Haelen, Limburg, 10.5.44, leg. SANDERS). Diese Varietät ist durch die mehr oder

weniger rotbraune Farbe des Kopfes, des Pronotums und des Mesoscutums ge-

kennzeichnet. Ich besitze alle Übergänge von stark gelb gezeichnet bis zu der

Normalfarbe. Ich habe mehrere solche Königinnen dieser Variation von Professor

DOCTERS VAN LEEUWEN aus Leersum (Provinz Utrecht) empfangen. Auch VAN

BOVEN erwähnt sie (1949, S. 90) aus St. Elisabeth, Heythuyzen. GOsswALD

(1951, S. 456) erwähnt sie von der Schorfheide bei Eberswalde und von Obere

Platte bei Kleinrinderfeld bei Würzburg. WASMANN (1909, S. 15) kannte sie aus

Luxemburg und erwähnt sie als eine Königin der truncicolo-pratensis.

Das Weibchen von F. cordieri, das ich aus Österreich empfing, gehört zu dieser

Varietat.

Es ist u.a. diese Varietät, die WASMANN zu seiner Theorie über das Bastardie-

ren der Taxa der F. rufa-Gruppe Anlass gegeben hat. Es ist darum wünschenswert

dieser Farbenvariation einen Namen zu geben. Sie scheint nicht selten zu sein. Die

Arbeiterinnen dieser Form sind normal gefärbt.

Varietas thijssei Stärcke 1944 aus Loenen (Provinz Utrecht) ist ein typisches

F. nigricans-Weibchen, sie hat nur eine etwas mehr glänzende Gaster.

Dies ist auch der Fall bei der Varietät pratensoides Gösswald 1951, worüber

schon berichtet wurde.

Die Arbeiterinnen von F. nigricans unterscheiden sich von den anderen Arten

durch den grossen, intensiv schwarzen Fleck auf dem Pronotum und auf dem

Mesonotum, der scharf begrenzt ist und keine Übergangszone zu der roten Farbe

des übrigen Thorax hat. Das Spatium frontale ist schr matt und trägt keine Punkte.

F. truncorum F. 1804 ist eine ziemlich seltene Art. In den Gebirgen scheint sie

allgemeiner vorzukommen. Möglicherweise ist sie boreoalpin mit weit auseinander

J. G. BETREM : Systematik der Formica rufa-Gruppe 71

liegenden Fundstellen zwischen dem Norden und den Alpen. In den Niederlanden

und in Belgien ist sie nicht gefunden worden.

Sie ist immer dicht und fein abstehend behaart. Der Thorax ist fast immer ganz,

rot gefärbt, wie auch die Oberseite des Kopfes. Sehr dunkle Tiere gehören zur

Varietät staegeri Krausse 1927. Sie können hellen Exemplaren von F. lugubris

täuschend ähnlich sein.

Professor GÖSSWALD war so freundlich mir Muster von Birkenstein bei Fisch-

Bachau (Ob.B.) und von Zeitlingen bei Fallingborstel zu zeigen. Auch bei Ebers-

walde ist diese Art von ihm, wie auch von KRAUSSE gefunden worden, ferner von

GOssWALD im Harzgebirge. Es würde sehr wünschenswert sein, wenn alle Fund-

orte dieser Art aus Mitteleuropa zusammengestellt werden könnten um einen

besseren Ueberblick über ihre Verbreitung zu bekommen.

F. truncicola-pratensis Forel 1874 ist ziemlich sicher die Varietät staegeri

Krausse 1927.

F. uralensis Ruszky 1895. Diese Art gehört sicherlich zu einer Sondergruppe

wegen ihres vorn ganz schwarzen Kopfes und ihres matten Stirnfeldes.

Sie ist in Deutschland eine sehr seltene Moorameise. Ich besitze Exemplare aus

Finnland.

Zur Abteilung ohne lange Haare oberhalb des Ozellardreieckes und mit rotem

Unterkopfe gehören zwei Arten, F. rufa L. 1761 (= F. piniphila Schenck 1852)

und F. polyctena Förster 1850. Die Augen dieser Arten tragen keine Haare zwi-

schen den Fazetten der Augen. Selten sind einzelne kurze Haare zu finden. Früher

wurden diese Arten unter dem Namen F. rzfa zusammengefasst. Die Arbeiterinnen

lassen sich bequem durch die Behaarung unterscheiden. Die Struktur ist auch et-

was verschieden, aber die Variation dieser Struktur ist so gross, dass oft Exem-

plare gefunden werden die nicht mit Sicherheit der einen oder der anderen Art zu-

zurechnen sind.

Wie schon gesagt ist der Unterschied in der Behaarung auf dem Bruststück am

einfachsten zu sehen. Von der Seite sieht man bei F. rufa auf dem Vorderrücken,

auf dem Mittelrücken, auf dem Schildchen und auf dem Mediansegment viele

Haare. Bei F. polyctena findet man dort keine Haare; nur in Ausnahmefällen

vereinzelte Haare. Die Unterseite des Kopfes hat bei F. rufa mehrere Haare, bei

F. polyctena sind meistens keine oder in Ausnahmefällen vereinzelte Haare zu

finden. Wenn man eine grosse Menge dieser zwei Arten untersucht, kann man in

mehr als 99% der Fälle mit Sicherheit feststellen zu welcher Art diese Tiere ge-

hören. Wie schon gesagt findet man bisweilen einzelne Haare oben auf dem

Thorax F. polyctena. In der Figur habe ich diese Haare gestrichelt. Es kommen

jedoch niemals so viele zugleich vor. In den Nestern von F. polyctena kommen

in den Niederlanden viele Gynandromorphen vor. Bei F. rufa sind diese bisher

noch nicht gefunden worden. Die Farbe kann nicht gebraucht werden um diese

Arten mit Sicherheit auseinanderzuhalten, wie aus der Graphik 2 hervorgeht.

Die Weibchen der zwei Arten der zweiten Gruppe haben ein glänzendes Ab-

domen. Der Unterschied zwischen diesen Weibchen ist ziemlich geringfügig,

jedoch in den Niederlanden fast immer sehr deutlich. Bei F. rufa ist die Mitte des

Scutellums meistens breit glatt und glänzend, oft ohne Punkte und feine Runzeln.

Bei F. polyctena ist diese glatte Stelle sehr schmal und meistens fein punktiert.

YP TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL. 1/2, 1960

Die feinen Runzeln zwischen den Punkten fangen bei dieser Art schon in der

Nähe der Mitte an. Das Scutellum von F. rufa scheint dadurch viel glänzender als

das Mesonotum; dieser Unterschied im Glanze ist bei F. polyctena nicht so

ausgesprochen. Weil bisher diese zwei Arten nicht auseinander gehalten wurden,

ist es schwer die Verbreitung schon genau anzugeben. Beide Arten kommen

vor: im Norden Europas (Finnland, Schweden, Norwegen), in Mitteleuropa. In

England scheint F. polyctena nicht zu leben.

Im Hochgebirge sind diese Arten noch nicht gefunden worden, obwohl F. rufa

in den südlichen Alpen in Italien sicherlich bis 1400 m geht. F. polyctena ist in

den Alpen und südlich dieser nicht gefunden worden. Die zwei Arten sind bio-

logisch ziemlich verschieden.

Zwei helle Varietäten dieser Arten müssen noch erwähnt werden, weil sie zur

Verwechslung Anlass geben können. Beide Varietäten sind sehr selten. Sie sind

auf dem Rücken ganz rot und nicht dunkel gezeichnet. Bei F. rufa heisst die Form

var. gaullei Bondr. 1917. Sie ist beschrieben worden aus Frankreich (Departement

Seine et Oise).

Die helle polyctena-Varietät ist var. a Stärcke 1944 (= dusmeti Bondroit

1918 nec Emery 1909). Diese Varietäten sind schon in einem anderen Abschnitt

erwähnt worden.

VII. MISCHKOLONIEN UND BASTARDKOLONIEN

Kolonien in denen zwei Arten der F. rzfa-Gruppe zusammen vorkommen, kön-

nen künstlich gemacht werden, z.B. durch Mischung von Arbeiterpopulationen von

F. rufa und F. polyctena. Weil fast immer nur Königinnen von F. polyctena

mitkommen werden, werden diese Kolonien (Nester) später nur aus Arbeiterinnen

dieser Art bestehen. Professor GÖSSWALD ist es gelungen auf deser Weise Misch-

kolonien von F. polyctena und F. nigricans zu machen. In der Literatur wer-

den sie auch erwähnt. WASMANN (1910, Biol. Centralbl. Bd. 30, p. 459) erwähnt,

dass solche Allianzkolonien durch menschlichen Eingriff in Böhmen nicht

selten sind, weil Sammler von Ameiseneiern oft Nestmaterial verschiedener Hau-

fen zusammen schütten. WESTHOFF erwähnt eine Mischkolonie von F. rufa

und F. polyctena aus den Dünen Meijendels beim Haag in den Niederlanden. Pro-

fessor GÖSSWALD (1941, p. 6, 7) schreibt, dass Puppenraub zwischen den Nestern

von zwei Arten ihm bekannt ist. In dieser Weise können auch Mischkolonien in

der Natur entstehen.

Bei F. truncorum wurden auch andere Arten der F. rufa-Gruppe gefunden.

SKWARRA (1929) hat z.B. Arbeiterinnen von F. pratensis in einem Neste dieser

Art gefunden. GòsswaLp erwähnt, dass er in wohl 60 Fällen F. polyctena (= F

minor) als ,,Hilfsameise” der F. truncorum in der Nähe von Berlin und von

Eberswalden gefunden hat (1951, S. 39, H. 62). Königinnen beider Arten waren

in den Nestern anwesend.

Richtige Bastardkolonien sind bisher jedoch niemals mit Sicherheit nachgewie-

sen worden. FOREL hat als Hypothese diese Meinung propagiert um seine Ueber-

gangsformen zu erklären. Er hat es jedoch niemals nachweisen können. Wir

wissen nun, dass seine Uebergangsformen andere Arten sind und teilweise Extreme

der schon bekannten Arten. WASMANN hat ebenfalls viele Publikationen darüber

J. G. BETREM: Systematik der Formica rufa-Gruppe 73

geschrieben (1891 bis 1915). YARROW (1955, p. 7), der einen Teil der Beleg-

exemplare gesehen hat, schreibt, dass diese sicherlich keine Hybriden sind. Das

ist bestätigt worden durch die Untersuchungen des Autors in der Sammlung Was-

MANS 1959

Unzweifelhaft hat die Varietät stärckei Betrem von F. nigricans eine grosse

Rolle im Glauben an die Existenz der Hybridenkolonien gespielt. So fand ich in der

Sammlung EIDMANNs, die im Institut für angewandte Entomologie in Würzburg

aufbewahrt wird und von der ich durch die Liebenswiirdigkeit Professor Göss-

WALDs die Arten der F. rwfa-Gruppe studieren konnte, zwei Weibchen dieser Va-

rietät mit dem Zettel ,,Mendelkolonie Zürich”. Sie waren bestimmt als var. irun-

cicolo-pratensist).

VIII. POLYKALIE UND POLYGYNIE

F. polyctena ist in den Niederlanden fast immer polykal. FÖRSTER gibt in der

ursprünglichen Beschreibung dieser Art, die er in der Nähe Aachens fand, schon

an, dass die Kolonie aus vielen Nestern bestand. Sehr selten findet man grosse

Kolonien, die nur aus einem Nest bestehen (Dwingelo, Provinz Drente, Nieder-

lande). In diesem Falle war das Nest ausserordentlich gross. Auch in Deutsch-

land ist diese Art immer polykal.

F. rufa ist in den Niederlanden fast immer monokal, selten hat eine Ko-

lonie zwei oder drei Nester. Nur in den Dünen der Insel Schouwen (Provinz Zee-

land) hat Herr ELTON polykale Kolonien dieser Art gefunden. Siehe auch S. (15).

Auch in Deutschland ist F. rzfa meistens monokal, seltener oligokal. Polykale

Kolonien sind auch dort selten. Professor GüsswALD hat mir Tiere gezeigt aus

einer polykalen Kolonie bei Karsbach (Wachholder).

In England ist F. rufa immer polykal. F. polyctena ist bisher in England nie-

mals gefunden worden. Dieses abweichende Verhalten ist sehr bemerkenswert.

F. nigricans ist in den Niederlanden und in Deutschland fast immer monokal.

Professor GÖSSWALD hat, wie schon erwähnt, mehrere polykale Kolonien ge-

funden. In England ist sie schr selten und ist dort monokal.

Ueber F. lwgubris ist noch nicht so viel bekannt als über die anderen Arten.

Polykalität kommt sicher vor. Herr ELTON hat z.B. polykale Kolonien dieser Art

bei Lenzerheide (Schweiz) gefunden. Bei Saas-Fee habe ich meistens nur mono-

kale Kolonien gefunden.

F. aquilonia hat sehr polykale Kolonien. Verschiedene dieser habe ich in dem

Ober Engadin (Schweiz) gefunden.

F. truncorum scheint immer in monokalen Kolonien zu leben. Nur schwache

Polykalie habe ich bisher nicht in der Literatur erwähnt gefunden. Professor

GÖSSWALD hat gelegentlich F. truncorum-Nester mit kleinen Zweignestchen in

allernächster Nähe gefunden.

F. uralensis scheint Kolonien mit mehreren Zweignestern zu haben. SKWARRA

z.B. erwähnt Kolonien mit fünf Nestern.

Mit Ausnahme von F. truncorum sind also bei allen Arten polykale Kolonien

bekannt. Bei F. rzfa sind sie jedoch auf dem mitteleuropäischen Festlande selten,

1) Unter diesem Zettel standen mehrere Exemplare von F. nigricans, u.a. eine Arbeiterin

mit dem Zettel Zürich (FOREL) V.1915, weiter aus Zürich auch Weibchen von F. lugubris.

74 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL. 1/2, 1960

wie auch bei F. nigricans. F. lugubris und F. aguilonta bilden unter günstigen

Bedingungen polykale Kolonien.

Es ist sehr wahrscheinlich, dass die Polykalität mit Polygynie zusammengeht,

während bei Monokalität Monogynie oder Oligogynie vorkommt.

Bei F. polyctena findet man immer viele Königinnen in den Nestern. Bei F. rufa

hat Herr ELTON niemals mehr als eine Königin in den monokalen Kolonien ge-

funden. Professor GÖSSWALD fand niemals mehr als eine Königin bei seinem

Taxon F. rufa rufa.

Bei F. nigricans findet man meistens nur eine Königin, obwohl merere vor-

kommen können (FOREL, STITZ), siehe auch oben. Diese Form kommt nach bis-

herigen Beobachtungen stets im Walde vor; sie ist die als ,,pratensoides” bezeich-

nete.

Bei F. truncorum hat WASMANN niemals mehr als eine Königin gefunden.

Bei F. uralensis hat SKWARRA bis 50 Weibchen in einer Kuppe gefunden.

In den Nestern mit vielen Königinnen sind meistens die Arbeiterinnen kleiner

und dunkler wie schon GÖsswALD nachgewiesen hat. LANGE (1951) führt die

dunkle Farbe auf ungenügende Nahrung zurück. Schon vor mehreren Jahren habe

ich aus anderen Gründen die dunkle Farbe einem Nahrungsmangel zugeschrieben.

Die Arbeiterinnen der polygynen Nester haben viel mehr Larven aufzuziehen als

diejenigen in den oligogynen oder monogynen Nestern. Jede Larve muss daher

weniger Futter bekommen. Das erklärt jedoch nicht genügend den Ursprung

der dunklen Farbe. STÄRCKE hat mir über die folgende Erklärungsmöglichkeit ge-

schrieben, die sich jedoch auf noch ungenügende Tatsachen stützt. Ihm zufolge

sei die junge Arbeiterin immer ganz rot wenn sie aus der Puppe schlüpft. Je län-

ger sie im Kokon bleibt um so dunkler werde sie. Wenn sie einmal aus dem Kokon

ist, dunkle sie noch mehr nach. Wie bekannt müssen die Arbeiterinnen aus dem

Kokon befreit werden. Selbst scheinen sie das meistens nicht zu können. Wenn

nun in polygynen Nestern sehr viele Kokons da sind, müssen die jungen Arbei-

terinnen länger in den Kokons bleiben, weil die Zeit sie zu befreien fehlt. Es

wäre nicht schwierig zu beweisen ob diese Hypothese richtig ist oder nicht.

Warum findet man nun in zahlreichen Nestern viele und in anderen wenige

Weisel ? Herr ELTON hat darüber viele sehr interessante Untersuchungen ange-

stellt. Er was so freundlich mir die Erlaubnis zu geben einige seiner Resultate hier

zu erwähnen. Ich entnehme sie einem Vortrag den er auf dem letzten interna-

tionalen entomologischen Kongresse in Canada gehalten hat.

Herr ELTON stiftete neue Kolonien dadurch, dass er aus mehreren Nestern

Ameisen Nestmaterial sammelte. Diese wurden zusammengefügt und auf einer

geeigneten Stelle wurde das neue Nest angelegt. Er tat es im Sommer, wenn die

Königinnen sich schon in der Tiefe des Nestes befinden. Die neuen Nester haben

darum keine Königinnen. Sie adoptieren schwer Königinnen, weil ihre Feindschaft

anderen Artgenossen gegenüber sie daran verhindert. Professor GOsswALD hat

darauf hingewiesen (1951, 1957), dass eine allmähliche Geruchsangleichung der

Königinnen an Arbeiterinnen des Ablegers notwendig ist und dass die jungen

Königinnen zunächst in etwa gleich grosser Zahl ausserhalb des Nestes mit den

Arbeiterinnen von F. polyctena zusammen gebracht werden müssen. Erst allmäh-

lich darf die Population der Arbeiterinnen angereichert werden.

J. G. BETREM : Systematik der Formica rufa-Gruppe 75

Um das Verhalten der älteren Kolonien neuen Königinnen gegenüber studieren

zu können, wurden von Herrn ELTON zelluloid Köcherchen, welche mit Löcher-

chen versehen sind, durch die hindurch wohl Arbeiterinnen passieren können, nicht

aber das Weibchen, in die weisellosen Nester gebracht. Daneben wurden zur Kon-

trolle Köcherchen mit kleineren Löcherchen gebracht, sodass die Arbeiterinnen

nicht hinein kommen konnten. Aus den Versuchen ging hervor, dass im Winter

und im Anfang des Frühlings die meisten Nester Königinnen adoptieren können

ohne allmähliche Geruchsangleichung. Meistens ist dies der Fall bis Mitte oder bis

Ende April. Bisweilen ist es schon Mitte März zu Ende. Selten sind die Nester sehr

intolerant und adoptieren keine oder fast keine neuen Weisel. Im Sommer werden

die Weibchen immer innerhalb 24 Stunden abgetötet. In 12 Versuchen mit ge-

zeichneten Weibchen, die den Nestern zugegeben wurden, fand Herr ELTON im

Durchschnitt 32% der im Nest frei los gelassenen Königinnen zurück. Der höch-

ste Prozentsatz war 72. Nur in einem Falle konnte keines der Weibchen zurück

gefunden werden. Die Ursache der wechselnden Toleranz ist noch nicht genü-

gend erklärt worden. Die Temperatur mag dabei eine Rolle spielen. Auch Göss-

WALD (1957), hat darauf hingewiesen, dass die Königinnen bei niedriger Tempe-

ratur leichter Aufnahme finden als bei höherer.

Weiter wurde untersucht in welchem Masse sich neugegründete Kolonien gegen

eingebrachte fremde Weibchen tolerant zeigen. Die Versuche sind im Juni ange-

stellt worden. Die Weibchen wurden in der ersten Woche nach der Gründung der

Kolonien fast immer adoptiert, aber je mehr Zeit nach der Gründung der Ko-

lonien verlaufen war, um so schneller wurden die Weibchen abgetötet. Versuche

mit gezeichneten Weibchen ergaben, dass in 16 Fällen der durchschnittliche Pro-

zentsatz der zurück gefundenen Weibchen 15% war. Der höchste Prozentsatz war

52, während in 4 Fällen alle Königinnen abgetötet wurden. Diese Methode gibt

also weniger gute Ergebnisse als das Adoptieren im Winter und im Frühling.

Diese Versuche machen es sehr wahrscheinlich, dass die Zahl der Königinnen

abhängig ist von der mehr oder weniger grossen Möglichkeit die Weisel zu adop-

tieren. Herr ELTON hat auch Andeutungen bekommen, dass bei F. rufa die Adop-

tion neuer Königinnen sehr schwierig ist.

IX. BESTIMMUNGSTABELLE FÜR DIE ARBEITERINNEN DER Formica rufa-GRUPPE

la. Kopf auf dem Vertex ohne lange, abstehende Haare, diese auf der Stirn

und dem Spatium frontale nicht so zahlreich. Augen fast immer kahl, selten

mit wenigen, sehr kurzen Haaren. Aussenseite der Femora II und III ohne

Haare. Tibien II und III auf der Aussenseite nur auf der basalen Hälfte

mit abstehenden Haaren, die unter einer Winkel von ungefähr 45° abstehen.

Schuppe höchstens mit Haaren auf dem Rande. Frons und Spatium frontale

wenig glänzend mit einer dichten Runzlung ohne oder mit wenigen weit

auseinander stehenden Punkten. Tergit 3(2) oft mit deutlichen, sekondären

Punkten elder 2

b. Kopf auf dem Vertex mit langen, abstehenden Haaren, besonders auf der

Hinterecke. Haare auf der Stirn und dem Spatium frontale oft zahlreich.

Aussenseite der Femora II und III mit abstehenden Haaren. Tibien II und III

der ganzen Aussenseite entlang mit abstehenden Haaren. Schuppe immer mit

TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL. 1/2, 1960

Haaren auf dem Rande, bisweilen auch mit Haaren auf der Vorderseite.

Frons und Spatium frontale oft mehr glänzend und oft mit deutlichen Punk-

ten, bisweilen auch ganz matt ohne Punkte, immer fein gerunzelt. Tergit

32) ohne’ deutliche, sekondäre Haarpunkten = 4

2a. Kopf fast ganz schwarz, meistens nur ein Fleck oberhalb der Seiten des Cly-

3a.

4a.

peus und die Unterseite des Kopfes rot. Dunkler Fleck auf der Oberseite des

Thorax gross, nicht deutlich begrenzt. Basis des Tergites 3(2) rot. Area

frontalis fast nicht glinzender als das ziemlich matte Spatium frontale, die-

ses mit feinen Runzeln, dazwischen weit auseinander stehende Punkte, die

nur mit starker Vergrösserung sichtbar sind. Behaarung sehr sparsam. Ein-

zelne Haaren auf der Unterseite des Kopfes und auf den Propleuren. Vorder-

seite der Mesopleuren mit langen Haaren. Rand der Schuppe mit einzelnen

Haaren. Tergit 3(2) mit ziemlich kurzen Haaren. Haarpunkte nicht be-

sonders deutlich. Selten: Finnland, Russland, Ostpreussen, Rostock. Vermut-

lichifcinekcisenefGruppelbildendeeeeeeeena F. uralensis Ruszky 1895

. Kopf nur auf dem Spatium frontale, Frons und Vertex schwarz; bisweilen

auch die Area frontalis und auch der Clypeus schwarz. Area frontalis im-

mer glänzender als das Spatium frontale, oft stark glänzend … 3

Oberseite des Thorax und des Mediansegmentes mit ziemlich vielen Haaren,

wie auch die Mesopleuren. Unterseite des Kopfes fast immer mit deutlichen,

langen Haaren. Propleuren ohne oder mit feinen Haaren. Mesopleuren immer

grossenteils behaart. Tergit 4(3) mit oder ohne napfförmige sekondäre

kleine Haarpunkte. Primäre Haarpunkte immer sehr deutlich. Meistens

mehr Haare auf der Frons und dem Spatium frontale. Meistens lebend in

monokalen oder oligokalen Kolonien. dn

SLU N be et em B. rufa 1. 1761 (= F. piniphila Scheme)

. Oberseite des Thorax ohne Haare, oft einzelne Haare auf dem Pronotum.

Unterseite des Kopfes ohne Haare, selten mit einem oder zwei Haaren. Pro-

pleuren ohne Haare. Mesoscutum und Mediansegment selten mit einzelnen

Haaren, Schuppe ohne oder mit einzelnen Haaren auf dem Rande. Tergit

4(3) mit oder ohne napfförmige, sekondäre Haarpunkte. Primäre Haar-

punkte weniger und nicht so deutlich. Meistens lebend in polykalen Kolonien.

RR e ie UN F. polyctena Förster 1850

Kopf und Thorax meistens ganz rot, selten mehr oder weniger dunkler ge-

zeichnet (var. staegeri Krausse 1926). Seiten des Clypeus durch einen

starkeren Abhang vom mittleren Teil geschieden. Kopf fast ganz besetzt mit

nicht besonders langen Haaren. Auf dem Spatium frontale viel mehr Haare

als bei den anderen Arten. Die ganze Unterseite des Kopfes mit vielen Haa-

ren. Augen behaart. Thorax ganz dicht abstehend behaart. Schuppe mit Haa-

ren auf dem Rande und unten auf der Vorderseite. Gaster dunkelbraun mit

vielen kurzen, abstehenden Haaren dicht besetzt. Scapus mit oder ohne ab-

stehende Haare. Beine stark behaart. Femora II und III aussen mit vielen,

abstehenden Haaren. Tibien II und III ringsum mit feinen abstehenden Haa-

rens Sel terns iss. ss talents Be ol IRR F. truncorum F. 1804

. Kopf auf Vertex, Frons und Spatium frontale schwarz. Behaarung des Kopfes

und des Spatium frontale nicht so dicht. Scrobi und Wangen immer unbe-

J. G. BETREM : Systematik der Formica rufa-Gruppe vel

haare lhorax fast immer mit viel) dunklerer Zeichaune ce eee 5

5a. Spatium frontale matt; Runzlung sehr fein, nicht glänzend. Zwischen den

Runzeln keine Punkte mit Ausnahme einiger grossen, worin Haare stehen.

Der Fissura frontalis entlang eine schmale, glatte Strecke, die keine Punkte

auf den Seitenrändern trägt. Spatium frontale niemals mit einer Liste neben

den Einpflanzungen der Antennen. Hinter den Augen und auf dem ganzen

Vertex lange Haare. Augen immer deutlich behaart. Schwarze Zeichnung sehr

dunkel, diese auf dem Thorax scharf getrennt von der roten Farbe; fast nie-

mals auf dem Pronotum auf den Seiten herabgehend; Flecke auf dem Prono-

tum und Mittelrücken gross, zusammenfliessend; bisweilen Mediansegment

auch mehr oder weniger schwarz; Schuppe oft grössenteils schwarz. Unten-

stehende zwei Arten sind bisher nur durch die Königinnen zu trennen. ............

A ee ae F. nigricans Em. 1909 (F. pratensis auct.)

F. cordieri Bondroit 1918

b. Spatium frontale deutlich glänzender. Runzlung fein, aber Runzeln glänzend.

Zwischen den Runzeln vielfach deutliche Punkte. Fissura frontalis entlang

vielfach deutliche Punkte auf einer breiten, glatten Strecke. Bisweilen eine

Liste neben den Einpflanzungen der Antennen. Schwarze Farbe nicht so in-

tensiv, es ist eine Uebergangszone zwischen Schwarz und Rot da. Schwarzer

Fleck des Vorderriickens auf den Seiten mehr oder weniger herabgehend. . 6

6a. Kopf vorn ganz mit abstehenden Haaren besetzt mit Ausnahme der Wangen

und einer breiten Strecke der Innenseite der Augen entlang; bisweilen hinter

den Augen und auf den Tempora weniger Haare. Unterseite des Kopfes mit

langen Haaren. Augen meistens deutlich behaart. Auf den Tempora meistens

auch Haare. Punkte auf der Frons oft sehr deutlich, ziemlich dicht gestellt;

Zwischenraum zwischen den Punkten klein, meistens nicht gerunzelt; bis-

weilen, besonders bei italienischen Exemplaren, ist die Punktierung undeutlich.

Thorax ganz behaart, meistens ziemlich dicht mit groben, starren Haaren be-

setzt. Propleuren behaart. Schuppe auf dem Rande mit langen Haaren; Vor-

derseite auf den Seiten auch mit Haaren. Femora III auf der Aussenseite

deutlich behaart. Tibien II und III stark behaart; der ganzen Aussenseite ent-

lang mit abstehenden Haaren. Primäre Haarpunkte auf dem Tergite 4(3)

nicht deutlich. Oft grösser und etwas dunkler als die folgende Art. Ziemlich

DÉMEINE boreo.alpinenKortn ven en F. lugubris Zett. 1840

b. Kopf weniger behaart, zwischen dem Augenoberrand und der Hinterecke

stehen keine Haare. Auf den Hinterecke stehen meistens lange silberweisse

Haare; bisweilen findet man dort nur ein oder zwei Haare. Hinter den

Ozellen eine Strecke ohne lange Haare. Tempora ohne Haare. Unterseite

des Kopfes ohne Haare oder mit kürzeren, feinen Haaren. Frons und Spa-

tium frontale mit deutlichen Runzeln zwischen den kleineren weiter ausein-

ander stehenden Punkten, die jedoch bisweilen nicht deutlich sind. Propleuren

mit feinen, bisweilen schwer sichtbare Haaren. Thorax mit weniger und

feineren Haaren als die vorige Art. Bisweilen ist die Oberseite des Thorax

fast ganz unbehaart. Schuppe auf dem Rande mit feinen Haaren. Femora II

und III auf der Aussenseite weniger behaart. Tibien II und III auf der Aus-

senseite oft mit abstehenden Haaren, die basal bisweilen fehlen können.

TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL. 1/2, 1960

F.polyctena

Lach gite be dd

y bags

À }

F.lugubris F. aquilonia

Abbildung 3. Die Behaarungsmerkmale der wichtigsten Arten der F. rufa-Gruppe.

J. G. BETREM : Systematik der Formica rufa-Gruppe 79

Meistens etwas kleiner und heller als die vorige Art. Gemeine boreo-alpine

Kot LUE I I I F. aquilonia Yarrow 1955

LITERATURVERZEICHNIS

BENSON, R. B., FERRIèRE, C. und RICHARDS, O. W., 1947, Proposed suspension of the

Règles for the names Formica Linnaeus 1758 and Camponotus Mayr 1861 (Class

Insecta, Order Hymenoptera); Bull. Zool. Nomencl. I, S. 207.

BETREM, J. G., 1926, De mierenfauna van Meijendel; Levende Natuur (Amsterdam) 31, S.

211—220.

BETREM, J. G., 1953, Enkele opmerkingen omtrent de soorten yan de Formica rufa-groep

(Hym.); Ent. Ber. 14, S. 322—326.

BETREM, J. G., 1955. On some ant types of Fabricius; Ent. Ber. 15, S. 291—293.

BETREM, J. G., 1955, De systematische plaats van Formica congerens ab. thijssei Starcke;

Ent. Ber. 15, S. 391—393.

BONDROIT, J., 1919, Les fourmis de France et de Belgique; Ann. Soc. Ent. Fr. 88, S. 1—174,

1918, Supplement; idem 89, S. 299—305.

BONDROIT, J., 1917, Notes sur quelques Formicidae de France (Hym.); Bull. Soc. Ent. Fr.

1917, S. 174—177.

BovEn, J. K. A. VAN, 1949, Varia myrmecologica 1945—1946; Natuurh. Maandblad 38,

S. 90.

BovEN, J. K. A. VAN, 1958, Allometrische en biometrische beschouwingen over het polymor-

phisme bij enkele mierensoorten; III Formica rufa piniphila Schenck, S. 72—73;

Vlaamse Acad. v. Wetensch. Lett. en Schone Kunsten van België, Klasse der

Wetensch. n. 56, S. 72—73.

DONISTHORPE, H. St. J. K., 1920, The ants of France and Belgium; Ent. Rec. 32, S. 71—75.

DONISTHORPE, H. St. J. K., 1927, British ants, their life history and classification; I. Aufl.

London 1915, 2. A. London.

ELTON, E. F. G., 1958, The artificial establishment of wood ant colonies for biological

control in the Netherlands; Proc. 10th Intern. Congr. of Ent. 1956, vol. 4, S.

537318.

EMERY, C., 1909, Beiträge zur Monographie der Formiciden des paläarktischen Faunenge-

bietes VII. Genus Formica, D.E.Z. 1909, S. 179—204.

EMERY, C., 1916, Formicidae, Fauna. Ent. Italiana; Bull. Soc. ent. Ital. 47, S. 79—275,

(1915).

ESCHERICH, K., 1906, Die Ameise, Schilderung ihrer Lebensweise; 232 S.

FOREL, A., 1874, Les fourmis de la Suisse; N. Denkschr. allg. Schweiz. Ges. Naturw.;

Zürich und Georg, Bale-Genéve. Lyon 1874.

FOREL, A., 1915, Die Ameisen der Schweiz; Fauna Insect. Helv.; Hym. Form.; Beilage z.

Mitt. Schweiz. ent. Ges. S. 1—77.

FORSSLUND, K., 1957, Fam. Formicidae, Hymenoptera, Cat. Insect. Sueciae XV; Opusc.

Entom. XXII, S. 70—78.

FÖRSTER, A., 1850, Formicariae: Hymenopterologische Studien, Hft 1; 74 S.; Jahr Ber. höh.

Burgerschule Aachen.

GEER, Ch. DE, 1771, Les fourmis, 18e Memoire; Memoires pour servire a l'Histoire des

Insectes; II, 2, S. 1042—1107.

GÖSSWALD, K., 1933, Die künstliche Verbreitung der Roten Waldameise Formica rufa L.

unter besonderer Beriicksichtigung ihrer Bionomie und Oekologie; Forstwissensch.

Centralblatt 55 (87), S. 332—340.

GôsswALD, K., 1940, Künstliche Besiedlung eines Kiefernwaldes mit der kleinen Roten

Waldameise; Mitt. d. Forstwirtsch. und Forstwiss, S. 97—119.

GÖSSWALD, K., 1941. Rassenstudien an der Roten Waldameise Formica rufa L. auf systema-

tischer, ökologischer, physiologischer und biologischer Grundlage; Zeitschr. f.

Angew. Entom. 28, S. 1—124.

GÖSSWALD, K., 1942. Art- und Rassenunterschiede bei der Roten Waldameise; ,,Natur-

schutz’ 23, S. 109—115.

80 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL. 1/2, 1960

GÖSSWALD, K., 1943, Das Strassensystem der Waldameisenarten; Zts. f. Morph. und Ökol.

der Tiere. 40, S. 37—57.

GÖSSWALD, K., 1944, Rassenstudien an der Roten Waldameisen im Lichte der Ganzheitsfor-

schung; Anz. für Schädlingskunde 20, S. 1—8.

GösswALD, K., 1951, Die Rote Waldameise im Dienste der Waldhygiene, 140 S.

GOssWALD, K., 1951, Ueber den Lebensablauf von Kolonien der Roten Waldameisen;

Zool. Jahrb. 80, S. 27—63.

GÖSSWALD, K., 1951, Zur Biologie, Ökologie und Morphologie einer neuen Varietät der

kleinen Roten Waldameise; Formica minor pratensoides; Zts. Angew. Ent. 32, S.

433—457.

GÖSSWALD, K., 1952, Ueber die ökologische Bereinigung von Schädlingsplagen im Walde

mit Hilfe der Roten Waldameisen; Die Naturwissenschaften 39, S. 97—99.

GÖSSWALD, K., 1952, Ueber Versuche zur Verwendung von Hilfsameisen zwecks Vermeh-

rung der nutzlichen kleinen Roten Waldameisen; Zeitschr. f. Angew. Entom. 34, S.

1—44.

GOSSWALD, K., 1954, 1955, Unsere Ameisen; I und II, Kosmos Bändchen. .

GÖSSWALD, K., 1957, Bildung von Ablegern der Kleinen Roten Waldameise auf der Grund-

lage einer Massenzucht von Königinnen (Verfahren II); Merkblätter zur Wald-

hygiene, Ser. A, Ameisen n. 5, 20 S, Würzburg, Inst. Angew. Zool.

GÖSSWALD, K., 1957, Ueber die biologischen Grundlagen der Zucht und Anweiselung junger

Königinnen der Kleinen Roten Waldameise nebst praktischen Erfahrungen; Wald-

hygiene 2, S. 33—53.

HAGENS, V., 1868, Einzelne Bemerkungen über Ameisen; Ent. Ztng. 12, S. 265—268.

HEMMING, F., 1954, Formica Linnaeus 1758; Report on proposed action under the plenary

powers to give valid force to the decision taken by the Commission in Paris: Action

needed because of circumstances not then known to the Commission; Bull. Zool.

Nomencl. 9, pt. 10, S. 309—312.

KRAUSSE, A., 1916, Ueber Formica rufa, exsecta und fusca (Nestmaterial und Stielchen-

schuppe); Arch. f. Naturgesch. 81A, Hft 9 (1915), S. 153—155.

KRAUSSE, A., 1922, Formica rufa pratensis incisa m.v.n.; Ent. Jahrb., S. 155.

KRAUSSE, A., 1926, Waldameisen-Varietäten, Int. Ent. Zts. Guben 20, S. 114—115.

KRAUSSE, A., 1926, Formica rufa an Weidenkätzchen; Int. Ent. Zts. Guben 20, S. 107—108.

KRAUSSE, A., 1926, Ueber einige Formen der Formica rufa und exsecta; Int. Ent. Zts.

Guben 20, S. 264.

KRAUSSE, A., 1929, Ameisenkunde; Formica S. 63—68, Stuttgart.

KUTTER, H., 1919, Beiträge zur Ameisenfauna der Schweiz; Mitt. Schw. Ent. Ges. XIII.

S. 13—16.

LANGE, R., 1956, Experimentelle Untersuchungen über die Variabilität bei Waldameisen

(Formica rufa L.); Ztg. f. Naturf. IIb., S. 538—541.

LATREILLE, P. A., 1798, Essai sur l’histoire des fourmis de la France, 50 S., Brives.

LATREILLE, P. A., 1802, Histoire naturelle des fourmis, 296 S., Paris.

LATREILLE, P. A., 1809, Ameisen; Genera Crustaceorum et Insectorum, Bnd 4, S. 123—152.

LINNAEUS, C., 1758, Systema Naturae (Ed. 10).

LINNAEUS, C., 1761, Fauna Suecica (Ed. 2).

Mayr, G. L., 1855, Formicina austriaca; Verh. zool. bot. Ver. Wien 5, S. 273—478.

MAYR, G. L., 1861, Die europäischen Formiciden, Wien.

MOTSCHULSKY, V. v., 1844, Bemerkungen zu dem in Vten Bande der Zeitschrift für die

Entomologie von Herrn Maerkel gegebenen Beiträge zur Kenntniss der unter Amei-

sen lebenden Insekten; Bull. Soc. Imp. Natur. de Moscou XVII n. III. S. 812—813.

NYLANDER, W., 1847, Adnotationes in monographiam formicarum borealium Europae; Act.

Soc. Fenn. 2, S. 875—944, (1846).

NYLANDER, W., 1847, Additamentum adnotationum in -mon. form. bor. Eur.; Act. Soc.

Fenn. 2. S. 1041—1062.

NYLANDER, W., 1847, Försok att bestämma Linnés Svenska arter af slagtet Formica, Strödda

Antechningar, I; Notiser Saellskap pro Fauna et Flora I, S. 289—294.

NYLANDER, W., 1849, Additamentum alterum adnotationum usw.; Act. Soc. Fenn. 3, S.

25—48 (1848).

J. G. BETREM : Systematik der Formica rufa-Gruppe 81

NYLANDER, W., 1851, Remarks on „Hymenopterologische Studien” by Arnold Förster, Erstes

Heft, Formicariae, Aachen 1850; Ann. Mag. Nat. Hist. (2) 8, S. 126—129.

NYLANDER, W., 1856, Synopsis des Formicides de France et d’Algerie; Ann. Soc. Nat.

(Zool.) 5, S. 50—109.

PAVAN, M., 1956(?), La Lotta Biologica con Formica rufa L. contro gli insetti dannosi

alle forestre; Collana Verde 3; Min. d. Agric. e. d. Foreste.

Popovici-BAZNISANU, A., 1937, Die Variabilität der Waldameisen in Rumänien; Zool. Anz.

117, S. 280—282.

QUISPEL, A., De verspreiding van de mierenfauna in het Nationale Park „De Hoge Veluwe’;

Nederl. Bosb. Tijdschrift 14 und Meded. v.h. Comité ter Bestudering der Be-

strijding van Insectenplagen in Bossen.

ROGER, J., 1863, Verzeichnis der Formiciden-Gattungen und Arten; Berl. Ent. Zts. 6, Suppl.

S. 1—65.

SANTSCHI, F., 1911, Une nouvelle variété de Formica rufa L.; Bull. Soc. Entom. Fr. 1911,

S. 349—350.

SCHENCK, C. F., 1852, Beschreibung nassauischer Ameisenarten; Jahrb. Ver. Naturk. Nassau,

8, S. 3—149.

SCHENCK, C. F., 1853, Die Nassauischen Ameisenspecies; Ent. Ztng Stettin, 14, Formica:

S. 159—161. 189—191, 194—197.

SKWARRA, El, 1926, Mitteilungen über das Vorkommen einer für Deutschland neuen

Ameisenart Formica uralensis Ruzsky in Ostpreussen; Ent. Mitt. XV, S. 307—315.

SKWARRA, El., 1929, Die Ameisenfauna; Beiträge zur Fauna des Zehlauhochmoores in Ost-

preussen; Schriften d. Physik. - Oekon. Gesellschaft zu Königsberg. 66, Hft 2, S.

3—174.

STÄRCKE, A., 1926, Determineertabel voor werkmieren; Levende Natuur.

STÄRCKE, A., 1942, Definities van species (soort), subspecies (ras, stirps), varieteit en

aberratie; Ent. Ber. XI, S. 40—48.

STÄRCKE, A., 1944, Determineertabel voor de werksterkaste der Nederlandse mieren; 2.

Aufl.; Natuurhistorisch Maandblad (Maastricht) 33, 26 S. (Sep.).

STITZ, H., 1939, Ameisen oder Formicidae; Die Tierwelt Deutschlands, Teil 37, 428 S.

WASMANN, E., 1891, Verzeichniss der Ameisen und Ameisengäste von Holländisch Lim-

burg; Tijdschr. v. Ent. 34, S. 39—64.

WASMANN, E., 1894, Kritisches Werzeichniss der Myrmekophilen und Termitophilen Ar-

thropoden, mit Angabe der Lebensweise und mit Beschreibung neuer Arten; Berlin.

WASMANN, E., 1909, Zur Kenntnis der Ameisengäste von Luxemburg; Arch. trim. Inst. Gr.

Duché Luxemburg, Sect. Phys. nat. III, S. 1—103.

WASMANN, E., 1910, Nachträge zum socialen Parasitismus und der Sklaverei bei den

Ameisen; Biol. Centralbl. XXX, S. 453—464.

WASMANN, E., 1915, Ueber Ameisenkolonien mit Mendelscher Mischung; Biol. Centralbl.

35, S. 113—127.

WASMANN, E., 1915, Luxemburger Ameisenkolonien mit Mendelscher Mischung; Festschr.

Ver. Luxemb. Naturf. Ges. 1915, S. 87—101.

WHEELER, W. M., 1913, A revision of the ants of the genus Formica; Bull. Mus. Comp.

Zool. 53, S. 379—565.

YARROW, I. H. H., 1954, Application for the reexamination and rephrasing of the decision

taken by the International Commission regarding the name of the type species of

Formica’ Linnaeus 1758 (Class Insecta, Order Hymenoptera); Bull. Zool. No-

menclat. 9 (pt. 10) S. 313—318.

YARROW, I. H. H., 1955, The british ants allied to Formica rufa; Trans. Soc. Brit. Ent.

12, S. 148.

ZETTERSTEDT, J. W., 1840, Insecta Lapponica, Sectio secunda Hymenoptera (Ameisen) S.

447-452.

TRICHOPTERES DU PAKISTAN’)

3me partie

PAR

F. SCHMID

Musee Zoologique de Lausanne, Suisse

HYDROPTILIDAE

La faune des Hydroptilides du Pakistan est fort interessante. Nombreux en

basse altitude, les Hydroptilides, n'étant pas des insectes de montagne, se font

rares au-dessus de 7000 ft et l'espèce qui monte le plus haut est un Stactobia,

comme dans les Alpes suisses. Les ruisseaux et les rivières, grands et petits,

habritent un bon nombre d’espéces appartenant aux genres Hydroptila, Oxyethira

et Baliotrichia. Sur le versant méridional de l'Himalaya, dans la zone des forêts,

le milieu hydropétrique est bien représenté et peuplé d'une faune riche. J'y ai

découvert pas moins de neuf Stactobia, quatre Microptila, un Plethus et un Ma-

dioxyethira gen. nov. 26 espèces sont cataloguées ci-apres.

La présence dans l’Himalaya occidental, de Hydroptila maclachlani Klap. et

angulata Mos. et de Oxyethira falcata Mort. est assez surprenante et montre que

les aires de répartition des Hydroptilides sont encore bien mal connues. Cela se

comprend si l'on considère combien sont mal représentées dans les collections

ces formes obscures parmi les Trichoptères, qui eux mêmes ne sont pas très

populaires chez les entomologistes. A côté des formes circumboréales, surtout

Phryganeides et Limnophilides, ce sont les Hydroptilides et les Leptocérides qui

paraissent avoir les aires de distribution les plus vastes. Probablement le vent

joue-t-il un grond rôle dans la dispersion de ces formes légères et minuscules.

La présence au Pakistan de Baliotrichia udawarama Schm., d'un Hydroptila du

groupe de mitirigalla Schm., d'un Plethus et d'un Chrysotrichia — toutes formes

orientales — est tout aussi intéressante, mais moins étonnante. Elle montre une

certaine parenté entre la faune du Penjab et celle de Ceylan et laisse supposer que

cette dernière est fort semblable à celle de l’Inde continentale.

Jusqu'ici, il était de règle d'attribuer une valeur générique à la moindre des

variations de la nervulation des Hydroptilides. La découverte de plusieurs des

espèces qui sont décrites ci-après démontre que cette façon de faire aboutirait à

la création d'un nombre de genres beaucoup trop élevé et à une classification

artificielle. En fait, je crois que seules les grandes lignes de la nervulation alliées

aux grandes lignes de l'architecture des génitalia sont susceptibles de fournir une

classification pas trop touffue et pas trop illogique. Je considère que les caractères

de nervulation des Hydroptilides ont une moindre valeur générique que chez

les autres familles. Non pas à cause de la difficulté que l'on éprouve à l'observer,

*) Continue de vol. 102, p. 231—253, 1959, de ce journal.

84 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL. 1/2, 1960

car une technique adéquate permet de la mettre en valeur de facon satisfaisante.

Mais chez les Hydroptilides, dont les ailes sont fortement rétrécies, les nervures

sont larges, peu rigides, paraissent avoir une faible valeur fonctionnelle et par

là une petite importance sélective dans le jeu de l'évolution. Leur disposition

parait être sujette 4 de fréquentes irrégularités et à des inconstances d’autant plus

grandes que les espèces sont plus petites. Ci-apres, je signale d’importantes

variations chez Microptila et décris deux Hydroptila, que certains auteurs auraient

probablement réunis dans un genre nouveau, alors que l’un appartient au groupe

holarctique de occulta et l'autre au groupe oriental de mitirigalla.

Microptila Ris

Microptila Ris 1897 Mitt. Schweiz. Ent. Ges., vol. 9, p. 416—417.

Ugandatrichia Mosely 1949 Ruwenzori Expedition (Brit. Mus.), vol. 3, p. 36.

Moselyella Kimmins 1951 Ann. Mag. Nat. Hist., ser. 12, vol. 4, p. 195—196.

Cas singulier que celui des genres Microptila, Ugandatrichia et Moselyella,

contenant les espèces les plus grandes et les formes les plus petites de la famille.

A côté de caractères communs, ils montrent de telles différences qu'il semble hors

de question de les réunir. Pourtant, c'est ce que je fais aujourd-hui.

La découverte, dans l'Himalaya occidental, de quatre espèces nouvelles pré-

sentant une gamme de caractères intermédiaires, fait que je ne trouve plus de base

constante pour différencier les trois genres susnommés. Je donne donc une nouvelle

diagnose de Microptila et nous verrons que la plupart des caractères sur les-

quelles sont basés ces genres doivent être regardés comme des particularités

spécifiques qui sont fonction de la largeur des ailes, dépendant elle-même de la

taille des insectes. L'envergure de ceux-ci varie de 3,5 mm à 13 mm.

Ocelles présents. Les appendices céphaliques ont une taille variant en fonction

de la grandeur des espèces. Les antennes ont 41 articles chez une forme de

Guinée non décrite (aile antérieure 3,75—5 mm), 36 articles chez cyanotrichia

Kim. (6 mm), 32 chez violacea Mort. (5,75 mm), 30 chez sourya spec. nov.

(2,5— 4 mm), 20 chez indra spec. nov. et apsara spec. nov. (2—3 mm) et 19

chez minutissima Ris (2—3 mm). Les palpes maxillaires sont composés de deux

articles basaux subsphériques; le premier porte un lobe interne arrondi; les 3me

et 4me articles sont chacun plus long que les deux premiers réunis; le 5me est

plus long que le 4me; ces proportions sont d’autant plus accentuées que l’espece

est plus grande; chez les petites formes, les palpes atteignent une longueur

égale à la largeur de la tête; chez les plus grandes, ils atteignent une fois et demie

la largeur de la tête. Eperons 1, 3, 4; 0, 3, 4.

La forme des pièces du dessus du thorax varie peu et correspond bien à la

figure que Ross a donnée de Metrichia genre néarctique et néotropical voisin de

Micro ptila.

La nervulation montre des caractères moins progressivement variables d'une

espèce à l'autre, mais j'ai remarqué des variations individuelles (chez zndra) qui

empêchent d'accorder une grande importance à ces hiatus. Je ne la décrirai pas

en détail, car une comparaison des figures 6, 7, 8 et 9 de la planche 4 suffira,

et n'en signale que les variations. Ailes antérieures relativement larges chez les

F. SCHMID : Trichopteres du Pakistan. 3 85

grandes espèces et acuminées à l’apex; chez les petites formes, elles sont plus

étroites et régulièrement pointues à l'extrémité. Sc aboutissant sur R1 chez les

grandes espèces et sur C chez les petites. R2 se détache de RB + 4 + 5 plus

précocement chez les petites espèces que chez les grandes. R3, R4 et R5 sont

libres et R3 se détache tantôt de R4 + 5, tantôt de R2. Chez les formes afri-

caines, il n'y a pas de transversales entre les branches du SR et de M, alors que

chez les espèces asiatiques, il y en a une ou deux et de position variable. MI,

M2 et M3 + 4 sont libres; chez minutissima Ris et bejela Mos, RA + 5 et

M1 + 2 sont étroitement rapprochés; chez apsara spec. nov., et inconstamment

chez indra spec. nov., ils sont confondus, comme aux ailes postérieures; M1 et

M2 se détachent alors ensemble de R4 + 5. A son extrémité, Cu2 peut aboutir

sur C, sur Cul ou même être évanescent; Cul se détache de M, sauf chez bejela,

où il bifurque de Cu2.

Ailes postérieures relativement larges chez les grandes espèces mais d'autant

plus étroites que les insectes sont plus petites; chez les plus petites formes elles

présentent un bombement costal à leur base; Sc et R1 sont accolés puis confondus

chez les grandes espèces, mais assez largement distantes, puis convergentes chez

les petites. Chez les grandes formes, R2 + 3, R4, R 5, M1, M2 et M3 + 4

ont la même disposition qu'aux ailes antérieures, sauf que R2 et R3 ne sont pas

distincts; chez les petites espèces, R2 + 3, R4, R5 et M3 + 4 ont le même

aspect qu'aux ailes antérieures, mais le tronc M1 + 2 a constamment disparu

et M1 comme M2 se détachent individuellement des branches de SR. C'est là un

caractère constant et le seul qui pourrait permettre une séparation de U ganda-

trichia et Microptila. Mais sa valeur est fortement infirmée par le fait qu'il est

aussi présent, et cela inconstamment, aux ailes antérieures de apsara et de indra et

que M2 se détache tantôt du tronc du SR, tantöt il sert de tige à Rá + 5 + MI,

ce caractère variant même dans les cadres spécifiques.

Génitalia & d’architecture très constante et toujours symétriques. IXme seg-

ment bien développé, massif et faiblement invaginé dans les segments précédents.

Appendices inférieurs en forme de plaque, également massifs, allongés, concaves

vers l'intérieur et le haut et parfois armés de pointes chitineuses obtuses. Xme

segment court, formant une gaine autour du pénis et avec ses angles lateraux

parfois prolongés en pointes; il constitue une partie dorsale et une partie

ventrale, cette dernière fortement concave; l’une ou l'autre peuvent manquer.

Penis en tube simple, très long et grêle, avec ou sans titillateur enroulé. Extremite

de la tarière de la 9 fortement chitineuse, sauf chez les formes africaines.

La faible spécialisation des génitalia et leur symétrie constante font de

Microptila un des genres les plus primitifs de l’ancien monde.

Sur ces bases, je place donc les deux genres sus-mentionnés en synonymie de

Microptila qui est le plus ancien. Ugandatrichia et Moselyella ne se différencient

que par des caractéres de faible importance. Entre les Moselyella et les Microp-

tila, il y a un caractère assez constant, l’Etroitesse des ailes postérieures et sa

conséquence probable, la disparition du tronc M1 + 2. Mais, comme je l'ai dit

plus haut, la valeur de cette particularité est diminuée par le fait quelle se

manifeste parfois aux ailes antérieures. Le plus proche parent de Microptila est

le genre américain Mexitrichia.

86 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL. 1/2, 1960

Dans l'Himalaya occidental, j'ai capturé quatre espèces de Microptila, deux

paraissent être rares et habiter les basses altitudes du versant méridional; les deux

autres sont beaucoup plus répandues et penetrent dans le Karakoram. Les quatre

formes sont hydropétriques ou fréquentent les petits ruisseaux.

Microptila sourya spec. nov.

Corps brun noir en-dessus, brun roux en dessous. Dessus de la tête recouvert

d'une abondante pilosité blanche. Antennes de 30 articles, entierement brun

foncé. Pattes brun jaune.

Ailes noires; les antérieures portent de nombreux poils jaunes disséminés dans

la pilosité noire et surtout abondants dans la frange antérieure et formant quel-

ques petites taches dans la frange postérieure. Les deux paires sont assez larges

mais pas acuminées à l'apex. Nervulation (pl. 4, fig. 7): aux ailes antérieures,

R3 se détache de R4 + 5 avant que M3 + 4 ne se libère de M1 + 2; par

contre, R4 + 5 et M1 + 2 bifurquent au méme niveau; Cu2 ne touche pas le

bord de l'aile, mais aboutit sur Cul. Aux ailes postérieures, M1 et M2 se

détachent de SR individuellement. Les bifurcations de ce rameau sont assez

régulières et se font dans l'ordre suivant: R2 + 3, M2, MI, Ré et RS.

Génitalia ¢ (pl. 4, fig. 1—2): IXme segment remarquablement massif latéra-

lement, mais pas très allongé dorsalement, où il est profondément échancré.

Xme segment formant une petite plaque dorsale trapézoïdale, concave, échancrée

à son extrémité et sans pointes latérales; partie ventrale assez courte, formant un

berceau à l’appareil pénial, apparaissant en quart de cercle vue de profil et dont

les faces latérales sont verticales et très hautes. Pénis très long et dépourvu de

titillateur; il est épais et tordu à la base et se termine en une sorte de minuscule

disque concave; au niveau de son tiers apical, il est brusquement aminci et porte

une masse membraneuse, insérée du côté droit et contenant une sphérule noire;

cette structure remplace peut-être le titillateur. Appendices inférieurs grands; vus

de profil, ils apparaissent trapézoïdaux, avec les bords supérieurs et apicaux

droits; ce caractère est bien visible chez les spécimens secs et permet de les

déterminer aisément; vus de dessus, les appendices inférieurs apparaissent comme

deux demi-ovales allongés; au-dessus du milieu du bord inférieur ils portent une

crête chitineuse obtuse et parfois leur pointe apicale est également noircie.

Longueur de l'aile antérieure 2,5—4 mm.

Microptila sourya est la plus grande espèce pakistanaise, mais sa taille est

assez variable. Elle a le même facies que Micr. nikataruwa Schm., mais, en dépit

de ses ailes relativement larges, la tige M1 + 2 a disparu aux ailes postérieures.

M. sourya est assez voisine de l’espèce suivante, roudra.

C'est l'espèce du genre la plus répandue dans le nord du Pakistan; elle est

Planche 4. Fig. 1. Microptila sourya spec. nov., armature génitale du @, vue de profil. —

Fig. 2. Id., vue de dessus. — Fig. 3. Microptila roudra spec. nov., armature génitale du

6, vue de profil. — Fig. 4. Id., vue de dessus. — Fig. 5. Microptila apsara spec. nov.

armature génitale du 4, vue de profil. — Fig. 6. Microptila minutissima Ris, nervulation. —

Fig. 7. Microptila sourya spec. nov., nervulation. — Fig. 8. Microptila apsara spec. nov.

nervulation. — Fig. 9. Microptila roudra spec. nov., nervulation.

TIJDSCHRIFT voor ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL 1/2, 1960 PLAAT 4

F. SCHMID : Trichoptères du Pakistan. 3 87

commune le long des petits ruisseaux et contre les rochers humides, dans l’Hima-

laya; elle pénètre dans le Karakoram et l’Hindou-Kouch oriental. Elle vole de

mai A octobre, entre 4.800 et 9.200 ft.

Eine aa 2 Kawaı 24.\1.1955% 578: Mahandri 26.41.1953, 70058;

Kaghan 27-29.VI.1953, 1 3; Naran 30.VI, 5.VII.1953, 1 &; Surgun 29-30.

VMOS 3d o (holotype ss et allotype sepr Shardı 1-13,V.111.19533

2 &; Janwai 29.VIII.1953, 3 &; Kawai 17.X.1953, 2 &; Kel 20-23.V.1954,

2 &; Kel 16.VIII.1953, commun.

Kana ko name Holshaln 20. VOST

Hindou-Kouch: Khoghozi 3-5.X.1954, 6 &.

Microptila roudra spec. nov.

Corps brun très foncé tirant sur le roux, avec le dernier article des antennes,

les tibias et les tarses jaune clair. Antennes composées d'une vingtaine d'articles.

Pilosité de la tête et du thorax noire.

Ailes uniformément noires. Les antérieures sont moyennement larges et les

postérieures, régulièrement amincies, possèdent un fort bombement costal anté-

rieur. Nervulation (pl. 4, fig. 9): aux ailes antérieures, R3 et M3 + 4 se

détachent de leur support au même niveau, alors que R4 + 5 bifurque après

M1 + 2. Cu2 est évanescent à l'extrémité. Aux ailes postérieures, M1 et M2 se

détachent individuellement de SR. Les trois branches de ce dernier et de M

s'individualisent à intervalles réguliers et dans l'ordre suivant: M2, R2 + 3,

M1, R4 et R5.

Génitalia & (pl. 4, fig. 3—4): IXme segment remarquablement massif et

assez allongé dorsalement où il n'est pas échancré. Xme segment court, apparem-

ment sans partie dorsale et avec les angles latéraux non prolongés; il constitue

un simple berceau très profond, apparaissant subtriangulaire vu de profil et en

liaison avec de grands épaississements chitineux internes, verticaux. Appendices

inférieurs également obtus; vus latéralement, ils apparaissent, trapézoïdaux, avec

le bord supérieur un peu concave; vus de dessus, ils se montrent en ovales pointus,

avec la face interne formant une carène obtuse et très chitineuse. Pénis régulière-

ment grêle, avec un titillateur bien visible; à l'extrémité, il forme de minuscules

ailettes très chitineuses.

Longueur de l'aile antérieure 3—3,5 mm.

Je n'ai capturé Micr. roudra qu'à une seule localité, contre des rochers humides.

Elle est caractéristique par l’obtusité des appendices inférieurs et du Xme segment,

mais se rapproche passablement de sourya.

Himalaya: Kawai 24.VI.1953, 3 & 2 9 (holotype 4 et allotype 2).

Microptila apsara spec. nov.

Dessus du corps brun noir. Pilosité du dessus de la tête brun foncé, parfois

jaune entre les ocelles. Antennes de 20 articles, uniformément noires, sauf le

dernier article qui est jaune. Pleures rousses. Tibias et tarses jaune roux.

Ailes uniformément noires et très étroites; la base du bord costal est un peu

88 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL. 1/2, 1960

concave aux antérieures et, au contraire, bombée aux ailes postérieures. Nervula-

tion (pl. 4, fig. 8): aux ailes antérieures, la fourche M1 + 2 est bien individua-

lisée et se détache de R4 + 5 et non de M3 + 4; Cu2 aboutit sur Cul et non

au bord de l’aile. Aux ailes postérieures, M1 et M2 se détachent individuellement

de SR; les bifurcations se font 4 des intervalles très irréguliers et dans l'ordre

suivant: M2, R2 + 3, MI, R4 et RS.

Génitalia & (pl. 4, fig. 5; pl. 5, fig. 1): IXme segment bien allongé latérale-

ment; dorsalement, il forme une plaque proéminente, trapézoidale, échancrée a

son extrémité et recouvrant le Xme segment. Ce dernier constitue deux parties:

une dorsale, formant deux pointes triangulaires et étirées, et une ventrale, plus

longue que les appendices inférieurs, formant un berceau au pénis et apparais-

sant, vue latéralement, comme un long rectangle, un peu arqué vers le bas

et aux angles arrondis; elle se prolonge dans le IXme segment par des épaississe-

ments compliqués. Pénis simple, accompagné d’un titillateur enroulé et bien

visible. Appendices inférieurs petits; vus latéralement, ils apparaissent comme de

grands ovales allongés, un peu échancrés à la base de leur bord inférieur et assez

fortement chitineux à l'extrémité de ce dernier; vus par-dessus, ils apparaissent

comme des rectangles un peu incurvés vers la ligne médiane.

Longueur de l'aile antérieure 2—2,75 mm.

Cette espèce est immédiatement reconnaissable à la longueur du Xme segment

et à la briéveté des appendices inférieurs. Je l’ai trouvée dans l'Himalaya et

l’Hindou-Kouch, entre 3.000 et 5.200 ft.

Himalaya: Balakot 23.V1.1953, 3 3 2.2 (holotype ¢ ‘ectalllotyjpeso)).

Muzaffarabad 131953, 3 & 27° 2°: Kanur 3.1952, 27 MINOR

Hindou-Kouch: Khoghozi 3-5.X.1954, 4 &.

Microptila indra spec. nov.

Dessus du corps noir. Pilosité de la tête jaune. Antennes de 20 articles, noires,

sauf le dernier article qui est jaune. Dessous du corps, palpes et pattes roux,

sauf les tarses qui sont jaunes.

Ailes uniformément noires; les antérieures portent quelques poils blancs for-

mant des taches peu nettes. Nervulation: aux ailes antérieures elle est variable;

jai vu un spécimen chez qui SR et M avaient la disposition habituelle, comme

chez minutissima, un autre exemplaire montrait, comme chez apsara, M1 et M2

se détachant de SR. Aux ailes postérieures, la nervulation est semblable à celle de

roudra.

Génitalia & (pl. 5, fig. 2—3): IXme segment bien allongé latéralement,

mais moins massif que chez les autres espèces; profondément échancré a son

bord dorsal, il y forme une courte plaque concave, semi-annulaire. Xme segment

Planche 5. Fig. 1. Microptila apsara spec. nov., armature génitale du &, vue de dessus.

— Fig. 2. Microptila indra spec. nov., armuture génitale du &, vue de profil. — Fig. 3. Id.,

vue de dessus. — Fig. 4. Madioxyethira milinda spec. nov., armature génitale du &, vue

de dessous. — Fig. 5. Id., vue de profil. — Fig. 6. Id., penis, vu de dessus. — Fig. 7.

Chrysotrichia badhami spec. nov., armature génitale du @, vue de profil. — Fig. 8. Id,

vue de dessus. — Fig. 9. Id., vue de dessous.

TIJDSCHRIFT voor ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL 1/2, 1960 PLAAT 5

F. SCHMID : Trichoptères du Pakistan. 3 89

formant une partie dorsale hémicirculaire; la partie ventrale est largement ouverte

vers le bas et réduite à deux pointes latérales, assez grandes, pointues, un peu

recourbées vers l'extérieur et le bas et se prolongeant loin à l'intérieur du IXme

segment. Penis simple et grêle, terminé par une petite cupule chitineuse. Titil-

lateur enroulé autour du pénis, mais remarquablement gros et épais. Appendices

inférieurs très grands et élancés; ce sont deux lobes minces à la base, s’Epaissis-

sant régulièrement jusqu'à l’apex qui est largement arrondi; concaves vers l’inté-

rieur, ils portent une dent chitineuse subapicale mousse et le bord apical supérieur

est surplombant.

Longueur de l’aile antérieure 2,5—3 mm.

Cette espèce est, sinon la plus commune, la plus abondante dans l'Himalaya

et le Karakoram; elle est localisée en milieu hydropétrique entre 5.000 et 7.000

ft. Par ses génitalia, elle parait être fort voisine de minutissima Ris.

Himalaya Mahandri) 26.41.1955, 3°76 WO Kaehan 27-29.V1.1955,

DRIE Naran 30.V.1,5.V1151953, 4 5 6 927 Surgun?29-30.V11.1953, 27 &:

Doian 31.V.1954, 3 8.1.0.

Karakoram: Shinghai Gah 6-8.VII.1954, très abondant (holotype & et

allotype 9 ); Gulapur 28.VII.1954, 2 4.

Madioxyethira gen. nov.

Tête fortement bombée, avec deux tubercules occipitaux, transversaux et obli-

ques. Ocelles présents. Antennes de 18 articles. Palpes maxillaires grands; les

deux premiers articles sont trés courts et subglobuleux; le 3me est 1,5 fois plus

long que les deux premiers réunis et élargi; le Áme est un peu plus court et

nettement plus grêle que le 3me; le 5me est plus long que ce dernier. Eperons

0, 2, 4.

Ailes moyennement larges. Les antérieures sont recouvertes d'une double pilo-

sité: une couchée et brillante et une courte et dressée; cette dernière est trans-

formée en petites écailles rouges, chez la ©. Nervulation voisine de celle de

Pseudoxyethira asgiriskanda Schm., mais plus simple (pl. 6, fig. 3); comme chez

cette dernière, je ne suis pas très sûr de la disposition des nervures de la partie

antérieure des deux ailes. Aux antérieures, SC courte; R1 et R2 parallèles, très

rapprochées et confluentes avant leur extrémité. R3 + 4 + 5 également parallèle

et proche de R2 et bifurquant une seule fois près du bord de l'aile de façon

impossible à déterminer: R3 + 4 et R5 ou R3 et R4 + 5. Médiane divisée en

M1, M2 et M3 + 4. Cu tribranché en Cula, Culb et Cu2, mais n’aboutissant

pas au bord de l'aile. Il y a trois nervures anales convergentes, qui se prolongent

en une nervure parallèle au bord de l'aile et sur laquelle aboutissent les Cu.

Aux ailes postérieures, R1 très courte; R2 se détachant du milieu de SR, égale-

ment courte, mais pas toujours présente; R3 + 4 + 5 bifurque une seule fois,

comme aux ailes antérieures. Médiane longue, droite et ne bifurquant également

qu'une seule fois. Cu et A doubles et à branches indépendantes.

Génitalia 4 (pl. 5, fig. 4—6) très semblables à ceux de Pseudoxyethira

Schm. IXme segment assez petit, mais massif et prolongé à l'intérieur des

segments précédents en une longue pointe. Appendices inférieurs grands, concaves

90 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL. 1/2, 1960

vers l'intérieur et se prolongeant ventralement en une longue plaque unique qui

se termine sur le VIIme sternite, mais n'est pas soudée a ce dernier, comme chez

Psendoxyethira. Xme segment formant deux plaques latérales obtuses. Penis

grêle, simple et inerme.

J'ai quelque peu hésité avant de créer le genre Madioxyethira, car milinda

spec. nov. est assez voisine de Pseudoxyethira asgiriskanda Schm. Les génitalia de

la forme himalayenne sont du même type que ceux de l’espece cinghalaise, mais

simplement moins spécialisés. La nervulation, en particulier le SR des ailes anté-

rieures, est également semblable chez les deux espèces, quoiqu’elle soit plus

simple chez milinda; ce caractère ne serait pas suffisant pour justifier une sépara-

tion générique (voir Microptila), mais le SR des ailes postérieures est plus

complet et la disposition des nervures bien différente. C'est principalement à

cause de cette dernière particularité que j'établis le genre Madioxyethira.

Générotype: Madioxyethira milinda spec. nov.

Madioxyethira milinda spec. nov.

Dessus du corps noir. Pilosité de la tête brun doré, assez foncée; celle de la

face est plus claire. Antennes noires, sauf les cinq derniers articles qui sont jaune

blanc. Face ventrale du corps rousse. Pattes brunes à tarses jaune blanc. Ailes

densément velues et entierement noires chez le & et portant des écailles rougeâtres

chez la 9.

Génitalia & (pl. 5, fig. 4-6): IXme segment de petite taille, mais massif

et prolongé jusque dans le VIIme segment par une longue pointe chitineuse.

Appendices inférieurs grands, massifs et un peu recourbés vers le haut; ils sont

tronqués à l’apex, concaves vers l'intérieur et leurs bords supérieur et inférieur

sont sinueux; ventralement et vers l'avant, les appendices inférieurs s'unissent

pour former une plaque de relief complexe qui se prolonge jusque au milieu

du VIlme sternite. Elle se termine en une plaque circulaire et concave, montrant

une zone chitineuse médiane et précédée par de longs bourrelets; le VIIIme

sternite est interrompu de chaque côté de cette plaque, alors que le VIIme

sternite est modifié; ce dernier se compose de trois parties, deux latérales indif-

férenciées et une médiane concave dans laquelle se trouve l'extrémité circulaire

de la plaque, qui n'est donc pas soudée au VIIme sternite, mais simplement

emboitée dans la concavité. Xme segment obtus et ne dépassant pas les appendices

inférieurs; il forme deux lobes simples, verticaux, apparaissant triangulaires vus

de profil et se prolongeant ventralement en un bourrelet bombé, très chitineux et

denticulé. Penis grêle, inerme et lyriforme à l’apex.

Longueur de l'aile antérieure 2,5—3,25 mm.

Madioxyethira milinda est commune et abondante dans l'Himalaya, le Kara-

Planche 6. Fig. 1. Plethus kala spec. nov., armature génitale du 4, vue de profil. —

Fig. 2. Id, vue de dessous. — Fig. 3. Madioxyethira milinda spec. nov., nervulation. —

Fig. 4. Plethus kala spec. nov., nervulation. — Fig. 5. Chrysotrichia badhami spec. nov,

nervulation. — Fig. 6. Hydroptila panchaoi spec. nov., armature génitale du &, vue de

profil. — Fig. 7. Id., vue de dessus. — Fig. 8. Hydroptila sengavi spec. nov., armature

génitale du &, vue de profil. — Fig. 9. Id., appendice inférieur, vu de dessous.

TIJDSCHRIFT voor ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL 1/2, 1960 PLAAT 6

Qs a +5

PORTA

seas SS

1 |

En \

u 1

IR)

I Y

Jyh EU

F. SCHMID : Trichoptères du Pakistan. 3 91

koram et la partie orientale de l’Hindou-Kouch entre 4.800 et 10.000 ft. Ses

moeurs sont exclusivement madicoles. Les insectes sont facilement reconnaissables

à leur aspect de gros Stactobta, d'un noir mat, avec la pointe des antennes et les

tarses blancs.

Himalaya: Kawai 24.VI.1953, 1 & 1 2; Mahandri 26.VI.1953, très

commun; Kaghan 27-29.VI.1953, très commun; Surgun 28-30.VII.1953, 2 &

4 9; Kanur 13.V.1954, 4 4 3 9; Doian 31.V.1954, assez commun; Astor

28 NAOSÆMNION

Karakoram: Shinghai Gah 6-8.VII.1954, très commun (holotype 4 et

allotype 2); Nomal 11.VI.1954, assez commun; Rawat 20-21.VIIL1954, 1 @.

Hindou-Kouch: Khoghozi 3-5.X.1954, 1 &:1 ©.

Stactobia McL.

La faune des Stactobia du Pakistan est étonnamment variée. En effet, j’y ai cap-

turé pas moins de neuf espèces, habitant toutes l'Himalaya. Quatre d’entre elles

habitent également le Karakoram, une l’Hindou-Kouch et trois le Bélouchistan.

Une espèce est commune en Iran. Au Pakistan, les Stactobia sont tous hydropétri-

ques, comme en Europe, sauf une espèce qui fréquente les torrents. Comme chez

nous, ce sont les Hydroptilides qui montent le plus en altitude. Dans les Alpes,

on trouve Stactobia eatontella McL. jusqu'à 1500 m. et dans l’Himalaya, une des

espèces monte jusquà 3500 m. Une seule espèce se rencontre en abondantes

quantités et en de nombreuses localités. Les autres formes n'ont été trouvées qu'à

peu d'endroits et en petit nombre.

Les neuf espèces seront décrites dans un ouvrage que je me propose de con-

sacrer à l'ensemble du genre Stactobia. Elles n’appartiennent pas au même groupe

que les espèces européennes. En effet, les Stactobia actuellement connus forment

trois groupes d’espéces: le groupe de furcata comprend toutes les formes euro-

péennes, nord-africaines et atlantiques et compte des représentants jusque dans

le nord-est de l'Iran. L’aire du deuxième groupe s'étend entre le nord de la

Perse, Ceylan et la Birmanie. La répartition du troisième groupe, pour autant

que nous le sachions comprend l'Iran, le Bélouchistan et l'Himalaya occidental.

Chrysotrichia badhami spec. nov.

Dessus du corps brun foncé. Pilosité de la tête, antennes, palpes et pattes jaune

clair. Face ventrale du corps brun roux. Ailes de coloration semblable à celle

des autres espèces du genre. Les antérieures sont brun roux, brillantes chez le &

et plus mates chez la 9, avec deux grandes taches blanches s’étendant d'un bord

à l'autre et divisant l’aile en trois parties égales. Nervulation assez différente de

celle des autres espèces (pl. 6, fig. 5). Les ailes antérieures sont étroites, très

effilées à l'apex et légèrement arquées vers l'avant; R1 et SR, qui est simple,

sont parallèles et distincts sur toute leur longueur. M bifurque deux fois et très

tardivement. Cul se détache de M; il n'y a que deux anales. Ailes postérieures

très étroites et très légèrement arquées vers l'arrière à l'extrémité. SR et M sont

simples et très longs; Cu est fourchu à son extrémité et il y a deux anales.

Génitalia 4 remarquables par la petitesse des derniers segments et leur grand

92 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL. 1/2, 1960

allongement (pl. 5, fig. 7—9); l'abdomen du 4 se termine en une pointe si

fine qu'il semble former une tarière semblable à celle de la 9 et qu'on ne peut

distinguer les deux sexes que si les abdomens ont été traités à la potasse. [Xme

segment aplati dorso-ventralement, large, entièrement ouvert dorsalement et

prolongé vers l'avant par deux longues et fortes pointes, obliques vers le bas;

les angles latéraux apicaux forment une petite ailette obtuse surmontant une

pointe grêle, recourbée en griffe vers le bas. Partie ventrale du IXme segment

probablement absente. Appendices longs et grêles; assez gros à leur base, ils

sont fortement étirés, régulièrement amincis et concaves vers le haut. Xme

segment formant une pointe grêle, très chitineuse, située au-dessus des appendices,

presque aussi longue qu’eux, un peu arquée vers le bas et portant quelques poils

à sa face supérieure. Penis grand; mince sur son tiers basal, il s'épaissit ensuite

considérablement et se divise en trois branches cylindriques, un peu divergentes,

arquées vers la gauche et de tailles subégales.

Longueur de l’aile antérieure 2—3 mm.

Cette espèce est fort interessante et tres spécialisée par les caracteres des ailes

et la forme du IXme segment.

Penjab: Hassan Abdal 27.XII.1954, 1 4 13 2 (holotype & et allotype

2).

Plethus kala spec. nov.

Très petit insecte entiérement noir. La nervulation (pl. 6, fig. 4) correspond

bien aux figures que ULMER a données de Plethus acutus (Java), sauf aux ailes

postérieures, où M forme une fourche très oblique. Je ne suis pas très sûr, d'autre

part, si SR constitue une seule nervure droite, où si une branche de M lui est

parallèle et accolée, comme chez les autres espèces.

Génitalia & (pl. 6, fig. 1—2): partie ventrale du IXme segment relativement

bien développée; partie dorsale assez petite, oblique vers le bas et avec des

prolongements antérieurs courts. Xme segment formant deux lobes latéraux assez

fortement chitineux et peu proéminents. Appendices en forme de lobes horizon-

taux, très chitineux, proéminents et ovales; ils sont très épais à leur base, mais

fortement concaves sur le reste de leur longueur. Plaque subpéniale en simple

bande transversale, armée d’une courte pointe médiane et fortement chitineuse.

Penis simple, pas très long, renflé à l'apex où il porte de très petites épines

internes. 9 inconnue.

Longueur de l'aile antérieure 1,75 mm.

Cette espèce parait être proche parente de amogawarsa Schm. (Ceylan).

Himalaya: Balakot 23.VI.1953, 1 & holotype.

Planche 7. Fig. 1. Hydroptila sengavi spec. nov., armature génitale du 4, vue de dessus.

— Fig. 2. Hydroptila gandhara spec. nov., armature génitale du 4, vue de profil. — Fig. 3.

Id., vue de dessus. — Fig. 4. Hydroptila sanghala spec. nov., armature génitale du 4,

vue de profil. — Fig. 5. Id., vue de dessus. — Fig. 6. Id., appendice inférieur du 4,

vu de dessous. — Fig. 7. Id., nervulation.

PLAAT 7

TIJDSCHRIFT voor ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL 1/2, 1960

ni REEN era vga

M1+2 M3+4

F. SCHMID : Trichoptères du Pakistan. 3 93

Hydroptila panchaoi spec. nov.

Le seul specimen connu est en mauvais état et entierement monté dans du

baume.

Génitalia 4 (pl. 6, fig. 6—7): en vue latérale, le IXme segment apparait

comme un triangle fortement étiré; il est court et proéminent dorsalement où son

bord apical porte deux épaississements transversaux; ses deux pointes latérales

apicales, contrairement aux autres espéces du groupe de occulta, sont asymetriques

et ont une taille considérable; vues de profil, toutes deux sont très hautes à leur

base qui apparait triangulaire, puis brusquement amincies et dirigées obliquement

vers le haut. En vue dorsale, la pointe droite se montre plus courte que le Xme

segment et sinueuse à l’extrémité; la pointe gauche dépasse l’apex du Xme

segment du tiers de sa propre longueur et se montre presque rectiligne. Xme

segment et appendices relativement petits par rapport 4 ceux des autres espèces

du groupe. Vu par-dessus, le Xme segment montre une forme simple et régulière

et se trouve un peu élargi au milieu de sa longueur; il est renforcé par deux

épaississements chitineux, latéraux, assez larges et se terminant par une pointe

effilée, oblique vers l'intérieur; vu de profil, le Xme segment apparait très plat

et simple. Pénis semblable à celui des autres espèces du groupe, en long tube

grêle accompagné d'un titillateur enroulé. Branches du Xme segment asymé-

triques; la branche droite est recourbée à angle obtus vers le haut, un peu

élargie avant son extrémité qui a la forme d'un ergot simple et un peu recourbé;

branche droite beaucoup plus longue, recourbée deux fois à angle droit, d’abord

vers le haut, puis vers l'avant; sa partie verticale est fortement élargie et ses

bords très sinueux; sa partie horizontale supérieure est spiniforme et recouvre le

Xme segment. Appendices inférieurs relativement petits, et plus courts que le

Xme segment; ils ont une forme triangulaire, semblable à celle de sengavi, mais

plus étroite; ils apparaissent comme des triangles très étirés, grêles à la base et

avec le côté apical supérieur très chitineux et légèrement dentelé. 9 inconnue.

Longueur de l'aile antérieure 3 mm.

Himalaya: Kel 16.VIII.1953, holotype &.

Cette espèce est fort intéressante et très isolée par ses génitalia fortement

asymétriques.

Hydroptila sengavi spec. nov.

Dessus du thorax recouvert d’une dense pilosité blanche, brillante et couchée.

Dessus de la tête également très fortement pileux, mais les poils sont longs,

touffus et hérissés. Antennes jaune blanc, un peu brunies à l’apex. Poils de la

face foncés. Palpes jaune clair. Pleures jaune roux. Pattes jaune blanc.

Ailes antérieures avec une couleur de fond brun foncé et portant de grandes

taches blanches, irrégulières, mais bien visibles; celle du ptérostigma est spéciale-

ment brillante. Nervulation sans particularités.

Génitalia 4 (pl. 6, fig. 8—9; pl. 7, fig. 1): IXme segment très allongé et

samincissant progressivement vers l'avant où il est obtus; il forme deux pointes

latérales très grandes, robustes et obtuses qui sont pourvues d’une ailette latérale

94 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL. 1/2, 1960

interne invisible de profil; dorsalement, le IXme segment est proéminent, non

fortement raccourci et forme deux épaississements transversaux arqués; ventrale-

ment son bord apical est découpé en une large ailette médiane et deux pointes

latérales. Xme segment très long; il constitue une plaque s’élargissant graduelle-

ment jusqu'à l’apex qui est tronqué, mais forme plusieurs ailettes de structure

complexe; il est pourvu de deux épaississements chitineux longitudinaux, bien

visibles et en forme de lyre. Penis semblable 4 celui de toutes les formes du

groupe de occulta; c'est un tube grêle, simple et très long, accompagné d'un

titillateur spiniforme enroulé. Branches du Xme segment de structure curieuse;

ce sont deux bâtonnets, issus d’un point chitineux interne situé sous le Xme

segment, s’étendant horizontalement et aussi longs que ce dernier; la branche

droite est légèrement plus longue que la gauche; à l'apex, elles sont tronquées

obliquement vers le haut et portent chacune deux épines grêles, de taille inégales,

recourbées vers l'avant et très effilées à leur extrémité; les épines de la branche

droite sont plus longues et moins inégales que celles de la branche gauche.

Appendices inférieurs aussi longs que le Xme segment; insérés sur une base

proéminente, hémiovoïde et aplatie transversalement; ils ont la forme de triangles

très allongés et anguleux; le bord supérieur est sinueux et le bord apical très

chitineux et denticule.

Longueur de l’aile antérieure 2,5—3,75 mm.

Cette espece est fort curieuse par le dedoublement des branches du Xme seg-

ment, caractère qui en fait une des formes les plus évoluées du groupe de

occulta et qui l'apparente peut-être à H. adana Mos. (Yémen) qui présente la

même particularité, quoiqu’elle en soit différente par de nombreux autres points.

Karakoram: Gilgit 9-27.VII.1954, 1 4 17 ® (holotype & et allotype

„Se

Hydroptila gandhara spec. nov.

Dessus du corps brun foncé. Tête recouverte d'une pilosité assez courte, couchée

et blanche. „‚Scent-organs’” constitués par un bouton érectile de taille médiocre,

inséré sous les valves recouvrantes et portant un pinceau de poils clairs; il y a

aussi un deuxième pinceau très petit, inséré dans la cavité. Antennes de 28

articles, brun foncé, sauf à la base qui est blanche et au niveau du deuxième tiers

où il y a également un anneau blanc. Palpes et pattes jaune clair.

Ailes antérieures brun foncé, avec de grandes taches blanches irrégulières,

mais bien visibles; celle du ptérosigma est spécialement nette. Nervulation sans

particularités.

Génitalia 4 (pl. 7, fig. 2—3): IXme segment particulièrement étiré vers

l'avant où il s'enfonce loin à l'intérieur des segments précédents; il forme deux

Planche 8. Fig. 1. Hydroptila touroumaya spec. nov., armature génitale du 4, vue de des-

sus. — Fig. 2. Id., vue de dessous. — Fig. 3. Id., vue de profil. — Fig. 4. Hydroptila

angulata Mos., appendice inférieur, vu de profil. — Fig. 5. Id., plaque dorsale. — Fig. 6.

Oxyethira paramartha spec. nov., armature génitale du 4, vue de dessous. — Fig. 7. Id.

vue de profil. — Fig. 8. Dolophilodes ornata Ulm., armature génitale du &, vue de profil. —

Fig. 9. Id., vue de dessus. — Fig. 10. Id., appareil penial, vu de profil.

TIJDSCHRIFT voor ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL 1/2, 1960 PLAAT 8

F. SCHMID : Trichoptères du Pakistan. 3 95

proéminences apicales latérales peu allongées, mais très hautes, qui se divisent en

une large ailette supérieure triangulaire et un petit lobe inférieur arrondi; dorsale-

ment, le IXme segment n'est que peu raccourci et forme deux larges Epaississe-

ments opposés et coudés à angle droit, dont les pointes se prolongent sur le

Xme segment en deux crêtes longitudinales. Xme segment formant une plaque

subrectangulaire, anguleuse, apparaissant assez régulière vue dessus, mais avec

les angles latéraux apicaux prolongés en ailettes; il porte plusieurs Epaississe-

ments peu nets et mal visibles; vu latéralement, il apparait très haut à l’apex et

concave le long de son bord inférieur. Penis semblable à celui de sengav?. Bran-

ches du Xme segment parfois symétriques, mais en général, la droite est un peu

plus court que la gauche; ce sont deux très grêles arêtes, d'abord horizontales,

puis coudées vers le haut à angle obtus; après cet angle, elles sont légèrement

aplaties, puis, à l’apex, très effilées et légèrement barbelées. Appendices infé-

rieurs grêles; sur un talon basal est inséré un lobe étroit, très allongé, arrondi à

l'extrémité et dont les bords sont assez fortement chitineux.

Longueur de l'aile antérieure 2,5—3,25 mm.

H. gandhara est très voisin de occulta Eat. Je ne l'ai capturé que sur le versant

méridional de l'Himalaya, aussi bien le long des ruisseaux et des sources qu'au

bord des grandes rivières, entre 3.000 et 8.000 ft.

Himalaya: Muzaffarabad 16-21.VI.1953, 1 4; Kaghan 27-29.VI.1953,

assez commun; Naran 30.VI, 5.VII.1953, assez commun (holotype & et allotype

9); Doian 31.V.1954, 1 &.

Hydroptila sanghala spec. nov.

Dessus du corps brun recouvert d'une forte pilosité blanche très longue.

Antennes uniformément brun foncé et composées de 30 articles. ,,Scent-organs”’

très petits et de structure difficile à déterminer; à l'intérieur des valves recou-

vrantes se trouve un granule noir qui pourrait être un pinceau de poils compact;

dans la cavité occipitale se trouve une zone opaque et blanchâtre qui pourrait

être également un groupe de poils courts. Palpes bruns, pleures rousses et pattes

jaunâtres.

Ailes de coloration semblable à celle des deux formes précédentes, avec le fond

brun, parsemé de grandes taches blanches. Les deux paires d’ailes sont très étroites

et effilées à l’apex. Nervulation (pl. 7, fig. 7) assez instable et assez semblable à

celle des autres espèces du genre, mais avec les différences suivantes: aux ailes

antérieures, Sc relativement courte; bifurcations de SR et de M en position

relativement apicale. M2 est située très près de R3 + 4 + 5 et réunie à ce der-

nier par deux transversales assez rapprochées; la base de M1 a disparu et cette

nervure se détache de R4 + 5; il y a une nervure supplémentaire issue de R5.

Aux ailes postérieures, R n’a que deux branches. M est double et sa première

branche se détache de R. Il y a deux anales confluentes avant leur extrémité.

Génitalia 4 (pl. 7, fig. 4—6): IXme segment allongé triangulairement vers

l'avant; son bord apical est droit et porte une pointe relativement grêle, située

non pas au milieu du côté, comme chez les autres espèces, mais très haut; elle

est fortement arquée vers l'intérieur. Xme segment très allongé; étalé à sa base,

96 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL. 1/2, 1960

il y porte deux larges ailettes triangulaires et obliques vers le bas; sur le reste

de sa longueur, il est étroit et présente une structure intéressante; il est fortement

concave latéralement et ses angles apicaux inférieurs sont développés en ailettes

recourbées vers le haut et servant de support aux branches du Xme segment.

Ces dernières sont de longues épines grêles et cylindriques; d’abord ondulées et

un peu obliques vers le haut, elles sont encastrées dans la concavité du Xme

segment, puis, au niveau de l'extrémité de celui-ci, recourbées en épingle à

cheveux vers le bas et l’avant et se terminent entre les appendices inférieurs. Penis

semblable à celui des autres espèces du groupe. Appendices inférieurs nettement

plus courts que le Xme segment et de largeur un peu variable; la structure de leur

base est peu claire, mais il y a probablement un pétiole chitineux noyé dans des

membranes; les appendices ont la forme de bandes assez régulières, sont un peu

arqués vers le bas, ont leurs angles supérieurs, basaux et apicaux, arrondis et se

terminent par une pointe minuscule dirigée vers l'intérieur.

Longueur de l'aile antérieure 3—4,25 mm.

H. sanghala est sans doute l'espèce de la famille la plus commune dans l’Hima-

laya et le Karakoram. Je l'ai trouvée aussi dans l'Hindou-Kouch, au Bélouchistan

et en Iran. Elle fréquente des biotopes fort variés: sources, ruisselets, ruisseaux,

rochers mouillés, canaux d’irrigation, torrents et rivières, de mai à octobre et de

3.000 à 10.000 ft.

Cette espèce appartient au groupe de occulta; elle est caractéristique par la

disposition des branches du Xme segment accrochées à l'extrémité de celui-ci

et recourbées vers le bas.

Bélowchistan: Central Zarghun 1-3.V.1953, 2 4 20 anna 2 CINE

1954, assez commun.

Himalaya: Mahandri 26.VI.1953, 1 &; Kaghan 27-29.VI.1953, 1 6;

Muzaffarabad 15.X.1953, assez commun; Balakot 16.X.1953, 1 ¢; Kaghan

18.X.1953, 1 &; Muzaffarabad 10-12.V.1954, assez commun. |

Karakoram: Shigar 1-3.X.1953, 5 4; Katzarah Tso 5.X.1953, assez

commun; Skardu (aéroport) 13.X.1953, 4 &; Shinghai Gah 6-8.VII.1954,

assez commun; Chhantir Gah 5-7.VIII.1954, 2 4 ; Chatorkhand 30.VII.1954, assez

commun; Teru 15-17.IX.1954, très commun; Langar 20.IX.1954, 1 2.

Hindou-Kouch: Shogor 16.X.1954, assez commun (holotype & et

allotype © ).

Hydroptila touroumaya spec. nov.

Dessus du corps brun, à forte pilosité blanche. ,,Scent-organs” composés d'un

large bouquet de poils courts, insérés à l’apex des valves et d'un groupe de poils

Planche 9. Fig. 1. Dolophilodes dharmakala spec. nov., armature génitale du &, vue de

profil. — Fig. 2. Id., vue de dessus. — Fig. 3. Id., appendice praeanal et Xme segment,

vus de profil. — Fig. 4. Dolophilodes dharmaraksa spec. nov., armature génitale du 4,

vue de profil. — Fig. 5. Id, vue de dessus. — Fig. 6. Id., appendice praeanal, vu de

profil. — Fig. 7. Dolophilodes dharmamittra spec. nov. armature génitale du &, vue de

profil. — Fig. 8. Id., vue de dessus. — Fig. 9. Id. &, aux pièces génitales dédoublées. —

Fig. 10. Dolophilodes madhyamika spec. nov., armature génitale du 4, vue de profil. —

Fig. 11. Gunungiella bodhidarma spec. nov., armature génitale du 3, vue de profil. — Fig.

12. Id., vue de dessus.

TIJDSCHRIFT voor ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL 1/2, 1960 PLAAT 9

F. SCHMID : Trichopteres du Pakistan. 3 97

plus clairs, insérés dans la cavité, 4 la base des valves. Antennes de 26 articles,

noires, avec un anneau subapical blanc. Palpes et pilosité de la face brun.

Pleures bruns et pattes jaunes.

Ailes aussi étroites que celles de sanghala et présentant la même nervulation:

aux ailes antérieures, base de M1 absente et aux ailes postérieures M1 + 2

disparue. Les ailes antérieures sont brunes avec quelques rares et petites taches

blanches; il y en a une grande au ptérostigma et une autre juste avant la pointe

apicale.

Génitalia 4 (pl. 8, fig. 1—3): IXme segment robuste, massif et bien allongé;

le bord antérieur porte deux incisions: une dorsale, à fond plat, rétrécissant le

segment des deux-tiers et une ventrale en triangle à pointe effilée; la face ventrale

du segment est horizontale et porte une carène transversale au niveau de son

tiers basal et une suture longitudinale sur presque toute sa longueur; langle

apical inférieur du segment se prolonge en un lobe arrondi, fortement concave

vers l'intérieur et dont la face interne est complexe; je n'en ai pas compris la

structure exacte et n'y ai apercu que quelques plis adossés a la base des appendices

inférieurs et une sphérule noire, bien apparente; le bord ventral du IXme seg-

ment est très faiblement incurvé, mais recouvre la concavité de l'angle apical

inférieur qui n'est donc visible que par dessus. Xme segment entièrement mem-

braneux et composé de trois pieces superposées: une masse dorsale trés grande,

bifide à l’apex et formant deux grandes ailettes quadrangulaires qui lui donnent

un aspect étoilé; les faces latérales de cette pièce sont verticales et renforcées

par une bande chitineuse longitudinale bien visible de profil. En dessous, se

trouve une piece simplement ovoïde et plus courte. Encore plus bas, convergent

deux petits lobes grêles, pairs et armés chacun d'une épine apicale dirigée vers

l'extérieur. Appendices inférieurs assez grands, fortement divergents et recourbés

vers l'extérieur, leur face externe, qui est concave, fait face à la cavité des

angles apicaux inférieurs du IXme segment; leur angle apical interne est large-

ment arrondi et l’angle apical externe est aigu et trés chitineux; ce dernier est

précédé par deux petites proéminences portant chacune une épine; l'extrémité

des appendices porte une carène sinueuse, transversale et horizontale. Penis

semblable à celui des espèces précédentes, en long tube grêle, accompagné d'un

titillateur enroulé, spiniforme et trés long.

Longueur de l'aile antérieure 2,75—3 mm.

Cette espèce est intéressante par sa nervulation simplifiée, semblable à celle de

sanghala, quoiqu’elle n'y soit nullement apparentée. Elle se rapproche surtout de

mitirigalla Schm., de Ceylan.

Penjab: Hassan Abdal 27.XII.1954, assez commun (holotype 4 et allo-

type 2).

Hydroptila maclachlani Klap.

Hydroptila maclachlani Klapalek 1891 S.B. Böhm. Ges. Wiss. (1890), p. 177—181, pl. 7,

fig. 1A, pl. 8, fia 1—8.

L'armature génitale des insectes baltis correspond très bien a celle des spécimens

européens. Comme en Europe, les © atteignent fréquemment une taille bien

supérieure à celle des 4.

Karakoram: Katzarah Tso 5.X.1953, commun.

98 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL. 1/2, 1960

Hydroptila angulata Mos.

Hydroptila angulata Mosely 1922 Trans. ent. Soc, Lond, p« 179—180, pl. 2, fig. 4—6.

Jai été assez étonné de retrouver cette espèce au Bélouchistan, au Penjab et

dans l'Himalaya. L'armature génitale de mes insectes ne correspond pas très bien

4 celle des spécimens anglais que j'ai examinés. La plaque dorsale du Xme seg-

ment est moins échancrée en son milieu et les appendices inférieurs sont plus

forts (pl. 8, fig. 4—5); les deux angles, apicaux et subapicaux, sont plus accen-

tués. Toutefois, ces differences sont trop faibles pour servir de base à une sépa-

ration spécifique.

Belouchistan: Hanna 26.1V.1954, 4 ¢.

Himalaya: Muzaffarabad 16-21.VI.1953, 4 & 4 2.

Penjab: Hassan Abdal 27.XII.1954, 1 3.

Oxyethira paramartha spec. nov.

L'holotype, en très mauvais état, est entièrement monté dans du baume.

Génitalia & (pl. 8, fig. 6—7): VIIIe segment constitué d’une seule pièce et

apparaissant subtriangulaire, vu de profil; dorsalement, il est légèrement incisé et,

ventralement, profondément échancré; ses angles apicaux sont assez proéminents,

mais inermes. IXme segment fortement découpé; son bord antérieur est échancré

latéralement et dorsalement; le segment se prolonge en avant par deux pointes

dorsales, étroites et fortement divergentes et par une pointe ventrale, plus longue

et triangulaire; dorsalement, il constitue un étroit anneau en position subapicale;

ses angles latéraux apicaux sont aigus et recourbés vers l'intérieur; son bord

ventral est droit et armé de deux petites ailettes subquadrangulaires et largement

écartées. Le Xme segment constitue une plaque impaire, située sous le pénis,

quadrangulaire, fortement chitineuse et de structure complexe; ses angles anté-

rieurs sont étirés et son bord apical porte deux pointes assez écartées et recour-

bées en griffes vers l'extérieur. Appareil pénial très grand; le pénis est légère-

ment asymétrique à l'apex et y porte une épine griffue, recourbée vers la droite.

Titillateur enroulé autour du pénis à sa base, plus long que ce dernier, assez

fort, ondulé et situé du côté gauche. 9 inconnue.

Longueur de l'aile antérieure 3 mm.

Bélouchistan: Central Zarghun 1-3.V.1953, 1 4 holotype.

Oxyethira falcata Mort.

Oxyethira falcata Morton 1893 Trans. ent. Soc. Lond., p. 80—81, pl. 5, fig. 1—7.

Oxyethira rhodani Schmid 1947 Mitt. Schweiz. Ent. Ges., vol. 20, p. 531—532, fig. 80.

J'ai été assez surpris de constater que parmi les Oxyethira falcata que j'ai cap-

turés au Pakistan et en Iran se trouvaient constamment quelques exemplaires de

rhodani, espèce que j'avais découverte en Suisse, également mêlée à falcata. Ox.

rhodani se caractérise par le lobe médian du IXme segment court et réuni à la

base des deux pièces chitineuses ovales du Xme segment, qui ont une forme et

F. SCHMID : Trichoptères du Pakistan. 3 99

une taille différente de celles de falcata. En étudiant mes rhodani pakistanais,

j'ai eu l'idée d’introduire une épingle dans l'abdomen traité à la potasse et de

pousser les pièces génitales vers l'extérieur. Mes rhodani se sont alors tous trans-

formés en des falcata des plus orthodoxes! Il s'agissait donc uniquement d’indi-

vidus dont le lobe du IXme segment était recourbé vers le haut et accroché à

la base des pièces du Xme segment, dont la position était de ce fait modifiee.

Ox. rhodani tombe donc en synonymie de falcata.

Ox. falcata parait avoir une aire de répartition extrêmement large. Il est tres

répandu en Iran; je l'ai aussi capturé au Penjab, dans l'Himalaya, l’Hindou-Kouch

et surtout dans les grandes vallées du Karakoram, où il est très abondant. Sans

doute, est-il largement distribué en Asie centrale et au Tibet. Dans le Karakoram,

il monte jusqu'à 9.000 ft d’altitude.

Penjab: Hassan Abdal 27.XII.1954, assez commun.

Himalaya: Kawai 17.X.1953, 1 3.

Karakoram: Shigar 1-3.X.1953, très commun; Katzarah Tso 5.X.1953,

assez commun; Chatorkhand 30.VII.1954, extrêmement abondant; Rawat 20-21.

VILLE SY AE Pé 129.

Hindou-Kouch: Shogor 16.X.1954, 4 4.

Baliotrichia udawarama Schm.

Baliotrichia udawarama Schmid Arch. f. Hydrobiolog.

Penjab: Hassan Abdal 27.XII.1954, assez commun.

PHILOPOTAMIDAE

Les Philopotamides du Pakistan peuvent étre divisés en deux catégories. La

première présente des caractères strictement orientaux et comprend des Chimarra

et une Gunungiella, elle est bien représentée en basse altitude, sur le versant

méridional de l'Himalaya seulement et ses composants habitent les très petits

cours d'eau et le milieu hydropétrique. La deuxième comprend des Dolophilodes

de caractère déjà moins oriental. Les Dolophilodes sont des insectes de haute et

moyenne altitude; habitant des cours d'eau plus agités que les Chimarra, ils sont

en quelque sorte les parents pauvres des Rhyacophila, en compagnie desquels on

les trouve fréquemment.

Wormaldia relicta Mart.

Dolophiliella relicta Martynov 1935 Rec. Ind. Mus., vol. 37, p. 121—122, fig. 25 (Bengale).

Mes insectes ne correspondent pas très bien aux dessins de MARTYNOV. La

plaque du VIIme sternite est nettement plus étroite. Celle du VIIIme sternite est

un simple prolongement obtus. Les appendices inférieurs sont plus longs et le

Xme segment plus large, avec les angles latéraux préapicaux bien marqués.

Cette espèce semble habiter la totalité de la chaîne himalayenne, puisqu’elle

100 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL. 1/2, 1960

est maintenant signalée de la Birmanie septentrionale, du Bengale et du Cache-

mire,

Jai capturé W. relicta à cinq localités proches l'une de l'autre entre 6.000 et

7.000 ft, près de sources calcaires, de tres petits ruisseaux et de rochers ruisselants.

Himalaya: Dunga Nar 27.VIL1953, 2 4; Surgun 29-30.VII.1953, 7 3;

Shardi 1-13.VIII.1953, commun; Janwai 29.VIII.1953, 7 4; Kharigam 18.V.

1954, 3 4; Kel 16.VIII.1953, assez commun.

Dolophilodes Ulm.

L'appareil pénial des Dolophilodes himalayens présente une conformation fort

interessante. Je l’ai étudiée en detail chez ornata Ulm. (pl. 8, fig. 10).

Chez cette espèce, il est constitué par un grand sac membraneux dont la paroi

est probablement double, et qui se termine vers l'arrière en un gros lobe pointant

à l'extérieur sous le Xme segment. La face inférieure de ce sac est concave et

abrite le penis, petit organe membraneux à demi-engagé dans le sac. Sous la

même face inférieure du sac pénial se trouve un appendice membraneux et

probablement érectile, termine par une longue épine, également engagée dans le

sac. La position relative de ces pièces suggere une explication de leur fonctionne-

ment. Le penis ne parait pas jouer d’autre röle que de deposer le sperme dans

le sac pénial; celui-là sortirait par la pointe postérieure de celui-ci, guide par

l’epine qui jouerait le rôle copulateur abandonné par le penis.

Je n'ai pas étudié les variations de ces structures chez toutes les espèces, mais

ai remarqué que chez elongata Kim. le sac pénial a des proportions véritablement

énormes; il est aussi haut que l’abdomen lui-même et s'étend, vers l'avant jusque

dans le Vme segment. Certaines espéces, telle burmana Kim., possédent plusieurs

petites épines qui semblent insérées sur la face interne du sac pénial. Chez les

formes du groupe de longispina Kim., le pénis est un simple tube membraneux,

paralléle au Xme segment et il n’y a pas de sac pénial.

Les Dolophilodes sont abondants au Pakistan, le long de tous les cours d'eau,

petits et moyens, les ruisselets et les sources. Les adultes volent du mois de mai

jusque tard en automne. On les rencontre entre 3.000 et 12.000 ft, souvent sous

les pierres, car certaines formes paraissent trés lucifuges. Je n’ai pas remarqué de

différences écologiques entre les espèces, sauf pour ornata qui monte beaucoup

plus haut et que l'on trouve dans le voisinage de la neige.

Planche 10. Fig. 1. Gunungiella bodhidarma spec. nov., nervulation. — Fig. 2. Chimarra

vasoudeva spec. nov., nervulation de l'aile antérieure. — Fig. 3. Chimarra houvichka spec.

nov., nervulation de l’aile antérieure. — Fig. 4. Chimarra nigrorosea spec. nov., armature

génitale du 4, vue de profil. — Fig. 5. Id., appendice inférieur, vu de dessous. — Fig. 6.

Chimarra houvichka spec. nov., armature génitale du @, vue de profil. — Fig. 7. Id., vue

de dessus. — Fig. 8. Chimarra suryasena spec. nov., armature génitale du &, vue de profil.

— Fig. 9. Id., appendice inférieur, vu de dessous. — Fig. 10. Chimarra vasoudeva spec. nov.,

armature génitale du &, vue de profil. — Fig. 11. Id., partie supérieure du Xme segment,

vue de dessus. — Fig. 12. Id., appendice inférieur, vu de dessous. — Fig. 13. Polyplectropus

sourya spec. nov. armature génitale du &, vue de profil. — Fig. 14. Id. Xme segment

et appendice praeanal, vus de dessus. — Fig. 15. Id., appendice inférieur, vu de dessous.

TIJDSCHRIFT voor ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL 1/2, 1960 PLAAT 10

F. SCHMID : Trichoptères du Pakistan. 3 101

Dol. ornata a une aire de répartition très large en Asie centrale; dharmakala

habite probablement toute la chaîne himalayenne; les autres espèces n'ont été

trouvées que dans l'Himalaya occidental.

Dolophilodes ornata Ulm.

Dolophilodes ornata Ulmer 1909 Notes Leyd. Mus., vol. 31, p. 126—127, fig. 1—2

(Aksai Mts).

Dolophilodes ornata Martynov 1913 Trav. Lab. Zool. Univ. Wars. p. 31—32, pl. 1, fig. 14,

pl. 2, fig. 13, pl. 3, fig: 11, pl. 4, fig. 56 (Caucase).

Aux ailes antérieures, fl un peu plus courte que son pétiole; aux ailes posté-

rieures, fl en général absente, parfois présente et minuscule. Sternites abdomi-

naux sans pointes.

Génitalia & (pl. 8, fig. 8—10): IXme segment régulièrement et moyenne-

ment allongé et avec ses deux bords arqués vers l'arrière. Appendices praeanaux

en demi-ovales réguliers; leur bord supérieur est assez fortement bombé et leur

bord inférieur droit; ils sont horizontaux et minces à la base qui est cachée

derrière le IXme segment. Xme segment en lobe triangulaire, horizontal, élancé,

fendu sur son tiers apical et membraneux en son centre; il est régulièrement

aminci de la base à l'apex. Appendices inférieurs composés de deux articles de

longueurs subégales et apparemment de taille variable en fonction de la grandeur

de l’insecte; chez les grands spécimens (pl. 8, fig. 8—9), ils sont très longs,

hauts, de largeur remarquablement régulière et arrondis en demi-cercle à l’apex;

chez les petits exemplaires, ils sont moins grands, le deuxième article est plus

étroit et ses deux bords sont légérement concaves, surtout l'inférieur. Appareil

pénial pourvu d'une seule épine grêle (pl. 8, fig. 10).

Envergure 11—19 mm.

Cette espèce est très voisine de ornatula Kim. (Birmanie septentrionale),

tibetana Kim. (Ladakh) et de dharmakala spec. nov. Elle est facile à recon-

naitre à la forme des appendices praeanaux et du Xme segment, de même qu'à

la largeur des appendices inférieurs.

Dol. ornata est l'espèce la plus commune du genre au Pakistan. On la trouve

de mai à septembre, entre 6.000 et 12.000 ft, le long des ruisseaux et près des

sources. Je l'ai, en général, découvert sous les pierres en compagnie de Glossosoma

abhikara spec. nov., parfois au voisinage de la neige (Besal). Les insectes capturés

en saison précoce ont des ailes relativement petites et des appendices inférieurs

relativement grands. Je possède même une © brachyptère, de 9 mm d’envergure.

Cette espece a une aire de répartition particulièrement large. On la trouve en

Asie centrale, au Bélouchistan, dans l’Himalaya occidental, le Karakoram, le

nord de l'Iran et le Caucase.

Be lowchiusjta nl); “Central Zarchun) 1235V.1953, 01 aio.

Himalaya: Salf-ul-Maluk Sar 1-3.VII.1953, 1 &; Burawai 7.VII.1953,

1 &; Besal 8-9.VII.1953, très commun; Lulu Sar 10-12.VII.1953, 2 &; Besal

24.VII.1953, 1 4; Dunga Nar 27.VII.1953, 1 &; Lal Pani 2-3.IX.1953, com-

mun) Kel17.VII 19535) 25a

Karakoram: Gulmiti 29.VII.1954, 1 4; Chhantir Gah 5-7.VIII.1954,

102 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL. 1/2, 1960

1 3; Mahthantir Gah 9-10.VIII1954, 1 4; Teru 15-17.IX.1954, 4 % 725

Langar 20.IX.1954, 7 & 3 2.

Dolophilodes dharmakala spec. nov.

F1 minuscule aux ailes antérieures et absente aux ailes postérieures. Sternites

abdominaux dépourvus de pointes.

Genitalia 4 (pl. 9, fig. 1—3): IXme segment semblable à celui de ornata,

assez allongé et régulièrement courbé vers l'arrière. Appendices pracanaux ovales,

comme ceux de ornata; mais ils sont plus courts, plus obtus et leur base amincie

est visible hors du IXme segment. Xme segment formant deux très longs lobes

horizontaux, étroitement accolés, arrondis à l'apex et garnis de fines épines à

l'extrémité. Appendices inférieurs grands; ler article avec ses bords très légère-

ment concaves; 2me article sensiblement plus court que le ler et moins large à

l'apex qu'à la base. Appareil pénial avec une seule épine grêle. 9 inconnue.

Envergure 8,5—9 mm.

Jai examiné deux paratypes de ornatula Kim., qui appartiennent en fait à

l'espèce décrite ici. 1 & provenant du Shensi correspond bien à mes figures.

Cette espèce a donc une très large répartition. Je l'ai capturée à deux localités

himalayennes de basse altitude.

Himalaya: Balakot 16.X.1953, holotype &; Shardi 1-13.VIII.1953, 1 4.

Dolophilodes dharmaraksa spec. nov.

Cette espèce est la seule dont la coloration des ailes antérieures soit un peu

différente de celle des autres espèces. Sur le fond brun les taches dorées sont

anastomosées et forment des lignes irrégulières apparentes surtout chez la ©.

F1 présente aux deux ailes, étroite, aussi longue ou plus courte que son pétiole.

VIIIme sternite avec une petite pointe aiguë.

Génitalia & (pl. 9, fig. 4—6): IXme segment assez étroit, avec son bord

apical fortement concave et formant une ailette médio-ventrale assez proéminente.

Appendices supérieurs de couleur claire, de forme et de taille un peu variables,

triangulaires ou ovales, mais montrant une légère dépression externe longitudi-

nale, parallèle à leur bord supérieur; leur partie basale interne est développée en

une languette arrondie, tapissant la base du Xme segment. Celui-ci, vu latérale-

ment, se présente comme un long batonnet grêle, oblique vers le bas, renflé à

l'apex qui est garni de minuscules pointes côniques; vu de dessus, il apparait

fendu sur toute sa longueur, c'est-à-dire composé de deux trapèzes opposés, dont

les sommets sont un peu concaves. Appendices inférieurs grands; article basal

avec ses deux bords concaves; article apical passablement plus court, plus étroit

et un peu arqué vers le bas. Sac pénial de très grande taille, pourvu d’une épine

grêle, arquée et fortement épaissie à la base.

Envergure & 12—17 mm; 9 14—23 mm.

Cette espèce appartient au groupe de torrentis Kim. (Birmanie septentrionale),

mais s'en distingue par la forme de tous les appendices. Je l'ai trouvée dans

l'Himalaya et le Karakoram, mais pas en haute altitude.

F. SCHMID : Trichopteres du Pakistan. 3 103

Himalaya: Kaghan 27-29.V1.1953, 5 &; Naran 30.VI, 5.VII.1953, holo-

bpete et allotyper19);, Shardi”1-13.V111.1953,.2 35 Kel 2023.V.1954, 1758

1,00

Karakoram: Katzarah Tso 5.X.1953, 4 &.

Dolophilodes dharmamittra spec. nov.

F1 le plus souvent courte et présente aux deux ailes. Il y a une petite pointe

obtuse sur le VIIme sternite et une autre, plus aiguë sur le VIIIme.

Génitalia 4 (pl. 9, fig. 7—8): IXme segment massif et relativement allongé

sur tout son pourtour. Appendices praeanaux de forme complexe; ils sont com-

posés d’un lobe ovale, assez obtus et recourbé vers le bas, à la face inférieur

duquel se trouve une forte pointe triangulaire, aigué, dirigée vers le bas et glabre.

Xme segment petit, étroit, obtus et à peine plus long que les appendices prae-

anaux; vu de dessus, il apparait trilobé; le lobe médian est minuscule et trian-

gulaire, alors que les latéraux sont plus allongés, arrondis et légèrement concaves

vers l'extérieur. Appendices inférieurs courts et remarquablement épais; article

basal une fois et demie plus long que haut et avec une dépression le long de son

bord supérieur; article apical de moitié plus petit, rectangulaire, avec le bord

inférieur concave et une petite ailette basale inférieure. Appareil pénial avec

une seule épine grêle et épaissie à la base. © inconnue.

Envergure: 12—16 mm.

Cette espèce parait être voisine de indicus Mart. (Penjab), par la forme trilobée

du Xme segment. Mais les appendices praeanaux ont une forme différente et les

appendices inférieurs sont plus courts.

J'ai capturé à Naran un & qui est le siège d'une anomalie. Les appendices

praeanaux sont normaux, le Xme segment simple, c'est-à-dire non trilobé, mais

dédoublé a son extrémité; il y a deux paires d’appendices inférieurs, ayant

conservé la forme normale, mais un peu réduits (pl. 9, fig. 9).

Himalaya: Naran 30.VI, 5.VII.1953, 5 & (holotype &); Salf-ul-Maluk

Sar 1-3.VII.1953, 1 &; Battakundi 6.VII.1953, 3 &; Dunga Nar 27.VII.1953,

ros, Shardi1-15 VIII 1953, 3 4.

Dolophilodes madhyamika spec. nov.

La fl est présente aux deux ailes et a peu pres aussi longue que son pétiole.

Sternites abdominaux inermes.

Génitalia 4 (pl. 9, fig. 10): IXme segment assez régulièrement allongé,

legerement arqué vers l'arrière et obtusément arrondi au sommet de ses faces

latérales. Appendices praeanaux grands, proéminents, dressés vers le haut, sub-

circulaires, mais amincis à la base; la moitié antérieure de leur face interne porte

de courtes épines et leur bord apical est renforcé par une bande chitineuse qui se

prolonge loin à l'intérieur du IXme segment. Le Xme segment a la forme simple

d'un toit abritant le pénis, est assez élancé et renforcé sur la ligne faitiére

médiane. Appendices inférieurs composés d’un article basal subtrapézoïdal et

d'un article apical une fois et demie plus long, un peu plus étroit, rectangulaire

104 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL. 1/2, 1960

et avec les angles arrondis; à sa face interne il porte de petites épines disposées,

tel un peigne, en une rangée très régulière. L'appareil pénial a une constitution

différente des espèces précédentes; c'est un organe membraneux, tubuliforme,

dirigé obliquement vers le haut, arqué vers l'arrière et régulièrement aminci

jusqu’à l’apex; il porte un petit renflement ventral chitineux et un fort Epaississe-

ment dorsal et se trouve accompagné par une épine grêle. © inconnue.

Envergure 13,5—14,5 mm.

Cette espèce a une position systématique fort intéressante, car elle est inter-

médiaire entre les espèces du groupe de longispina et celles du groupe typique.

Comme chez celles-là, les appendices inférieurs portent une rangée d'épines

noires, mais l'ensemble des pièces génitales n'est pas étiré et le Xme segment ne

porte pas de branches accompagnant les appendices praeanaux.

Himalaya: Kaghan 27-29.VI.1953, 1 4; Kawai 17.X.1953, 2 4 (holo-

type 6).

Gunungiella bodhidarma spec. nov.

Corps brun roux, avec les tubercules céphaliques jaunâtres. Palpes moins longs

que ceux de madakumbura Schm. Ailes uniformément brun foncé. Nervulation

(pl. 10, fig. 1): aux ailes antérieures, R1 épaissi; cellule discoïdale étroite et

triangulaire; f1 étroite; cellule thyridiale un peu plus longue que la discoïdale

et assez bombée. Cellule médiane environ deux fois plus longue que la discoïdale;

anastomose peu brisée et un peu oblique contre le corps vers l'avant. Aux ailes

postérieures, Sc longue, évanescente à son extrémité et aboutissant sur R1. Cette

dernière et SR sont situés très près lun de l’autre et se séparent tardivement.

F2 de longueur variable. Sternites abdominaux sans pointes ventrales.

Génitalia & (pl. 9, fig. 11—12): VIIIme segment d'une seule pièce, allongé

et massif; latéralement, il est peu chitineux et porte une grande dépression

allongée, ouverte vers l'arrière. Ses angles moyens sont prolongés en une lan-

guette bien saillante; dorsalement, il porte deux bouquets, accolés, de fortes et

longues épines noires, rigides et chevauchant les unes les autres. IXme segment

réduit et fortement modifié; sa partie antérieure est entièrement invaginée dans

le VIIIme segment, membraneuse et seuls ses bords, un peu chitineux, sont

visibles; sa partie apicale externe, apparait en vue latérale comme un triangle

terminé vers le haut par une pointe aiguë et recouvrant la face externe, qui est

très concave. Xme segment très peu développé, formant un simple toit ogival

surplombant le IXme; il montre des renforcements chitineux latéraux et porte

une épine baso-dorsale, recourbée vers le haut. Pénis long et grêle montrant une

petite épine apicale, et une médiane, encore plus courte. Appendices inférieurs

relativement petits et composés d'articles tous deux subovoïdes; le premier est

obtus, longitudinal et concave à l'intérieur; le 2me est plus grêle, disposé verti-

calement, de moitié plus petit, oblique vers l'intérieur et avec son bord postérieur

frangé de courtes épines.

Envergure 9—10 mm.

Cette espèce est l’une des plus spécialisées du genre par la forte armature du

VIIIme segment, la réduction du IXme et du Xme et la faible taille des appen-

dices inférieurs. Elle est voisine de wlmeri Schm. (Bombay).

F. SCHMID : Trichoptères du Pakistan. 3 105

RENTREE TN EN

Himalaya: Balakot 23.VI.1953, 2 4 (holotype 4 ); Balakot 16.X.1953,

allotype 2.

Chimarra Leach

Les Chimarra sont assez peu abondantes dans l’Himalaya occidental. Ch. kuma-

onensis Mart. est la plus répandue, monte jusqu'à 8.000 ft et pénètre dans le

Karakoram. Les autres espèces sont des insectes de basse altitude, qu'on ne trouve

qu'au pied de l'Himalaya. Les Chimarra pakistanaises habitent les petits torrents,

mais surtout les ruisselets, les rochers humides et les terrains ruisselants.

Des cinq espèces décrites ci-après, quatre appartiennent au groupe de kumao-

nensis, caractérisé par une nervulation assez régulière et assez constante, de même

que par les grandes lignes de l'armature génitale. Les petites branches internes

du Xme segment, grêles et dressées, sont typiques de ce groupe, de même que

la fusion partielle des deux pièces du VIIIme segment et la faible chitinisation

de la face dorsale de ce dernier.

Chimarra kumaonensis Mart.

Chimarrha kumaonensis Martynov 1935 Reg. Ind. Mus. 37, p. 124—126, fig. 29—30

(Kumaon).

Cette espèce a un facies identique à celui de Rhyacophila nigrorosea spec. nov,

c'est-à-dire que la tête, le thorax et les deux ailes sont uniformément noires, alors

que l’abdomen est rose orange vif. La nervulation correspond bien aux figures

de MARTYNOV, sauf que la cellule médiane des ailes antérieures est à peu près

aussi grande que la discoïdale, mais débute un peu avant elle et la f5.

Genitalia 4. J'ai noté quelques différences entre mes insectes et les figures de

MARTYNOV. Chez ceux-là, le Xme segment est plus étroit et ses branches internes

irrégulières. Les appendices inférieurs portent une petite dent cônique, apicale

supérieure, et leurs bords inférieurs sont paralléles et non dentés.

Ch. kumaonensis est voisine de l’espece suivante. Elle est commune aussi bien

dans l'Himalaya que dans le Karakoram et fréquente les petits ruisseaux et les

rochers humides où on la trouve mêlée à l'espèce suivante et a Rhyacophila

nigrorosea.

Himalaya: Kawai 24VI.1953, 5 &; Mahandri 26.VI.1953, 4 4; Ka-

ghan 27-29.VI.1953, 2 & 1 2; Shardi 1-13.VIII.1953, 1 4; Kanur 13.V.1954,

1 &; Kel 20-23.V.1954, 1 4; Astor 29.V,1954, 1 & 419.

Karakoram: Shinghai Gah 6-8.VII.1954, assez commun.

Chimarra nigrorosea spec. nov.

Coloration identique à celle de l’espèce précédente, c’est-à-dire entièrement

noire, sauf l'abdomen qui est rose orange. Nervulation également semblable à

celle de kumaonensis.

106 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL. 1/2, 1960

Génitalia & (pl. 10, fig. 45): VIIIme segment étroit. et membraneux

dorsalement, en son centre; le sternite est partiellement fusionné au tergite. IXme

segment bien développé, prolongé ventralement vers l'avant et avec son angle

moyen proéminent et densément velu; il est étroit dorsalement et y porte une

courte caréne ventrale. Appendices praeanaux petits, hauts et courts. Xme seg-

ment formant deux plaques latérales ovoides, un peu échancrées à l’apex, a l'inté-

rieur desquelles sont insérées deux minces branches, comme chez kumaonensis;

ces branches sont dirigées obliquement vers le haut et l’avant, puis courbées 4

angle droit vers l'arrière. Penis grand, dirigé obliquement vers le haut et terminé

par un gros lobe ovoide et érectile, portant une zone d’épines noires; il montre

une curieuse formation chitineuse, subapicale interne, assez complexe et terminée

par une dent recourbée en épingle à cheveux vers l'avant. Appendices inférieurs

entièrement chitineux et noirs, sauf à la partie basale inférieure; ils ont la forme

d'un ovale pointu, avec la moitié apicale du bord inférieur un peu échancrée;

leur largeur varie, ceux des exemplaires de Kawai étant nettement plus étroits et

moins échancrés que ceux des spécimens béloutches; ils sont concaves à leur face

interne, mais les bords ne sont pas dentés.

Envergure 13—15,5 mm.

Chimarra nigrorosea est très voisine de kumaonensis, par sa coloration et les

grandes lignes de l’armature génitale. Je l'ai capturée au Bélouchistan et au pied

de l'Himalaya.

Bélouchistan: Central Zarkhun 28.1V.1954, 2 & 3 ® (holotype 4 et

allotype 9). |

Himalaya: Kawai 24.V1.1953;.6 8; Wel 16.VHT.1053, 102

Chimarra houvichka spec. nov.

Dessus du corps entièrement noir ou brun très foncé, à pilosité concolore.

Face ventrale et pattes brun jaunâtre. Ailes uniformément noires. Nervulation

(pl. 10, fig. 3) très voisine de celle de kumaonensis; les seules différences sont:

aux ailes antérieures, R1 et SR sont courbés, formant ainsi un espace ogival.

Cellule médiane presque aussi grande que la discoïdale. F5 courtement pétiolée.

Abdomen brun, sans pointes ventrales.

Génitalia & (pl. 10, fig. 6—7): VIIIme segment étroit, avec les deux parties

partiellement fusionnées; VIIIme sternite avec une petite pointe ventrale aiguë;

VIIIme tergite membraneux au centre de sa face dorsale. IXme segment bien

développé; son bord antérieur forme deux pointes, une dorsale et une ventrale;

la face dorsale porte une grande carène triangulaire. Appendices praeanaux situés

à la base du Xme segment et apparaissant comme de petits tubercules subsphéri-

ques. Xme segment grand, formant deux plaques très chitineuses, ovales, horizon-

tales convergentes, inclinées obliquement et un peu concaves latéralement; à leur

base, du côté interne, se trouvent deux petits appendices côniques, insérés sur

une base élargie, dressés et obliques vers l'arrière. Appendices inférieurs de taille

moyenne, très chitineux, apparaissant subtriangulaires vus de profil, mais avec

l'extrémité arrondie et étirée en un petit bouton noir, tourné vers l'intérieur; ils

sont épais, peu concaves et leurs bords internes sont droits. Pénis long, grêle et

F. SCHMID : Trichoptères du Pakistan. 3 107

dirigé obliquement vers le haut; à l’apex, il est renforcé par une bande chitineuse

allongée et pourvue de plusieurs fines épines, également internes.

Envergure 11—12 mm.

Cette espèce appartient au même groupe que kumaonensis et nigrorosea; cela

est visible à la nervulation, au VIIIme segment composé de deux pièces partielle-

ment soudées et à la structure du Xme segment.

J'ai capturé Ch. houvichka à deux localités de basse altitude, au pied de

l'Himalaya.

Himalaya: Murree 8.VI.1953, 6 4 1 2 (holotype 4 et allotype 2);

Muzaffarabad 16-21.VI.1953, 1 ¢.

Chimarra suryasena spec. nov.

Dessus du corps brun foncé, à pilosité concolore. Face ventrale et pattes brun

roux. Ailes uniformément noires. Nervulation très semblable à celle de vasoudeva,

mais, aux ailes antérieures, la cellule médiane et la f5 débutent au même niveau

et bien avant la cellule discoïdale; la thyridiale est donc courte. Sternites abdomi-

naux sans pointe ventrale.

Génitalia & (pl. 10, fig. 8—9): VIIIme segment court et composé de deux

pièces accolées; le tergite est membraneux en son centre, mais pourvu d'un

bombement médian ovale, assez chitineux et probablement un peu érectile. IXme

segment bien allongé, pourvu d’une longue carène ventrale et se prolongeant

à l'intérieur du VIIIme segment dorsalement et surtout ventralement. Appendices

praeanaux assez grands. Xme segment formant deux plaques latérales, horizon-

tales, longuement triangulaires, effilées à l’extremite et accompagnées de deux

appendices dorsaux internes, à large base et de forme très découpée. Appendices

inférieurs assez petits, épais, peu concaves et apparaissant rectangulaires vus de

profil; leur angle apical interne est prolongé en une pointe triangulaire aiguë.

Penis long et mince, semblable à celui de howvichka, mais armé d'une épine

apicale externe. 9 inconnue.

Envergure 9 mm.

Cette espèce appartient au même groupe que les formes précédentes, mais s'en

distingue aisément par la forme des appendices inférieurs et surtout de l’appen-

dice dorsal du Xme segment.

Himalaya: Balakot 16.X.1953, holotype 3.

Chimarra vasoudeva spec. nov.

Dessus du corps uniformément noir ou brun très foncé, à pilosité concolore.

Face ventrale et pattes brun jaune. Ailes uniformément noires. Nervulation plus

régulière que celle de houvichka (pl. 10, fig. 2); aux ailes antérieures, R1 moins

courbé à sa moitié basale; cellule discoidale grande, avec sa pointe épaissie et

son pétiole peu arqué; fl étroite, parfois pédonculée; cellules médiane et thyri-

diale effilées et de tailles égales, un peu plus longues que la cellule discoidale;

f5 débutant tardivement et pas plus longue que son pétiole. Sternites abdominaux

sans pointes ventrales.

108 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL. 1/2, 1960

Génitalia 4 (pl. 10, fig. 10—12): VIIIme segment très court; le sternite

n'est pas fusionné au tergite; celui-là forme une pointe ventrale doublant celle

du IXme segment et celui-ci n'est pas membraneux dorsalement. IXme segment

moyennement allongé, avec ses parties dorsales et ventrales se prolongeant vers

l'avant jusque dans le VIIme segment; son angle moyen est proéminent et il y a

une pointe ventrale triangulaire et aplatie latéralement. Appendices praeanaux en

forme de lobes arrondis, dressés verticalement et disposés dans un plan transver-

sal; vus latéralement, ils se présentent par la tranche et apparaissent trés étroits.

Xme segment de forme curieuse et composé de deux parties; une dorsale, formant

deux gros lobes courts, obtus et contigus et une ventrale, composée de deux

pieces très écartées, apparaissant en vue laterale comme deux grands triangles

irréguliers, pourvus de longs pétioles et situés sous le pénis qu'ils soutiennent.

Appendices inférieurs formant une tenaille subcirculaire; vus latéralement, ils

apparaissent en forme de bande, sont ogivaux à l'extrémité et un peu épaissis

avant la base; leur bord inférieur forme une carène dentelée. Pénis assez simple,

pourvu d'une plaque apicale supérieure chitineuse.

Envergure 9—10 mm.

Cette espèce est bien différente des quatre précédentes; elle est isolée et très

spécilalisée par sa petite taille et la constitution du Xme segment.

Himalaya: Balakot 23.VI.1953, commun (holotype &); Balakot 16.X.

1953, assez commun (allotype © ).

POLYCENTROPODIDAE

Je n'ai capturé que trois Polycentropodides au Pakistan. Un Polyplectropus,

espèce orientale, vivant en basse altitude, au pied de l’Himalaya et pénétrant

legerement dans les grandes vallées et deux Plectrocnemia, insectes fréquentant

les petits ruisseaux et vivant en altitude moyenne.

Polyplectropus sourya spec. nov.

Dessus du corps noir. Tête recouverte d'une forte pilosité concolore. Antennes

brun noir, finement annelées de brun clair. Yeux très gros et face étroite, d'un

brun noir. Palpes brun foncé. Pleures et pattes brun jaune. Abdomen brun noir,

un peu roussâtre en-dessous.

Ailes étroites; les antérieures sont noires et portent quelques rares et minus-

cules taches argentées, surtout abondantes dans l’aire apicale. Nervulation sans

beaucoup de caractères particuliers et assez variable; aux ailes antérieures, f1

minuscule ou parfois aussi longue que son pétiole; f3 subégale au sien; f4 poin-

tue, sessile ou courtement pédonculée.

Génitalia & (pl. 10, fig. 13—15): VIIIme tergite bien allongé et portant

dorsalement, de chaque côté de la ligne médiane, deux dépressions encadrant le

Xme segment. VIIIme sternite très court. IXme segment très allongé latéralement

et portant une carène ventrale; il se termine en pointe latéralement et n'est pas

visible dorsalement, à moins que la plaque chitineuse, en demi-ovale, soudée à

la base du Xme segment ne lui appartienne; du haut de ses angles apicaux laté-

F. SCHMID : Trichopteres du Pakistan. 3 109

raux se détachent deux paires d'épines internes très longues et grêles; d’abord

parallèles et dirigées obliquement vers l'avant et le haut, elles font un coude au

niveau de leur tiers basal, sont ensuite horizontales vers l'arrière et croisées sous

le pénis; l’une des paires est plus courte que l'autre. Xme segment formant une

petite masse membraneuse dont je ne comprends pas bien la structure ni ne puis

distinctement séparer du pénis et prolongeant le VIIIme segment. Le pénis est

gros et peu chitineux; dirigé trés obliquement vers le haut, il pointe parmi les

voiles du Xme segment. Appendices praeanaux grands et bien dégagés; vus laté-

ralement, ils apparaissent comme deux ovales horizontaux et présentent 4 leur

base un €paississement très proéminent, également en forme d’ovale. Il y a une

plaque subpéniale située bien en-dessous du pénis, entre les appendices praeanaux

auxquels elle est adossée; elle se termine par deux petits lobes arrondis et velus.

Appendices inférieurs assez hauts a la base, aplatis dorso-ventralement et forte-

ment convergents; le relief de leur face externe est trés accusé; vus de dessous,

ils apparaissent larges avant l'extrémité et se terminent par une pointe mousse.

Envergure 10,5—12 mm.

Cette espèce est curieuse par sa petite taille et sa coloration très foncée. Je l’ai

trouvée en basse altitude, a des saisons variées et dans des conditions trés diverses.

Himalaya: Balakot 16.X.1953, holotype 4 et allotype 9; Rampur

ISAVELOS ATI

Penjab: Hassan Abdal 27.XII.1953, 3 4.

A continuer

DIE GATTUNGEN DER PALAEARKTISCHEN

TORTRICIDAE. |

II. DIE UNTERFAMILIE OLETREUTINAE

3. Teil*)

VON

NIKOLAUS S. OBRAZTSOV

Sea Cliff, Long Island, New York, U.S.A.

(Mit Abbildungen 64—106 und 3 Tafeln)

63. Gattung Pammene Hb., 1825

Lecto-Genotypus: Phalaena Tortrix trauniana Schiff., 1776 (WALSINGHAM & DURRANT,

1901, Ent. Mo. Magi, vol. 37, p. 189).

Phalaena Tortrix (part.) LINNé, 1761, Fauna Suec., edit. altera, p. 342.

Phalaena Tinea (part.) LINNé, 1761, op. cit, p. 362.

Tinea (part.) FABRICIUS, 1775, Syst. Ent, p. 665.

Pyralis (part.) FABRICIUS, 1787, Mant. Ins., vol. 2, p. 229.

Tortrix (part.) HAWORTH, 1811, Lep. Brit, p. 394.

Palla BILLBERG, 1820, Enum. Ins, p. 90 (nom. praeocc.).Lecto-Genotypus: Phalaena

Tinea rhediella (Cl, 1759) L., 1761 (FERNALD, 1908, Gen. Tortr., p. 52).

Olethreutes (part.) HÜBNER, 1822, Syst.-alph. Verz., p. 58.

Epiblema (part.) HÜBNER, 1825, Verz. bek. Schm., p. 375.

Hemimene HÜBNER, 1825, op. cit., p. 378. Lecto-Genotypus: Pyralis populana F., 1787

(WALSINGHAM & DURRANT, 1901, Ent. Mo. Mag., vol. 37, p. 190).

Pammene HÜBNER, 1825, op. cit., p. 378.

Spilonota (part.) STEPHENS, 1829, Syst. Cat. Brit. Ins., vol. 2, p. 173.

Pseudotomia STEPHENS, 1829, op. cit., p. 175. Lecto-Genotypus: Pseudotomia strobilella

Stph., 1829 (non L., 1758) = Olethreutes argyrana Hb., 1822 (WESTWOOD, 1840, Introd.

Modern Classif. Ins., Synops. Gen. Brit. Ins., p. 107).

Argyrotoza (part.) STEPHENS, 1829, op. cit., p. 189.

Carpocapsa (part.) TREITSCHKE, 1829, Schm. Eur., vol. 7, p. 231.

Zeiraphera (part.) TREITSCHKE, 1829, op. cit vol. 7, p. 231.

Grapholita (part.) TREITSCHKE, 1829, op. cit., vol. 7, p. 232.

Grapholitha (part.) TREITSCHKE, 1830, op. cit., vol. 8, p. 203.

Epinotia (non Hb.) STEPHENS, 1834, Illustr. Brit. Ent., Haust., vol. 4, p. 93.

Heusimene STEPHENS, 1834, op. cit., p. 96. Lecto-Genotypus: Pammene inquilina Fletch.,

1938 = Tortrix fimbriana Hw., 1811 (WESTWOOD, 1840, Introd. Modern Classif. Ins.,

Synops. Gen. Brit. Ins., p. 107).

Eudemis (non Hb.) STEPHENS, 1834, op. cit., p. 98.

Aspila (part.), STEPHENS, 1834, op. cit., p. 104.

Commophila (part.) STEPHENS, 1834, op. cit., p. 174.

Ephippiphora (part.) DUPONCHEL, 1835, Hist. Nat. Lép. France, vol. 9, p. 304.

Philalcea (part.) CURTIS, 1836, Brit. Ent, expl. t. 583.

Semasia (part.) GUENEE, 1845, Ann. Soc. Ent. France, ser. 2, vol. 3, p. 179.

Coccyx (part.) GUENEE, 1845, ibid., p. 179.

*) Mit Unterstützung des National Science Foundation, Washington, D.C. Der 2. Teil

dieser Revision erschien in vol. 102, p. 175—216, 1959 dieses Zeitschrift.

111

112 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL. 1/2, 1960 (78)

Stigmonota (part.) GUENEE, 1945, ibid, p. 182.

Pyrodes GUENEE, 1845, ibid, p. 187 (nom. praeocc.). Genotypus (monotypicus): Pha-

laena Tinea rhediella (Cl, 1759) L., 1761.

Paedisca (part.) HERRICH-SCHÄFFER, 1851, Syst. Bearb. Schm. Eur., vol. 4, p. 241.

Halonota (part.) STEPHENS, 1852, List Spec. Brit. Anim. B. M., pars 10, p. 45.

Hemerosia STEPHENS, 1852, op. cit., p. 60 (nom. subst. pro Pyrodes Gn.). Genotypus

(hereditarius): Phalaena Tinea rhediella (Cl., 1759) L., 1761.

Phthoroblastis LEDERER, 1859, Wien. Ent. Mschr., vol. 3, p. 370. Lecto-Genotypus: Py-

ralis populana F., 1787 (FERNALD, 1908, Gen. Tortr., p. 38).

Asthenia (part.) STAINTON, 1859, Man. Brit. Butt. & Moths, vol. 2, p. 246.

Endopisa (part.) STAINTON, 1859, op. cit., p. 250.

Strophosona (err.) HEINEMANN, 1863, Schm. Dtschl. u. Schweiz, pars 2, vol. 1, div. 1,

p. 200.

\Steganoptycha (parti) SORHAGEN, 1885, Ent. Nachr., vol. 11, p. 284.

Sphaeroeca MEYRICK, 1895, Handb. Brit. Lep., p. 490 (nom. praeocc.). Genotypus (mono-

typicus): Pseudotomia (Eudemis) obscurana Stph., 1834.

Pamene REBEL, 1901, Stgr.-Rbl. Cat. Lep. Pal. Faun., vol. 2, p. 123 (? lapsus seu nom.

emend.).

Metasphaeroeca FERNALD, 1908, Gen. Tortr., p. 62 (nom. subst. pro Sphaeroeca Meyr.,

1895). Genotypus (hereditarius): Pseudotomia (Eudemis) obscurana Stph., 1834.

Ephippiphoridii genus 19 PIERCE & METCALFE, 1922, Genit. Brit. Tortr., p. 91.

Eucosma (part.) MEYRICK, 1927, Rev. Handb. Brit. Lep., p. 542.

Laspeyresia (part.) BENANDER, 1928, Ent. Tidskr., vol. 49, p. 140.

Cydia (non Hb.) Russo, 1947, Anrt. Facolt. Agr. Univ. Pisa, vol. 8, p. 34.

Kopf (Abb. 64) rauh beschuppt, Stirn bisweilen ziemlich glatt. Fühler ein-

fach oder ganz leicht gezähnt, bewimpert und beborstet, manchmal beim Männ-

chen oder in beiden Geschlechtern etwas verdickt. Labialpalpen mässig lang, auf-

gebogen, dicht beschuppt; Terminalglied sichtbar. Saugrüssel entwickelt. Brust

und Beine glatt, die Hintertibien nur ausnahmsweise behaart.

Vorderflügel (Abb. 65) glatt beschuppt, ausgezogen dreieckig; Costa sanft ge-

bogen; Apex abgerundet; Termen mehr oder weniger schräg, öfters leicht einge-

zogen; Tornus breit abgerundet; Dorsum ganz unwesentlich gebaucht. Kein

Costalumschlag. 12 Adern, alle getrennt; S fast gerade oder an der Basis leicht

gebogen; R, entspringt vor der Mitte der Mittelzelle; R, der Rg nicht weniger als

zweimal so viel als R, genähert; R, bis R, an der Basis in etwa gleichen Ab-

ständen oder einander paarweise genähert; R, führt in die Costa oder den oberen

Teil des Apex, R, zum Termen; die obere Teilungsader der Mittelzelle ent-

springt zwischen R, und R, oder fehlt; M, und M, entweder fast parallel oder

am Termen einander leicht genähert; Cu, aus dem unteren Winkel der Mittel-

zelle, von M, weit getrennt; Cu, entspringt etwa bei zwei Drittel der Mittelzelle;

A, in der Mitte nicht selten unterbrochen; Basalgabel der Ader A, , 3 etwa ein

Viertel so lang wie die ganze Ader.

Hinterflügel (Abb. 65) etwa so breit wie die Vorderflügel oder etwas breiter,

abgerundet trapezförmig; Costa gleichmässig gebogen oder leicht wellig; Apex

abgerundet; Termen samt Tornus und einem Teil des Dorsum einen gemeinsamen

Bogen bildend; der basale Teil des Dorsum aufsteigend. 8 Adern; beim Männ-

chen S und R distal zusammengeflossen, so das eine gemeinsame Ader die Costa

vor dem Apex erreicht und über die Mittelzelle eine lange, schmale Anhangszelle

entsteht; beim Weibchen (Abb. 66) sind diese Adern normal entwickelt und R

entspringt getrennt aus dem oberen Winkel der Mittelzelle, der M; an der Basis

(79) N. S. OBRAZTSOV : Die Gattungen der Palaearktischen Tortricidae 113

Gattung Pammene Hb.: P. trauniana (Schiff.). Abb. 64: Männchen, Kopf. Abb. 65: idem,

Geäder. Abb. 66: Weibchen, Geäder des oberen Teils des Hinterflügels. Abb. 67: Männ-

liche Genitalien, Präparat No. 4-Obr., Deutschland; A.M.N.H. Abb. 68: Weibliche Geni-

talien, Präparat No. 5-Obr., Deutschland; A.M.N.H.

114 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL. 1/2, 1960 (80)

ziemlich nahe, wobei R in die Costa führt, M, in das Termen unterhalb des Apex;

Mo der M; fast parallel; M; und Cu, entspringen dicht aneinander oder aus

einem gemeinsamen Punkt am unteren Winkel der Mittelzelle, oder sie sind ge-

stielt; Cu, entspringt vor zwei Drittel der Mittelzelle; A, meistens schwach; A,

und A, normal; Cubitus behaart. Bisweilen zeichnen sich die Hinterflügel beim

Männchen durch eine sexualdimorphe Beschuppung aus.

Männliche Genitalien (Abb. 67, 69, 71, 73, Taf. 11) wie bei Laspey-

resia Hb. Abdomen bisweilen mit dorsalen Schuppenschöpfen, aber ohne die

lateralen Coremata am 8. Segment.

Weibliche Genitalien (Abb. 68, 70, 72, 74, 75) auch wie bei Laspeyresia, aber

das Gebiet des Ostium bursae stets mit einer mehr oder weniger entwickelten

Sterigma.

Diese Gattung steht der Laspeyresia sehr nahe, und wenn nicht das eigenartige

Hinterflügelgeäder des Männchens wäre, könnte sie von dieser nicht abgetrennt

werden. Das, obwohl selten, beim Männchen beobachtete Auseinandergehen der

Hinterflügeladern S und R (Abb. 2) zeigt wohl auf eine verhältnismässig jüngere

Abstammung der Pammene vom Laspeyresia-Stamm.

Vorläufig sehe ich noch keine Möglichkeit Pammene subgenerisch aufzuteilen.

Den Schuppenbüscheln am männlichen Hinterleib messe ich keine taxonomische

Bedeutung zu, da sie durch keine anderen Merkmale bestätigt werden und bei

den einander sonst nahe stehenden Arten stark variieren. Es erwies sich als not-

wendig Strophedra Stph. als selbständige Gattung abzusondern, da bei dieser

meine Vorgänger wichtige Unterschiede im männlichen Hinterflügelgeäder über-

sehen hatten. Strophedra hat ausserdem auch manche Genitalunterschiede im

Vergleich zu Pammene, die solche bei den Gattungen Laspeyresia Hb. und Gra-

pholitha Tr. erinnern. Die neue Gattung Parapammene, die eine einzige, vormalig

zu Pammene gestellte Art einschliesst, hat äusserlich eine grosse Aehnlichkeit mit

Pammene, unterscheidet sich aber von dieser genitaliter.

Was die Nomenklatur der Gattung betrifft, so gibt es keinen Grund den Na-

men Pammene Hb. durch den gleich alten Namen Hemimene Hb. zu ersetzen wie

dies HEINRICH (1926) vorschlug. Freilich hat Hemimene vor Pammene eine Zei-

lenpriorität, aber RAGONOT (1894), MEYRICK (1895), WALSINGHAM (1900),

REBEL (1901: ,,Pamene’’) und manche andere Autoren haben den Namen Pam-

mene für die Bezeichnung der in Frage stehenden Gattung viel früher als

HEINRICH den Namen Hemimene gebraucht. Dementsprechend muss der Name

Hemimene zurücktreten, desto mehr, da er längere Zeit (dank dem FERNALD’s

Irrtum, der die erste Typus-Selektion für diese Gattung übersah und die Art

petiverella L. zum Typus der Hemimene wählte) für die Bezeichnung der ge-

genwärtig als Dichrorampha Gn. bekannten Gattung gebraucht wurde.

Die Gattung Pammene hat holarktische Verbreitung. Einige Arten aus dem

Orientalischen und Neotropischen Gebiet, die zu dieser Gattung gestellt wurden,

warten noch auf ihre nähere Untersuchung.

(81) N. S. OBRAZTSOV : Die Gattungen der Palaearktischen Tortricidae 115

Genitalien der Pammene juniperana-Gruppe. Abb. 69: P. juniperana (Mill.), Männchen,

Präparat No. 1-Obr., Gachard, Frankreich; Museum Paris. Abb. 70: idem, Weibchen,

Präparat No. 2-Obr., dieselben Lokalität und Sammlung. Abb. 71: P. oxycedrana (Mill.),

Männchen, Präparat No. 1-Obr., Cannes, Frankreich; Museum Paris. Abb. 72: idem, Weib-

chen, Präparat No. 2-Obr., dieselbe Lokalität und Sammlung. Abb. 73: P. pontica sp. nova,

Männchen, Präparat No. 132-Obr., Matka, Treska-Schlucht, Mazedonien, J. KLIMESCH;

A.M.N.H. Abb. 74: idem, Weibchen, Präparat No. 154-Obr., Elmali, Türkei,

H. CANAKCIOGLU; A.M.N.H.

TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL. 1/2, 1960 (82)

KATALOG DER PALAEARKTISCHEN PAMMENE-ARTEN

. ? salvana (Stgr.) (1)

salvana STAUDINGER, 1859, Stett. Ent. Ztg., vol. 20, p. 233 (Grapholitha); plumbatana

(non Z.) LEDERER, 1859, Wien. Ent. Mschr., vol. 3, p. 374 (Grapholitha). — KEN-

NEL, 1921, p. 703, t. 24 fig. 101 (2). — Süd- und Südostdeutschland; Ungarn; Süd-

frankreich; Spanien; Nordwestafrika.

. ? hexaphora Meyr. (2)

hexaphora MEYRICK, 1935, in: CARADJA & MEYRICK, Mater. Microlep. Fauna chines.

Prov., p. 62 (Pammene). — Ostchina.

. Juedersiana (Sorh.) (3)

luedersiana SORHAGEN, 1885, Ent. Nachr., vol. 11, p. 284 (Steganoptycha); pinetana

(non Schl.) IVASCHINZOFF, 1932, Notulae Ent., vol. 12, p. 59 (Laspeyresia). —

KENNEL, 1921, p. 703, t. 24 fig. 102 (2); BENANDER, 1950, p. 163, t. 9 fig. 37

(Vorderflügel); BENTINCK, 1958, p. 50, t. 1 fig. 2. — Nord-, Mittel- und West-

europa; Balkan; Kleinasien.

. oxycedrana (Mill.)* (4)

oxycedrana MILLIERE, 1874, Mém. Soc. Sci. Nat. Cannes, vol. 4, p. 86 (Grapholitha).

— MILLIERE, 1877, p. 61, t. 1 fig. 12, 13; KENNEL, 1921, p. 704, t. 24 fig. 103

(3); diese Arbeit, Taf. 12 Fig. 3—5 (4 9), Abb. 71—72 (& 2-Genitalien). —

Südfrankreich; Ligurien.

. juniperana (Mill.)* (5)

juniperana MILLIERE, 1858, Ann. Soc. Linn. Lyon, p. 17, t. 1 fig. 1—5 (Grapholitha);

oxycedrana (part.) REBEL, 1901, Stgr.-Rbl. Cat. Lep. Pal. Faun., vol. 2, p. 121, no.

2185 (Grapholitha); thuriferana CLEU, 1926, Amat. Pap., vol. 3, p. 88, fig. 2 (Pa-

mene). — KENNEL,1921, p. 704, t. 24 fig. 104 (&); diese Arbeit, Taf. 12 Fig. 6—8,

(42), Abb. 69, 70 (& 2 -Genitalien). — Südfrankreich; ? Thüringen; ? Rumänien;

? Spanien; ? Dalmatien.

. pontica sp. nova* (6)

pontica sp. nova, diese Arbeit, p. (88), Taf. 12 Fig. 9—11 (& 2), Abb. 73, 74 (4 9-

Genitalien) (Pammene). — Mazedonien; Türkei.

. blockiana (HS.)* (7)

blockiana Herrich-Schäffer, 1851, Syst. Bearb. Schm. Eur., vol. 4, p. 256 (Grapholitha);

Synon. Nov.: cupressana Zerny, 1927, Verh. zool.-bot. Ges. Wien, vol. 77, p. (4)

(Pammene). — KENNEL, 1921, p. 707. — Deutschland; Lombardei; ? Kilikischer

Taurus; ? Armenien.

. splendidulana (Gn.)*

? strobilana HAWORTH, 1811, Lep. Brit, p. 448 (Tortrix); splendidulana GUENEE,

1845, Ann. Soc. Ent. France, ser. 2, vol. 3, p. 179 (Coccyx); plumbatana ZELLER,

1846, Isis, p. 249 (Grapholitha); ? strobilella (part.) LEDERER, 1859, Wien. Ent.

Mschr., vol. 3, p. 339 (Grapholitha); suberana CONSTANT, 1895, Bull. Soc. Ent.

France, p. L (Grapholitha); splendidana (err.) MEYER, 1909, KRANCHER’s Ent. Jahrb.,

vol. 18, p. 143 (Pammené). — KENNEL, 1921, p. 705, t. 24 fig. 105 (2); PIERCE &

METCALFE, 1922, p. 89, t. 30 (4 $-Genitalien); BENANDER, 1950, p. 166, t. 9 fig.

29 (Vorderflügel). — Nord-, Mittel- und Westeuropa; England; Irland; Ostbaltikum;

Polen; Balkan.

(83) N. S. OBRAZTSOV : Die Gattungen der Palaearktischen Tortricidae 1,117)

P. obscurana (Stph.)* (8)

obscurana STEPHENS [1829, Syst. Cat. Brit. Ins., vol. 2, p. 175, no. 6916; nom. nud.},

1834, Ill. Brit. Ent., Haust., vol. 4, p. 98 (Pseudotomia, Eudemis); ravulana (non

HS.) KNaGGs, 1867, Ent. Mo. Mag., vol. 4, p. 61 (Halonota). — PIERCE & MET-

CALFE, 1922, p. 90, t. 31 (4 Q-Genitalien); OBRAZTSOV, 1951a, p. 321. — England;

Irland.

P. tomiana (Z.)* (9)

tomiana ZELLER, 1868, Tijdschr. v. Ent, vol. 11, p. 85 (Grapholitha) [GRAAF &

SNELLEN, 1868, ibid., vol. 11, p. 59; nom nud.}; obscurana (part.) REBEL, 1901,

Stgr.-Rbl. Cat. Lep. Pal. Faun, vol. 2, p. 113, no. 2013 (Sphaeroeca). — OBRAZTSOV,

1951a, p. 321, fig. 2 ( $-Genitalien); BURMANN, 1953, p. 333, t. 20. — Ostdeutsch-

land; Oberösterreich; Nordtirol.

P. clanculana (Tgstr.)* (10)

clanculana ‘TENGSTROM, 1869, Acta Soc. Fauna Flora Fenn., vol. 10, p. 362 (Gra-

pholitha); obscurana (part.) REBEL, 1901, Stgr.-Rbl. Cat. Lep. Pal. Faun., vol. 2, p.

113, no. 2013 (Sphaeroeca); phacana (non Wck.) BENANDER, 1928, Ent. Tidskr.,

vol. 49, p. 140, fig. 3 (larva) (Laspeyresia); ravulana (non HS.) OBRAZTSOV, 1951,

Tijdschr. v. Ent., vol. 94, p. 323, fig. 1 (&-Genitalien) (Pammene, Hemerosia). —

BENANDER, 1950, p. 164, text fig. 14w (&-Genitalien), t. 9 fig. 33 (Vorderflügel).

— Nordeuropa; Deutschland; Oesterreich; ? Frankreich; ? Italien; ? Spanien.

P. agnotana Rbl.* (11)

agnotana REBEL, 1914, Verh. zool.-bot. Ges. Wien, vol. 64, p. (58), fig. 5, 6

(Pamene); rivulana (part.) OBRAZTSOV, 1951, Tijdschr. Entom., vol. 94, p. 325 (Pam-

mene, Hemerosia). — Oesterreich.

P. amygdalana (Dup.)* (12)

amygdalana DUPONCHEL, 1843, Hist. Nat. Lép. France, Suppl., vol. 4, p. 157, t. 63

fig. 6 (Grapholitha); kokeilana FREYER, 1845, Neuere Beitr. Schm.kunde, vol. 5, p. 60,

t. 419 fig. 4 (Carpocapsa); gallarum GRAËLLS, 1858, Mem. Com. Mapa Geol. Es

pana (1855), p. 110, t. 6 fig. 3 (Carpocapsa); lobarzewskii (non Now.) WOCKE,

1871, Stgr.-Wck. Cat. Lep. Eur. Faun., p. 259, na. 1192; p. 425, no. 1154 (Phthoro-

blastis); zelleri SCHULZE, 1918, Sitzungsber. Ges. naturf. Freunde Berlin, p. 376

(Pammene). — KENNEL, 1921, p. 693, t. 24 fig. 82 (4); diese Arbeit, Taf. 11 Fig.

2 (&-Genitalien). — Südostfrankreich; Iberien; Nordwestafrika; Südwestdeutschland;

Oesterreich; Balkan; Kleinasien.

P. inquilina Fletch.*

fimbriana HAWORTH, 1811, Lep. Brit., p. 446 (Tortrix) (nom. praeocc.); dorsana

(non F.)) STEPHENS, 1829, Syst. Cat. Brit. Ins., vol., 2, p. 174, no. 6915 (non bin.);

inquilina FLETCHER, 1938, Ent. Rec., vol. 50, p. 53 (Pammene). — Als fimbriana:

KENNEL, 1921, p. 690, t. 24 fig. 77 (2); PIERCE & METCALFE, 1922, p. 89, t. 30

(& 2 -Genitalien). — Nord- und Mitteleuropa; England; Istrien.

P. argyrana (Hb.)* (13)

atromargana HAWORTH, 1811, Lep. Brit, p. 446 (Tortrix); argyrana HUBNER [1796—

99, Samml. eur. Schm., Tortr., t. 8 fig. 46; non bin.}, 1822, Syst.-alph. Verz., p. 58

(Olethreutes); ? melaleucana FROLICH, 1828, Enum. Tortr. Wiirt., p. 89 (Tortrix);

strobilella (non L.) STEPHENS, 1829, Syst. Cat. Brit. Ins., vol. 8, p. 175, no. 6919

(Pseudotomia); lathyrana (non Hb.) DUPONCHEL, 1835, Hist. Nat. Lép. France, vol.

9, p. 314, t. 251 fig. 6 (Ephippiphora). — KENNEL, 1921, p. 690, t. 24 fig. 78 (8);

PIERCE & METCALFE, 1922, p. 89, t. 31 (& 2-Genitalien); BENANDER, 1950, p. 162,

text fig. 14y (4-Genitalien), t. 9 fig. 35 (Vorderflügel). — Europa; England.

ab. vernana KNAGGS, 1867, Ent. Mo. Mag., vol. 4, p. 122 (Coccyx); ? argentimicana

BRUAND, 1847, Mém. Soc. emul. Doubs, (Cat. Microlép. Doubs), p. 48 (Coccyx).

118 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL. 1/2, 1960 (84)

P. crataegophila Ams. (14)

crataegophila AMSEL, 1935, Mitt. Zool. Mus. Berlin, vol. 20, p. 292, t. 11 fig. 93 (&),

t. 15 fig. 34 (4-Genitalien) (Pammene). — Palästina.

P. ? suspectana (Z.) (15)

suspectana ZELLER, 1846, Isis, p. 255 (Grapholitha). — KENNEL, 1921, p. 691, t. 24

fig. 79 (&). — Finnland; Ostbaltikum; Mitteldeutschland.

P. albuginana (Gn.)* (16)

argyrana (non Hb.) DUPONCHEL, 1836, Hist. Nat. Lép. France, vol. 9, p. 520, t. 263

fig. 6 (Ephippiphora); albuginana GUENEE, 1845, Ann. Soc. Ent. France, ser. 2, vol. 3,

p. 178 (Ephippiphora); gallicolana ZELLER, 1846, Isis, p. 255 (Grapholitha); obscu-

rana (non Stph.) STAINTON, 1859, Man. Brit. Butt. & Moths, vol. 2, p. 241 (Semasia);

gailicolana (err. typogr.) KENNEL, 1921, Pal. Tortr., p. 692 (Pammene); amygdalana

(non Dup.) KLOET & HINCKS, 1945, Check List. Brit. Ins, p. 126 (Pammene). —

KENNEL, 1921, t. 24 fig. 80 (2) (als gallicolana); PIERCE & METCALFE, 1922, p. 90,

t. 31 (4 Q-Genitalien); BENANDER, 1950, p. 163, text fig. 14x (4-Genitalien) (als

gallicolana); diese Arbeit, Abb. 75 (®-Genitalien). — Europa; England; Kleinasien;

Südwestasien; Südostsibirien.

ab. fraxinana Peyer., status nov.

fraxinana PEYERIMHOFF, 1871, Mitth. Schweiz. Ent. Ges., vol. 3, p. 415 (Phthoro-

blastis), amygdalana (non Dup.) KENNEL, 1921, Pal. Tortr., t. 24 fig. 81 (2) (Pam-

mene). — KENNEL, 1921, p. 726.

P. ? reisseri Rbl. (17)

reisseri REBEL, 1937, Z. Oesterr. Ent. Ver., vol. 22, p. 43, t. 2 fig. 4 (Pammene). —

Oesterreich.

P. ? cocciferana Wlsm. (18)

spiniana (non Dup.) STAINTON, 1872, Ent. Mo. Mag., vol. 8, p. 233 (Phthoroblastis);

cocciferana \WALSINGHAM, 1903, ibid., vol. 39, p. 211 (Pammene). — Nordwest-

afrika; Spanien; Südfrankreich.

P. spiniana (Dup.)* (19)

trigonana STEPHENS [1829, Syst. Cat. Brit. Ins., vol. 2, p. 176, no. 6939; nom. nud.],

1834, Ill. Brit. Ent., Haust., vol. 4, p. 102 (Pseudotomia, Heusimene); ephippana (non

Hb.) STEPHENS, 1834, op. cit., p. 102 (Pseudotomta, Heusimene); spiniana DUPON-

CHEL, 1843, Hist. Nat. Lép. France, Suppl., vol. 4, p. 192, t. 66 fig. 7 (Ephippiphora) ;

Spinetorum HERRICH-SCHAFFER, 1851. Syst. Bearb. Schm. Eur., vol. 4, p. 269 (Gra-

pholitha). — KENNEL, 1921, p. 696, t. 24 fig. 87 (2); PIERCE « METCALFE, 1922,

p. 91, t. 31 (& 2 -Genitalien). — Mittel-, West- und Südeuropa; England; Nord-

westafrika; Polen; Ukraine.

P. populana (F.)*

populana FABRICIUS, 1787, Mant. Ins., vol. 2, p. 382 (Pyralis); ephippana HUBNER

[1814—17, Samml. eur. Schm., Tortr., t. 39 fig. 246; non bin.}, 1822, Syst.-alph.

Verz, p. 60 (Olethreutes); sticticana FROLICH, 1828, Enum. Tortr. Würt., p. 88

(Tortrix). — KENNEL, 1921, p. 696, t. 24 fig. 88 (4); PIERCE & METCALFE, 1922,

p. 91, t. 31 (4 2-Genitalien); HEINRICH, 1926, t. 3 fig. 27 (4 -Genitalien); BE-

NANDER, 1950, p. 165, text fig. 21 (Geäder), 14v ( &-Genitalien), t. 9 fig. 34 (Vor-

derflügel). — Europa (? mit Ausnahme der Balkanländer); England; Südostsibirien.

P. aurantiana (Stgr.)*

aurantiana STAUDINGER, 1871, Berl. Ent. Z., vol. 14, (1870), p. 286 (Phthoroblastis);

(85) N. S. OBRAZTSOV : Die Gattungen der Palaearktischen Tortricidae 119

aurantania (err. typogr.) KENNEL, 1921, p. 697 (Pammene). — KENNEL, 1921, t. 24

fig. 90 (2); diese Arbeit, Taf. 11 Fig. 3 (4-Genitalien). — Mittel- und Westeuropa;

England.

P. christophana (Möschl.)* (20)

christophana MÖSCHLER, 1862, Wien. Ent. Mschr., vol. 6, p. 140, t. 1 fig. 13

(Phthoroblastis). — KENNEL, 1921, p. 697, t. 24 fig. 89 (2); diese Arbeit, Abb. 2

(abnormes Hinterflügelgeäder). — Griechenland; Transsylvanien; Polen; Ukraine;

Ostrussland.

P. regiana (Z.)*

trauniana (non SCHIFF.) HAWORTH, 1811, Lep. Brit., p. 444 (Tortrix); regiana ZELLER,

1849, Stett. Ent. Ztg, vol. 10, p. 279 (Grapholitha). — KENNEL, 1921, p. 698;

PIERCE & METCALFE, 1922, p. 90, t. 31 (& 2-Genitalien); BENANDER, 1950, p. 165,

t. 9 fig. 38 (Vorderflügel). — Europa (mit Ausnahme von Iberien); England; Klein-

asien.

ab. honorana HERRICH-SCHÄFFER, 1851, Syst. Bearb. Schm. Eur., vol. 4, p. 270 (Gra-

pholitha) [1848, Tortr., t. 34 fig. 244; non bin.]; regiaza (non Z.) KENNEL, 1921,

Pal. Tortr., t. 24 fig. 91 (2) (Pammene). — KENNEL, 1921, p. 698.

P. trauniana (Schiff.)*

trauniana SCHIFFERMILLER & DENIS, 1776, Syst. Verz. Schm. Wien. Geg., p. 132

(Phalaena Tortrix); floricolana FRÖLICH, 1828, Enum. Tortr. Würt., p. 83 (Tortrix);

notata “WESTWOOD & HUMPHREYS, 1845, Brit. Moths, vol, 2, p. 126, t. 83 fig. 20

(Pseudotomia); conjugana ZELLER, 1849, Stett. Ent. Ztg., vol. 10, p. 278 (Grapboli-

tha). — KENNEL, 1921, p. 699, t. 24 fig. 92 (&); PIERCE & METCALFE, 1922, p. 90,

t. 31 (4 Q-Genitalien); diese Arbeit, Abb. 64—68 (Kopf, Geäder, 4 2 -Genitalien).

— Mitteleuropa; England; Dänemark; Italien; Balkan.

P. insulana (Gn.)*

insulana GUENEE, 1845, Ann. Soc. Ent. France, ser. 2, vol. 3, p. 178 (Ephippiphora)

motacillana ZELLER, 1847, Isis, p. 736 (Grapholitha); stragulana TENGSTROM, 1847,

Notis. Sällsk. Fauna Fenn. Förh., vol. 1, p. 160 (Grapholitha); ovulana TENGSTROM,

1847, ibid., p. 160 (Grapholitha); strangulana (err. typogr.) PETERSEN, 1924, Lep.

Estl., p. 347 (Pamene). — KENNEL, 1921, p. 695, t. 24 fig. 85 (9); BENANDER,

1950, p. 164, t. 9 fig. 36 (Vorderflügel); diese Arbeit, Taf. 11 Fig. 1 ( Â-Genitalien).

— Nord- und Mitteleuropa; Südfrankreich; Ostbaltikum; ? Ostrussland; Kleinasien.

P. cytisana (Z.) (21)

cytisana ZELLER, 1847, Isis, p. 735 (Grapholitha). — KENNEL, 1921, p. 695, t. 24 fig,

86 (8). — Südfrankreich; Sizilien; Ostrussland.

P. fasciana (L.)* (22)

fasciana LINNé, 1761, Fauna Suec., edit. altera, p. 342 (Phalaena Tortrix); ? trinotana

FRÖLICH, 1828, Enum. Tortr. Würt., p. 94 (Tortrix); juliana CURTIS, 1836, Brit. Ent.

t. 583 & expl. (Philalcea); nimbana HERRICH-SCHAFFER, 1851, Syst. Bearb. Schm.

Eur., vol. 4, p. 252 (Carpocapsa). — Als juliana: KENNEL, 1921, p. 693, t. 24 fig. 83

(2), text fig. 40 (Geäder); PIERCE & METCALFE, 1922, p. 91, t. 31 (4 9-Genitalien);

Russo, 1947, p. 34, fig. 20—26 (allgemeine Morphologie); BENANDER, 1950, p. 163,

t. 8 fig. 28 (Vorderflügel). — Europa; England; Kleinasien.

ab. herrichiana HEINEMANN, 1854, Z. Ent. Breslau, vol. 8, p. 1 (Carpocapsa); nim-

bana (non HS.) HEINEMANN, 1863, Schm. Dtschl. u. Schweiz, pars 2, vol. 1, div. 1,

p. 200 (Grapholitha, Strophosona); juliana (part.) \WOCKE, 1871, Stgr.-Wck. Cat. Lep.

Eur. Fauna, p. 259, no. 1194 (Phthoroblastis). — KENNEL, 1921, p. 694, t. 24 fig.

84 (92).

120 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL. 1/2, 1960 (86)

P. querceti (Gozm.), comb. nova*

querceti GOZMANY, 1957, Acta Zool. Acad. Sci. Hungar., vol. 3, p. 133, fig. 8c

(Valva) (Hemimene). — Ungarn.

P. ? griseana Wlsm. (23)

griseana WALSINGHAM, 1900, Ann. & Mag. N. H., ser. 7, vol. 6, p. 436 (Pammene).

— Japan.

P. germana (Hb.)* (24)

atropurpurana HAWORTH, 1811, Lep. Brit., p. 467 (Tortrix); germana HUBNER, 1822,

Syst.-alph. Verz., p. 61 (Olethreutes); ? stagnana HÜBNER, [1799—1800, Samml. eur.

Schm., Tortr., t. 30 fig. 193; non bin.], 1822, Syst.-alph. Verz., p. 65 (Olethreutes);

germarana HÜBNER, 1825, Verz. bek. Schm., p. 376 (Epiblema); puncticostana STE-

PHENS [1829, Syst. Cat. Brit. Ins., vol. 2, p. 175, no. 6929; nom. nud.}, 1834, Ill.

Brit. Ent, Haust., vol. 4, p. 102 (Pseudotomia, Heusimene); proximana (non Hw.)

STEPHENS, 1834, op. cit., p. 101 (Pseudotomia); puncticostata (lapsus) Woop, 1839,

Ind. Ent. p. 139, t. 31 fig. 927 (Pseudotomia); germmana [HUBNER, 1796—99,

Samml. eur. Schm., Tortr., t. 8 fig. 47; non bini} DUPONCHEL, 1843, Hist. Nat. Lép.

France, Suppl., vol. 4, p. 159 (Grapholitha); immaculana GUENEE, 1845, Ann. Soc.

Ent. France, ser. 2, vol. 3, p. 184 (Stigmonota); fulvifrontana ZELLER, 1849, Stett.

Ent. Ztg., vol. 10, p. 255 (Grapholitha); montana (non Sc.) WERNEBURG, 1858, ibid.,

vol. 19, p. 154 (Tortrix). — KENNEL, 1921, p. 699, t. 24 fig. 93 (®) (als germ-

mana); PIERCE & METCALFE, 1922, p. 92, t. 32 (& ®-Genitalien); BENANDER; 1950,

p. 165, t. 9 fig. 28 (Vorderflügel) (bei den beiden letzteren Autoren als germarana).

— Europa; England; Irland; Nordkaukasus; Südostsibirien.

P. ochsenheimeriana (Z.)*

? panzerana FRÖLICH, 1828, Enum. Tortr. Würt., p. 78 (Tortrix); ochsenheimeriana

ZELLER, 1846, Isis, p. 249 (Grapholitha); loxiana HERRICH-SCHÄFFER, 1851, Syst.

Bearb. iSchm. Eur., vol. 4, p. 273 (Grapholitha) [1848, Tortr., t. 46 fig. 323; non

bin.}; lwetiferana HERRICH-SCHÄFFER, 1851, op. cit, p. 273 (Grapholitha). — KENNEL,

1921, p. 706, t. 24 fig. 108 (2); PIERCE & METCALFE, 1922, p. 89, t. 30 (4 ©-

Genitalien); BENANDER, 1950, p. 66, t. 9 fig. 31 (Vorderflügel). — Europa; Eng-

land; Kleinasien.

P. pulchella Ams. (25)

pulchella AMSEL, 1935, Mitt. Zool. Mus. Berlin, vol. 20, p. 292, t. 11 fig. 108 (&),

t. 15 fig. 36 (4-Genitalien) (Pamene). — Palästina.

P. purpureana (Const.)*

purpureana CONSTANT, 1888, Ann. Soc. Ent. France, ser. 6, vol. 8, p. 169, t. 4 fig. 8

(Phthoroblastis). — KENNEL, 1921, p. 706, t. 24 fig. 107 (2); diese Arbeit, Taf. 11

Fig. 4 (&-Genitalien). — Südfrankreich; Galizien.

P. ? ornata Wlsm. (26)

ornata WALSINGHAM, 1903, Ent. Mo. Mag., vol. 39, p. 212 (Pammene). — Marokko.

P. rhediella (L.)*

rhediella [CLERCK, 1759, Icones Ins., t. 12 fig. 12; non bin.} LiNNé, 1761 Fauna Suec.,

edit. altera, p. 362 (Phalaena Tinea); daldorfana FABRICIUS, 1787, Mant. Ins., vol. 2,

p. 235 (Pyralis); daldorfiana (nom. emend.) GMELIN, 1788, Syst. Nat., edit. 13, vol.

1, p. 2506 (Phalaena Tortrix), dimidiana DONOVAN, 1806, N. H. Brit. Ins., vol. 11,

p. 12, t. 364 fig. 2 (Phalaena Tortrix); aurana (non F.) HUBNER [1796—99, Samml.

eur. Schm., Tortr., t. 4 fig. 22; non bin.}, 1822, Syst.-alph. Verz., p. 58 (Olethreutes);

rhediana HÜBNER, 1825, Verz. bek. Schm., p. 376 Epiblema); rediana ZELLER, 1846,

(87) N. S. OBRAZTSOV : Die Gattungen der Palaearktischen Tortricidae 121

Isis, p. 250 (Grapholitha); rheediana MEEK, 1865, Ent. Mo. Mag., vol. 1, p. 192

(Pyrodes); rheediella STAINTON, 1876, ibid., vol. 12, p. 253 (Hemerosia); rediella

RODZIANKO, 1903, Izvest. Obstsh. Lubit. Jestestvozn. Antrop. Etnogr., vol. 98, Zool.,

vol. 13, Dnievnik, vol. 3, pars 5, p. 28 (Pammene). — KENNEL, 1921, p. 706, t. 24

fig. 109 (2); PIERCE & METCALFE, 1922, p. 90, t. 31 (& 2 -Genitalien; als rheediella);

BENANDER, 1950, p. 167, text fig. 144 ( 4 -Genitalien), t. 9 fig. 32 (Vorderflügel). —

Europa; England; Kleinasien.

Species incertae sedis

? costipunctana (Hw.) (27)

costipunctana HAWORTH, 1811, Lep. Brit, p. 443 (Tortrix). — CURTIS, 1835, expl. t.

551; Woop, 1839, p. 137, t. 31 fig. 907; WESTWOOD & HUMPHREYS, 1845, p. 121,

t. 82 fig. 14; PIERCE & METCALFE, 1922, p. 89, t. 31 (4 9-Genitalien). — England.

P. ? dichroramphana Kenn.

dichroramphana KENNEL, 1900, Iris, vol. 13, p. 156, fig. 32 (Pammene); dichrorham-

phana KENNEL, 1921, p. 700, t. 24 fig. 96 (2) (Pammene). — Mandschurei; ? Süd-

ostsibirien.

? engadinensis MR.

engadinensis MÜLLER-RUTZ, 1920, Mitt. Ent. Zürich, vol. 5, p. 340, t. 2 fig. 7

(Pammene). — Schweiz.

P. ? nannodes Wlsm.

nannodes WALSINGHAM, 1900, Ann. & Mag. N. H., ser. 7, vol. 6, p. 435 (Pammene);

macilentana KENNEL, 1901, Iris, vol. 13, (1900), p. 302 (Pammene). — KENNEL,

1921, p. 707, t. 24 fig. 110 (3). — Syrien; Palästina.

. ? oxystaura Meyr.

oxystaura MEYRICK, 1935, in: CARADJA & MEYRICK, Mater. Microlep. Fauna chin. Prov.,

p. 62 (Pammene). — China.

P. ? seminotata Fil.

seminotata FILIPJEV, 1926, Arch. Naturg., vol. 91, div. A. 1, p. 116 (Pamene). —

Ziskaukasien.

P. ? snellenana Bent. (28)

vernana (non Knaggs) SNELLEN, 1882, Vlind. Nederl., Microlep., p. 380; szellenana

BENTINCK, 1947, Tijdschr. v. Ent., vol. 88, (1945), p. 155 (Pammene). — BENTINCK,

1958, p. 50, t. 1 fig. 1. — Holland.

Kommentar zum Katalog der Pammene-Arten

1. Pammene salvana (Stgr.). — Nach ihrem Aussehen erinnert diese Art an die der

juniperana-Gruppe. Zu einer Klärung ihrer systematischen Stellung hoffe ich später einmal

zu kommen.

2. P. hexaphora Meyr. — In ihrer Originalbeschreibung wurde diese Art als der vorigen

verwandt bezeichnet.

3. P. luedersiana (Sorh.). — Diese mir in Natura unbekannt gebliebene Art ist äusser-

licht der oxycedrana Mill. sehr ähnlich, soweit ich dies auf Grund der Abbildungen beur-

teilen kann. Vielleicht unterscheiden sich die beiden Arten besser nach ihrem Genitalbau.

122 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL. 1/2, 1960 (88)

4. P. oxycedrana (Mill.). — Die KENNEL’sche Figur dieser Art (1921, t. 24 fig. 104)

ist ziemlich schlecht und gibt eher eine falsche Vorstellung von oxycedrana. Die Mittel-

binde der Vorderflügel ist in der Tat etwas breiter und heller.

5. P. juniperana (Mill.). — Die Figur bei KENNEL (1921, t. 24 fig. 104) gibt eher

eine falsche Vorstellung von dieser Art. Wie ich aus der Untersuchung eines Kotypus der

f. thuriferana Cleu in der Sammlung Dr. H. G. AMSEL schliessen kann, zeigt diese Form

keine wesentlichen Unterschiede der namenstypischen Form gegenüber und ist von dieser

nicht zu trennen.

6. P. pontica sp. nova (Abb. 73, 74, Taf. 12 Fig. 9—11). — Fühler dunkel

braun, fein gelblich geringelt. Labialpalpen graulich gelb, heller als Kopf, ihr Terminalglied

dunkel braun. Kopf und Brust olivenbraun. Vorderflügel mit einem Grund, gebildet aus

zahlreichen feinen gelben und dunkel braunen Querstreifen. Wurzelfeld dunkel abgegrenzt.

Costa mit sieben kurzen weissen Häkchen und dunkel braunen Zwischenräumen; das erste

von diesen Häkchen, welches kurz vor der Costa-Mitte steht, ist zu einer weissen, manchmal

leicht rosig schillernden Querbinde verlängert, die etwas nach aussen gebogen verläuft und

über dem Dorsum (das sie kurz vor dessen Mitte erreicht) leicht erweitert ist; das zweite

Costalhäkchen ist als ein kurzer metallbläulicher Streifen fortgesetzt, der der obigen Binde

parallel verläuft und am Dorsum weisslich ist; das dritte Costalhäkchen entsendet einen ähn-

lichen Streifen in der Richtung der Spiegelstelle; der fünfte Costalhaken ist mit der äusseren

Umrandung des Spiegels verbunden; der Spiegel selbst ist ziemlich breit, schmäler in der

Richtung zum Dorsum, und schliesst vier bis fünf kurze schwarze Längsstriche ein; die

Spiegelränder rosig schillernd; wenige kurze schwarze Längsflecke an der Aussenseite der

inneren Spiegelumrandung, die bisweilen in eine gemeinsame, ziemlich breite schwarze Linie

zusammenfliessen; die meisten der weissen Costalhäkchen und die Mittelbinde basal dunkel

braun schattiert; Terminallinie fein, schwarz, manchmal mit einem winzigen hellen Augen-

fleck unterhalb des Flügelapex; Fransen glänzend, bleiolivenbraun. Unterseite schwärzlich

braun, öfters in und um die Mittelzelle etwas heller, insbesondere beim Männchen. Vorder-

flügellänge: 3,5 bis 5 mm. Hinterflügel dunkel braun, beim Männchen hell braun in der

Mittelzelle und rundherum; Fransen rauchbraun mit einer feinen schwarzen Basalteilungs-

linie.

Männlicher Holotypus, weiblicher Allotypus und ein männlicher Paratypus, Matka, Tres-

ka-Schlucht, Mazedonien, 19. bis 29. Mai 1955, J. KLIMESCH (A.M.N.H.). Zwei weitere

männliche Paratypen in der Sammlung Dr. J. KLIMESCH. Es liegt mir noch eine Falterserie

aus der Türkei vor (44 und 4 9; A.M.N.H.); nähere Angaben über diese Falter werden

wahrscheinlich von ihrem Sammler, Herrn Hasan CANAKGIOGLU (Büjükdere/Istanbul) ver-

öffentlicht.

Die neue Art steht der P. juniperana (Mill.) nahe, ist aber grösser und hat sieben weisse

Costalhäkchen im Vorderflügel anstatt der sechs bei der erwähnten Art. Zwischen dem

Vorderflügelapex und dem Costalhaken, der mit dem Spiegel verbunden ist, hat pontica

zwei Costalhäkchen, während jzniperana nur einen solchen hat. Von P. oxycedrana (Mill.)

unterscheidet sich die neue Art durch eine viel schmälere Mittelbinde der Vorderflügel

und einem dunkleren Spiegel, der bei oxycedrana im Vergleich zum Flügelgrund viel heller

ist. Ausserdem ist bei oxycedrana der letzte Costalhaken vor dem Vorderflügelapex, der

durch eine Linie mit dem Spiegel verbunden ist, nicht der dritte wie bei pontica.

Alle erwähnten Arten sind in ihrem Genitalbau stark voneinander verschieden. Von

P. salvana (Stgr.) und P. luedersiana (Sorh.) unterscheidet sich die neue Art durch eine

gleichmässiger abgerundete Begrenzung des Basalfeldes des Vorderflügels und eine viel

schmälere, deutlicher hervortretende Mittelbinde. Die mir unbekannte, aber der pontica an-

scheinend ziemlich ähnliche, P. blockiana HS. soll nur vier Costalhäkchen und keine

äussere Begrenzung des Vorderflügelspiegels haben.

7. P. blockiana (HS.) — Herr Dr. H. J. HANNEMANN (Berlin) teilt mir mit, dass laut

einer von Herrn KUZNETZOV durchgeführten Untersuchung der weiblichen Genitalien eines

blockiana-Stückes, sich eine völlige Uebereinstimmung dieser Art und der cupressana Zerny

erwies. Es freut mich sehr die Möglichkeit diese wichtige Feststellung in meiner Arbeit

aufnehmen zu können.

(89) N. S. OBRAZTSOV : Die Gattungen der Palaearktischen Tortricidae 123

8. P. obscurana (Stph.). — In einem Briefe schreibt mir Herr Ing. N. WOLFF, dass die

von mir (OBRAZTSOV, 195la) zu dieser Art gestellten Synonyme zu einer anderen Art an-

gehören, nämlich zu der, die ich als P. ravulana (HS.) auffaste. In meinem vorliegenden

Kataloge folge ich den Angaben des Herrn WOLFF, kann aber mich nicht der Ansicht an-

schliessen, dass die von mir als P. tomiana (Z.) bezeichnete Art mit obscurana konspezi-

fisch sei.

9. P. tomiana (Z.). — Unter diesem Namen verstehe ich die Art, die sich von P. obscu-

rana (Stph.) durch die in meinem speziellen Aufsatz (OBRAZTSOV, 1951a) angegebenen

Merkmale unterscheidet.

10. P. clanculana (Tgstr.). — Als ich diese Art als ravulana HS. bezeichnete (OBRAZT-

sov, 1951a, p. 323), war ich durch die misgelungene Figur dieser letzteren bei HERRICH-

SCHÄFFER (1848, t. 20 fig. 143) irregeführt. Wie dies bereits HEINEMANN (1863, p. 148)

meldete, passt diese Figur nicht an die Art, welche HERRICH-SCHÄFFER ravulana nannte.

Herr Dr. H. J. HANNEMANN (Berlin) teilt mir freundlichst mit, dass ravulana HS. ein

Synonym von Epiblema trigeminana (Stph.) sei, wie dies aus einer Typenuntersuchung der

ravulana zu ersehen ist.

11. P. agnotana Rbl. — Nach den vom Herrn Ing. N. Worrr erhaltenen Stücken sehe

ich, dass eine Einreihung dieser Art in die Synonymie von P. clanculana falsch ist. In

seinem geplanten Aufsatz über die Pammene-Arten wird Herr WOLFF diese Frage wohl

näher besprechen.

12. P. amygdalana (Dup.). — Wie bereits bei der Besprechung von Laspeyresia lobar-

zewskii (Now.) erwähnt wurde (Seite 73), wird dieser Name öfters auf eine Pammene-Art

übertragen, die mit der obigen Art nichts zu tun hat und P. amygdalana (Dup.) heissen

muss. Die, obwohl ziemlich rauh ausgefallene Figur von amygdalana bei DUPONCHEL (1843)

lässt keinen Zweifel, dass es sich hier um dieselbe Art handelt, die von HERRICH-SCHÄFFER

(1848, fig. 231 und 171) als amygdalana und kokeilana abgebildet wurde und mit kokeilana

Frr., gallarum Graëlls und loharzewskii auct. (non Now.) identisch ist. Auf diese Weise

erübrigt sich ein neuer Name, P. zelleri Schulze, der für diese Art vorgeschlagen wurde. Von

P. albuginana (Gn.) (gallicolana Z.), der amygdalana als Form zugerechnet wurde, unter-

scheidet sie sich im Genitalbau und auch äusserlich. Sie hat scharfe schwarze Striche im

Aussenteil des Vorderflügels, einen niemals scharf abgegrenzten weisslichen Dorsalfleck

und grössere schwarze Costalstriche.

13. P. argyrana (Hb.). — In einer binären Kombination (als Olethreutes argyrana Hb.,

1822) wurde diese Art elf Jahre später als Tortrix atromargana Hw., 1811, veröffentlicht.

Da der Name argyrana sich in der Literatur fest eingebürgert hat (und es noch nicht allge-

mein anerkannt ist, dass die HÜBNER'sche ,,Samml. eur. Schm., Tortr.’ eine nicht binäre

Publikation darstellt), finde ich es als unzweckmässig eine Namensänderung der in Frage

stehenden Art zu unternehmen. Die als selbständige Art aufgestellte vernana Knaggs ge-

hört artlich zu argyrana (cf. BENTINCK, 1947). Ich fasse sie hier als eine Aberration auf.

Mit dieser Form stimmt argentimicana Bruand (nach ihrer Originalbeschreibung zu beur-

teilen) ziemlich gut überein.

14. P. crataegophila Amsel. — Diese provisorisch in die Nähe von Laspeyresia glaucana

(Kenn.) gestellte Art hat mit ihr nichts zu tun. Ich glaube, dass ich mich nicht irre, wenn

ich in den männlichen Genitalien von crataegophila eine gewisse Aehnlichkeit mit solchen

der argyrana Hb. sehe und die beiden Arten nebeneinander einreihe.

15. P. suspectana (Z.). Auf Grund der in Finnland gesammelten Falter, vermutet

HACKMAN (1947) in suspectana eine „costipunctana Hw.’ oder albuginana Gn. nahe-

stehende Art.

16. P. albuginana (Gn.). — Bei dieser Art erscheint es als zweckmässig, den älteren

124 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL. 1/2, 1960 (90)

Namen wiederherzustellen und durch diesen den eingebürgerten Namen gallicolana Z. zu

ersetzen. Das Weibchen dieser Art hat eine halbrunde Ventralplatte mit bogenartig abge-

grenzten Analteilen, die etwas tiefer als die übrige Oberfläche der Platte liegen. Auf dem

Präparat, das Pierce & METCALFE (1922) als Original zu ihrer Figur der weiblichen

Genitalien der albuginana diente, waren diese Teile anscheinend nach unten umgefaltet, wes-

halb der Zeichner sie ganz falsch abbildete. Auf meiner Figur (Abb. 75) stelle ich die

Ventralplatte ausgebreitet dar. Ventralplatten einer ähnlichen Form sind mir bei keiner

anderen palaearktischen Pammene-Art bekannt.

Obwohl VLACH (1935) und HACKMAN (1947) geneigt sind fraxinana Peyer. als eine

besondere Art aufzufassen, kann ich diese nur als eine Aberration von albuginana bezeich-

nen. Unter dieser letzteren werden öfters Exemplare gefunden, die als Uebergänge zu

fraxinana zu identifizieren sind. Auch im Genitalbau einer extremen fraxiana-Form konnte

ich keine Unterschiede im Vergleich zu albuginana feststellen.

17. P. reisseri Rbl. — Nach der Angabe ihres Autors, soll diese Art zur albuginana-

Gruppe angehören. Wie ich auf Grund der der Originalbeschreibung der reisseri beige-

gebenen Figuren beurteilen kann, hat diese Art mit der obigen Gruppe wenig zu tun. Bis

auf Weiteres erhalte ich trotzdem für rezsseri die ihr von REBEL bestimmte systematische

Stellung.

18. P. cocciferana Wlsm. — Die Originalbeschreibung dieser Art betont ihre Aehnlich-

keit mit albuginana Gn.

19. P. spiniana (Dup.). — Die erste Beschreibung dieser gewöhnlich als spiniana be-

kannten Art stammt von STEPHENS (1834). Er bezeichnete sie als ephippana Hb., bezweifelte

aber die Richtigkeit dieser Bestimmung und führte als Synonym den Namen „Pseudotomia

trigonana’ (STEPHENS, 1829) an, der bisher nur als ‚nomen nudum” veröffentlicht wurde. |

Obwohl die 1834-Publikation von STEPHENS durch eine ausführliche Beschreibung der

obigen Art begleitet wurde, ist aus dieser nicht ersichtlich, ob der Autor die Absicht hatte

den Namen ¢rigonana für die Bezeichnung der obigen Art einzuführen. Aus diesem Grunde

scheint es mir unzweckmässig den wohl bekannten Namen spiniana Dup. durch ganz fremden

trigonana Stph. zu ersetzen.

20. P. christophana (Möschl.) — Zur Zeit verfüge ich leider nicht über die Genital-

präparate dieser Art, die ich noch während meines Aufenthaltes in der Ukraine untersuchte.

21. P. cytisana (Z.). — Obwohl ich diese Art einmal untersucht hatte, bin ich jetzt

nicht ganz sicher davon, dass sie wirklich in die Nähe von christophana Möschl. und

regiana (Z.) angehört.

22. P. fasciana (L.). — Die Nomenklatur dieser Art gibt DURRANT (1920, p. 36). Per-

sönlich kann ich diese Aenderung des Namens eines Schädlings, der gewöhnlich als juliana

Curt. bekannt ist, nicht billigen, desto mehr, da der Name fasciana L. für die Bezeichnung

mancher anderen Arten (z.B. Olindia ulmana Hb., ‘’Erastria fasciana” u.a.) bereits ver-

wendet wurde. Es besteht keinen Zweifel, dass herrichiana Hein. nur eine Aberration der

fasciana (juliana) darstellt. Disqué (nach den Angaben in seiner Sammlung) hat die beiden

Formen von den gleichen Pflanzen gezüchtet.

23. P. griseana Wlsm. — Ihr Autor bestimmte die systematische Stellung dieser Art in

der Nähe von fasciana L.

24. P. germana (Hb.) Wie auf Grund der mir zugänglichen Literatur festzustellen ist, ist

der ältere Name dieser Art atropurpurana Hw. Solange aber der atropurpurana-Typus nicht

untersucht ist (und die nomenklatorische Ungültigkeit der HUBNER’s ,,Samml. eur. Schm.,

Tortr.” nicht allgemein anerkannt ist), finde ich es als unzweckmässig diesen Artnamen zu

gebrauchen, der nur kürzere Zeit nach seiner Veröffentlichung (hauptsächlich von eng-

lischen Autoren) verwendet und dann endgültig durch germarana oder germmana ersetzt

wurde. Von allen Varianten dieses letzteren Namens ist die Schreibweise germana anschei-

nend die richtigste.

(91) N. S. OBRAZTSOV : Die Gattungen der Palaearktischen Tortricidae 125

25. P. pulchella Ams. — AMSEL (1935) schlug vor, diese von ihm aufgestellte Art bei

purpureana Const. einzureihen. Die Valvenform ist bei diesen beiden Arten wirklich ziem-

lich ähnlich.

26. P. ornata Wism. — Diese Art wurde von ihrem Autor als eine rhediella L. und

purpureana Const. nahe stehende bezeichnet.

27. P. costipunctana (Hw.). — Nach der Angabe von PIERCE & METCALFE (1922) wurde

costipunctana nach einem einzigen Stück aufgestellt. Die männlichen Genitalien, die diese

Autoren als die von costipunctana abbilden, ähneln denen von albuginana Gn., die weib-

lichen erinnern etwas an die von agyrana Hb. Die von verschiedenen Autoren veröffent-

lichten Abbildungen von costipunctana stimmen untereinander nicht ganz überein. Eine

neue Revision dieser Art würde deshalb sehr erwünscht.

28. P. snellenana Bent. In Ergänzung zu dem von ihm veröffentlichten Photo dieser Art,

sandte mir Herr G. A. Graf BENTINCK liebenswürdigerweise noch eine farbige Abbildung

des Holotypus, der sich in seiner Sammlung befindet. Die Grundfarbe der Vorderflügel ist

auf dieser Abbildung ziemlich düster hellbraun, die Zeichnung viel heller bräunlich. Herr

BENTINCK schreibt, dass sein Wasserfarbenbild dem Original ganz genau entspricht. Man

kann aber vermuten, dass dieses alte Sammlungsstück von der Zeit etwas ausgeblichen ist.

In seiner Publikation schreibt BENTINCK (1947), dass F. N. PIERCE die Genitalien der

snellenana untersuchte (das von BENTINCK 1958 veröffentlichte Photo stellt den Falter un-

beschädigt, mit einem Hinterleib, dar und dieses Photo wurde anscheinend noch vor der Un-

tersuchung aufgenommen) und nicht imstande war, diese als die einer ihm bekannten Pam-

mene-Art zu identifizieren. Da mir das erwähnte Genitalpräparat nicht vorlag, kann ich

vorläufig auch keinen Bescheid über die rätselhafte svellenana sagen, die seit ihrer Ent-

deckung von SNELLEN nicht mehr gefangen wurde. Drei weitere srellenana-Stücke befinden

sich in den Museen von Amsterdam und Leiden.

64. Gattung Parapammene gen. nov.

Genotypus: Grapholitha selectana Chr., 1881.

Grapholitha (part.) CHRISTOPH, 1881, Bull. Soc. Imp. Nat. Moscou, vol. 56, p. 426.

Pamene (part.) REBEL, 1901, Stgr.-Rbl. Cat. Lep. Pal. Faun., vol. 2, p. 125.

Pammene (part.) KENNEL, 1921, Pal. Tortr., p. 701.

Aeusserlich von Pammene Hb. nicht unterschieden.

Männliche Genitalien (Taf. 13 Fig. 1—2). Achtes Abdominalsegment mit

einer halbrunden Ventralplatte und lateralen Coremata mit Büscheln von langen

Schuppen. Tegumen bindenartig; Pedunculi breit. Valva länglich mit einem etwas .

ausgezogenen und vom Basalteil merklich abgesonderten Cucullus, von aussen

glatt; Basalaushöhlung ziemlich gross, oval; Sacculus schmal, ausgebogen; Proces-

sus basalis klein. Keine Socii; Gnathos bandförmig, mit einer das Analrohr unter-

stützenden, schwach sklerotisierten Platte. Anellus typisch ‘’olethreutoid’’. Aedoe-

agus schlank, wellig ausgebogen; Cornuti länglich.

Weibliche Genitalien (Abb. 76). Papillae anales ziemlich klein, länglich, weich;

Apophyses posteriores kürzer als Apophyses anteriores. Das Ostium bursae liegt

an der Grenze einer kragenförmigen Ventralplatte; Antrum klein, abgestumpft

kegelförmig; Ductus bursae schmal, leicht sklerotisiert, mässig lang. Corpus bursae

etwa birnförmig, mit einer ziemlich breiten, mässig langen Cervix; Fundus bursae

mit einem rundlichen Appendix.

Diese neue Gattung gibt die sämtlichen äusseren Merkmale der Gattung Pam-

mene Hb. wider, die sexuelle Eigentümlichkeit des männlichen Hinterflügel-

126 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL. 1/2, 1960 (92)

geäders einschliessend. Die Unterschiede beider Gattungen liegen im Vorhanden-

sein der lateralen büschelartig beschuppten Coremata des 8. Abdominalsegments

beim Parapammene-Männchen, die denen bei Grapholitha Tr. und manchen an-

deren Laspeyresiini-Gattungen ähneln, und im weiblichen Genitalbau. Parapam-

mene ist anscheinend die

erste Tortriciden-Gattung,

bei welcher eine nachträg-

liche Bursa (Appendix bur-

sae copulatricis) am Fundus

der echten Bursa copulatrix

entdeckt wird. Das Ostium

bursae wird durch seine La-

ge am Postsegmentalrand der

Ventralplatte und die Ab-

wesenheit der Lamellae va-

ginales charakterisiert. Diese

weiblichen Genitalmerkmale

trennen die neue Gattung

auch von Strophedra Stph.,

bei welcher beim Männchen

die Hinterflügelader R mit

M,, nicht wie bei Pam-

mene und Parapammene mit

S, anastomosiert.

Vorläufig ist die neue Gat-

tung als monotypisch zu be-

zeichnen. Der Genotypus ist

eine Art vom ,,Amur”. Von

Weibliche Genitalien der Laspeyresiini. Abb. 75. Pam- drei Männchen und einem

mene albuginana (Gn.), Präparat No. M. 570, Speyer Wei

2 > eibchen von P. selectana

Pfalz; Z.S.M. Abb. 76: Parapammene selectana (Chr.), Ch di 5 Berli

Präparat No. 29-Obr., Amur; Z.M.B. (Chr.), eos von nz

Museum für eine Untersu-

chung zur Verfügung gestellt wurden, ist nur ein männliches Stück (Genital-

präparat No. 28-Obr.) als ,,Original” bezettelt. Dieses Exemplar stellt den selec-

tana-Typus dar und wurde von KENNEL (1921, t. 24 fig. 97) bei seiner Abbil-

dung als Weibchen bezeichnet. In den Tat zeichnet sich das selectana-Weibchen

(Genitalpräparat No. 29-Obr.) durch etwas dunklere, leicht bräunlichere Vorder-

flügelgrundfarbe aus.

PARAPAMMENE-ART

P. selectana (Chr.), comb. nova*

selectana CHRISTOPH, 1881, Bull. Soc. Imp. Nat. Moscou, vol. 56, p. 426 (Grapholi-

tha); selectana (err.) Issıkı, 1957, Icones Heterocer. Japon., p. 54, t. 8 fig. 241

(Pammene). — KENNEL, 1921, p. 701, t. 24 fig. 97 (2); diese Arbeit, Abb. 76, Taf.

13 Fig. 1—2 (& 2 -Genitalien). — Südostsibirien; Japan.

(93) N. S. OBRAZTSOV : Die Gattungen der Palaearktischen Tortricidae 127

65. Gattung Strophedra HS., 1854

Genotypus (hereditarius): Pyralis nitidana F., 1794.

Pyralis (part.) FABRICIUS, 1794, Ent. Syst., vol. 3, pars 2, p. 276.

Tortrix (part.) HAWORTH, 1811, Lep. Brit., p. 448.

Pseudotomia (part.) STEPHENS, 1829, Syst. Cat. Brit. Ins., vol. 2, p. 176.

Aspila (part.) STEPHENS, 1834, Ill. Brit. Ent., Haust., vol. 4, p. 104.

? Ephippiphora (part.) Woop, 1839, Ind. Ent., p. 140.

Stigmonota (part.) GUENEE, 1845, Ann. Soc. Ent. France, ser. 2, vol. 3, p. 184.

Grapholitha (part.) ZELLER, 1849, Stett. Ent. Ztg., vol. 10, p. 281.

Strophosoma HERRICH-SCHÄFFER, 1853, Syst. Bearb. Schm. Eur., vol. 5, p. 8, 29 (nom.

praeocc.). Genotypus (monotypicus); Pyralis nitidana F., 1794.

Strophedra HERRICH-SCHÄFFER, 1854, op. cit., vol. 5, p. 94 (nom. subst. pro Strophosoma

HS., nec Billb. 1820).

Phthoroblastis (part.) LEDERER, 1859, Wien. Ent. Mschr., vol. 3, p. 372.

Semasia (part.) WOCKE, 1871, Stgr.-Wck. Cat. Lep. eur. Faun., p. 257.

Pammene (part.) RAGONOT, 1894, Ann. Soc. Ent. France, vol. 63, p. 217.

Pamene (part.) REBEL, 1901, Stgr.-Rbl. Cat. Lep. Pal. Faun., vol. 2, p. 125.

Der Pammene Hb. ähnlich.

Kopf (Abb. 77) anliegend, doch etwas locker beschuppt. Fühler leicht ver-

dickt. Labialpalpen dünn, aufgebogen.

Vorderflügel (Abb. 78) breit lanzettförmig; Costa gebogen; Apex abgerundet,

doch ziemlich scharf hervortretend; Termen gerade, sehr schräg; Tornus breit ab-

gerundet; Dorsum ganz leicht, an der Basis stärker ausgebogen. Kein Costalum-

schlag beim Männchen. 12 Adern, alle getrennt; S ganz sanft gebogen; R, ent-

springt vor der Mitte der Mittelzelle; R, etwa fünfmal so nahe zu R, wie zu Ry;

R, weit von R, entfernt; R, führt in die Costa, R, in den Apex; obere Teilungs-

ader der Mittelzelle entspringt zwischen R, und Ro; M > und M, (die letztere

entspringt aus dem unteren Winkel der Mittelzelle) etwas näher zueinander als

M; zu Cu,, die kurz vor dem unteren Winkel der Mittelzelle entspringt; Cus

entspringt kurz hinter der Mitte der Mittelzelle; A, in der Mitte unterbrochen;

Basalgabel A, +35 etwa ein Drittel so lang wie die ganze Ader.

Hinterflügel (Abb. 78) etwa so breit wie die Vorderflügel, subtrapezförmig;

Costa bis zur Mitte sanft gebogen, dann allmählich herabsteigend und im äusseren

Teil gerade; Apex abgerundet; Termen leicht eingezogen; Tornus samt Dorsum

bildet einen starken Bogen; Cubitus behaart. Beim Männchen sieben Adern (R

und M, zusammenfallend), beim Weibchen acht; S der Mittelzelle parallel, dann

plötzlich herabsteigend; R und M, beim Weibchen an der Basis einander ge-

nähert, dann divergierend; M, der Mz parallel; Mz und Cu, entspringen gestielt

aus dem unteren Winkel der Mittelzelle, Cu, bei drei Viertel; A, bis A, fast in

gleichen Abständen, A, mit kurzer Basalgabel.

Männliche Genitalien (Abb. 79) wie bei Pammene, aber mit lateralen, lang be-

schuppten Coremata am 8. Abdominalsegment. Weibliche Genitalien (Abb. 80)

auch wie in der erwähnten Gattung, aber die Ventralplatte mit einem kleinen

mittleren Vorsprung, der das unmittelbar unter diesem liegende Ostium bursae

bedeckt.

Zwei palaearktische Arten, die zu dieser Gattung angehören, wurden längere

Zeit mit Pammene-Arten zusammengeworfen, obwohl bereits PIERCE & METCALFE

(1922) auf die Genitalunterschiede der beiden Gattungen verwiesen haben. Es

128 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL. 1/2, 1960 (94)

IN: wey =

Gattung Strophedra HS.: S. weirana (Dgl.). Abb. 77: Männchen, Kopf. Abb. 78: idem,

Geäder. Abb. 79: Männliche Genitalien, Präparat 6/28 1958-Obr.”, Hannover, Deutsch-

land; U.S.N.M. Abb. 80: Weibliche Genitalien, Präparat „6/28 1958-Obr.”, Europa;

U.S.N.M.

ist besonders merkwürdig, dass alle Schriftsteller, die über nitzdana F. und weirana

Dgl. schrieben, nicht bemerkt haben, dass bei diesen Arten das Verschwinden

einer Ader im männlichen Hinterflügel auf eine andere Weise entsteht als es bei

den Pammene-Arten bekannt ist. Vorläufig ist die Gattung Strophedra als ein

palaearktischer Endemismus zu bezeichnen.

STROPHEDRA-ARTEN

S. weirana (Dgl.)*

weirana DOUGLAS, 1850, Zool., vol. 8, p. 2806 (Stigmonota); flexana (part)

LEDERER, 1859, Wien. Ent. Mschr., vol. 3, p. 372 (Phthoroblastis). — KENNEL, 1921,

p. 701, t. 24 fig. 98 (3), 99 (2); PIERCE « METCALFE, 1922, p. 83, t. 29 (4 2-

{

(95) N. S. OBRAZTSOV : Die Gattungen der Palaearktischen Tortricidae 129

Genitalien) (als flexana); BENANDER, 1950, p. 165, text fig. 14z ( Â-Genitalien), t. 9

fig. 30 (Vorderflügel); diese Arbeit, Abb. 77—80 (Kopf, Geäder, & 2 -Genitalien).

— Nord- und Mitteleuropa; England; Frankreich; Kleinasien.

S. nitidana (F.)*

nitidana FABRICIUS, 1794, Ent. Syst., vol. 3, pars 2, p. 276 (Pyralis); ? parvulana

FRÖLICH, 1828, Enum. Tortr. Würt., p. 80 (Tortrix); redimitana GUENEE, 1845, Ann.

Soc. Ent. France, ser. 2, vol. 3, p. 184 (Stigmonota); flexana ZELLER, 1849, Stett. Ent.

Ztg., vol. 10, p. 281 (Grapholitha); vigeliana HERRICH-SCHÄFFER, 1854, Syst. Bearb.

Schm. Eur., vol. 5, p. 94 (Strophedra) [1848, op. cit, Tortr., t. 27 fig. 195; non

bin.}; jungiella (part.) WERNEBURG, 1864, Beitr. Schm.kunde, vol. 1, p. 467, 558

(Tortrix); nitidulana (lapsus calami) BENANDER, 1930, Ent. Tidskr., vol. 51, p. 270

(Pammene); nitidiana (lapsus calami) Issıkı, 1957, Icones Heterocer. Japon., p. 54,

t. 8 fig. 240 (Pammene). — KENNEL, 1921, p. 702, t. 24 fig. 100 (2); PIERCE &

METCALFE, 1922, p. 83, t. 29 (& 2-Genitalien); BENANDER, 1950, p. 166, text fig.

144. — Nord- und Mitteleuropa; England; Frankreich; ?Italien; Polen; Ukraine;

Kleinasien; Südostsibirien; Japan.

66. Gattung Leguminivora gen. nov.

Genotypus: Grapholitha glycinivorella Mats., 1900.

Grapholitha (part.) MATSUMURA, 1900, Ent. Nachr., vol. 26, p. 197.

Laspeyresia (non Hb.) KUWAYAMA, 1928, J. Coll. Agr. Sapporo, vol. 19, p. 261.

Kopf (Abb. 81) rauh beschuppt; Stirn glatt. Fühler ganz leicht gezähnt, dicht

bewimpert und beborstet, beim Weibchen mit einer etwas schwächeren Bewimpe-

rung. Labialpalpen länger als der Kopf, leicht aufwärts gebogen, dicht anliegend

beschuppt; Terminalglied dick. Saugriissel entwickelt. Brust beim Mannchen mit

schwachem Hinterschopf, beim Weibchen glatt. Beine glatt, die Hintertibien des

Männchens am Unterrand mässig behaart.

Vorderflügel (Abb. 82) glatt beschuppt, länglich und breit; Costa mässig ge-

bogen; Apex abgerundet, unbedeutend hervortretend; Termen fast senkrecht,

unterhalb des Apex leicht, beim Weibchen stärker eingezogen; Tornus abgerundet;

Dorsum fast gerade, nur an der Basis leicht gebogen. Beim Männchen kein Costal-

umschlag. 12 Adern, alle getrennt; S ganz unwesentlicht wellig; R, entspringt bei

oder leicht vor der Mitte der Mittelzelle; R, mehr als zweimal so nahe zu Rz

als zu R,; Rg und Ry fast doppelt so nahe wie die letztere und R;; Ry führt in

die Costa, R, in das Termen; die obere Teilungsader der Mittelzelle entspringt

zwischen R, und Ro, die untere von nahe der Basis und führt zu M, und Mg;

M, bis Cu, am Termen merklich einander genähert; Cu, entspringt aus dem

unteren Winkel der Mittelzelle, ist stark ausgebogen und erreicht das Termen viel

höher als dies bei den meisten Laspeyresiini-Gattungen der Fall ist; Cu, entspringt

bei zwei Drittel der Mittelzelle, ist gebogen und erreicht das Termen oberhalb des

Tornus; A, schwach, deutlich meistens nur an der Mitte des Tornus; Basalgabel

A2 +3 etwas länger als ein Drittel der ganzen Ader.

Hinterflügel (Abb. 82) breiter als die Vorderflügel, abgerundet trapezförmig;

Costa stark gebogen; Apex abgerundet; Termen sanft gebogen; Tornus breit ab-

gerundet; Dorsum im äusseren Teil flach, basal gebogen und beim Männchen mit

einer behaarten Falte; Cubitus behaart. 8 Adern; S fast gerade; R und M, an

der Basis etwas auseinandergestellt, dann einander leicht genähert und nach aussen

stark divergierend; R führt zum Apex; My und My deutlich parallel; M; und

130 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL. 1/2, 1960 (96)

INITIIERT

NR N

Sn SÒ

Een

MSI

à ae

are

SEE Ger Sars:

Gattung Leguminivora gen. nov.: L. glycinivorella (Mats.). Abb. 81: Männchen, Kopf. Abb.

82: idem, Geäder. Abb. 83: Männliche Genitalien, Praparat No. 2 (2/4 1958-Obr.), Taikyu,

Korea; U.S.N.M. Abb. 84: idem, 8. Abdominalsegment. Abb. 85: Weibliche Genitalien,

Präparat No. 1 (5/3 1958-Obr.), Kotoni, Sapporo, Japan; UJS.N.M.

Cu, entspringen gestielt aus dem unteren Winkel der Mittelzelle; Cu, etwa bei

zwei Drittel der Mittelzelle; A, weich; A, mit einer kurzen Basalgabel; A, beim

Männchen zu ihrem grössten Teil mit der Dorsalfalte zugedeckt.

Männliche Genitalien (Abb. 83, 84). Achtes Abdominalsegment mit skleroti-

sierten Platten; Dorsalplatte breit und verhältnismässig kurz, kopfwärts mit einem

verdickten Rand; Ventralplatte mit langen seitlichen Vorsprüngen, mit einer durch

(97) N. S. OBRAZTSOV : Die Gattungen der Palaearktischen Tortricidae 131

verdickte modifizierte Schuppen dicht bedeckten Membran verbunden, die ausser-

dem noch zwei laterale Coremata mit grossen, stark erweiterten Schuppen trägt.

Tegumen einfach, ziemlich breit, mit einem winzigen Uncus-förmigen Höcker-

chen in der Mitte; Pedunculi allmählich nach unten verjüngt. Valva verhältnis-

mässig kurz; äussere Oberfläche ohne Stacheln, nur mit leicht herabfallenden

Schuppen; Cucullus erweitert; Sacculus stark verdickt; Processus basales kurz;

Basalaushöhlung breit. Socii als laterale Borstengruppen am Tegumen entwickelt;

Gnathos weich, membranös. Anellus typisch ,,olethreutoid”; Caulis stark erweitert.

Aedocagus lang, schlank, rechtwinklig geknickt, im Basalteil bedeutend breiter;

Coecum penis nicht abgesondert, abgerundet; Cornutus eine feine, lange Nadel.

Die weiblichen Genitalien (Abb. 85) bilden einen leicht ausgezogenen Ovi-

positor. Papillae anales ziemlich klein, länglich, weich; Apophyses posteriores

etwas länger als die Apophyses anteriores. Ostium bursae liegt am Postsegmental-

rand des 7. Abdominalsternits; Antrum schwach sklerotisiert, länglich trichterför-

mig; Lamella postvaginalis nur als ein schwach sklerotisierter Fleck angedeutet;

Ventralplatte ebenfalls schwach. Ductus bursae schmal, ziemlich lang. Cervix bur-

sae viel breiter, nimmt lateral und distal den Ductus seminalis ein; Corpus bursae

länglich, ganz membranös; Signa zwei starke, an der Basis erweiterte Dorne.

Nach dem Vorderflügelgeäder erinnert diese neue Gattung etwas an Lathronym-

pha Meyr., von welcher sie sich aber durch den Verlauf der Vorderflügelader

Cu, sowie in den übrigen Merkmalen sehr stark unterscheidet. Mit den Gattungen

Laspeyresia Hb. und Grapholitha Tr., bei welchen der Typus der neuen Gattung

gewöhnlich eingereiht wurde, hat sie nichts zu tun und ist von diesen sowohl nach

den äusseren Merkmalen als auch im Genitalbau sogleich zu unterscheiden.

Die einzige Leguminivora-Art, L. glycinivorella (Mats.) ist als ein bedeutender

Schädling von verschiedenen Leguminaceen bekannt. Ihre geographische Ver-

breitung beschränkt sich auf den Fernen Osten der palaearktischen Region.

LEGUMINIVORA-ART

L. glycinivorella (Mats.), comb. nova*

glycinivorella MATSUMURA, 1900, Ent. Nachr., vol. 26, p. 197 (Grapholitha). —

MATSUMURA, 1931, p. 1072, fig.; ESAKI, 1932, p. 1465, fig.; ISSIKI, 1957, p. 248, t. 8

fig. 248; diese Arbeit, Abb. 81—85 (Kopf, Geäder, ¢ 2-Genitalien). — Japan; Korea;

Südostsibirien.

67. Gattung Matsumuraeses Issiki, 1957

Genotypus (monotypicus): Semasia phaseoli Mats., 1900.

Semasia (non Stph.) MATSUMURA, 1900, Ent. Nachr., vol. 26, p. 197.

Eucelis (non Hb.) WALSINGHAM, 1900, Ann. & Mag. N. H., ser. 7, vol. 6, p. 407.

Eucosma (part.) MEYRICK, 1908, J. Bombay N. H. Soc., vol. 18, p. 613.

Laspeyresia (part.) INOUE, 1954, Check List Lep. Japan, pars 1, p. 91.

Lathronympha (non Meyr.) INOUE, 1954, op. cit., p. 95.

Kopf (Abb. 86) dicht sammetartig, ziemlich anliegend beschuppt; Stirn glatt.

Fühler beim Männchen leicht gesägt, dicht kurz bewimpert. Labialpalpen lang,

nach vorn gestreckt; 2. Glied breit lanzettförmig erweitert; Terminalglied dick,

stumpf, zu seinem grössten Teil in der Beschuppung des vorigen Gliedes ver-

132 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL. 1/2, 1960 (98)

steckt. Saugrüssel kurz. Brust glatt. Beine des Männchens mit kurzer Haarbürste

am unteren Rand.

Vorderflügel (Abb. 87) glatt, länglich; Costa sanft gebogen; Apex ziemlich

scharf, beim Weibchen etwa sichelförmig; Termen leicht schräg, gerade oder flach

eingezogen; Tornus breit abgerundet; Dorsum fast gerade, an der Basis gebogen.

Kein Costalumschlag beim Männchen. 12 Adern, alle getrennt; S an der extremen

Basis gerade, dann gebogen; R, entspringt etwa bei der Mitte der Mittelzelle; R,

etwa zweimal so nahe zu R, wie zu R,; R, und Ry etwa zweimal so nahe zu-

einander wie R, und R,; R, führt in die Costa, R, zum Termen; obere Teilungs-

Gattung Matsumuraeses Issiki: M. phaseoli (Mats.). Abb. 86: Männchen, Kopf. Abb. 87:

idem, Geäder. Abb. 88: idem, 7. und 8. Abdominalsegmente (Dorsalansicht), Präparat

„16.4 1957-Obr.” (Wlsm. 4631), Matsukuri, Japan; U.S.N.M. Abb. 89: Valva desselben

Exemplares. Abb. 90: Männliche Genitalien, Präparat „C.H., 16.10 1923”, Japan; U.S.N.M.

Abb. 91: Cornutus.

(99) N. S. OBRAZTSOV : Die Gattungen der Palaearktischen Tortricidae 133

ader der Mittelzelle entspringt zwischen R, und R, und führt unterhalb R;; die

untere Teilungsader führt oberhalb Mz; My und M; sind mehr auseinander ge-

stellt als die letztere Ader und Cu,; diese entspringt aus dem unteren Winkel der

Mittelzelle, verläuft zunächst ziemlich nahe zu M3, biegt dann aber plötzlich nach

unten und ist weiter der Mg fast parallel, dabei von dieser mehr als zweimal als

an der Basis entfernt; Cu, entspringt etwa bei zwei Drittel der Mittelzelle; A,

deutlich nur basal und tornal; Basalgabel der A, +3 etwa ein Drittel so lang wie

die ganze Ader.

Hinterflügel (Abb. 87) trapezförmig, breiter als die Vorderflügel; Costa an der

Mitte leicht gebaucht, dann plötzlich nach unten geknickt und in der äusseren

Hälfte fast gerade; Apex abgerundet; Termen flach eingezogen; Tornus breit ab-

gerundet; Dorsum gerade, zur Basis hin stark gebogen und etwa vertikal; Cubitus

behaart; Dorsalteil des Hinterflügels beim Männchen etwas rauh beschuppt und

leicht nach unten gebogen. 8 Adern; S zunächst der Mittelzelle sehr nahe, dann

schräg zur Costa gerichtet; Rund M, entspringen getrennt, dicht beisammen, dann

divergieren sie stark auseinander; M, der M, parallel; M; und Cu, entspringen

dicht nebeneinander oder aus einem Punkt am unteren Winkel der Mittelzelle;

Cu, entspringt etwa bei der Mitte der Mittelzelle; A, weich; die übrigen zwei

Analadern normal, A, mit einem Haarpinsel an der Basis.

Männliche Genitalien (Abb. 88—91). Zwei laterale Coremata mit langen

Schuppenbüscheln am Postsegmentalrand des 8. Abdominalsegments; eine läng-

liche intersegmentale Dorsalplatte zwischen diesem und dem Genitalapparat, die

caudal viel schmäler als oral ist; Ventralplatte breit, schwach sklerotisiert. Tegumen

ziemlich erweitert; Pedunculi lang, mässig breit; Uncus nicht vorhanden. Valva

länglich, an der Mitte rechtwinklig gebogen; Cucullus breit spatelförmig, distal

etwas erweitert und an der inneren Seite mit langen Stacheln besetzt; sein aussen-

rand gerade abgeschnitten; Sacculus rechtwinklig geknickt, etwa ein Drittel so

lang wie die ganze Valva; Basalaushöhlung gross; Processus basalis kurz. Socii

lang behaart, in ein gemeinsames Kissen verschmolzen; Gnathos besteht aus zwei

schwach sklerotisierten Lateralarmen, die die Ränder einer das Analrohr unter-

stützenden membranösen Platte bilden. Anellus typisch ,,olethreutoid’’; Caulis

lang, einfach. Aedoeagus lang, schlank, an der Basis erweitert; Cornuti einige

Stacheln, jeder mit einem kurzen seitlichen Befestigungsauswuchs.

Weibliche Genitalien blieben ununtersucht.

Soweit ich nach dem japanischen Text der Matswmuraeses-Publikation beur-

teilen kann, hat Issıkı diesen Gattungsnamen nur als eine Kombination mit dem

Artnamen phaseoli Mats. veröffentlicht, ohne eine besondere Beschreibung der

Gattung zu geben. Die Verwandtschaft von Matsumuraeses und Grapholitha Tr.

ist ziemlich klar und zeigt sich in erster Linie im Vorhandensein der lateralen

Coremata hinter dem 7. Abdominalsegment. Als wichtige Unterschiede erscheinen

bei Matsumuraeses ihre wohl entwickelten Socii und die viel breiteren und mehr

nach vorn gestreckten Labialpalpen. Das erste Merkmal zeigt wohl auf die phy-

letischen Beziehungen zwischen dem Laspeyresia-Gattungskomplex und den mehr

spezialisierten Gattungen Psewdophiaris gen. nov. und Ewcosmomorpha Obr.

Die orientalische und ostpalaearktische Gattung Matsumuraeses ist vorläufig

als monotypisch aufzufassen. Der Artname phaseoli Mats. (Juli 1900) ist einige

Monate älter als falcana Wlsm. (Oktober 1900).

134 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL. 1/2, 1960 (100)

MATSUMURAESES-ART

M. phaseoli (Mats.)*

phaseoli MATSUMURA, 1900, Ent. Nachr., vol. 26, p. 197 (Semasia); falcana WALSING-

HAM, 1900, Ann. & Mag. N. H., ser. 7, vol. 6, p. 407 (Eucelis); ochreocervina \WAL-

SINGHAM, 1900, ibid, p. 407 (Excelis); trophiodes MEYRICK, 1908, J. Bombay N. H.

Soc., vol. 18, p. 613 (Ewcosma). ISSIKI, 1957, p. 57, t. 8 fig. 257, 258; diese Arbeit,

Abb. 86—91 (Kopf, Geäder, &-Genitalien). — Indien; Ceylon; Kaschmir; Japan;

Formosa.

68. Gattung Collicularia gen. nov.

Genotypus: Catoptria microgrammana Gn., 1845.

Catoptria (part.) GUENEE, 1845, Ann. Soc. Ent. France, ser. 2, vol. 3, p. 188.

Grapholitha (part.) HERRICH-SCHÄFFER, 1851, Syst. Bearb. Schm. Eur., vol. 4, p. 257.

Semasia (part.) WOCKE, 1871, Stgr.-Wck. Cat. Lep. Eur. Faun., p. 257.

Laspeyresia (part.) MEYRICK, 1895, Handb. Brit. Lep., p.. 514.

Rhyacionia (part.) PIERCE & METCALFE, 1922, Genit. Brit. Tortr., p. 81.

Dichrorampha (ex err.) OSTHELDER, 1959, Schm. Südbayerns, vol. 2, p. 108.

Enarmonia (part.) LHOMME, 1939, Cat. Lep. France et Belg., vol. 2, p. 454.

Ernarmonia (part.) KLOET & HINCKS, 1945, Check List Brit. Ins., p. 126.

Kopf (Abb. 92) rauh beschuppt. Fühler leicht doppelt sägezähnig, dicht kurz

bewimpert, beim Weibchen nur kurz beborstet. Labialpalpen deutlich aufsteigend;

2 Glied distal erweitert; Terminalglied dick, stumpf, hervorgestreckt. Saugrüssel

entwickelt. Brust glatt.

Vorderflügel (Abb. 93) lang trapezförmig; Costa sanft gebogen, distal fast

gerade; Apex abgerundet, beim Männchen ganz unbedeutend hervortretend;

Termen mässig schräg, leicht flach eingezogen; Tornus breit gerundet; Dorsum

sanft gebraucht. Kein Costalumschlag beim Männchen. 12 Adern, alle getrennt;

S ziemlich gerade; R, entspringt von der Mitte der Mittelzelle; R, mehr als

zweimal so nahe zu Rg wie zu R,; Ry führt in den oberen Teil des Apex, Rs

in das Termen unterhalb dieses; obere Teilungsader der Mittelzelle entspringt

zwischen R, und R,, untere nahe der Flügelbasis; die Adern R; bis Cu, fast in

gleichen Abständen voneinander und die letzten vier verlaufen etwa parallel zu-

einander; Cu, entspringt aus dem unteren Winkel, Cu, etwa bei zwei Drittel der

Mittelzelle; A, weich, nun mehr an der Basis und tornal erkennbar; Basalgabel

Ay +3 etwas länger als ein Drittel der ganzen Ader.

Hinterflügel (Abb. 93) substrapezförmig, breiter als die Vorderflügel; Costa

sanft gebogen, nahe der Basis leicht eingezogen; Apex abgerundet; Termen leicht

flach eingezogen, Tornus samt Dorsum bildet einen gemeinsamen Bogen. 8

Adern; S nahe der Mittelzelle basal, dann schräg zur Costa gerichtet; R und M,

an der Basis dicht nebeneinander, dann divergierend und den Apex von beiden

Seiten umfassend; M, und M; parallel; die letztere und Cu, entspringen ge-

stielt aus dem unteren Winkel, Cu, etwa bei drei Viertel der Mittelzelle; Cubitus

behaart; alle drei Analadern entwickelt, A, mit einer kurzen Basalgabel.

Männliche Genitalien (Abb. 94). Tegumen bandartig; Pedunculi schmal; das

ganze Vinculum ziemlich breit. Valva ausgezogen, ziemlich schmal; Oberseite

glatt; Cucullus schmal, parabolisch; Sacculus an der Basis erweitert, dann schmal,

vor dem Cucullus ein stumpfes Hügelchen bildend; Basalaushöhlung tief und

(101) N. s. OBrazrsov : Die Gattungen der Palaearktischen Tortricidae 135

Gattung Collicularia gen. nov.: C. microgrammana (Gn.). Abb. 92: Mannchen, Kopf. Abb.

93: idem, Geäder. Abb. 94: Männliche Genitalien, England. Abb. 95: Weibliche Genitalien,

England.

136 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL. 1/2, 1960 (102)

breit, bis zur Mitte der Valva reichend; Processus basalis klein, frei. Keine Socii

und Uncus; Gnathos bandartig, membranös. Anellus typisch „olethreutoid”; Cau-

lis hoch und breit. Aedoeagus sehr lang und schmal, ausgebogen, in der Richtung

zur Spitze stark verjüngt; Coecum penis breit abgerundet; keine Cornuti.

Weibliche Genitalien (Abb. 95). Papillae anales weich, länglich; Apophyses

posteriores länger als diese, mit den Apophyses anteriores gleich lang. Ostium

bursae liegt intersegmental, ist kanneförmig, von der Dorsalseite etwas skleroti-

siert; keine Lamellae vaginales; Ductus bursae sehr lang und breit, mit zwei

schmalen, langen Colliculi, oral einen grossen blinden Sack bildend. Cervix bursae

viel kürzer und schmäler als der Ductus bursae, oral erweitert und mit einer un-

deutlichen Sklerotisierung; Corpus bursae abgerundet, caudal mit einem kleinen

blinden Auswuchs; Signa zwei Dorne mit ganz schwacher Basalsklerotisierung.

Diese monotypische Gattung steht der Laspeyresia Hb. sehr nahe und ist äusser-

lich von dieser kaum zu trennen, nur das Terminalglied der Labialpalpen ist etwas

dicker und die Mittelzelle der Hinterflügel kürzer. In den männlichen Genitalien

fallen als Unterschiede der Laspreyresia gegenüber eine eigenartig gestaltete Valva

mit ihrer tiefen Basalaushöhlung und der lange, schmale Aedoeagus mit einer sehr

breiten Caulis auf. Bei dem Weibchen besonders für Collicularia typisch ist ihr

langer, oral blinder Ductus bursae mit zwei langen Colliculi. Da bei den Zaspey-

resia-Arten alle diese Merkmale nicht angedeutet sind, scheint eine generische

Absonderung von Collicularia ganz gerechtigt zu sein, desto mehr, da die Vorder-

flügelzeichnung in beiden Gattungen ziemlich verschieden ist. Mit Rhyacionia

Hb., zu welcher microgrammana Gn. von PIERCE & METCALFE (1922) gerechnet

wurde, hat diese Art nichts zu tun weder äusserlich, noch genitaliter.

COLLICULARIA-ART

C. microgrammana (Gn.), comb. nova*

microgrammana GUENEE, 1845, Ann. Soc. Ent. France, ser. 2, vol. 3, p. 188 (Catop-

tria); microgammana (err. typogr.) PETERSEN, 1924, Lep. Estl., p. 346 (Grapholitha);

cinerosana (part; err. det.) OSTHELDER, 1939, Schm. Südbayerns, vol. 2, p. 108 (Dz-

chrorampha); macrogrammana ZERKOWITZ, 1946, J. New York Ent. Soc., vol. 54, p.

142 (Laspeyresia). — KENNEL, 1921, p. 659, t. 24 fig. 7 (2); PIERCE & METCALFE,

1922, p. 81, t. 28 (& 2 -Genitalien); BENANDER, 1950, p. 154, text fig. 149 ( 4 -Geni-

talien), t. 9 fig. 7 (Vorderflügel); diese Arbeit, Abb. 92—95 (Kopf, Geäder, 4 2-

Genitalien). — Europa; Kleinasien; Armenien; Nordpersien; Palästina; Nord- und

Südafrika.

69. Gattung Lathronympha Meyr., 1926

Genotypus (monotypicus designatus): Tortrix hypericana (Hb.) Hw., 1811 = Pyralis

strigana F., 1775.

Pyralis (part.) FABRICIUS, 1775, Syst. Ent., p. 254.

Phalaena Tortrix (part.) SCHIFFERMILLER & DENIS, 1776, Syst. Verz. Schm. Wien. Geg.,

joy ILAAS).

Tortrix (part.) HAWORTH, 1811, Lep. Brit., p. 458.

Olethreutes (part.) HUBNER, 1822, Syst.-alph. Verz., p. 61.

Epiblema (part.) HÜBNER, 1825, Verz. bek. Schm., p. 375.

? Pseudotomia (part.) STEPHENS, 1829, Syst. Cat. Brit. Ins., vol. 2, p. 175.

Semasia (part.) STEPHENS, 1829, op. cit., p. 179.

Grapholita (part.) TREITSCHKE, 1829, Schm. Eur., vol, 7, p. 232.

(103) N. S. OBRAZTSOV : Die Gattungen der Palaearktischen Tortricidae 137

Grapholitha (part.) TREITSCHKE, op. cit., vol. 8, p. 205.

Carpocapsa (part.) CURTIS, 1831, Brit. Ent. expl. t. 352.

? Heusimene (part.) STEPHENS, 1834, Ill. Brit. Ent., Haust., vol. 4, p, 101.

Enarmonia (part.) STEPHENS, 1834, op. cit., p. 121.

Catoptria (part.) GUENÉE, 1845, Ann. Soc. Ent. France, ser. 2, vol. 3, p. 188.

Paedisca (part.) LEDERER, 1859, Wien. Ent. Monatschr., vol. 3, p. 332.

Ephippiphordidii genus 22 PIERCE & METCALFE, 1922, Genit. Brit. Tortr., p. 93.

Lathronympha MEYRICK, 1926, The Ent., vol. 59, p. 27.

Kopf (Abb. 96) rauh beschuppt. Fühler kurz bewimpert. Labialpalpen länger

als der Kopf, leicht aufwärts gebogen, dicht beschuppt, distal und am unteren

Rand ziemlich lang behaart; Terminalglied ziemlich lang, aber zu seinen grössten

Teil in der Beschuppung des 2. Gliedes versteckt. Saugrüssel entwickelt. Brust

glatt. Hintertibien ziemlich glatt, beim Männchen nur mit einem mässig langen

Haarkamm an der oberen Kante.

Vorderflügel (Abb. 97) glatt beschuppt, länglich; Costa gleichmässig, ziem-

lich sanft gebogen; Apex etwas zugespitzt; Termen schräg, leicht eingezogen; Tor-

nus abgerundet; Dorsum ganz sanft gebogen oder fast gerade. Beim Männchen

kein Costalumschlag. 12 Adern, alle getrennt; S fast gerade; R, entspringt gleich

hinter der Mitte der Mittelzelle; R, viel näher zu Rg als zu R,; R; näher zu R, als

zu Ry; R, führt in die Costa, R; in das Termen; die obere Teilungsader entspringt

zwischen R, und Rg, die untere fast an der Flügelbasis und führt zu Mz; Mo,

Mz und Cu, an der Basis fast gleich weit auseinander gestellt, am Termen sind die

beiden ersten einander etwas genähert; Cu, entspringt aus dem unteren Winkel,

Cu, kurz vor zwei Drittel der Mittelzelle; A, rudimentär, im Basalteil zur Mittel-

zelle stark genähert, distal nur am Tornus angedeutet; Basalgabel A, + 3 etwa

ein Drittel so lang wie die ganze Ader.

Hinterflügel halbrund oder etwa subtrapezförmig, beim Männchen (Abb. 97) viel

breiter, beim Weibchen (Abb. 98) fast gleich breit wie die Vorderflügel; Costa

sanft gebogen; Apex ziemlich scharf, obwohl abgerundet; Termen unterhalb dieses

flach, beim Weibchen flach eingezogen; Tornus breit abgerundet, beim Männ-

chen bildet er eine gemeinsame Kurve mit dem Dorsum; das letztere beim Weib-

chen gerade distal, abgerundet basal. 8 Adern; S fast gerade oder ganz leicht

wellig; R und M, an der extremen Basis leicht auseinander gestellt, dann ge-

nähert oder sogar einander berührend, weiter divergieren die beiden Adern aber

weit auseinander und umfassen den Apex von beiden Seiten; ganz selten sind

diese Adern von der Basis an gestielt; M, beim Männchen der Mz parallel, beim

Weibchen ihr an der Basis leicht zugeneigt; M, und Cu, entspringen aus einem

Punkt am unteren Winkel der Mittelzelle, bisweilen sind sie ganz kurz gestielt;

Cu, entspringt bei oder kurz vor zwei Drittel der Mittelzelle; A, und A, ziemlich

weich, A, normal. Cubitus behaart.

Männliche Genitalien (Abb. 99). Tegumen einfach, bandartig, mit einem win-

zigen Uncus-förmigen Höckerchen in der Mitte; Pedunculi schmal. Valva stark

ausgezogen, fast gleichmässig breit; äussere Oberflache ohne Stacheln; Basalaus-

höhlung nicht tief sondern breit: Cucullus von der übrigen Valva fast nicht ab-

gesondert; Sacculus kurz; Processus basalis am inneren Rand der Valva ange-

wachsen. Keine Socii; Gnathos bandartig, membranös. Anellus normal „olethreu-

138 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL. 1/2, 1960 (104)

Gattung Lathronympha Meyr.: L. strigana (F.). Abb. 96: Männchen, Kopf. Abb. 97: idem,

Geäder. Abb. 98: Weibchen, Hinterflügelgeäder. Abb. 99: Männliche Genitalien, Präparat

No. 13-Obr., Deutschland; A.M.N.H. Abb. 100: Weibliche Genitalien, Prapärat No. 14-Obr.

England; A.M.N.H.

(105) N. S. OBRAZTSOV : Die Gattungen der Palaearktischen Tortricidae 139

toid”; Caulis kurz. Aedoeagus kurz, dick, distal plötzlich in ein Röhrchen ver-

jüngt; Coecum penis stark erweitert; keine Cornuti.

Weibliche Genitalien (Abb. 100). Papillae anales ziemlich gross, länglich,

weich; Apophyses posteriores fast vollständig von diesen bedeckt, nur im äusser-

sten Teil sichtbar; Apophyses anteriores mässig lang. Ostium bursae liegt inter-

segmental, gleich nach dem Caudalrand der Ventralplatte; Antrum ganz kurz,

membranös; Lamella antevaginalis bedeutend sklerotisiert, schmal, mit scharfen,

caudal gerichteten Winkeln; Lamella postvaginalis ganz schwach sklerotisiert,

lateral zugespitzt. Ductus bursae mässig lang, breit, bildet oral einen Blindsack

und ist von einem breiten, schwach sklerotisierten Ringband umfasst. Cervix bur-

sae breit, etwas länger als der Ductus bursae; Corpus bursae rundlich, wie die

Cervix fein raspelartig skulpturiert; Signa zwei lange, dicke Dorne.

Dem Geäder nach steht Lathronympha der nearktischen Gattung Corticivora

Clarke ziemlich nahe. Die Genitalien dieser beiden Gattungen sind aber so stark

verschieden, dass kein Zweifel in ihrer Selbständigkeit besteht.

Vorläufig ist Lathronympha als eine ausschliesslich palaearktische Gattung

bekannt, deren Artbestand wenig geklärt wird. Ausser der L. strigana (F.), für

welche diese Gattung aufgestellt wurde, beschrieb MEYRICK noch eine weitere Art

(L. irrita Meyr.), die er auch zu Lathronympha stellte. Es ist durchaus möglich,

dass noch manche wenig untersuchte Arten, die vorläufig in anderen Gattungen

untergebracht sind, auch zu Lathronympha gehören. Insbesondere verdächtig ist

in dieser Hinsicht die kleine Gruppe der Arten (wrbana Kenn., glebana Snell.,

teliferana Chr. u.a.), die provisorisch der Untergattung Phaneta Stph. der Gat-

tung Excosma Hb. (Eucosmini) zugerechnet werden.

LATHRONYMPHA-ARTEN

L. strigana (F.)*

strigana FABRICIUS, 1775, Syst. Ent, p. 254 (Pyralis); politana SCHIFFERMILLER &

DENIS, 1776, Syst. Verz. Schm. Wien. Geg., p. 129 (Phalaena Tortrix); ? pusillana

SCHIFFERMILLER & DENIS, 1776, op. cit, p. 129 (Phalaena Tortrix); hohenwartiana

(part.) ILLIGER, 1801, Syst. Verz. Schm. Wien. Geg., vol. 2, p. 58 (Phalaena Tortrix);

hypericana HÜBNER [1796—99, Samml. eur. Schm., Tortr., t. 4 fig: 23; non bin],

1822, Syst.-alph. Verz, p. 61 (Olethreutes); hypericano HÜBNER, 1825, Verz. bek.

Schm., p. 375 (Epiblema). — KENNEL, 1921, p. 528, t. 20 fig. 30, 31 (28);

PIERCE & METCALFE, 1922, p. 93, t. 32 (& Q-Genitalien); BENANDER, 1950, p. 148,

text fig. 144 (4-Genitalien) (bei allen Autoren als hypericana); diese Arbeit, Abb.

96—100 (Kopf, Geäder, ¢ 9-Genitalien). — Europa (mit Ausnahme von Iberien);

England; Transkaukasien; Kleinasien; Sibirien.

L. ? irrita Meyr.

irrita MEYRICK, 1935, in: CARADJA & MEYRICK, Mater. Microlep. chin. Prov., p. 61

(Lathronympha). — Ostchina.

70. Gattung Selania Stph., 1834

Lecto-Genotypus: Carpocapsa leplastriana Curt., 1831 (FERNALD, 1908, Gen. Tortr., p.

PN): 5

Carpocapsa (part.) CURTIS, 1831, Brit. Ent., expl. t. 352.

Selania STEPHENS, 1834, Ill. Brit. Ent., Haust., vol. 4, p. 121.

140 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL. 1/2, 1960 (106)

Ephippiphora (part.) DUPONCHEL, 1836, Hist. Nat. Lép. France, vol. 9, p. 512.

? Semasia (part.) Woop, 1839, Ind. Ent., p. 146.

Grapholitha (part.) HERRICH-SCHÄFFER, 1851, Syst. Bearb. Schm. Eur., vol. 4, p. 265.

Stigmonota (part.) STAINTON, 1859, Man. Brit. Butt. & Moths, vol. 2, p. 245.

Laspeyresia (part.) MEYRICK, 1895, Handb. Brit. Lep., p. 511.

Eucelis (non Hb.) WALSINGHAM, 1903, Ent. Mo. Mag., vol. 39, p. 213.

Cydia (part.) WALSINGHAM, 1914, Biol. Centr. Amer., Lep. Het., vol. 4, p. 262.

Enarmonia (part.) LHOMME, 1939, Cat. Lép. France et Belg., vol. 2, p. 457.

Ernarmonia (part.) KLOET & HINCKS, 1945, Check List Brit. Ins., p. 126.

Kopf (Abb. 101) mit glänzender, flach anliegender Beschuppung, die ein

über das Gesicht herabhängendes Schild bildet. Fühler ganz kurz bewimpert, von

oben nach unten abgeflacht, beim Männchen leicht verdickt. Labialpalpen leicht

aufgebogen, distal vortretend; 2. Glied lang, distal etwas erweitert; Terminal-

glied klein, sichtbar. Saugrüssel entwickelt. Brust und Beine glatt.

Vorderflügel (Abb. 102) glatt beschuppt, länglich; Costa sanft gebogen; Apex

abgerundet; Termen schräg; Tornus stumpf, abgerundet; Dorsum leicht gebaucht.

Kein Costalumschlag beim Männchen. 12 Adern, alle getrennt; S fast gerade; R,

entspringt etwa von der Mitte der Mittelzelle; Rodreimal näher zu Rg als zu R,;

Rs etwas näher zu R, als zu Ro; Ry und Rs fast ebenso weit auseinander ge-

stellt wie Rg und Ry; die letztere führt in die Costa, R; in das Termen; obere

Teilungsader entspringt zwischen R, und Ro, untere nahe der Flügelbasis; My

fast in der Mitte zwischen M, und Mg; die letztere dicht bei Cu,, die aus dem

unteren Winkel der Mittelzelle entspringt; Cu, bei zwei Drittel der Mittelzelle;

A, in ihrem mittleren Teil ganz weich oder unterbrochen; Basalgabel A2, 3

etwas länger als ein Viertel der ganzen Ader.

Hinterflügel (Abb. 102) subtrapezförmig, breiter als die Vorderflügel; Costa

wellig; Apex abgerundet; Termen leicht konvex; Tornus ganz unbedeutend her-

vortretend, gerundet; Dorsum fast geradwinklig gebrochen, im äusseren Teil etwas

wellig. 8 Adern, alle getrennt; S leicht eingebogen, im äusseren Teil bisweilen

mittels einer Querader mit der Mittelzelle verbunden; R und M, entspringen

dicht beisammen, dann divergieren sie und umfassen den Apex von beiden Seiten;

M, der M; parallel; die letztere und Cu, dicht beisammen am unteren Winkel

der Mittelzelle; Cu, entspringt bei zwei Drittel der Mittelzelle; A, mit einer

kurzen Basalgabel; der innere Rand des Dorsum beim Männchen leicht verdickt.

Cubitus behaart.

Männliche Genitalien (Abb. 103, Taf. 13 Fig. 3). Tegumen bandartig, mit

einem flach abgerundeten Uncus-Höckerchen; Pedunculi stark nach unten ver-

jüngt. Valva nach aussen erweitert; Oberseite einfach; Cucullus abgerundet, von

der übrigen Valva nicht abgesondert, mit einem kleinen aber starken Analdorn;

Sacculus ziemlich schmal; Basalaushöhlung verhältnismässig gross; Processus ba-

salis klein, frei. Keine Socii; Gnathos bandartig, membranös, leicht winklig hervor-

tretend. Anellus typisch „olethreutoid”; Caulis hoch. Aedoeagus dick, ausgebogen,

die untere Spitze scharf; Coecum penis abgerundet; lange starke distale Cornuti

und zahlreiche, viel schwächere, leicht herabfallende proximale (Abb. 104, 106).

Weibliche Genitalien (Abb. 105). Papillae anales weich, länglich, ziemlich

schmal; Apophyses posteriores bedeutend kürzer als die Apophyses anteriores.

Ostium bursae breit, liegt am Postsegmentalrand des 7. Sternits; keine Lamellae

(107) N. S. OBRAZTSOV : Die Gattungen der Palaearktischen Tortricidae 141

Gattung Selania Stph.: S. leplastriana (Curt.). Abb. 101: Männchen, Kopf. Abb. 102: idem,

Geäder. Abb. 103: Männliche Genitalien, Präparat No. 156-Obr., Brighton, Essex, England;

A.M.N.H. Abb. 104: Vesica mit Cornuti (dasselbe Exemplar). Abb. 105: Weibliche

Genitalien, Präparat No. 157-Obr., Brighton, Essex, England; A.M.N.H. Abb. 106: S. vana

(Kenn.), Cornuti, Präparat No. 11-Obr., Chiclana; Typus, Z.M.B.

| vaginales; Antrum gross; Ductus bursae ziemlich breit, schwach sklerotisiert. Cor-

pus bursae rundlich, mit zwei kurzen kegelförmigen Signa; Cervix bursae nicht

abgesondert; zwei breite, bandartige Cesti liegen am Corpus bursae. Der Ductus

seminalis bildet eine grosse Bulla seminalis, die wie ein Seitenanhang der Bursa

142 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL. 1/2, 1960 (108)

copulatrix aussieht. Ventralplatte des 7. Sternits ziemlich schmal, mit oralen La-

teralfortsetzungen.

. Die gewöhnlich zu Laspeyresia Hb. gestellten Selania-Arten unterscheiden sich

von dieser Gattung durch längere und etwas anders gestaltete Labialpalpen und

abgeflachte Fühler. Im Genitalbau besonders typisch für Selania ist der Analdorn

der Valva und das Vorhandensein der breiten Cesti.

Bisher sind nur vier Arten dieser eigentümlichen palaearktischen Gattung be-

kannt, die anscheinend mediterraner Herkunft sind.

KATALOG DER SELANIA-ARTEN

S. leplastriana (Curt.)*

leplastriana CURTIS, 1831, Brit. Ent., t. 352 & expl. (Carpocapsa); gueriniana DUPON-

CHEL, 1836, Hist. Nat. Lép. France, vol. 9, p. 512, t. 263 fig. 2 (Ephippiphora);

cariosana (MANN in litt.) BARRETT, 1873, Ent. Mo. Mag. vol. 10, p. 148 (Stigmo-

nota); leplastrierana (nom. emend.) WALSINGHAM, 1914, Biol. Centr. Amer., Lep. Het.,

vol. 4, p. 262 (Cydia). — KENNEL, 1921, p. 666, t. 24 fig. 23 (2); PIERCE & MET-

CALFE, 1922, p. 93, t. 32 (4 2 -Genitalien); diese Arbeit, Abb. 101—105 (Kopf, Ge-

adder, 4 9 -Genitalien). — Mittel- und Südeuropa; England; ? Nordwestafrica; ? Klein-

asien.

S. maderae (Woll.), comb. nova*

maderae WOLLASTON, 1858, Ann. & Mag. N. H., ser. 3, vol. 1, p. 120 (Ephippiphora).

— KENNEL, 1921, p. 665, t. 24 fig. 21 (9). — Madeira; Kanarische Inseln. :

S. vana (Kenn.), comb. nova*

vana KENNEL, 1901, Iris, vol. 13, (1900), p. 294 (Grapholitha). — KENNEL, 1921,

p. 665, t. 24 fig. 20 (8); diese Arbeit, Abb. 106, Taf. 13 Fig. 3 (4-Genitalien). —

Andalusien.

S. malcolmiae (Wlsm.), comb. nova

„n. Sp.” STAINTON, 1872, Ent. Mo. Mag., vol. 8, p. 233 (Grapholitha); malcolmiae

WALSINGHAM, 1903, ibid., vol. 39, p. 213 (Ewcelis). — KENNEL, 1921, p. 723. —

Marokko; ? Sidspanien; ? Südfrankreich; ? Palästina.

Anmerkung

Die Art maderae unterscheidet sich von der /eplastriana durch das Vorhandensein von

einem kurzen und zwei langen fixierten Cornuti. Die äusseren Unterschiede dieser beiden

Arten sind sehr gering. Für malcolmiae sind ihre nach unten ausgebogenen Valvae so typisch,

dass die übrigen Merkmale an dieser Stelle kaum erwähnungswert wären. Es wird beabsich-

tigt, nähere Angaben über maderae und malcolmiae, zusammen mit Fotografien ihrer

Genitalien, nachträglich zu veröffentlichen.

Das von KENNEL (1901) als ein Weibchen beschriebene und später (1921, t. 24 fig. 20)

auch abgebildete einzige Exemplar von S. vana ist in der Tat ein Männchen von Chiclana m.,

26.4.1880, ex coll. Stgr. (Typus; Genitalpräparat No. 11-Obr.; Z.M.B.). Diese Art ähnelt

stark der S. leplastriana sowohl äusserlich als auch nach dem Genitalbau. Ein Vergleich

beider Arten auf den von KENNEL (1921) gegebenen Figuren und deren Beschreibung in

seinem Werk erübrigt jede weitere Besprechung ihrer äusseren Unterschiede. Im Genital-

bau unterscheidet sich S. vana von der S. leplastriana durch zwei weitere starke, obwohl

ziemlich kleine Stacheln am Cucullus, die bei der S. leplastriana fehlen. Ausserdem hat S.

vana einen langen und einen kurzen fixierten Cornutus, während bei S. leplastriana drei

solche gleich lange Cornuti vorhanden sind. Die zahlreichen verlierbaren Carnuti sind

bei S. vana etwas schmäler als bei S. leplastriana.

(109) N. S. OBRAZTSOV : Die Gattungen der Palaearktischen Tortricidae 143

AD NE

ERKLARUNGEN DER TAFELN

Tafel 11

Männliche Genitalien der Pammene-Arten

. insulana (Gn.), Präparat No. M. 576, Europa; Z.S.M.

. amygdalana (Dup.), Präparat No. M. 575, Europa; Z.S.M.

. aurantiana (Stgr.), Präparat No. M. 577, Speyer, Pfalz; Z.S.M.

. purpureana (Const.), Präparat No. M. 574, Südfrankreich; Z.S.M.

ze) ae) as) IS)

Tafel 12

Laspeyresiini-Falter

1. Laspeyresia resedana Obr., Männchen, Holotypus; Noli (Savona), Ligurien, el.

OW NAV ADP N

10.

hil

28. Oktober bis 5. November 1951, J. KLIMEScH; A.M.N.H.

. Idem, Weibchen, Paratypus; dasselbe Datum; A.M.N.H.

. Pammene oxycedrana (Mill.), Männchen; Cannes, Frankreich; Museum Paris.

. Idem, Weibchen; dieselben Lokalitàt und Sammlung.

. Idem, Weibchen; Noli (Savona), Ligurien, J. KLIMESCH; A.M.N.H.

. P. juniperana (Mill.), Mannchen; Gachard, Frankreich; Museum Paris.

. Idem, Männchen; dieselbe Lokalität und Sammlung.

. Idem, Weibchen; St. Crepin, Hautes Alpes; Paratypus der f. thuriferana Cleu, Sammlung

H. G. AMSEL.

. P. pontica sp. nova, Männchen, Holotypus; Matka, Treska-Schlucht, Mazedonien, J.

KLIMESCH; A.M.N.H.

Idem, Weibchen, Allotypus; dieselbe Lokalitat; A.M.N.H.

Idem, Männchen; Acipatam, Türkei, H. CANAKGIOGLU; A.M.N.H.

Tafel 13

Männliche Laspeyresiini-Genitalien

. Parapammene selectana (Chr.), Präparat No. 28, Amur; Typus, Z.M.B.

. Idem, achtes Abdominalsegment.

. Selania vana (Kenn.), Präparat No. 11, Chiclana; Typus, Z.M.B.

TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL. 1/2, 1960

PLAAT

N. S. OBRAZTSOV : Die Gattungen der Palaearktischen Tortricidae

TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL. 1/2, 1960 PLAAT 12

N. s. Osrazısov : Die Gattungen der Palaearktischen Tortricidae

TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL. 1/2, 1960 PLAAT 13

N. S. OBKAZTSOV : Die Gattungen der Palaearktischen Tortricidae

CATALOGUS DER NEDERLANDSE MACROLEPIDOPTERA

(ZEVENDE SUPPLEMENT)

DOOR

B. J. LEMPKE

Amsterdam

LASIOCAMPIDAE

Poecilocampa Stephens

Poecilocampa populi L. Tijdschr. Entom., vol. 80, p. 285; Cat. II, p. (121).

De vlinder is nog niet bekend van de waddeneilanden, maar overigens is hij in

alle districten aangetroffen. Door het gebruik van de moderne menglichtlampen

is het gebleken, dat hij vooral in bosachtige streken niet zelden een vrij gewone

soort is, die plaatselijk zelfs talrijk kan zijn, zoals in 1949 te Wassenaar, waar

LEMS en Lucas op 14 november op licht 62 stuks waarnamen, terwijl VAN AART-

SEN 9 november 1959 te Heemskerk er zelfs 109 telde! LEFFEF vangt populi ge-

regeld te Apeldoorn en Wiessel, in 1956 was de vlinder op laatstgenoemde vind-

plaats eveneens gewoon.

De vliegtijd kan wat vroeger beginnen en wat langer duren dan in 1937 werd

opgegeven. De uiterste data zijn nu 6 oktober en 6 december.

Vindplaatsen. Fr: Harlingen, Tietjerk, Grouw, Olterterp, Oosterwolde. Gr.:

Glimmen. Dr.: Peize, Veenhuizen, Anlo, Odoornerveen, Wijster. N.O.-polder: Marknesse.

Ov.: Volthe, Weerselo, Saasveld, Borne, Almelo, Wierden, Hoge Hexel, Diepenheim, Hol-

ten, Beerze, Raalte, Slagharen, Tjoene, Platvoet, Deventer. Gdl.: Emst, Vaassen, Wenum,

Wiessel, De Steeg, Velp, Heelsum, Lunteren; Gorssel, Eefde, Lochem, Aalten; Tiel. Utr.:

Rhenen, Doorn, Utrecht, Maarssen, Maarsseveen, Breukelen, Hollandse Rading, Amers-

foort. N.H.: s-Graveland, Naarden, Schiphol, Halfweg, Beemster, Hoorn, Bergen, Limmen,

Heemskerk, Driehuis, Bloemendaal, Heemstede. Z.H.: Noordwijkerhout, Oegstgeest, Was-

senaar, Voorschoten, Moercapelle, Staelduin, Schelluinen. Zl.: Oostkapelle, Goes. N.B.:

Oudenbosch, Tilburg, Oisterwijk, Haaren, Vught, Sint Michielsgestel, Gassel, Boxtel,

Best, Vessem, Eindhoven, Nuenen, Helmond, De Rips. Lbg.: Swalmen, Maalbroek, Stein,

Aalbeek, Rijckholt.

Variabiliteit. f. obsoleta nov. De lichte dwarslijnen op de bovenzijde

van de voorvleugels bijna geheel verdwenen. Soest, 9.XI.1933, & (holotype, Zoöl.

Mus.); Aerdenhout (VAN WISSELINGH).

[The pale transverse lines on the upper side of the fore wings obsolete. ]

f. nigricollis nov. Halskraag zwart. Volthe (VAN DER MEULEN); Aerdenhout,

6.XI.1950 en 31.X.1951, twee mannetjes (het eerste het holotype, VAN WISSE-

LINGH).

[Collar black. ]

f. fasciata nov. Het achterrandsveld van de voorvleugels even licht als de

145

146 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL. 1/2, 1960 (380)

achtervleugels, waardoor cen scherp afstekende zwarte middenband ontstaat. Zeist,

$, 9.X1.1950 (holotype, GORTER).

[The outer area of the fore wings as pale as the hind wings, so that the black central

band strongly contrasts. }

f. nigrescens nov. Ook het wortelveld van de voorvleugels zwart (bij de typi-

sche vorm bruinachtig), evenals de franje. Zeist, &, 2.XI.1950 (holotype,

GORTER); Leiden (Leids Mus.).

[The basal area of the fore wings as well as the fringes is black. }

f. rufescens nov. Het lichaam, de vleugels en de donkere blokjes in de franje

zijn donker roodbruin getint. Zeist, &, 2.XI.1950 (holotype, GORTER); Heems-

kerk, & (VAN AARTSEN). Een 9 van Raalte (FLINT) heeft roodachtig getinte

vleugels en kan ook tot deze vorm gerekend worden, evenals een © van Breda

(Leids Mus.).

[The body, the wings, and the dark blotches in the fringes are dark red-brown. }

f. albomarginata Heyne, 1898, Soc. Ent., vol. 13, p. 105 (virgata Tutt, 1900,

Brit. Lep., vol. 2, p. 467). Wortelveld van de voorvleugels geelbruin, achterrands-

veld wit, middenveld normaal zwart; achtervleugels wortelhelft donkergrijs, bui-

tenhelft witachtig. Ongetwijfeld een zeer zeldzame recessieve vorm. Een foto van

een in de omgeving van Hamburg in 1957 gevangen & bevindt zich in Bombus, —

vol. 2, p. 20, 1958, waar ook alle uit Duitsland vermelde vondsten opgesomd

worden. Uit ons land is tot nog toe slechts één exemplaar bekend, een ¢, dat

12 november 1955 te Wageningen gevangen werd (ALDERS).

Dwergen. Beetsterzwaag, Wiessel (Zoöl. Mus.); Bennekom (VAN DE Por).

Teratologisch exemplaar. Rechter achtervleugel te klein. Heem-

stede (VAN DE POL).

Trichiura Stephens

Trichiura crataegi L. Tijdschr. Entom., vol. 80, p. 285; Cat. II, p. (121).

Ook deze soort komt met uitzondering van de waddeneilanden in alle districten

van ons land voor, maar is minder verbreid dan P. populi en stellig ook minder

gewoon. Vooral in het Hafdistrict en in het Fluviatiele District is crataegi zeld-

zaam.

Vindplaatsen. Fr.: Tietjerk, Fochtelo, Beetsterzwaag, Oosterwolde, Wolvega. Gr.:

Noordlaren, Glimmen. Dr.: Peize, Roden, Veenhuizen, Assen, Wijster. N.O.-Polder: Mark-

nesse. Ov.: De Lutte, Volthe, Reutum, Saasveld, Almelo, Boekelo, Den Ham, Raalte. Gdl.:

Vaassen, Wiessel, Assel; Gorssel, Eefde, Ruurlo, Korenburgerveen, Groessen; Tiel. Utr:

Rhenen, Doorn, Hollandse Rading. N.H.: Bergen, Heemskerk, Aerdenhout, Vogelenzang.

Z.H.: Melissant. N.B.: Oudenbosch, Waalwijk, Rosmalen, Gassel, Eindhoven, Nuenen,

Helmond, Deurne, De Rips. Lbg.: Mook, Montfort, Stein, Maastricht, Kerkrade, Simpelveld,

Wijlre.

Variabiliteit. In Nachrichtenblatt Bayer. Entom., vol. 5, p. 67 en vol-

(381) B. J. LEMPKE: Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 147

gende (1956), bespreekt DANIEL de variabiliteit van crataegi („Die Formen von

Trichiura crataegi L.”). Hij schrijft, dat o.a. geheel Duitsland bewoond wordt

door de nominaatvorm. De Nederlandse populaties behoren er waarschijnlijk niet

meer zuiver toe, maar zijn eerder een overgang tot de lichtere Britse vorm. Bij

onze mannetjes is namelijk de lichte f. pallida Tutt met overgangen naar de nog

lichtere f. defasciata veel gewoner dan de typische donker gebande vorm.

f. defasciata Lempke, 1937. Verbreid onder de soort, wel op de meeste vind-

plaatsen aan te treffen.

Eriogaster Germar

Eriogaster lanestris L. Tijdschr. Entom., vol. 80, p. 286; Cat. II, p. (122).

De vlinder blijft een van de zeldzaamheden van onze fauna. Hij is uitsluitend zeer

lokaal aangetroffen in het oosten en zuiden van het land.

De hoofdvliegtijd kan tot begin mei duren (laatstbekende datum: 2.V). In

een collectie vond ik nog een tweede september-exemplaar (dit maal gevangen),

zodat aan het overigens zeldzame voorkomen van herfstvlinders niet getwijfeld

behoeft te worden.

Vindplaatsen. Ov.: Deventer, september 1907, gaaf niet gekweekt 4 (KLAASSEN).

Gdl.: Ellecom, twee mannetjes en twee wijfjes, gekweekt + 1930 (TEN Hove); Doetinchem,

rupsen in 1949 en volgende jaren (DE VRIES); Zeddam, rupsen in 1946, vlinders uit in

maart 1947 (POSTEMA, SCHOLTEN); Lobith, rupsen in 1948 (SCHOLTEN). N.B.: Lierop

(Beuven), een rups 22.VI.1947 (VERHAAK).

Malacosoma Hübner

Malacosoma castrensis L. Tijdschr. Entom., vol. 80, p. 287; Cat. II, p. (123).

De vlinder is verbreid op de zandgronden door vrijwel het gehele noorden,

oosten en zuiden. In het Hafdistrict is hij aangetroffen op een paar plaatsen aan

de grens van de hogere gronden en op één plaats midden in het polderland.

Bovendien op één plaats aan de grens van het Duindistrict. Beide laatste vind-

plaatsen zijn vrijwel zeker van zwervers, daar het in beide gevallen slechts één

enkel op licht gevangen & betrof. In het Waddendistrict is castrensis tot nog toe

uitsluitend op Texel gevonden.

Het is niet onmogelijk, dat de vlinder nog later dan 8 september kan vliegen,

daar HARDONK nog op 7.IX.1936 een exemplaar kweekte uit een rups van Gar-

deren.

Vindplaatsen. Fr: Fochtelo, Delleburen. Gr.: Vlagtwedde. Dr.: Peizerveen, Norg,

Veenhuizen, Zuidlaren, Ballo, Odoorn, Odoornerveen, Zweeloo, Wijster, Hooghalen. Ov.:

Denekamp (Bergvennen), Almelo, Wierden, Rijssen, Elzen, Eerde, Beerzen, Oud-Leusen,

Ommen, Lemelerberg. Gdl.: Ermelo, Hulshorst, Garderen, Kootwijk, Assel, Uchelen, Beck-

bergen, Woeste Hoeve, Terlet, De Steeg, Velp, Bennekom, Ede, Otterlo, Harskamp, Hoen-

derlo; Babberich. Utr.: Doorn, Maarsbergen, Utrecht, Hollandse Rading, Soestduinen,

Vlasakkers. N.H.: Blaricum, Huizen, Kortenhoef, Ankeveen, Middelie, 4, 1946 (DE BOER).

Z.H.: Staelduin, &, 1952 (van KATWIJK); Rotterdam, 4, 1889 (Zoöl. Mus.). N.B.:

Hoogerheide, Rucphen, Bosschehoofd, Goirle, Hilvarenbeek, Kampina, Sint Michielsgestel,

Uden, Gemert, Oirschot, Vessem, Eindhoven, Helmond, Lierop. Lbg.: Sevenum, Blerick,

Tegelen, Steyl, Belfeld, Kessel, Reuver, Herkenbosch, Nunhem, Heel, Roosteren, Sittard,

Hoensbroek, Heerlerheide, Brunssum.

148 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL. 1/2, 1960 (382)

Variabiliteit. Het & varieert betrekkelijk weinig, het |? meer. Bij het

laatste komen twee typen van grondkleur voor, die duidelijk van elkaar te onder-

scheiden zijn. Bij de eerste groep is de grondkleur donker grijsbruin. Dit is de

meest voorkomende groep en hiertoe behoort ook het typische 9 . De tweede groep

heeft een roodbruine grondkleur en is zeldzamer.

f. & fasciata Closs. De vorm met massief bruin middenveld is stellig niet

gewoon. Hooghalen (SUIVEER); Assel (SOUTENDIJK); Nunspeet, Soestduinen,

Rotterdam en een paar overgangsexemplaren van Hilversum en Gemert (Zoöl.

Mus.); Deurne (VAN WISSELINGH).

f. & semibrunnea nov. Wortelveld en middenveld van de voorvleugels bruin,

achterrandsveld geel met de gewone donkere tekening. Apeldoorn (holotype,

LEFFEF); Bussum (VAN DER MEULEN).

[Basal and central areas of the fore wings brown, marginal area yellow with the

ordinary dak markings. }

f. & brunnea Tutt. Mannetjes met geheel bruine voorvleugels zijn eveneens

verre van gewoon. Hooghalen (SUIVEER); Oosterbeek (Zoöl. Mus.); Amerongen

(Rijk); Zeist (VLUG); Bosschehoofd (Collegium Berchmanianum).

f. & lineata nov. Van de donkere tekening op de bovenzijde van de voor-

vleugels zijn alleen de twee dwarslijnen over, die het middenveld begrenzen.

Hooghalen (SUIVEER); Texel (Westermient), 29.VII.1917 (holotype, Leids

Mus.); Nuenen (NEIJTS).

[Of the dark markings on the upper side of the fore wings only the two transverse lines

bordering the central area remain.}

f. & pallescens nov. Grondkleur van de voorvleugels witachtig geel, tekening

normaal. Assel, 1953 (holotype, LEFFEF).

[Ground colour of the fore wings whitish yellow, markings normal.]

f. & pallida Tutt, 1900, Brit. Lep., vol. 2, p. 582. Voorvleugels lichter van

kleur met zwakke tekening, achtervleugels grijsachtig geel of licht grijsachtig

bruin. Bunnerveen, e. 1. (WILMINK).

f. 4 fusca nov. De donkere tekening van de voorvleugels en de grondkleur

van de achtervleugels zwartbruin. Ermelo, 4, 26.VII.1958 (holotype, VAN DER

MEULEN).

[The dark markings of the fore wings and the ground colour of the hind wings black-

brown. }

f. & intermedia Tutt, 1900, Brit. Lep., vol. 2, p. 532. Grondkleur van de

voorvleugels geelbruin, achtervleugels vrijwel normaal. Oosterbeek, twee exem-

plaren (Zoöl. Mus.).

Het typische © heeft donker grijsbruine vleugels met twee lichte dwarslijnen,

die het middenveld op de voorvleugels begrenzen. Dit is in ons land de meest

voorkomende vorm.

f. 2 virgata Tutt, 1900, L c. Als de typische vorm, maar het wortelveld van

(383) B. J. LEMPKE: Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 149

de voorvleugels is geel. Wiessel (GORTER); Kortenhoef (Zoöl. Mus.); Deurne

(NIES, VAN WISSELINGH); Sevenum (VAN DE POL).

f. 2 unicolor Tutt, 1900, IL. c. Als de typische vorm, maar de twee lichte

dwarslijnen ontbreken geheel. Arnhem (Zoöl. Mus.); Eindhoven (HAANSTRA).

f. 9 rufo-virgata Tutt, 1900, 1. c. Grondkleur roodbruin, wortel van de voor-

vleugels geel. Wijster, Soest, Bussum, Venlo (Zoöl. Mus.); Wiessel (GORTER);

Deurne (NIES).

f. 2 bifasciata Tutt, 1900, |. c. Grondkleur roodbruin, voorvleugels alleen met

twee gele dwarslijnen. Op alle vindplaatsen, maar veel minder dan de typische

vorm.

f. 2 obsoleta nov. Exemplaren van de beide grondkleurtypen met zwak ont-

wikkelde dwarslijnen op de voorvleugels. Garderen, Zeist, Soest, Baarn, Hilver-

sum, Mook (donkere wijfjes), De Steeg, Oosterbeek (roodbruine wijfjes) (Zoöl.

Mus.); Arnhem, De Bilt, Soesterberg, Ossendrecht (Leids Mus.).

Holotype: © van Soest, 12.VIII.1936, in collectie Zoöl. Mus.

[Specimens of the two colour types with feebly developed transverse lines on the upper

side of the fore wings.

TUTT uses for females with red-brown ground colour the name veneta Standfuss, but

this is not correct, as this name indicates a subspecies of northern Italy (1884, Ent. Z.

Stettin, vol. 45, p. 193).}

f. 2 taraxacoides Bellier de la Chavignerie, 1851, Ann. Soc. ent. France, p.

102, pl. IV, fig. 1. Grondkleur van de vleugels okergeelachtig, tekening nauwe-

lijks zichtbaar. Een eenkleurig geelbruin 9 van Bunnerveen, e. 1. (WILMINK).

f. © latefasciata Hoffmann, 1949, Naturk. Mitt. Oberösterreich, vol. 1, p. 16.

Voorvleugels met opvallend brede gele dwarslijnen. Schoonoord, Zeist, Soest

(Zoöl. Mus.); Huizen (VAN DER MEULEN); Texel, Galderse Heide (Leids Mus.).

f. approximata nov. De twee dwarslijnen op de bovenzijde van de voorvleugels

staan dicht bij elkaar. De vorm komt zowel bij de mannetjes als bij de wijfjes

voor. Roden, Leuvenum, Apeldoorn, Oosterbeek, Baarn, Breda (Zoöl. Mus.);

Ede (VAN DE Por); Hilversum (CARON).

Holotype: & van Breda, 20.VIII.1908, in collectie Zoöl. Mus.

[The two transverse lines on the upper side of the fore wings are close together. Occurs in

both sexes. } on

f. divisa nov. Het middenveld van de voorvleugels verdeeld in een vlek aan

de voorrand en een aan de binnenrand. Laren-N.H., & (holotype, BOTZEN).

[The central area of the fore wings divided into a spot on the costa and one on the

inner margin. }

Teratologisch exemplaar. Rechter achtervleugel ontbreekt. Nun-

Bemre..l. (Lucas)!

Malacosoma neustria L. Tijdschr. Entom., vol. 80, p. 287; Cat. II, p. (123).

De vlinder komt door vrijwel het gehele land voor, maar is niet overal even

gewoon. De enorme kaalvraat, die vroeger bij de Amsterdamse straatbomen voor-

150 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL. 1/2, 1960 (384)

kwam, behoort thans tot het verleden door bespuiting met insecticiden en door een

gevarieerder beplanting van de grachten. Zie ook: KALSHOVEN, Bijdr. Dierk.,

afl. 29, 1959.

Van de waddeneilanden is de vlinder bekend van Texel, Vlieland, Terschel-

ling en Ameland.

De grenzen van de vliegtijd liggen iets verder uit elkaar dan in 1937 be--

kend was: 20.VI—20.IX.

Variabiliteit. De variabiliteit van newstria is zeer interessant. De grond-

kleur varieert van lichtgeel tot donker roodbruin, maar bijna alle kleurvormen

zijn min of meer en soms zelfs in hoge mate geslacht-gekoppeld. Het volgende

overzicht is iets duidelijker dan dat van 1937, maar is niet geheel nieuw, zodat

opgaven, die toen juist waren, niet worden herhaald.

A. Grondkleur van lichaam en vleugels lichtgeel, soms met zwakke oker-

kleurige tint, vooral op de voorvleugels. De lichtste kleurgroep, die tot nog toe

bij ons uitsluitend bij de mannetjes is aangetroffen.

f. quercus Esper, [1789]. Voorvleugels met twee duidelijke dwarslijnen. Be-

slist geen gewone vorm, al komt hij waarschijnlijk wel haast overal onder de

soort voor. Peize, Putten, Eefde, Rotterdam, Serooskerke, Voerendaal (Zoöl.

Mus.); Odoorn (PEERDEMAN); Wezep (VAN DER MEULEN); Amsterdam (diverse

collecties); Montfort (MAASSEN).

(Dit is een van de zeer weinige gevallen, dat EsPER bewust een ,,Abart’ van

een soort benoemt. De naam is dan ook volkomen geldig. In de tekst wordt de

grondkleur „pallide ochraceus” en „ein blasses Gelb” genoemd, zodat de vorm

inderdaad in deze groep behoort.)

(f. annularis Geoffroy in Fourcroy vervalt. Het is trouwens heel twijfel-

achtig, of de auteur een lichtgele vorm met donkerder middenveld beschrijft,

daar hij alleen zegt: „alis deflexis pallidis”. Het kan even goed een licht exem-

plaar van groep C geweest zijn.)

f. ochracea-unicolor Tutt. Dwarslijnen op de voorvleugels onduidelijk. Putten,

& (Zoöl. Mus.); Mechelen (PEERDEMAN).

(Het ® van Amsterdam, vermeld in 1937, behoort niet tot deze kleurgroep.)

B. Grondkleur van lichaam en vleugels geelachtig, maar duidelijk donkerder

dan bij groep A, doordat hij min of meer met bruin gemengd is, zodat de donker-

ste exemplaren zelfs een geelbruine grondkleur hebben.

De exemplaren met twee duidelijke dwarslijnen op de voorvleugels zijn de

typische mannetjes. Het is bij deze sekse de meest voorkomende vorm van de

lichte exemplaren. Ik heb geen enkel © ervan gezien.

f. confluens de Selys, 1857, Ann. Soc. ent. Belge, vol. 1, p. 56. De twee dwars-

lijnen op de voorvleugels raken elkaar in het midden. Een &, waarschijnlijk van

Amsterdam (VAN DER MEULEN); Dordrecht, een klein & (Mus. Leiden).

f. fracta Tutt, 1900, Brit. Lep., vol. 2, p. 548. De middenband van de voor-

vleugels in het midden doorgebroken. Saasveld (VAN DER MEULEN).

f. virgata Tutt. De ruimte tussen de beide dwarslijnen donkerder dan de grond-

kleur, dus bij deze groep bruiner. Volthe, een prachtig & met bruine midden-

band (VAN DER MEULEN); Amsterdam, ¢, Delft, 4 (Zoöl. Mus., opgaven van

de beide in 1937 genoemde wijfjes vervallen).

f. unicolor Tutt. Dwarslijnen op de voorvleugels onduidelijk. Batenburg, &,

(385) B. J. LEMPKE: Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 151

Amsterdam, & (Zöol. Mus., de opgaven van 1937 vervallen); Amsterdamse Bos,

een prachtig bijna oranjegeel & (PEERDEMAN).

C. Grondkleur van lichaam en vleugels grijsbruin, variërend van heel licht

(en dan begint de tint soms op die van de vorige groep te lijken) tot vrij donker.

Ik ken uitsluitend wijfjes van deze kleurgroep. De normaal getekende, met twee

dwarslijnen op de voorvleugels, zijn bij ons de meest voorkomende vorm bij dit

geslacht en zij zijn naar mijn mening de typische wijfjesvorm, zoals de gele

exemplaren de typische vorm van de mannetjes zijn.

LINNAEUS’ colour description ’’flavescentibus’’ can only refer to the male. Though a few

pale females of f. cervina may show some resemblance with the yellow males, they never are

identical with them.

So the question remains which colour form must be considered the typical female. When

LINNAEUS drew up his description he only cited ten authors figuring or describing the

species. So there is no proof whatever that he knew it from Sweden then. The first of

these authors is GOEDAERT, and as this author described most of his specimens after Dutch

material, I believe there can be no objection to consider the Dutch form (and especially

that from the island of Walcheren in the province of Sealand) the nominate form.

The commonest colour form occurring in the Netherlands is the one TUTT described as

f. cervina with "pale fawn’ (pale greyish-red) ground colour. I have never seen males

answering to this description, so that in my opinion the yellow male and the greyish-red

female are the type forms, while the paler and darker red-brown forms (rzfescens and

rufa) may occur in both sexes, through the latter in the male much often than in the female.

f. cervina-confluens Tutt. De twee dwarslijnen raken elkaar onder het midden

van de vleugel. Twello, Breda, vier wijfjes (Zoöl. Mus.); Hengelo-Gdl. (Wi-

MINK); Apeldoorn (DE Vos); Amsterdam (PEERDEMAN); Eindhoven (VERHAAK);

Tegelen (OTTENHEIJM).

f. cervina-virgata Tutt. De ruimte tussen de twee dwarslijnen donkerder dan de

grondkleur. Gewoon, overal onder de wijfjes voorkomend.

f. cervina-fracta Tutt. De middenband van de voorvleugels in het midden door-

gebroken. Colmschate (LUKKIEN); Dordrecht (Leids Mus.).

f. cervina-unicolor Tutt. De dwarslijnen op de voorvleugels onduidelijk. Raalte

(FLINT); Amsterdam (BOTZEN, VAN DER MEULEN); Berkhout (VAN WISSE-

LINGH).

D. Grondkleur van lichaam en vleugels helder roodachtig bruin, niet zelden

met geelachtige tint, vooral aan de wortel van de voorvleugels, waardoor over-

gangen naar f. bicolor ontstaan.

f. vulgaris Borkhausen. Voorvleugels met twee duidelijke dwarslijnen. Gewoon

by het &, bij het 9 minder algemeen, maar toch wel overal onder de soort

voorkomend.

f. rufescens-virgata Tutt. De ruimte tussen de twee dwarslijnen donkerder dan

de grondkleur. Vrij gewoon bij het &, bij het © uiteraard minder voorkomend.

f. rufescens-unicolor Tutt. De dwarslijnen op de voorvleugels onduidelijk.

Odoorn, Loerbeek, twee mannetjes (PEERDEMAN); Vollenhove, Putten, Baten-

burg, Amsterdam (vier mannetjes), Arnhem, Doorn, Delft (drie wijfjes, Zoöl.

Mus.); Wassenaar, & (VAN WISSELINGH); Breda (Leids Mus.).

E. Grondkleur van lichaam en vleugels diep roodbruin, variërend van een

mooie warme tint tot een donkere kleur, waarin de rode tint bijna geheel ver-

dwijnt.

152 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL. 1/2, 1960 (386)

f. pyri Scopoli. Voorvleugels met twee duidelijke dwarslijnen. De meest voor-

komende vorm bij de mannetjes, maar weinig bij de wijfjes (in Zoöl. Mus. slechts

vier exemplaren van Aalten, Amsterdam en Ingen).

f. rufa-virgata Tutt. De ruimte tussen de twee dwarslijnen donkerder dan de

grondkleur. Daarle (VAN DER MEULEN); Putten, Hilversum (Zoöl. Mus.); Loer-

beek (PEERDEMAN); Amsterdam (diverse collecties); Aerdenhout (VAN WISSE-

LINGH).

f. rufa-unicolor Tutt. Dwarslijnen op de voorvleugels onduidelijk. Bedum,

Nijmegen, Wassenaar (VAN WISSELINGH); Emmen, Vollenhove, Arnhem, Hilver-

sum, enkele mannetjes en wijfjes (Zoöl. Mus.); Lobith (SCHOLTEN); Zeist

(GORTER); Amsterdam (diverse collecties); Middelie (DE BOER); Heemstede (di-

verse collecties); Den Haag (VAN ELDIK); Bergen op Zoom (KORRINGA); Tree-

beek (Lucas). Blijkbaar geen al te zeldzame vorm.

De volgende vormen vallen buiten het hierboven gegeven schema.

f. bicolor Sibille. De wortel van de voorvleugels licht, geelachtig bruin, de

middenband en het achterrandsveld scherp afstekend, roodbruin. Alle exemplaren,

die ik gezien heb, zijn mannetjes. Kollum, Twello (Zoöl. Mus.); Raalte (FLINT);

Bennekom (VAN DE Por); Doetinchem (GORTER); Kerkrade (VAN DER WEELE).

f. maculifera Kollar. Geen nieuwe vondsten.

f. approximata nov. De twee dwarslijnen op de bovenzijde van de voorvleu-

gels staan dicht bij elkaar. Kan natuurlijk bij alle kleurvormen voorkomen. Odoorn

(PEERDEMAN); Twello, Zeist, Deurne (Zoöl. Mus.); Bennekom (VAN DE POL).

Holotype: & van Twello, 13.VII.1934, in collectie Zoöl. Mus.

[The two transverse lines on the upper side of the fore wings are close together. }

f. contrasta nov. Voorvleugels roodbruin, achtervleugels heel licht bruin. Aal-

ten (CETON); Amsterdam, &, 28.VI.1943 (holotype, VAN DER MEULEN).

[Fore wings red-brown, hind wings very pale brown.]

f. brevipennis nov. Voor- en achtervleugels opvallend verkort. Amsterdam,

&, 3.VII.1945 (holotype, VAN DER MEULEN).

[Fore and hind wings strongly shortened. }

Dwergen. Amsterdam (diverse collecties); Serooskerke (BROUWER); Asten

(LUKKIEN).

Teratologisch exemplaar. Linker voorvleugel te klein. Wagenin-

gen (VAN DE POL).

Lasiocampa Hübner

Lasiocampa trifolii Schiff. Tijdschr. Entom., vol. 80, p. 289; Cat. IL, p. (125).

De vlinder is in hoofdzaak verbreid op onze zandgronden, zowel in het binnen-

land als langs de kust van de Noordzee. Het zijn vooral de droge gronden van

de Veluwe, van het oosten van Utrecht, het Gooi, Noord-Brabant en de duinen,

waar de soort het meest voorkomt. Op de waddeneilanden is trifolii algemeen

(387) B. J. LEMPKE: Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 153

(alleen niet bekend van Rottum). In ‘het Hafdistrict is hij slechts op enkele plaat-

sen aangetroffen (Amsterdam, Zaandam), vrij zeker zwervers. Ook in het Fluvia-

tiele District komt de vlinder weinig voor (Doetinchem, Didam, Lobith, Goes).

Ik ken geen vangsten uit het Krijtdistrict.

De vliegtijd kan tot begin oktober duren en wordt nu 22.VII tot 4.X. De

laatste datum is afkomstig van een 9, dat in 1931 te Zaandam werd gevangen

(in Zool. Mus.).

Een interessant probleem vormt de duur van het eistadium. SEPP schrijft (vol.

2, p. 58), dat bij hem de eieren eind augustus en september uitkwamen. OUDE-

MANS vond, dat dit eind december en januari gebeurde (Tijdschr. Entom., vol. 49,

p. XV, 1906). SIKKEMA schreef mij in 1937, dat hi in 1915 een groot aantal

eieren had, die gedeeltelijk nog hetzelfde jaar uitkwamen, gedeeltelijk overwin-

terden en pas het volgende jaar de rups leverden. TUTT schrijft, dat de rups

op de Britse eilanden pas vroeg in het voorjaar het ei verlaat (Brit. Lep., vol. 3,

p. 21, 1902, waar ook nog andere literatuurgegevens vermeld worden).

Variabiliteit. Evenals bij enkele andere soorten van deze familie schijnt

niet alleen de vlinder, maar ook de rups geografisch te variëren. POLAK deelt

tenminste in De Levende Natuur (vol. 8, p. 153, 1903) mee, dat rupsen uit

de duinen meer grijsachtig wit behaard zijn dan die uit andere streken.

Zoals reeds in 1937 werd opgemerkt, is er bij de vlinders zeif een duidelijk

verschil tussen de populaties uit het binnenland en die uit de duinen (inclusief de

waddeneilanden), niet zo, dat met zekerheid gezegd kan worden, uit welk bio-

toop een exemplaar stamt, maar wel zo, dat een duinserie in zijn geheel zeer

duidelijk verschilt van een serie uit het binnenland. Dat de verschillende typen

van grondkleur afhangen van erfelijke factoren, is wel vrij zeker, daar rupsen,

die onder volkomen dezelfde omstandigheden opgroeien, vlinders van verschil

lende tinten kunnen opleveren.

De duinpopulaties in hun geheel zijn nogal variabel, meer dan die uit het bin-

nenland. Soms is een duidelijk donkerder middenband te onderscheiden op de

bovenzijde van de voorvleugels, vooral bij de mannetjes, en ook de tint van de

grondkleur komt in verschillende nuances voor, kan soms vrijwel gelijk zijn aan

de lichtere vorm uit het binnenland. Het lijkt me echter niet gewenst al te zeer

in details af te dalen, omdat de tinten zeer moeilijk zo te beschrijven zijn, dat ze

zonder moeite te herkennen zijn.

De nominaatvorm is de Oostenrijkse en wel die uit de omgeving van Wenen.

Door bemiddeling van de heer J. WOLFSBERGER kon ik een aantal exemplaren van

deze vorm uit de collectie van het Museum te München met ons materiaal ver-

gelijken. Vooral de Oostenrijkse mannetjes blijken zwak getekende dieren te zijn.

Een tweede dwarslijn aan de wortel van de voorvleugels is daar zeker een grote

uitzondering en zelfs de postmediane lijn blijkt zwakker ontwikkeld te zijn dan

bij onze mannetjes in de regel het geval is. Bij de wijfjes is deze lijn daarentegen

naar het schijnt even goed ontwikkeld als bij de onze. Zie plaat 14, fig. 1 en 2.

Ik heb wel de indruk, dat onze populaties uit het binnenland tot een andere sub-

species behoren, maar het Oostenrijkse materiaal, dat ik gezien heb, is niet groot

genoeg om tot een zekere conclusie te komen.

Onze exemplaren uit het binnenland komen in twee hoofdtinten roodbruin

voor, een lichtere en een donkerdere. De eerste stemmen overeen met de tint van

154 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL. 1/2, 1960 (388)

de Oostenrijkse vlinders, die ik toegezonden kreeg. Als typisch beschouw ik daar-

om de lichter roodbruine exemplaren uit het binnenland met een duidelijke post-

mediane dwarslijn op de voorvleugels. Niet al te zelden zijn ook sporen van een

basale lijn te zien, maar vlinders met een opvallend duidelijke basale lijn zijn

zeldzaam en kunnen zeker als een biezondere vorm onderscheiden worden. Het

Nederlandse materiaal kan nu als volgt ingedeeld worden:

f. trifolii Schiff. Roodbruin, voorvleugels met witte middenvlek en lichte

postdiscale lijn, soms met zwakke basale lijn. Cf. SOUTH, Moths Brit. Isles, vol. 1,

pl. 56. Vrij gewoon bij onze mannetjes uit het binnenland, gewoon bij de wijf-

jes uit dit gebied.

fi iberica Guenee, 1858, Ann. Soc. ent. France, p. 455, pl. logie

Als de vorige vorm, maar de dwarslijnen ontbreken geheel. (Deze vorm is ook in

Spanje, vanwaar de auteur hem beschreef, slechts een infrasubspecifieke vorm,

zoals Sr. R. AGENJO mij meedeelde, zodat de naam zonder bezwaar gebruikt kan

worden voor alle exemplaren, die op de voorvleugels slechts de middenvlek be-

zitten). De vorm komt bij ons in hoofdzaak bij de wijfjes voor, maar in de col-

lectie van het Leids Mus. bevindt zich een prachtig & van Putten. Niet talrijk,

maar bij alle populaties in het binnenland aan te treffen.

f. rufa Tutt, 1902. Donker roodbruin, voorvleugels met duidelijke dwarslijn.

Onze hoofdvorm bij de mannetjes in het binnenland, eveneens bij de wijfjes, die

echter iets lichter van tint zijn. Plaat 14, fig. 3 en 4.

f. obsoleta-rufa Tutt, 1902. Als de vorige vorm, maar de dwarslijn zwak of ont- |

brekend. Bij het wijfje uit het binnenland niet zeldzaam, wel daarentegen bij het

mannetje: Wezep (VAN DER MEULEN), Deurne (NIEs).

f. cervina Tutt, 1902. Grondkleur grijsachtig rood, voorvleugels met duidelijke

dwarslijn. Plaat 14, fig. 5 en 6. Bij alle duinpopulaties, zowel van het vasteland

als van de eilanden, de hoofdvorm. In het binnenland daarentegen zeldzaam:

Hoog-Soeren, & (BOTZEN), Utrecht, Zaandam, beide wijfjes (Zoöl. Mus.), Bus-

sum (TER LAAG) en de reeds in 1937 genoemde exemplaren.

f. obsoleta-cervina Tutt, 1902, Brit. Lep., vol. 3, p. 11. Als de vorige vorm,

maar de dwarslijn zwak of ontbrekend. Enkele wijfjes in het duingebied. Ame-

land, Terschelling, Zandvoort (Zoöl. Mus.); Den Haag (VAN DER WEELE).

f. basigramma Lenz, 1927, in OSTHELDER, Schmetterl. Südbayerns, p. 207, pl.

X, fig. 23. Op de voorvleugels een scherpe postdiscale dwarslijn en een duide-

lijke dwarslijn aan de wortel. Plaat 14, fig. 7. Geen gewone vorm, al kan hy bij

alle kleurtypen voorkomen, bij het © zeldzamer dan bij het ¢. Van vele vind-

plaatsen door het gehele Nederlandse areaal bekend.

f. flavilinea nov. De lichte dwarslijn op de voorvleugels helder geel van kleur.

Bennekom, ¢, 14.VIII.1947 (holotype, VAN DE POL).

[The pale transverse line on the fore wings of a clear yellow colour. }

f. macrocellata nov. Op de bovenzijde van de voorvleugels een opvallend gro-

te discale vlek. Arnhem, Apeldoorn (Zoöl. Mus.).

Holotype: 4 van Arnhem, 21.VIII.1868, in collectie Zoöl. Mus.

[On the upper side of the fore wings a strongly enlarged discal spot.]

(389) B. J. LEMPKE: Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 155

f. longomaculata nov. De discale vlek van de voorvleugels in de lengte uit-

gerekt, wortelwaarts uitlopend in een punt. Veenhuizen, 9 (DE Vos); Bussum,

&, 14.VIIT.1941, e. 1. (holotype, VAN DER MEULEN); Aerdenhout (VAN WISSE-

LINGH).

[The discal spot of the fore wings lengthened, pointed towards the base.]

f. sagitta nov. De discale vlek op de voorvleugels bevindt zich aan het einde

van een donker roodbruine wigvormige vlek. Aerdenhout, &, 15.VIII.1947 (ho-

lotype, VAN WISSELINGH).

[The discal spot of the fore wings is situated at the end of a dark red-brown wedge-

shaped spot. }

f. cingulata nov. De discale vlek op de voorvleugels is geheel gevuld met

de grondkleur, alleen de omtrek ervan is als een donkere ring zichtbaar. Waar-

schijnlijk uitsluitend bij de wijfjes voorkomend en niet gewoon. Eemnes (VAN

WISSELINGH); Bussum (VAN DER MEULEN); Deurne (Nies); Blerick (OTTEN-

HEIJM); Swalmen (VARI).

Holotype: $ van Eemnes, 29.VII.1947, in collectie-vAN WISSELINGH.

[The discal spot on the fore wings is completely filled with the ground colour, only

the dark outline of it is visible. }

By een 3 van Hilversum is de discale vlek op de rechter voorvleugel in twee-

én gedeeld (Zoöl. Mus.).

Lasiocampa quercus L. Tijdschr. Entom., vol. 80, p. 290; Cat. II, p. (126).

Van deze soort geef ik in plaats van een lijst van vindplaatsen een verspreidings-

kaartje. Hieruit blijkt, dat de vlinder op alle zandgronden, ook in het Duin- en

Waddendistrict, voorkomt. Bovendien is hij op verschillende plaatsen in het Haf-

district en het Fluviatiele District aangetroffen (beslist niet als zwerver) en vliegt

hij ook in het Krijtdistrict.

Van de waddeneilanden is de vlinder bekend van Texel, Terschelling en Ame-

land.

Vliegtijd iets langer dan opgegeven in 1937: 1.VII—19.VIII. Overwintering

van de pop komt vrij regelmatig voor. CAMPING deelde mij mee, dat hij geen

enkele kweek had gehad (met materiaal uit het noorden van het land), of een

paar poppen overwinterden. ARENDS had een rups uit Twente, die eind augustus

1909 verpopte (dus heel laat) en die eind juli 1909 een 9 leverde. VAN DER

MEULEN vond in 1940 een paartje in copula te Epen. Een deel der rupsen leverde

in 1941 de vlinder (zes mannetjes en zes wijfjes), maar de rest van de poppen

overwinterde en daaruit kwamen in 1942 13 mannetjes en 8 wijfjes. Hieruit

blijkt, dat overwintering als pop (waarbij dus de duur van de cyclus twee jaar

wordt) in heel verschillende streken van het land kan voorkomen, dat het ver-

schijnsel niet aan één geslacht gebonden is (hoewel het toch meer van vrouwe-

lijke poppen dan van mannelijke gemeld wordt) en dat we hier wel weer met

een bepaalde erfelijke aanleg te doen hebben (kweek-VAN DER MEULEN!).

Variabiliteit. Een heel interessant, maar bij deze vlinder wel zeer moei-

156 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL. 1/2, 1960 (390)

Fig. 16. De verbreiding van Lasiocampa quercus L. in Nederland.

lijk onderwerp. Ook bij Lastocampa quercus kunnen we in ons land een zekere

geografische variabiliteit vaststellen. Maar het opvallende is, dat deze bij de

rups veel duidelijker is dan bij de vlinder zelf. Het grootste deel van Nederland

wordt bewoond door populaties met de gewone grijsbruine rups. Maar in het

Drentse District (en voor zover we op het ogenblik weten, uitsluitend daar) vin-

den we populaties, waarbij een prachtige donker roodbruine rups voorkomt. Reeds

lang geleden was dit opgevallen aan POLAK, die zo goed bekend was in dit

gebied. Zie De Levende Natuur, vol. 8, p. 153, 1903. Met zekerheid bekende

vindplaatsen zijn Bunnerveen, Wijster, Schoonoord, Dwingelo, Vledder, Appel-

scha, Noordwolde en Hemrik, maar stellig is dit lijstje wel uit te breiden. Het

percentage roodbruine rupsen kan wisselen, maar dat deze in dit gebied sterk in

de meerderheid kunnen zijn, is af te leiden uit een serie onuitgezochte rupsen, die

ik in 1946 uit Bunnerveen ontving. Van de 50 dieren waren er 46 roodbruin,

slechts 4 grijsbruin. Deze rupsekleur is erfelijk (zie bij erfelijkheid).

Ook de vlinders uit het Drentse district maken als serie wel een iets andere

indruk, al is het verschil niet zo frappant, als uit de tekst van 1937 opgemaakt

moet worden. De mannetjes hebben vaak een prachtige basale vlek op de voor-

(391) B. J. LEMPKE: Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 157

vleugels, de wijfjes zijn dikwijls iets grijzig getint, maar constante verschillen

met populaties uit andere delen van het land zijn er niet, ook niet wat de grootte

van de witte discale vlek betreft.

De kwestie van de nominaatvorm is ook niet zo eenvoudig als ik in 1937

meende. In de collectie van LINNAEUS te Londen bevindt zich namelijk een &

(het 9 kende hij niet) met een etiket „quercus in LINNAEUS’ handschrift, dat

als het holotype beschouwd kan worden. Het is heel goed mogelijk, dat dit een

Zweeds exemplaar is (in de tweede editie van de Fauna Svecica, 1761, noemt

LINNAEUS de soort). Het lijkt me daarom veel verstandiger de kwestie van de

nominaatvorm te laten rusten, totdat een auteur met voldoende vergelijkings-

materiaal uit het gehele areaal van de soort zich erover kan uitspreken.

Het holotype, waarvan Mr. W. H. T. Tams zo vriendelijk was me een kleuren-

foto te sturen, is vrij donker, ongeveer als de meerderheid van onze exemplaren.

Het heeft op de voorvleugels geen basale vlek en de gele band vloeit niet uit naar

de achterrand. De grondkleur van onze mannetjes varieert nogal en de uitersten

van de lichte en de donkere exemplaren verschillen opvallend. Maar zij zijn door

alle mogelijke overgangen met elkaar verbonden, zo geleidelijk, dat met geen

mogelijkheid goed definieerbare groepen te onderscheiden zijn zodra men over

voldoende materiaal beschikt. Ik zie dan ook geen kans meer het materiaal van

de collectie van het Zoölogisch Museum in te delen volgens de drie kleurgroepen,

die TUTT onderscheidde. Niet alleen de grondkleur varieert, maar ook de kleur

van de gele band. Soms is deze bleekgeel, dan weer van een warme haast bruin-

gele tint. Ook het karakter van de band wisselt af van smal scherp begrensd

tot onscherp naar de achterrand uitvloeiend. Voeg daarbij de basale vlek op

de voorvleugels, die varieert van nauwelijks waarneembaar tot een prachtige op-

vallende vlek en de in grootte variërende middenstip en men heeft een haast

onoverzienbare reeks van mogelijkheden. Ik noem daarom alleen de opvallende en

makkelijk te herkennen afwijkingen, die ik onder het Nederlandse materiaal heb

aangetroffen.

Hetzelfde geldt in haast even sterke mate voor de wijfjes. Er zijn bij dit ge-

slacht echter een paar kleurtypen, die niet moeilijk te herkennen zijn. Als typi-

sche wijfjes beschouw ik net als in 1937 die met geelbruine grondkleur waarbij

de buitenhelft van de voorvleugels in de regel lichter is dan de wortelhelft. Zie

SOUTH, Moths Brit. Isles, vol. 1, pl. 52, onderste figuur. Het grootste deel van

onze wijfjes kan hiertoe gerekend worden. Het hieronder volgende overzicht van

de in Nederland waargenomen vormen vervangt dat van 1937.

f. & basipuncta Tutt, 1902, Brit. Lep., vol. 3, p. 55. Op de bovenzijde van de

voorvleugels een gele basale vlek. Bij de donkerder getinte mannetjes zeer gewoon,

bij de lichtere minder. Ook niet overal in even groot percentage onder de soort

voorkomend; het mooist en het meest bij de exemplaren uit het Drentse District.

Ik zag nog geen mannetjes uit het Krijtdistrict met de vlek, wel exemplaren uit

het midden van Limburg.

f. & semifasciata Wagner, 1919, Int. ent. Z. Guben, vol. 13, p. 157, pl. 1,

fig. 1. Op de bovenzijde der achtervleugels ontbreekt de gele band geheel. Zeer

zeldzame vorm. Norg (CARON); Zeist (VAN ZELM).

f. & latovirgata Tutt, 1902, 1. c. Op de bovenzijde van voor- en achtervleugels

een brede gele band. Zeer gewoon bij ons, meer dan typische exemplaren met

158 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL. 1/2, 1960 (392)

vrij smalle banden, die niet vervloeien naar de achterrand.

f. & semimarginata Tutt, 1902, I. c. Op de bovenzijde van de achtervleugels

reikt de gele band tot de achterrand. Zeldzaam. ‘s-Gravenpolder (bijna, VAN

WILLEGEN); Stavenisse (Leids Mus.); Tegelen (Mus. Maastricht); Houthem,

Gulpen, Epen (Zoöl. Mus.); Kerpersbos (bijna, VAN WISSELINGH); Kottessen

(Leids Mus.).

f. & marginata Tutt, 1902, |. c. De gele band reikt op voor- en achtervleugels

tot de achterrand. Bij ons ongetwijfeld zeer zeldzaam. Dordrecht (Mus. Rotter-

dam); Venlo (bijna, VAN DEN BERGH); Maastricht (Br. RENé); Vaals (bijna,

VAN WISSELINGH).

[Ik gebruik voor de beide laatste vormen liever de namen van TUTT, die zeker

goed zijn, dan de oudere, die aan Zuideuropese vormen gegeven zijn, omdat het

niet uitgesloten is, dat deze tot de subspecifieke groep blijken te behoren. }

Vormen van de wijfjes.

A. Grondkleur geelachtig. Tot deze groep behoren de lichtste wijfjes. Zij ko-

men zowel in de duinstreek als in het binnenland voor, maar zijn niet talrijk.

f. 9 obsoleta Tutt, 1. c. Vleugels eenkleurig geelachtig, zonder tekening, be-

halve de middenstip. Zeldzaam. Diemen (Zoöl. Mus.); Deurne (Nies); Bruns-

sum (GIELKENS); Gronsveld (PRICK).

f. © virgata Tutt, 1. c. Met een lichte postdiscale band over voor- en achter-

vleugels. De gewoonste van de lichte vormen. Apeldoorn, Aalten, Diemen, Am-

sterdam, Limmen, Zandvoort, Wassenaar, Scheveningen, Deurne (Zoöl. Mus.);

Mechelen (PEERDEMAN); Epen (VAN DER MEULEN).

f. © marginata Tutt, |. c. Het achterrandsveld van voor- en achtervleugels

lichter dan de binnenhelft. Niet gewoon. Aalten, Montferland, Gulpen (Zoöl.

Mus.); Den Haag (Landb. Hogesch.).

B. Grondkleur geelachtig met een iets roodachtige tint. Deze exemplaren val-

len op door hun mooie warme tint. Zij zijn vrij zeldzaam.

f. 9 rufescens-virgata Tutt, 1. c. Met lichte postdiscale band over voor- en

achtervleugels. Bunnerveen, Dwingelo, Assel, Leusder hei, Bergen op Zoom,

Epen (Zoöl. Mus.); Ede (VAN DE POL).

f. © rufescens-marginata Tutt, 1. c. Het achterrandsveld van voor- en achter-

vleugels lichter dan de binnenhelft. Arnhem (Zoöl. Mus.); Bennekom (VAN DE

Por):

C. Grondkleur bruinachtig. Met deze groep zijn beslist niet de zeer zeldzame

wijfjes bedoeld, die in hun grondkleur op mannetjes lijken, maar de donkerste

normale” wijfjes. Een mooie afbeelding geeft HOFFMEYER in De Danske Spin-

dere, plaat 10, fig. 4 (1948). Deze donkere dieren zijn bij ons vrij gewoon en

komen in het binnenland bijna overal onder de soort voor. Uit het duingebied

heb ik nog geen exemplaren gezien.

f. 9 brunnea-virgata Tutt, 1. c. Met lichte postdiscale band over voor- en ach-

tervleugels. Zie het door HOFFMEYER afgebeelde exemplaar. Vrij gewoon, van

vele vindplaatsen bekend.

f. 9 brunnea-marginata Tutt, lc. Het achterrandsveld van voor- en achter-

vleugels lichter dan de binnenhelft. Wat minder gewoon, maar ook vrij verbreid.

Tot zover de vormen volgens TUTT’s schema. Daarnaast zijn uit ons land nog

de volgende bekend:

(393) B. J. LEMPKE: Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 159

_ f. 2 spadicea Wagner, 1926, Zeitschr. österr. ent. Ver., vol. 11, p. 25. Grond-

kleur van lichaam en vleugels van bijna dezelfde bruine tint als bij het 4, terwijl

net als bij het 4 een gele dwarsband over de vleugels loopt. Deze zeer zeldzame

vorm staat volkomen apart van de reeds genoemde kleurvormen van het 9. Zie

HOFFMEYER, |. c., fig. 5. Hoogstwaarschijnlijk is het een recessieve vorm, waarvan

slechts enkele Nederlandse exemplaren bekend zijn. Diepenveen (Zoöl. Mus.);

Apeldoorn (LEFFEF); Goes (D. DE JONG).

f. olivaceo-fasciata Cockerell, 1889, Entomologist, vol. 22, p. 3. De dwars-

band op de vleugels niet geel, maar groenachtig. Bovendien is bij de meeste man-

netjes en bij alle wijfjes de grondkleur sterk verdonkerd. Prachtige gekleurde af-

beeldingen geeft HOFFMEYER, |. c., plaat 10, fig. 1 en 6. Zeldzaam in ons land.

Appelbergen, £ (Brom); Bunnerveen, & (Landb. Hogeschool), een prachtige

doorgekweekte serie mannetjes en wijfjes in Zoöl. Mus; Bloemendaal, een & uit

een gevonden pop, waarbij de gele band op de bovenzijde slechts iets groen ge-

tint is, maar op de onderzijde is de groene kleur duidelijker (VAN OORSCHOT).

f. tenuata Fuchs, 1880, Stett. ent. Z., vol. 41, p. 120. Bovenzijde van de vleu-

gels met opvallend smalle gele postdiscale band. De vorm komt in beide ge-

slachten voor, maar is zeldzaam. Bunnerveen, Apeldoorn, Uchelen, Leesten, man-

netjes, en Garderen, Uchelen, wijfjes (Zoöl. Mus.); Zeist (GORTER); Hilversum

(CARON).

f. fasciarecedens nov. De gele band op de bovenzijde van de vleugels is basaal-

waarts verplaatst, zodat hij op de voorvleugels vlak langs de discale vlek loopt.

Plaat 14, fig. 8. Donderen, &, 14.VII.1945 (holotype, VAN WISSELINGH).

[The yellow band on the upper side of the wings is displaced in the direction of the

base, so that it runs on the fore wings close to the discal spot. Plate 14, fig. 8.}

f. macropuncta nov. Op de bovenzijde van de voorvleugels een opvallend

vergrote witte middenvlek. Appelscha, 9 (CAMPING); Bunnerveen, Bussum, Rot-

terdam (Zoöl. Mus.); Norg, & (VAN WISSELINGH); Schoonoord, & (Leids

Mus.); Zeist, 9 (VAN ZELM); Heemskerk, 2 (VAN AARTSEN).

Holotype: © van Bunnerveen, 17.VII.1953, in collectie Zoöl. Mus.

[On the upper side of the fore wings a strikingly enlarged white discal spot.]

f. fenestratus Gerhard, 1882, Berl. ent. Z., vol. 26, p. 128. Het achterrandsveld

van de vleugels min of meer onbeschubd, doorzichtig. TUTT (Brit. Lep., vol. 3,

p- 87), schrijft, dat zulke exemplaren waarschijnlijk het resultaat zijn van slechte

voeding van de rups. Hij voegt er echter aan toe, dat ze bij kweken volkomen on-

verwacht verschijnen tussen normale exemplaren. Dit was ook mijn ervaring bij

het enige ©, dat ik ooit van de vorm heb verkregen. Dat wijst dus niet op onvol-

doende voeding, maar op erfelijkheid. Appelscha, @ (CAMPING); Bunnerveen, 9

(Zoöl. Mus.).

Gynandromorf. In 1939 kreeg VAN DE POL een 9 uit een bij Benne-

kom gevonden rups, waarbij de sprieten veel sterker gekamd zijn dan bij normale

wijfjes. De tanden zijn bijna de helft van die van mannelijke sprieten.

Teratologisch exemplaar. Rechter vleugels te klein. Bunnerveen,

& (Zoöl. Mus.).

160 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL. 1/2, 1960 (394)

Pathologisch exemplaar. Achtervleugels verbleekt. Epen, & (Zoöl.

Mus.).

Erfelijkheid. Hoewel de vlinder slechts één generatie per jaar heeft,

waarbij de rups overwintert, is hij toch een geschikt object voor genetisch onder-

zoek, doordat de rupsen bij kweken binnenshuis vaak in het najaar doorgroeien

en dan bij voedering met liguster nog in december verpoppen. De poppen gaan

dan blijkbaar in diapauze en de vlinders komen vanaf mei uit. Van 1946 tot 1949

heb ik een aantal geselecteerde broedsels van guercus opgekweekt, daarbij gehol-

pen door de heer VAN DER MEULEN, die een gedeelte van de rupsenseries telkens

overnam. Het resultaat van deze kweken heb ik uitvoerig meegedeeld in Ent. Rec.,

vol. 63, p. 200— 203 (1951), zodat hier slechts een korte samenvatting volgt.

f. olivaceo-fasciata Ckll. Recessief ten opzichte van de normaal gekleurde vor-

men, bepaald door één enkele factor. Voor de soort een ongunstige vorm. In

tegenstelling tot Engelse ervaringen bestond er bij mij geen correlatie tussen de

kleur van de rups en die van de vlinder. Zie COCKAYNE, Proc. South London ent.

nat. Hist. Soc. 1927—1928, p. 66; HOFFMEYER, De Danske Spindere, p. 100,

1948; LEMPKE, l. c.; COCKAYNE, Ent. Rec., vol. 64, p. 306, 1952.

f. fenestrata Gerhard. Recessief volgens kweekresultaten van KETTLEWELL,

mondelinge mededeling in 1948.

f. basipuncta Tutt. Bepaald door een aantal polymere factoren en hoogstwaar-

schijnlijk recessief ten opzichte van de ongevlekte vorm. LEMPKE, I. c.

Roodbruine rups. Recessief ten opzichte van de grijsbruine en bepaald door .

één enkele factor. LEMPKE, |. c.

Macrothylacia Rambur

Macrothylacia rubi L. Tijdschr. Entom., vol. 80, p. 293; Cat. IL, p. (129).

Verspreiding en vliegtijd als aangegeven in 1937. Geen andere vindplaatsen bui-

ten de voor de soort normale biotopen zijn bekend geworden, zodat hij blijkbaar

sterk hieraan gebonden is. Op geen der waddeneilanden tot nog toe aangetroffen.

Het is bekend, dat het © op licht afkomt, maar een enkele keer komt ook het

4 (VAN DULM).

Variabiliteit. Er bestaat zeer waarschijnlijk een gemiddeld verschil tus-

sen populaties uit de duinen en die uit het binnenland, maar dan alleen bij de

wijfjes. De serie wijfjes uit de duinen in de collectie-VAN WISSELINGH onder-

scheidt zich duidelijk van die uit heidegebieden. De eerste zijn grijs, soms met

iets bruine tint, de laatste zijn alle bruin. Grijze wijfjes komen echter ook in het

binnenland voor en volgens het materiaal in het Zoöl. Mus. bruine ook in de

duinen. Het verschil is dan ook stellig niet zo absoluut als het materiaal in eerst-

genoemde collectie suggereert. Bij de mannetjes kan geen verschil tussen populaties

uit het duingebied en die uit het binnenland geconstateerd worden.

Turr schreef reeds, dat het bijna onmogelijk is de vormen te rubriceren, omdat

ze door onmerkbare overgangen met elkaar verbonden zijn. Toch vind ik deze

soort niet zo lastig als Lasiocampa quercus, mits maar niet te veel kleurgroepen

onderscheiden worden. Afgezien van een paar zeldzame vormen komen de man-

netjes in hoofdzaak in twee tinten roodbruin voor. De wijfjes zijn veel variabeler

van kleur. Na overleg met Mr. L. E. GOODSON van het Zoölogisch Museum te

(395) B. J. LEMPKE: Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 161

Tring blijkt mijn opvatting van de twee kleurtypen van het & in 1937 onjuist

geweest te zijn, zodat ik een geheel nieuw overzicht van de variabiliteit geef, dat

overeenstemt met de Engelse zienswijze.

A. Mannetjes met helder roodachtige grondkleur, de lichtere groep. Dit is wat

TUTT verstaat onder „bright fox-red’’. Deze mannetjes komen overal onder de

soort voor, maar veel minder dan de donkerder dieren. SOUTH, Moths Brit. Isles,

vol. 1, pl. 59, laat duidelijk het verschil tussen beide kleurgroepen zien (althans

in de oude editie).

f. & rufa Tutt, Brit. Lep., vol. 3, p. 128, 1902. Voorvleugels met normale

dwarslijnen. SOUTH, 1. c., bovenste figuur. Overal onder de soort, maar niet talrijk.

f. & rufa-approximata Tutt, 1. c. De beide dwarslijnen staan dicht bij elkaar.

Schoonoord (Zoöl. Mus.); Oldebroek (HELMERS); Apeldoorn (DE Vos); Lun-

teren (BRANGER); Blaricum (VAN TUIJL).

f. & rufa-conjuncta Tutt, I. c. De twee dwarslijnen op de voorvleugels raken

elkaar. Colmschate (HARDONK); Putten (Zoöl. Mus.).

f. 4 rufa-unilinea Tutt, l.c. Op de voorvleugels ontbreekt de binnenste dwars-

lijn. Wiessel (VLUG); Nijmegen (VAN WISSELINGH).

f. & rufa-obsoleta Tutt, 1. c. De twee dwarslijnen ontbreken geheel of zijn nog

slechts zwak zichtbaar. Elspeet (KUCHLEIN).

B. Grondkleur van de vleugels der mannetjes donker roodbruin (,,duller rust-

red’ zegt TUTT), bij extreme exemplaren zelfs donker purperachtig bruin. SOUTH,

l. c., middelste figuur. De gewoonste kleurvorm bij de mannetjes. LINNAEUS ken-

de blijkbaar het 4 niet, daar zijn kleurbeschrijving (,,cervinis”) alleen op het €

past. Het lijkt mij daarom het meest voor de hand liggend het 4 van deze kleur-

groep met normale dwarslijnen als het typische & te beschouwen (f. ferruginea

van TUTT, die geen enkel & typisch noemde).

f. & ferruginea-separata Tutt, 1. c. De twee dwarslijnen op de voorvleugels

staan ver van elkaar. Hilversum (Zoöl. Mus.).

f. & ferruginea-approximata Tutt, 1. c. De twee dwarslijnen staan dicht bij

elkaar. Schoonoord, Uchelen (zes stuks, Zoöl. Mus.); Wezep (VAN DER MEULEN);

Apeldoorn (Leids Mus.); Helmond (KNIPPENBERG).

f. 4 ferruginea-conjuncta Tutt, |. c. De twee dwarslijnen raken elkaar. Schoon-

oord, Colmschate, Uchelen (Zoöl. Mus.); Oosterbeek (Leids Mus.).

f. & ferruginea-unilinea Tutt, 1. c. De binnenste dwarslijn ontbreekt. Wiessel

(SOUTENDIJK); Nijmegen (Mus. Rotterdam); Uchelen, Soest (Zoöl. Mus);

Hilversum (VAN TUIJL); Brunssum (GIELKENS).

f. & ferruginea-obsoleta Tutt, 1. c. De twee dwarslijnen flauw zichtbaar of ont-

brekend. Nierssen (Zoöl. Mus.); Bilthoven (VAN DER VLIET).

C. Grondkleur van de voorvleugels der mannetjes licht roodbruin doordat de

lichte kleur, die zich normaal franjewaarts van de tweede dwarslijn bevindt, zich

over de hele voorvleugel uitgebreid heeft.

f. & pallida Tutt, 1. c. Met normaal lopende dwarslijnen op de voorvleugels.

Ongetwijfeld komt deze kleurvorm weinig bij ons voor. Imbosch (VAN DER

MEULEN); Uchelen, Wassenaar (Zoöl. Mus.).

D. Grondkleur van de mannetjes zonder enige rode tint.

f. & brunnea Lempke, Tijdschr. Entom., vol. 80, p. 293. Grondkleur van

162 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL. 1/2, 1960 (396)

lichaam en vleugels bruin tot geelbruin. Amersfoort (Mus. Rotterdam); Soest

(Zoöl. Mus.).

E. Grondkleur van de wijfjes grijs zonder enige rode of bruine tint. Hoewel

deze kleurgroep plaatselijk in de meerderheid kan zijn, is hij over het gehele

land gerekend minder gewoon dan de volgende, al komt hij zeker overal onder

de soort voor.

f. ® grisea Tutt, 1. c. Met normaal lopende dwarslijnen op de voorvleugels.

Overal onder de soort voorkomend, variërend in aantal.

f. © grisea-separata Tutt, 1. c. De dwarslijnen staan opvallend ver van elkaar.

Wiessel, Kortenhoef (Zoöl. Mus.).

f. 9 grisea-approximata Tutt, 1. c. De dwarslijnen staan dicht bij elkaar. Schoon-

oord, Hoogeveen, Uchelen, Wageningen (Zoöl. Mus.); Aerdenhout (VAN WISSE-

LINGH).

f. 9 grisea-conjuncta Tutt, 1. c. De dwarslijnen raken elkaar. Schoonoord (Zoöl.

Mus.); Heemskerk (VAN AARTSEN).

f. grisea-unilinea Tutt, 1. c. De binnenste van de twee dwarslijnen ontbreekt.

Hooghalen (VAN DER MEULEN); Wiessel, Uchelen, Soest (Zoöl. Mus.); Eys

(VAN DE PoL).

f. © grisea-virgata Tutt, 1. c., p. 129. De ruimte tussen de twee dwarslijnen

donkerder dan de grondkleur. Wiessel, Hilversum (Zoöl. Mus.); Aerdenhout,

Zandvoort (VAN WISSELINGH); Esbeek (Leids Mus.).

F. Grondkleur van de wijfjes bruingrijs, evenals de vorige groep overigens

variërend in tint. De gewoonste kleurgroep bij de wijfjes. Exemplaren met nor-

maal verlopende dwarslijnen, die verreweg de meerderheid vormen, zijn de

typische wijfjes.

f. 9 cervina-separata Tutt, |. c. De dwarslijnen staan opvallend ver van el-

kaar. Oosterbeek (Zoöl. Mus.); Zeist (GORTER).

f. © cervina-approximata Tutt, L. c. De dwarslijnen staan dicht bij elkaar. Apel-

doorn, Scheveningen (Zoöl. Mus.); Wageningen (Leids Mus.).

f. © cervina-conjuncta Tutt, L c. De dwarslijnen raken elkaar. Putten (Zoöl.

Mus.); Eindhoven (VAN DULM).

f. 9 cervina-fasciata Tutt, L c. De twee dwarslijnen zijn met elkaar verenigd,

zodat een lichte middenband ontstaat. Epe, Nijmegen (Zoöl. Mus.).

f. © cervina-unilinea Tutt, 1. c. De binnenste dwarslijn ontbreekt. Apeldoorn

(DE Vos); Berg en Dal (VAN DER WEELE); Soest, Breda (Zoöl. Mus.); Hil-

versum (CARON).

f. 9 cervina-dissimilis Tutt, 1. c. De twee dwarslijnen lopen op linker en rech-

ter voorvleugel op verschillende wijze. Amerongen, links normaal, rechts elkaar

in het midden ontmoetend, terwijl de bovenhelft ontbreekt (HUISMAN).

f. © cervina-virgata Tutt, |. c. De ruimte tussen de twee dwarslijnen donkerder

dan de grondkleur. Ootmarsum (VAN WISSELINGH); Mill (vAN DER MEULEN).

G. Andere vormen.

f. 4 basigrisea nov. De thorax en de wortel van de voorvleugels grijsachtig.

Aerdenhout, ¢, 20.V.1953 (holotype, VAN WISSELINGH).

[The thorax and the base of the fore wings greyish.}

(397) B. J. LEMPKE: Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 163

f. © transfuga Kroulikovsky, 1908, Soc. Ent., vol. 23, p. 11. Wijfjes met de

roodbruine grondkleur van de mannetjes, zonder grijze tint dus. Apeldoorn, Drie-

bergen, Soest, Hilversum (Zoöl. Mus.); Vught (Leids Mus.).

f. © beyeri von Linstow, 1910, Int. ent. Z. Guben, vol. 4, p. 290. Grondkleur

van lichaam en vleugels grijszwart, dwarslijnen op de voorvleugels slechts zwak

zichtbaar. Maarsseveen (DE Nijs). Ook zeer donkere wijfjes met normale dwars-

lijnen komen voor: Otterlo, Blaricum (TER LAAG); Bennekom (VAN DE Por).

f. © pallidior Cockayne, 1951, Entomologist, vol. 84, p. 244. (pallida Lenz,

1927, in OSTHELDER, Schmetterl. Südbayerns, p. 208, pl. X, fig. 24, nec Tutt,

1902). Grondkleur lichtgrijs, tekening wel zichtbaar, maar zwak, verdwijnend in

de grondkleur. Schoonoord (Leids Mus.); Uchelen (Zoöl. Mus.).

f. 2 albicans Cockayne, 1951, |. c. Lichaam en vleugels zeer licht roodachtig

bruin; tekening aanwezig, maar zeer zwak. Een prachtig 9 van Oosterbeek en

een paar iets sterker getekende exemplaren van Schoonoord, Arnhem en Hilver-

sum (Zoöl. Mus.).

f. 2 bicolor nov. Grondkleur van vleugels en lichaam normaal donker bruin-

gris, het gehele wortelveld van de voorvleugels licht, scherp afstekend, evenals de

tweede dwarslijn. Zeist, 28.V.1954 (holotype, GORTER).

[Ground colour of the wings and the body of a normal dark brown-grey, the whole

basal area of the fore wings pale, sharply contrasting, the same as the second transverse line. }

Dwergen. Apeldoorn, 9 (BOTZEN); Leesten bij Uchelen, ‚2 (LEFFEF).

Bij twee wijfjes van Uchelen bevindt zich in het midden van de tweede dwars-

lijn aan de binnenzijde een ronde, even lichte lus (Zoöl. Mus., uit een eikweek

van LEFFEF).

Dendrolimus Germar

Dendrolimus pini L. Tijdschr. Entom., vol. 80, p. 294; Cat. II, p. (130).

In verband met de voedselplanten komt de vlinder vooral op onze droge zand-

gronden voor en is plaatselijk vrij gewoon tot gewoon. Merkwaardig is, dat pi?

wel werd aangetroffen in het Waddendistrict (Texel, Vlieland en Terschelling),

maar niet in het Duindistrict. Ook uit het Gooi zijn nog geen vondsten bekend,

daarentegen wel uit het aangrenzende Utrechtse gebied.

Eén generatie, die van begin juni tot begin september kan voorkomen (6.VI.—

SEX):

Vindplaatsen. Fr.: Terschelling (in 1956 talrijk, LEFFEF), Vlieland, Leeuwarden

(in 1948 vingen zowel CAMPING als VAN MINNEN een exemplaar op licht), Oosterwolde.

Gr.: Appelbergen, Noordlaren. Dr.: Roden. Ov.: De Lutte, Volthe, Wezepe. Gdl.: Gar-

derbroek, Hulshorst, Hattem, Heerde, Vaassen, Wiessel, Hoog-Soeren, Uchelen, Beekbergen,

Rheden, Velp, Bennekom, Ede, Lunteren, Otterlo, Hoenderlo, Kootwijk; Hummelo, Loer-

beek: Hatert. Utr.: Elst, Amerongen, Maarn, Zeist, Utrecht, Amersfoort. N.H.: De Koog

(Texel). N.B.: Hoogerheide, Hilvarenbeek, Drunen, Waalwijk, Kampina, Oirschot, Eind-

hoven, Nuenen, Asten. Lbg.: Tegelen, Steyl, Belfeld, Swalmen, Maalbroek, Sint Odiliënberg,

Weert, Stein, Brunssum, Vijlen, Vaals.

Variabiliteit. In 1937 wees ik er reeds op, dat de typische door Lin-

164 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL. 1/2, 1960 (398)

NAEUS beschreven vorm niet overeenstemt met wat altijd als zodanig wordt af ge-

beeld. Waarschijnlijk zullen we echter de door de auteur gebruikte Latijnse woor-

den voor het beschrijven van de grondkleur en de tint van de dwarslijnen niet

al te letterlijk moeten opvatten (donkergrijs met lichtgrijze dwarslijnen), maar zal

juist het omgekeerde bedoeld zijn: een tamelijk lichtgrijze grondkleur met don-

kerder dwarslijnen (maar geen spoor van bruine dwarsbanden), zoals de prach-

tige afbeelding in Svenska Fjärilar, pl. 13, fig. 1, laat zien. Deze vorm is bij ons

zeldzaam. In de collectie van het Zoöl. Mus. bevindt zich slechts één 9 van

Venlo (dat ik in 1937 vermeldde als f. cana). Merkwaardig daarom, dat VER-

HUELL in ,,Sepp’’, vol. 6, maar liefst drie exemplaren ervan afbeeldt op plaat 30,

fig. 1 (4), fig. 10 (2) en plaat 31, fig. 13 ( &), waarschijnlijk alle van

Montferland. Verder zag ik nog een exemplaar van Bennekom (VAN DE Por).

De overgrote meerderheid van onze exemplaren behoort tot f. bicolor Lempke

(1937, 1. c.) met bruin wortelveld en postdiscaalveld, terwijl het discaalveld en

het achterrandsveld grijs zijn. Overigens varieert ook deze vorm nog sterk in de

tint van de twee kleuren. Naast tamelijk lichte exemplaren komen vlinders voor

met veel donkerder tinten, terwijl de beide uitersten door allerlei overgangen

verbonden worden.

Afgezien van allerlei kleine tintverschillen zijn onze populaties matig variabel

en van de talrijke beschreven vormen is slechts een klein deel uit Nederland be-

kend.

f. cana Closs, 1920. Eenkleurig donkergrijs met de drie dwarslijnen en witte

tekening langs de buitenste dwarslijn. Wiessel, 4 (Zoöl. Mus.). |

f. brunneus Kramlinger et Köhler, 1913. Geen al te zeldzame vorm bij ons,

waarvan zich een prachtige serie van Putten en Wiessel in collectie Zoöl. Mus.

bevindt. Verdere vindplaatsen: Terschelling (LEFFEF); Vlieland (CAMPING);

Wolfheze (LUKKIEN); Bennekom (VAN DE Por); Montferland (VER-HUELL,

l. c.); Zeist (GORTER); Breda (DE JONCHEERE); Oirschot (KNIPPENBERG).

f. unicolor-brunnea Rebel, 1909 (niet 1910). Ook geen al te zeldzame vorm.

Wezep (LUKKIEN); Montferland (VER-HUELL, l. c.); Elst-Utr. (ALDERS);

Zeist (GORTER); Kampina (Lucas); Swalmen (PIJPERS); Linne (LATIERS).

f. unicolor-grisescens Grünberg, 1911. Terschelling (VAN WISSELINGH); Mont-

ferland (VER-HUELL, I. c., 2, fig. 1).

f. confluens Lahn, 1917 (confluxa Closs, 1920, Int. ent. Z. Guben, vol. 14,

p. 106). De samenvloeiing van wortel- en postdiscaalveld kan gedeeltelijk of vol-

komen zijn. Terschelling (LEFFEF); Putten, Bergen op Zoom (Zoöl. Mus.);

Apeldoorn (VAN WISSELINGH); Wageningen (VAN DER MEULEN).

f. pallida Closs, 1920, Int. ent. Z. Guben, vol. 14, p. 107. Grondkleur licht

geelachtig grijs, tekening flauw. Putten (Zoöl. Mus.).

f. intermedia Closs, 1920, Int. ent. Z. Guben, vol. 14, p. 107. Grondkleur grijs,

maar de postdiscale band van de voorvleugels nog zwak bruin getint. Terschelling,

Putten, Wiessel, Hoog-Soeren, Otterlo (Zoöl. Mus.); Apeldoorn (van WISSE-

LINGH); Beekbergen (VAN DER MEULEN).

f. bilineatus Kramlinger et Köhler, 1913 (trilineata Closs, 1920, 1. c., p. 108).

Nijmegen (Zoöl. Mus.).

f. diluta Closs, 1920, 1. c., p. 107. Van de drie donkere dwarslijnen is alleen

de buitenste aanwezig. Komt zowel bij de eenkleurige als bij de gebande vormen

(399) B. J. LEMPKE : Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 165

voor, vrij gewoon, overal onder de soort te verwachten.

f. impunctatus Kramlinger et Köhler, 1913. Bennekom (VAN DE Por).

Philudoria Kirby

Philudoria potatoria L. Tijdschr. Entom., vol. 80, p. 295; Cat. II, p. (131).

De vlinder is nog steeds niet bekend van de waddeneilanden, maar is overigens,

met uitzondering van al te droge terreinen, in vrijwel het gehele land aangetrof-

fen. In het Hafdistrict is de soort vaak zeer gewoon, vooral als rups.

De vliegtijd kan tot in september duren en wordt nu 18.VI—10.IX. Volkomen

afwijkend is de vangst van twee verse kleinere mannetjes op licht te Oirschot op

29 september 1959 (extreem droog en ook warm seizoen) door VAN AARTSEN.

Dat de rupsen zich snel ontwikkelen en dan nog hetzelfde jaar een partiële twee-

de generatie leveren, komt althans in onze streken toch maar hoogst zelden voor.

In Soc. Ent., vol. 21, p. 148 (1906), bericht BANDERMANN van een kweek, waar-

bij de vlinders in de tweede helft van juni uitkwamen. Een deel van de daarvan

afstammende rupsen groeide snel door, begon zich al in de tweede helft van

augustus in te spinnen en leverde vanaf half september de vlinders, de rest ont-

wikkelde zich veel langzamer. De soort bezit dus (al is het in zeer geringe mate)

de eigenschap snel groeiende rupsen voort te kunnen brengen, die zich zonder

diapauze ontwikkelen.

Variabiliteit. Ook bij deze soort is in ons land een duidelijke geogra-

fische variabiliteit te zien. Net als bij Lasiocampa quercus is dit het opvallendst

bij de rupsen, maar ook bij de vlinders is het goed te merken, als men maar over

voldoende gegevens beschikt en deze statistisch verwerkt. De rupsen uit het Haf-

district, die daar wel in hoofdzaak op Riet leven, zijn in volwassen staat bijna

zonder uitzondering licht blauwgrijs van kleur. De rupsen van de drogere en

hogere gronden, die ook op grofbladige grassoorten voorkomen, zijn veel don-

kerder en stemmen overeen met de gekleurde afbeeldingen in de handboeken.

Overigens waren deze verschillen reeds lang geleden aan lepidopterologen opge-

vallen. Zie PoLAK, De Levende Natuur, vol. 8, p. 153 (1903) en J. Th. OUDE-

MANS, Tijdschr. Entom., vol. 50, p. 148 (1907).

Wat de vlinders betreft, bij de mannetjes van de Hafpopulaties zijn gele vor-

men min of meer gewoon en komen exemplaren zonder geel nauwelijks voor (ik

heb er tot nog toe niet één gezien, wel een enkele overgang). Bij die van de andere

groep is de toestand precies omgekeerd: geheel gele mannetjes heb ik nog nooit

gezien, die zonder geel zijn wel overal onder de soort aan te treffen. Bij de vor-

men met een mengsel van geel en bruin zijn de verhoudingen in voorkomen bj

beide groepen niet gelijk.

De wijfjes van de Hafpopulaties zijn gemiddeld minder sterk getekend dan

die van de andere groep, terwijl exemplaren met geheel of gedeeltelijk bruine

voorvleugels bij de eerste groep (in tegenstelling tot de tweede) ontbreken. Aan

het einde van de infrasubspecifieke variabiliteit zal ik een overzicht geven van het

voorkomen van de verschillende vormen bij beide groepen, waarbij het verschil

duidelijk in het oog springt. Dergelijke verschillen vinden we in Engeland tus-

sen de populaties uit de „fens” en die daarbuiten. Het is dan ook niet onmogelijk,

166 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL. 1/2, 1960 (400)

dat we hier te maken hebben met de resten van de oude Doggerslandvorm. Ik

heb daarom de vorm van het Hafdistrict onderscheiden als subsp. occidentalis

Cnr Recr NOM? Sp MID MOS 0)

[When describing subsp. occidentalis (1950, 1. c.), I omitted to cite type specimens. The

holotype is a 4, Zaandam, 19.VII.1938, the allotype is a 2 from the same locality,

27.VII.1938. Both specimens are in the collection of the Amsterdam Zoological Museum. }

Dat de lichte rupsen hun kleur uitsluitend aan erfelijke factoren te danken

zouden hebben, lijkt me niet waarschijnlijk. Verzamelt men ze namelijk vóór ze

hun laatste vervelling hebben doorgemaakt en kweekt men ze binnenshuis ver-

der, dan veranderen ze na de vervelling althans gedeeltelijk in donkere dieren.

Het is dus duidelijk, dat ook ecologische factoren hun invloed moeten uitoefenen.

De vele kleurverschillen van de vlinders (althans de hoeveelheid bruin en geel

en de sterkte van de tekening) zijn vrijwel zeker erfelijk, zoals is af te leiden

uit de door COCKAYNE geciteerde kweek (Ent. Rec., vol. 62, p. 65, 1950).

Dat in de grensgebieden gemengde kolonies kunnen voorkomen, spreekt wel

vanzelf. Van Fochtelo en Loosdrecht zag ik zowel donkere als lichte in het wild

verzamelde rupsen. Te oordelen naar de vlinders komen ook gemengde kolonies

voor bij Veenhuizen, Rotterdam en Dordrecht. Maar het Fluviatiele District wordt

in hoofdzaak toch bewoond door de typische donkere subspecies. De rupsen, die

ik zag van Vlaardingen (waar ze op gras leefden), waren donker. Eveneens de

paar rupsen, die ik zag van Melissant (ook op gras gevonden). Het © van

Renesse, dat ik zag, is een ontwijfelbaar exemplaar van potatoria potatoria met

dikke groffe tekening.

De infrasubspecifieke variabiliteit van de soort is zeer groot. In Ent. Rec., vol.

62, p. 1—11 (1950), gaf ik een overzicht van alle tot dan beschreven vormen.

COCKAYNE, die beschikte over gegevens van een „raszuivere! kweek, kon daardoor

enkele correcties aanbrengen (1. c., p. 65—66). Het hierna volgende overzicht

berust dus op de resultaten van deze beide artikelen en vervangt dat van 1937. De

variabiliteit is overigens veel groter dan uit de opsomming van de vormen blijkt.

Vooral bij de tweekleurige mannetjes varieert de tint van het bruin van licht-

bruin tot een zeer donker haast purperkleurig bruin en het geel van bleekgeel tot

diep bruinachtig geel.

LINNAEUS kende alleen het 9, dat hij beschrijft als „flava’”’, geel. Het holo-

type is een dier met sterk getekende vleugels, zoals de meerderheid van de Ne-

derlandse wijfjes van subsp. potatoria ze heeft. Hij bezat wel een 4, maar hij

wist niet, dat dit bij het potatoria-2 hoorde. Het is zijn holotype van Ph. B.

pruni (= Odonestis pruni L.)! Zie hiervoor bij deze soort.

Het typische &, zoals ik dat in 1950 gefixeerd heb (1. c., p. 2), heeft geel-

achtige voorvleugels met een brede bruine baan langs voor- en achterrand, terwijl

de achtervleugels roodachtig bruin zijn (= & f. intermedia Tutt, 1902). Deze

vorm is gewoon onder subsp. occidentalis, minder onder onze subsp. potatorta,

maar is ook bij deze overal onder de soort aan te treffen.

Het typische gele © met duidelijk getekende voorvleugels komt onder subsp.

occidentalis sporadisch voor: (Abcoude, Zoöl. Mus), Leidschendam (VAN

DuLM). Bij subsp. potatoria is het de gewoonste vorm van het wijfje.

f. decolor Thierry Mieg, 1910, Ann. Soc. ent. Belge, vol. 54, p. 386. Een al-

(401) B. J. LEMPKE: Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 167

binistische vorm met witachtige grondkleur, bij het door MirLièrE afgebeelde

holotype (Iconographie, vol. 3, pl. 94) langs het basale gedeelte van de voor-

rand van voor- en achtervleugels lichtgeel gekleurd en met duidelijke dwarslijnen.

Ongetwijfeld zeer zeldzaam. Alleen een 2 van Tegelen in Leids Mus.

f. pallida Spuler, 1903, Schmett. Eur., vol. 1, p. 121. Grondkleur van de vleu-

gels licht grijsachtig geel, zonder oranjegele tint op de voorvleugels, dwarslijnen

grijsachtig. Bij het & verspreid onder subsp. occidentalis voorkomend en op een

enkele plaats aan de rand ervan, niet gewoon, bij het 9 (waarbij de dwarslijnen

in de regel dun en bruinachtig zijn) ook een enkele keer onder subsp. potatoria.

Mannetjes van Eernewoude (G. DIJKSTRA); Nijetrijne (div. collecties, o.a. 13 in

collectie MEZGER); Oosthuizen (DE BOER); Jisp (div. collecties); Zaandam, Bar-

negat, Amsterdam, Naardermeer (Zoöl. Mus.); Den Haag, Dordrecht (Leids

Mus.). Wijfjes overal onder subsp. occidentalis, bovendien van Apeldoorn en

Soest (Zoöl. Mus.); Tegelen (Leids Mus.).

f. 9 grisescens Mezger, 1933, Lambillionea, vol. 33, p. 11. Wijfjes van f.

pallida, waarbij de grondkleur overdekt is met een zwakke maar duidelijke bruin-

achtige tint. Alleen twee exemplaren in collectie-MEZGER zijn bekend van Nije-

trijne.

f. 4 inversa Caradja, 1895, Iris, vol. 8, p. 93, voetnoot (berolinensis Heyne,

&, 1899, Soc. Ent., vol. 14, p. 3). Mannetjes met grondkleur van lichaam en

poten geel, op de voorvleugels een oranjegele striem van de celvlek in de rich-

ting van de achterrand en een aan de binnenrand. Het genetisch hierbij behoren-

de wijfje is lichtgeel, geel of oranjegeel met zeer zwakke dwarslijnen. Deze vorm

komt overal onder subsp. occidentalis voor, ook nu en dan aan de rand ervan,

maar in wisselend percentage. Er zijn populaties, waarbij de gele mannetjes slechts

in klein aantal voorkomen (bijv. in de Ankeveense plassen) en andere (vooral in

Waterland), waarbij ze de meerderheid vormen. Onder onze Nederlandse popu-

laties van subsp. potatoria heb ik nog nooit een geel mannetje gezien, behalve

een exemplaar van Zeist (GORTER), dat mogelijk nog van de lage westrand af-

komstig was. Wijfjes, die er fenotypisch mee identiek zijn, komen wel nu en dan

voor (o.a. twee van Helenaveen en Venlo in Zoöl. Mus.).

[CARADJA described two completely different forms as f. inversa, which have genetically

nothing to do with each other. To avoid useless discussions about the problem which of

the two should be considered the real inversa, I accept COCKAYNE's view, because he was

able to connect the male and female form which genetically belong together (Ent. Rec., vol.

61, p. 66, 1950). |]

f. & feminalis Grünberg, 1911, in SEITZ, Großschmetterl., vol. 2, p. 164, pl.

26, rij f, fig. 4. Mannetjes met gele vleugels, dwarslijnen grijs, op de voorvleugels

de ruimte tussen de getande buitenste lijn en de achterrand grijsachtig, op de

achtervleugels een brede onscherpe donkerder band. Zeldzaam onder subsp.

occidentalis. Jisp (AUKEMA, Nies); Wassenaar (VAN WISSELINGH).

f. & lutescens Tutt, 1902, Brit. Lep., vol. 3, p. 162. Voorvleugels geheel diep-

geel tot oranjegeel, doordat de tint van de twee oranjegele vegen van f. inversa

zich over de gehele vleugel uitgebreid heeft; achtervleugels eveneens dieper geel.

Deze prachtige vorm komt vrijwel overal in klein percentage onder de gele man-

netjes voor, in de collectie van het Zoöl. Mus. bijv. tegenover 42 mannetjes van

168 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL. 1/2, 1960 (402)

f. mversa slechts 3 van /utea (Ankeveen, Jisp, Nieuwkoop). Andere vindplaatsen:

Fochtelo, Eernewoude, Naardermeer, Botshol, Aalsmeer, Amsterdam, Zaandam,

Graft, Krommenie, Leidschendam (in diverse collecties).

f. 4 obsoleta-lutescens Tutt, 1902, IL. c. Als de vorige vorm, maar de tekening

zeer zwak. Slechts enkele exemplaren van Amsterdam in verschillende collecties.

f. nigrescens Lempke, 1937, Tijdschr. Entom., vol. 80, p. 296. Gele tot oranje-

gele mannetjes, waarbij de costa van de voorvleugels tot aan de celvlek zwart

bestoven is, ook de twee dwarslijnen uit de apex zijn zwart, terwijl de buitenhelft

van de achtervleugels eveneens zwart bestoven is. De vorm komt overal onder

de lichte mannetjes voor, meest in klein percentage. Bij de wijfjes is hij daaren-

tegen zeer zeldzaam. Ik ken alleen een oranjegeel 9 van Zaandam met heel dunne

zwarte dwarslijnen. Blijkbaar is de vorm zeer sterk geslacht-gekoppeld.

f. atrinerva Grünberg, 1911, in SEITZ, GroBschmetterl., vol. 2, p. 164, pl. 26,

rij g, fig. 1, 2. Gele mannetjes en wijfjes, waarbij de aderen, vooral op de voor-

vleugels, zwart getint zijn. Amsterdam (GRÜNBERG). De vorm moet uiterst zeld-

zaam zijn. Onder de honderden exemplaren, die ik van de soort gezien heb,

bevond zich zelfs geen enkel met een zwakke aanduiding van de zwarte aderen.

f. & rosea Lempke, 1950, Ent. Rec., vol. 62, p. 6. Grondkleur van voor- en

achtervleugels rose. Ik ken slechts het holotype, cen 4 van Nijetrijne, dat 6. VIII.

1935 bij mij uit de pop kwam (Zoöl. Mus.).

f. & proxima Tutt, 1902, 1. c. Voorvleugels geel of oranjegeel, aan de wortel

langs de voorrand een bruine vlek; achtervleugels bruinachtig geel tot bruin.

Deze vorm, de minst bruine van de bonte, is niet gewoon. De mooiste exemplaren,

die ik ervan zag, behoren tot subsp. occidentalis, maar hij komt ook by subsp.

potatoria voor. In het Hafdistrict is proxima vermoedelijk op vele vindplaatsen

onder de soort aan te treffen (in het Zoöl. Mus. 26 exemplaren tegen 3 uit

Denekamp). Andere vindplaatsen buiten het Hafdistrict zijn: Paterswolde (VAN

WISSELINGH), Veenhuizen (WANING BOLT); Gorssel (WILMINK); Oude Tonge

(HUISMAN).

f. & diminuta Tutt, 1902, |. c. Grondkleur roodbruin (in verschillende tinten),

op de voorvleugels een gele vlek aan de wortel en een van de witte celvlek in de

richting van de achterrand. De bekendste en meest afgebeelde vorm van het

mannetje, overal onder de soort voorkomend, al is de percentsgewijze verhou-

ding bij beide subspecies niet gelijk.

Een prachtig wel zeer extreem gekleurd 4 van Brunssum heeft een donker

paarsrode grondkleur, terwijl de twee gele vegen roodbruin geworden zijn (GIEL-

KENS).

f. & extrema Tutt, 1902, Il. c. Grondkleur roodbruin tot prachtig donker bruin

met purperkleurige gloed, de gele kleur op de voorvleugels geheel of op zeer

kleine sporen na verdwenen. Vooral in het oosten van het land overal onder de

soort voorkomend, hoewel meest in klein aantal. Onder subsp. occidentalis nog

niet aangetroffen. 5

f. 4 obsoleta-extrema Tutt, 1902, l. c. Als de vorige vorm, maar met nauwe-

lijks zichtbare of ontbrekende dwarslijnen op de voorvleugels. Heel zeldzaam.

Ik ken alleen een exemplaar van Deurne, dat een overgang van f. diminuta naar

f. extrema vormt en waarbij de buitenste getande dwarslijn zwak aanwezig is,

terwijl de twee andere dwarslijnen ontbreken (NIES).

(403) B. J. LEMPKE: Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 169

f. © berolimensis Heyne, 1899, Soc. Ent., vol. 14, p. 3. Grondkleur lichtgeel,

voorvleugels met duidelijke dwarslijnen. Zie HOFFMEYER, De Danske Spindere,

pl. 11, fig. 9. Hoofdzakelijk onder onze exemplaren van subsp. potatoria, maar

niet gewoon, een enkele maal onder subsp. occidentalis: Jisp (DE BOER).

f. © aurantior nov. Grondkleur van de vleugels diep oranjegeel, sterk ont-

wikkelde dwarslijnen op de voorvleugels, op de achtervleugels in de regel een

brede diffuse bruinachtige middenband. Vrij gewoon onder onze subsp. potatoria,

zelden onder subsp. occidentalis: Maarsseveen (Zoöl. Mus.)

Holotype: © van Ingen, 26.VII.1902, in collectie Zoöl. Mus.

[Ground colour of the wings deep orange-yellow, fore wings with strongly developed

transverse lines, hind wings as a rule with a broad diffuse brownish central band.

Turr unites such females with orange males under the name flavescens, but the tint

of the males is quite different. Moreover the distribution of the two forms in Holland

clearly shows that genetically they have nothing to do with each other.

It is impossible to use MEZGER’s name aurantiaca (Lambillionea, vol. 33, p. 12, 1933)

for these females. His type specimens, which are in the Leiden Museum, belong to the

form with thin transverse lines, so they are the (genetical) females of f. inversa Caradja. }

f. © intermedia Tutt, 1902, |. c. Grondkleur van de vleugels geelachtig, teke-

ning normaal (dus vrij sterk), voorvleugels langs de voorrand en langs de ach-

terrand bruin gekleurd. Uitsluitend onder subsp. potatoria en daar niet gewoon,

hoewel vooral in het oosten van het land overal onder de soort te verwachten.

f. Q transitoria Lempke, 1950, Ent. Rec., vol. 62, p. 7. Grondkleur van de

vleugels oranjegeel, min of meer bedekt met een dunne, maar duidelijke bruine

bestuiving, zodat een bruingele tint ontstaat. Uitsluitend in het oosten van het

land aangetroffen onder subsp. potatoria, iets gewoner dan de vorige vorm. Een

grote uitzondering is ongetwijfeld een 9 van Nijetrijne in collectie-MEZGER.

f. © obscura Closs, 1920, Int. ent. Z. Guben, vol. 14, p. 122. Grondkleur van

de voorvleugels bruingrijs, aan de wortel een lichtgele vlek; achtervleugels don-

kergrijs, tekening scherp. Exemplaren, die geheel met deze beschrijving over-

eenstemmen, heb ik niet gezien, wel een paar met bruinachtige voorvleugels,

waarvan de wortel lichtgeel is, terwijl ook de achtervleugels bruinachtig ver-

donkerd zijn: Bunnerveen (WILMINK); Raalte (FLINT).

f. © brunnea Thierry Mieg, 1910, Le Naturaliste, vol. 32, p. 46. Voor- en

achtervleugels eenkleurig bruin met de normale tekening van celvlekken en

dwarslijnen. Uitsluitend onder onze subsp. potatoria en zeldzaam. Peize, Nijkerk,

Apeldoorn, Twello, Laag-Soeren, Arnhem (Zoöl. Mus.); Vriezenveen (VAN DER

MEULEN); Lobith (SCHOLTEN); Amersfoort (Mus. Rotterdam); Deurne (NIES);

Epen (VAN WISSELINGH).

Uit het voorgaande overzicht van de in ons land waargenomen kleurvormen is

reeds gebleken, dat zij zeer verschillend over de twee Nederlandse subspecies ver-

deeld zijn. Nog duidelijker wordt dit in de hierbij gevoegde tabel, waarin het

percentsgewijze voorkomen wordt aangegeven. De cijfers zijn de uitkomst van

de gegevens van alle collecties, die ik in de loop der jaren heb kunnen doorzien

en berusten op in totaal ongeveer 1900 exemplaren, vrijwel gelijkelijk over beide

subspecies verdeeld. Natuurlijk zal elke afzonderlijke populatie min of meer van

deze gemiddelde cijfers afwijken, terwijl we er ook rekening mee moeten hou-

den, dat de collecties nogal eens geselecteerde series bevatten.

170 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL. 1/2, 1960 (404)

ee patatoria occidentalis

| % %

Gele mannetjes (yellow males). . . . à 0 979

(pallida, inversa, feminalis, lutescens, venda

lutescens, nigrescens)

BOMEN a Me PSY u POS AAE: 1,5 Uni

dB DOON Gre ken. nn Ra ae 10,5 44,7

ORO ILT LAAR N | NAN Ne AR 63 Do

io GIURIA 6 6 6 mil 25 0

Lichtgele, gele of eee es met ont-

brekende of dunne dwarslijnen. . . 26 96

(Pale yellow, yellow or orange-yellow females

without or with thin transverse lines)

Wijfjes met sterke en maar overigens

nieteverdonkerd . > 2 ee à : 52,6 4

(Females with strong transverse thas, DEE

ground colour not darkened with brown)

Wijfjes grondkleur gedeeltelijk overdekt met

Dune È 1555 0

(Ground colour Da reed vith BRS aa in-

termedia, transitoria, obscura

2 f. brunnea (completely brown)... . 5,9 0

Tabel 2. Verdeling van de verschillende kleurvormen van Philudoria potatoria over de

twee in Nederland voorkomende subspecies. (Distribution of the different colour forms of

P. potatoria over the two subspecies occurring in the Netherlands).

Naast de kleurvormen komen ook enkele afwijkingen in de normale tekening

voor. Behalve de reeds vermelde obsoleta-vormen zijn uit ons land bekend:

f. unimacula Foltin, 1942, Z. Wiener Ent. Ver., vol. 27, p. 36. Op de boven-

zijde van de voorvleugels ontbreekt de kleine witte vlek boven de grotere discale

vlek. Bij de mannetjes niet zeldzaam, onder beide subspecies voorkomend en van

tal van vindplaatsen bekend. Bij de wijfjes veel zeldzamer: Lobith (SCHOLTEN);

Amsterdam (MEZGER).

f. burdigalensis Manon, 1922, Proc. Verb. Soc. Linn. Bordeaux, vol. 74, p.

162. De grote onderste discale vlek ontbreekt (en de bovenste dan in de regel

ook wel). Zeer zeldzaam. Eernewoude, & (Mus. Leeuwarden); Cannerbos, &

(Leids Mus.); Epen, & (VAN WISSELINGH).

Dwergen. Deurne (NIES).

Een & van Harendermolen heeft de sprietschaft afwisselend bruin en geel

geringd. Voorlopig een unicum (VAN WISSELINGH).

Pathologische exemplaren. Een ,@ van de Tondense Hei behoort

links tot f. brunnea, terwijl de gehele rechter helft verbleekt is (VAN DER MEU-

LEN).

Een 2 van Nuenen heeft de linker achtervleugel grotendeels onbeschubd, ter-

(405) B. J. LEMPKE: Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 171

wijl dit bij de rechter achtervleugel met ongeveer de helft het geval is (Zoöl.

Mus.).

Epicnaptera Rambur

Epicnaptera ilicifolia L. Tijdschr. Entom., vol. 80, p. 297; Cat. II, p. (133).

Een paar nieuwe vindplaatsen in Noord-Brabant zijn na 1937 bekend geworden,

zodat de vlinder op de ene vangst bij Nijmegen na uitsluitend in deze provincie

aangetroffen is. Vliegtijd als opgegeven in Cat. II.

Vindplaatsen. N.B.: Oosterhout, ’s-Hertogenbosch, Sint Anthonis, Helmond, Gel-

drop.

Variabiliteit. De vlinder is matig variabel. Dank zij de medewerking

van de heer Nies, die stellig de mooiste serie van deze soort bezit, kunnen een

aantal exemplaren uit zijn collectie op plaat 15 afgebeeld worden.

De typische vorm heeft een roodachtige grondkleur. Op voor- en achtervleugels

bevindt zich een witachtige submarginale band, terwijl de voorvleugels een vrij

grote witachtige discale vlek bezitten. Zie plaat 15, fig. 3 en 5.

f. rufescens Tutt, 1902, Brit. Lep., vol. 3, p. 189. Als de typische vorm, maar

de lichte discale vlek op de voorvleugels is klein en de witachtige submarginale

band is op de voorvleugel vrijwel verdwenen. Plaat 15, fig. 2. Deurne (Nies).

f. unicolor-rufescens Tutt, 1902, I. c. Vleugels vrijwel eenkleurig rood. Plaat 15,

fig. 7 en 9. Het 9 van fig. 4 is een overgang met nog duidelijk getekende ach-

tervleugels. Geldrop, Deurne (NIES).

f. grisea Tutt, 1902, Ll. c. Grondkleur grijsachtig, voorvleugels tot de sub-

marginale lijn roodachtig getint, achterrandsveld van alle vleugels donker grijs,

vleugels met lichte submarginale band. Plaat 15, fig. 6. Deurne (NIEs).

f. grisea-suffusa Tutt, 1902, 1. c. Donker grijsachtig, aderen roodachtig, lichte

banden bijna verdwenen. Plaat 15, fig. 8. Deurne (Nies).

f. lutescens Tutt, 1902, 1. c. Grondkleur geelachtig. Een & met geelbruine

grondkleur kan wel tot deze vorm gerekend worden. Deurne (NIES).

Epicnaptera tremulifolia Hübner. Tijdschr. Entom., vol. 80, p. 298; Cat. II,

p. (134). Stellig ook een vrij zeldzame soort in ons land, maar veel verbreider

dan de vorige. De vlinder komt lokaal door het gehele oosten en zuiden in bos-

achtige streken voor van Twente tot Zuid-Limburg. De rupsen worden echter nooit

in aantal aangetroffen zoals bij E. ilictfolza.

De vroegste datum ligt iets eerder dan in 1937 bekend was, zodat de uiterste

grenzen van de vliegtijd nu worden: 2.V—29.VII. De meeste vangsten stammen

uit mei en begin juni.

Vindplaatsen. Ov.: Denekamp, 25.V.1941 (VAN DER MEULEN); Volthe,

2.V.1953, 4 (KNoop); Vasse, begin 1948 een rups (VAN MINNEN); Saasveld,

rups gevonden 27.VII.1952, vlinder uit 17.V.1953 (KNoop); Raalte, 10.V.1957

(FLINT); Olst (VAN DE Por). Gdl.: Apeldoorn, 13.V.1953 (GORTER), 28.V.1954

(SOUTENDIJK); Otterlo, 2.VI.1958 (TER LAAG); Schaarsbergen, 3.V.1937, e. 1.

(HEEZEN); Wageningen, 25.V.1953 (VAN DE Por); Bennekom, 25.V.1953, 12.V.

en 28.V.1954 (VAN DE Por); Lunteren, 1946 (BRANGER); Warnsveld, 21.V.1950

(WILMINK); Aalten, in 1951 een rups op Amerikaanse eik, vlinder uit in april

172 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL. 1/2, 1960 (406)

1952 (VAN GALEN). N.B.: Eindhoven, 10.VI.1954, twee mannetjes (VAN

Durm, Krop); Deurne, 8.V.1947, 24.V.1953 (Nies). Lbg.: Sevenum, 10.V.1954

(VAN DE POL); Swalmen, 22 en 25.V.1953, (PIJPERS), 11 en 12 NAO DANE

exemplaren (LÜCKER, PIJPERS), 10.V.1955 (A. MAASSEN); Maalbroek, 2.V.1953,

2.V.1955 (Mus. Rotterdam); Maasniel, mei 1953, drie exemplaren (LÜCKER);

Sint Odiliënberg (LÜCKER); Brunssum (GIELKENS); Locht (dezelfde); Schin op

Geul (DELNOYE); Sint Pieter, 28.V.1951 (VAN DER MEULEN); Eperheide, 27.V.

1940 (dezelfde); Vaals, 17 en 20.V.1953 (JUSSEN).

Gastropacha Ochsenheimer

Gastropacha quercifolia L. Tijdschr. Entom., vol. 80, p. 298; Cat. II, p. (134).

De reeds vrij uitgebreide lijst van vindplaatsen, die in 1937 gepubliceerd werd,

gecombineerd met de talrijke hierna volgende aanvullingen, laat zien, dat deze

soort in ons land zeer verbreid is. In vrijwel alle bosachtige streken in het bin-

nenland, dus vooral op onze zandgronden, maar ook in het Löss- en Krijtdistrict,

komt de vlinder voor. In het Duindistrict is hij stellig vrij zeldzaam. In het Haf-

district komt gwercifolia vrijwel uitsluitend voor in het Utrechts-Hollandse plas-

sengebied. In het Fluviatiele District vallen vooral de vrij talrijke vindplaatsen in

Zeeland op, mogelijk door de heggen langs de wegen; overigens wordt hij in dit

district weinig aangetroffen. Niet bekend uit het Waddendistrict. Echt talrijk is

de vlinder eigenlijk nooit. Het best wordt nog de rups gezocht, die echter prachtig

gecamoufleerd tegen de takjes van de voedselplanten zit.

Eén generatie, die tot begin september kan vliegen. De uiterste data zijn nu:

29.VI—1.IX. Bij kweken verschijnt soms een partiële tweede generatie. Een merk-

waardige ervaring werd met een eikweek opgedaan, afkomstig van een 9, dat

CETON in 1939 te Bennekom vond. Hijzelf kweekte de rupsen op Vogelkers en

alle dieren overwinterden normaal. Een deel der eieren echter gaf hij aan

VAN BERK, die de rupsen te Driehuis op Salix alba kweekte. Alle rupsen van deze

groep groeiden zonder forceren door en leverden reeds in oktober de vlinder. Van

de poppen kwam echter weinig meer terecht, doordat het te koud werd. Mogelijk

werd de stimulans tot doorgroeien in dit geval geleverd door de combinatie van

voedselplant met iets hogere temperatuur in het duingebied. In 1947 kreeg DE

BOER een aantal eieren uit Deurne. Van 20.IX tot 25.X verscheen een partiële

tweede generatie van kleine exemplaren.

Vindplaatsen. Fr: Fochtelo, Duurswoude, Olterterp, Oosterwolde, Appelscha,

Nijetrijne. Gr.: Groningen, Vlagtwedde, Zandtange. Dr.: Peizerveen, Rhoden, Norgervaart,

Lieven, Hooghalen, Wijster, Dwingelo. Ov.: Volthe, Vriezenveen, Lemelerveld, Abdij Sion,

Colmschate, Vollenhove. Gdl.: Nijkerk, Barneveld, Garderbroek, Wezep, Heerde, Vaassen,

Wiessel, Tonderen, Rheden, Velp, Bennekom, Veenendaal, Lunteren; Gorssel, De Voorst,

Warnsveld, Haarlo, Gendringen, Terborg, Slangenburg; Groesbeek, Neerijnen. Utr.: Rhenen,

De Klomp, Maarsseveen, Botshol. N.H.: Kortenhoef, Ankeveen, Naarden, Bussum, Weesp.

Z.H.: Den Haag, Staelduin. Zl: Nieuwerkerk (Schouwen), Krabbendijke, Goes, Oost-

kapelle, Valkenisse, Vlissingen, Groede. N.B.: Oudenbosch, Oosterhout, Drunen, Waalwijk,

s-Hertogenbosch, Vught, Sint Michielsgestel, Uden, Mill, Esbeek, Valkenswaard, Eindhoven,

Nuenen, Helmond, De Rips, Helenaveen, Someren. Lbg.: Milsbeek, Grubbenvorst, Blerick,

Weert, Tegelen, Steyl, Swalmen, Maalbroek, Stein, Rimburg, Heerlerheide, Amstenrade,

Aalbeek, Geulem, Rijckholt, Gronsveld, Heijenrath, Slenaken, Eperheide, Mechelen, Plaat,

Vijlen, Lemiers, Bocholtz, Vaals.

(407) B. J. LEMPKE: Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 173

Variabiliteit. Zoals reeds in 1937 geschreven werd, vinden we ook bij

deze soort een aanduiding van geografische variabiliteit in ons land, maar zij is

zwak. Zij bestaat slechts hierin, dat de exemplaren uit de zuidelijke helft van

Nederland gemiddeld minder donker zijn dan die uit de noordelijke helft. In

het zuiden worden percentsgewijze meer typische rode, niet verdonkerde exem-

plaren aangetroffen dan in het noorden en de allermooiste donkere dieren — die

met een opvallend geel randje langs de buitenkant van de vleugels — komen

vrijwel uitsluitend in het noorden van het land voor.

De typische vorm heeft roodachtige, soms iets paars getinte vleugels, die langs

de achterrand verdonkerd kunnen zijn en die met duidelijke dwarslijnen getekend

zijn. Mooie afbeeldingen van deze vorm geeft o.a. SOUTH, Moths Brit. Isles, vol.

1, pl. 63, fig. 3 en 4. Vooral in het zuiden van het land, naar het noorden toe

steeds schaarser, maar in Zoöl. Mus. nog een 9 van Groningen.

f. obsoleta nov. Als de typische vorm, maar de dwarslijnen op de vleugels

ontbreken of zijn zeer onduidelijk. Vrij zeldzaam. Didam (POSTEMA); Bergen op

Zoom (Leids Mus.); Sint Michielsgestel (KNIPPENBERG); Deurne (NIES); Steyl

(Br. ANTHONIUS); Stein (Missiehuis); Meerssen (RIJK); Bemelen, Gronsveld

(VAN DE Por); Epen (BERGMAN, VAN WISSELINGH).

Holotype: & van Epen, 17.VII.1955, in collectie-VAN WISSELINGH.

[As the typical form, but the transverse lines on the wings absent or obsolete.

TUTT includes such specimens in f. dalmatina Gerhard (Brit. Lep., vol. 3, p. 204, 1902),

but specimens from Dalmatia are quite different from ours and no doubt belong to another

subspecies. }

f. alnifolia Ochsenheimer, 1810. Deze donker gewolkte vorm is inderdaad onze

gewoonste op alle vindplaatsen voorkomende vorm van de soort.

f. purpurascens Tutt, 1902. Deze zeer donkere vorm is vooral in het noorden

van het land gewoon en wordt naar het zuiden toe steeds zeldzamer, hoewel hij

ook daar onder de soort voorkomt. Behalve het reeds genoemde exemplaar van

Houthem ken ik ook zuidelijke exemplaren van Groede (GORTER), Someren

(PEERDEMAN), Swalmen (A. MAASSEN), Maalbroek (Mus. Rotterdam), Stein

(Missiehuis).

f. purpurascens-obsoleta Tutt, 1902, l.c., p. 205. De donkere exemplaren zon-

der duidelijke dwarslijnen. Weinig voorkomend. Deventer (DE Vos); Apeldoorn,

Soest, Kortenhoef (Zoöl. Mus.).

f. flavolimbata Warnecke, 1943, Z. Wiener Ent. Ges., vol. 28, p. 16. Don-

kere exemplaren met een opvallend geel randje langs de achterrand van voor-

en achtervleugels. Komt, zover ik kon nagaan, uitsluitend voor bij exemplaren

met de donkere grondkleur van f. purpurascens, die vaak een aanduiding van de

lichte achterrand hebben. Mooie exemplaren, die de gele rand opvallend duide-

lijk bezitten en werkelijk tot deze vorm gerekend kunnen worden, worden bij ons

vooral in het Drentse District aangetroffen, dat ook aansluit bij noordwest Duits-

land, vanwaar de vorm werd beschreven. Vlagtwedde (BOUWSEMA); Roden,

Lieveren (VAN WISSELINGH); Norg (CARON); Donderen (verschillende collec-

ties); De Punt, Peize (Mus. Rotterdam); Hooghalen (VAN DER MEULEN); Ha-

velte (Zoöl. Mus.); Deurne (stellig een rariteit in het zuiden! NIES).

f. tangens nov. De beide dwarslijnen, die het middenveld van de voorvleugels

174 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL. 1/2, 1960 (408)

begrenzen, raken elkaar onder het midden van de vleugel en lopen dan weer uit

elkaar. Deurne, twee wijfjes van 25 en 29.VII.1949, het eerste in collectie-NIEs,

het tweede in collectie-VLUG. Het eerstgenoemde exemplaar is het holotype. Het

voorkomen van twee exemplaren op dezelfde vindplaats wijst er wel op, dat de

vorm erfelijk is.

[The two transverse lines bordering the central area of the fore wings touch each other

below the centre of the wing and then separate again. |

f. juncta nov. Op de bovenzijde der voorvleugels raken de eerste en tweede

dwarslijn elkaar aan de binnenrand. Epen, ¢, 26.VIII.1954 (holotype, VAN

WISSELINGH).

[The first and second transverse lines on the upper side of the fore wings touch each

other at the inner margin.]

f. hoegei Heuäcker, 1873. Kleine exemplaren van de tweede generatie zijn

reeds bij de vliegtijd opgesomd.

Dwergen. Ook onder de normale eerste generatie komen nu en dan dwergen

voor. Volthe, 23 en 24.VII.1949 twee mannetjes op licht (VAN DER MEULEN);

Nuenen (NEIJTS); Helenaveen (VLUG); Steyl (Leids Mus.).

Teratologische exemplaren. Rechter voorvleugel te klein. Ny-

megen, Epen, ¢ (VAN WISSELINGH).

Gastropacha populifolia L. Tijdschr. Entom., vol. 80, p. 299; Cat. II, p.

(135). Tamelijk verbreid in het oosten en zuiden van het land, maar veel zeld-

zamer dan guercifolia.

Als regel één generatie, waarvan de normale vliegtijd van half juni tot begin

augustus kan duren (14.VI—1.VIII). In het zeer vroege seizoen van 1959 ving

NEIJTS echter reeds 20 mei een exemplaar te Nuenen! In biezonder gunstige jaren

komt zelfs in de vrije natuur een partiële tweede generatie voor. Deze werd waar-

genomen in 1945 (Nuenen, 15 september, NEIJTS) en 1959 (Montfort, 5 en

10 september, A. MAASSEN).

Vindplaatsen. Ov.: Enschede. Gdl.: Garderbroek, Wiessel; Epse, Almen, Didam,

Babberich, Zevenaar; Tiel. Utr.: Zeist, De Meern. N.B.: Waalwijk, Tilburg, Oss, Mill,

Nuenen, Eindhoven, Deurne. Lbg.: Swalmen, Sevenum, Weert, Heel, Montfort, Linne,

Sittard, Stein, Chèvremont, Geulem, Epen, Vaals.

Variabiliteit. De vlinder is minder variabel dan de vorige soort, doch

het beschikbare materiaal is vrij beperkt.

f. lutea Closs, 1917, Int. ent. Z. Guben, vol. 11, p. 166. Grondkleur lichter

dan bij de typische vorm, roodachtig oranjegeel, tekening bijna verdwenen. Swal-

men (PIJPERS); Montfort, 10.IX.1959 (MAASSEN).

f. obscura Heuäcker, 1873, Ent. Z. Stettin, vol. 34, p. 244. Kleinere exem-

plaren van de tweede generatie met donkerder grondkleur. Nuenen (NEIJTS);

Montfort (A. MAASSEN).

(409) B. J. LEMPKE: Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 175

Odonestis Germar

Odonestis pruni L. Tijdschr. Entom., vol. 80, p. 299; Cat. II, p. (135). Uit

de gecombineerde lijsten van vindplaatsen blijkt, dat de vlinder in ons land alge-

meen verbreid is op de hogere gronden van het gehele oosten en zuiden. Ook uit

het Fluviatiele District zijn vrij veel vindplaatsen bekend. In het Hafdistrict komt

pruni weinig voor, misschien alleen als zwerver, terwijl hij alleen in de zuidelijke

helft van het Duindistrict is aangetroffen. Niet bekend van de waddeneilanden.

De mate van voorkomen schommelt vrij sterk. Enige jaren achtereen kan prun?

vrij gewoon zijn op een vindplaats, om dan zonder enige aanwijsbare oorzaak

plotseling veel zeldzamer te worden. Zie de opmerking bij COLDEWEI)’s ervaringen

in Twello, waaraan die van LEFFEF voor de omgeving van Apeldoorn in recentere

jaren kunnen toegevoegd worden. Van 1951—1954 was de vlinder gewoon op

licht te Apeldoorn, daarna werd hij veel minder gezien en in 1957 ontbrak hij

zelfs geheel.

De vliegtijd kan iets eerder beginnen dan in 1937 werd aangegeven en wordt

nu 19.VI—10.VIII. Bovendien komt in gunstige jaren ook bij deze soort soms

een partiële tweede generatie voor. Zij is bekend van 1945, 1947, 1953 en 1959.

De vliegtijd ervan valt meest in de tweede helft van september (8.IX—27.IX).

Vindplaatsen. Fr.: Haulerwijk. Gr.: Veendam, Wildervank, Mussel. Ov.: Lonneker,

Volthe, Almelo, Vriezenveensewijk, Raalte. Gdl.: Terschuur, Vaassen, Wiessel, Velp, Wolf-

heze, Bennekom, Lunteren; Gorssel, De Voorst, Warnsveld, Almen, Vragender, Doetinchem,

Didam, Babberich, Loerbeek; Wijchen, Neerijnen. Utr.: Doorn, Maarsbergen, Bilthoven,

Amersfoort. N.H.: Blaricum, Halfweg. Z.H.: Den Haag, Rotterdam, Vlaardingen, Rozen-

burg. Zl.: Serooskerke (Walcheren), Goes. N.B.: Langeweg, Drunen, Sint Michielsgestel,

Mill, Gassel, Haaren, Kampina, Oirschot, Veldhoven, Eindhoven, Nuenen, Geldrop, So-

meren, Helmond, Deurne, Sint Anthonis. Lbg.: Sevenum, Blerick, Tegelen, Steijl, Swalmen,

Maalbroek, Sint Odiliënberg, Melick, Montfort, Stein, Sittard, Rimburg, Kerkrade, Geulem,

Meerssen, Sint Pieter, Rijckholt, Gronsveld, Bocholtz, Vaals.

Variabiliteit. De merkwaardige kleurbeschrijving van LINNAEUS in de

oorspronkelijke diagnose van de soort: „alis reversis luteis” (1758, Syst. Nat.

ed. X, p. 498) komt niet, doordat de auteur een pruni beschrijft, die van de

meest voorkomende vorm afwijkt, maar doordat zijn holotype, dat nu nog in zijn

collectie te Londen berust, in het geheel geen pruni is volgens de opvatting van

alle auteurs, maar een & van Philudoria potatoria met gele vleugels, die slechts

weinig met bruin getekend zijn (f. & potatoria s. str.). Dat toch niemand ooit in

twijfel verkeerd heeft over de determinatie van de soort, komt doordat LINNAEUS

ook de figuur van ROESEL citeert (vol. 1, phal. 2, pl. 36). En hier wordt onmis-

kenbaar de mooie roodachtige vorm van Odonestis pruni afgebeeld, die ons zo

goed bekend is. De enige oplossing is in dit geval dus, dat zowel het holotype van

LINNAEUS als zijn diagnose verworpen worden en dat de figuur van ROESEL als

type aanvaard wordt. F. aurantiaca Lempke 1937 vervalt dan als synoniem van de

soort.

f. lutescens nov. Grondkleur duidelijk geelachtig, overigens normaal. Dit is de

vorm, die ik in 1937 in overeenstemming met LINNAEUS's diagnose als de typische

beschouwde. Hij is vrij zeldzaam. Wageningen, Gassel, Rijckholt (VAN DE POL);

176 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL. 1/2, 1960 (410)

Apeldoorn, Twello, Arnhem, Vorden, Nijmegen, Breda, Cuyck, Venlo (Zoöl.

Mus.); Zeist (GORTER); Maastricht (VAN MASTRIGT).

Holotype: & van Cuyck, 20.VII.1887, in collectie Zoöl. Mus.

[Ground colour distinctly yellowish. }

f. rufa nov. Grondkleur van lichaam en vleugels prachtig diep roodachtig.

Lobith (SCHOLTEN); Nijmegen (VAN WISSELINGH); Hatert, Zeist (GORTER); De

Bilt, &, 8.VII.1919 (holotype, Zoöl. Mus.); Hilversum (CARON).

[Ground colour of body and wings of a beautiful deep reddish.

The colour corresponds more or less with that of subsp. rufescens Kardakoff from Siberia,

figured in ’’SEITZ”, Großschmetterl., vol. 2, suppl, pl. 10, row c, fig. 1 (1932), but apart

from the fact that this name denotes a form of a higher catagory and cannot be used for an

infrasubspecific form, the subsp. is not only distinguished by its ground colour, but also

by other characters. }

f. vulpecula Dannehl, 1925. Volgens de oorspronkelijke beschrijving een vorm

met effen gekleurde vleugels, terwijl van de tekening alleen de tweede dwarslijn

op de voorvleugels aanwezig is. Maar vanzelfsprekend kan de naam gebruikt

worden voor alle exemplaren, die de eerste dwarslijn op de voorvleugels missen.

De vorm is zeldzaam. Nijmegen, Epen (VAN WISSELINGH); Dordrecht (VERHEIJ);

Deurne (NIEs).

Dwergen. Gassel (VAN DE POL); Nuenen (Nets); Montfort (A. MAASSEN). .

Teratologisch exemplaar. De linker achtervleugel ontbreekt. Deur-

ne (NIES).

ENDROMIDIDAE

Endromis Ochsenheimer

Endromis versicolora L. Tijdschr. Entom., vol. 80, p. 300; Cat. II, p. (136).

Ook uit het noorden van het land is de vlinder bekend geworden, zodat de ver-

breiding nu is: vrijwel alle bosachtige gebieden op zandgrond in het binnenland

en in het Löss- en het Krijtdistrict. Hoe meer we naar het westen komen, hoe zeld-

zamer de soort echter wordt, zodat hij in het Gooi nog slechts sporadisch wordt

aangetroffen. De enkele vondsten in het Hafdistrict hebben wel betrekking op

zwervers of (waarschijnlijker) adventieven. Meer naar het oosten toe, zoals op

de Veluwe, komt wersicolora vrij regelmatig voor, maar is over het algemeen

toch niet bepaald een gewone soort. De laatste jaren constateerde LEFFEF voor de

omgeving Apeldoorn een opmerkelijke achteruitgang.

De vlinders vliegen niet alleen overdag, maar ook ’s avonds, zoals blijkt uit

lichtvangsten zowel van mannetjes als van wijfjes. De vliegtijd kan tot begin mei

duren en wordt nu: 19.III-5.V. (Een pop, die voorjaar 1943 had moeten uit-

komen, leverde 29.XI.1943 de vlinder, VAN DE POL).

Over de betekenis van de tekening van de rupsen zie L. DE RUITER, ,,Endro-

mis”, De Levende Natuur, vol. 57, p. 61—70 (1954).

Vindplaatsen. Fr: Balk (in 1958 mannetjes en wijfjes op een P.D.-lamp gevangen,

(411) B. J. LEMPKE: Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 177

VAN DE Por), Wolvega. Dr.: Eelderwolde, Roden, Westervelde, Dwingelo, Wateren, Ha-

velde. Ov.: Volthe, De Riet, Holten, Wezepe, Olst. Gdl.: Hulshorst, Gortel, Vaassen, We-

num, Wiessel, Assel, Uchelen, Imbosch, Woeste Hoeve, Hoenderlo, Beekhuizen, Ede, Lun-

teren, Harskamp, Kootwijk; Gorssel, Lochem, Warken, Woold; Groesbeek. Utr.: Maarn,

Austerlitz, Zeist, Bilthoven, Baarn. N.H.: Huizen, Amsterdam (9, maart 1922, KLAASSEN).

N.B.: Tilburg, Hilvarenbeek, Haaren, Oisterwijk, Mierlo, Eindhoven, Nuenen, Deurne. Lbg.:

Sevenum, Belfeld, Maalbroek, Montfort, Stein, Brunssum, Waubach, Kerkrade, Rijckholt.

Variabiliteit. Vooral de mannetjes zijn vrij variabel in kleur, hoewel op-

vallende vormen toch zeldzaam zijn.

f. & pallida Tutt, 1902, Brit. Lep., vol. 3, p. 239. Voorvleugels licht oranje-

bruin van grondkleur, het middenveld lichter van tint, grijzer; achtervleugels

oranjebruin, duidelijk getekend. Enkele duidelijk lichter getinte vlinders kunnen

tot deze kleurvorm gerekend worden. Plaat 16, fig. 2. Lochem, Amerongen,

Heijthuizen (Zoöl. Mus.).

f. atava Frings, 1910, Soc. Ent, vol. 25, p. 30. Voorvleugels van het & zo

sterk met wit getekend, dat zij overeenstemmen met die van het normale 9, ook

het wijfje belangrijk lichter dan de typische exemplaren. Enkele mannetjes met

veel wit op de voorvleugels vormen in elk geval sterke overgangen naar deze

lichte vorm, terwijl ook nu en dan wijfjes worden aangetroffen met veel wittere

vleugels dan als regel het geval is. Plaat 16, fig. 4. Denekamp, Amerongen (Zoöl.

Mus.); Diepenveen (LUKKIEN); Arnhem (Missiehuis aldaar); Bennekom (VAN

DE Por); Warken (WILMINK); Deurne (Nies); Mook (GORTER).

f. & clara Tutt, 1902, L. c., p. 240. Prachtige contrastrijke vorm. Voorvleugels

donkerbruin, dwarslijnen opvallend donker, scherp afstekend tegen de witte ran-

den er langs, de lichte vlekken langs de subterminale lijn en de witte apicale

vlekken eveneens scherp afstekend; achtervleugels diep oranjebruin, tekening

scherp, zuiver witte vlekken bij de apex, achterrand donker beschaduwd met lichte

aderen. Plaat 16, fig. 1. Stellig geen zeldzame vorm bij ons getuige de serie in

Zoöl. Mus. van Westervelde, Denekamp, Putten, Wiessel, Assel, Apeldoorn,

Twello en Hilversum; Volthe (VAN DER MEULEN); Zeist (GORTER).

f. 4 rufescens nov. Grondkleur roodbruin, overigens normaal. Apeldoorn, &,

11.1V.1953 (holotype, LEFFEF).

{Ground colour red-brown. }

f. 2 fusca nov. Grondkleur donkerbruin, de lichte tekening op voor- en ach-

tervleugels normaal, scherp afstekend. Plaat 16, fig. 3. Zeist, 31.111.1948 (holo-

type, GORTER).

[Ground colour dark brown, the licht markings on fore and hind wings normal, sharply

contrasting. Plate 16, fig. 3.]

f. obsoleta Tutt. Exemplaren met zwakke tekening op de achtervleugels zijn

stellig niet gewoon. Rijssen (VAN DER MEULEN); Bennekom (VAN DE Por);

Deurne (NIES).

f. illineata Schultz, 1905, Nyt Mag. Naturvid., vol. 43, p. 115. De donkere

postdiscale lijn op de bovenzijde van de achtervleugels ontbreekt geheel. Zeld-

zaam. Apeldoorn, Amerongen, Breda (Leids Mus.); Lunteren (Zoöl. Mus.);

Deurne (NIES).

178 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL. 1/2, 1960 (412)

Dwergen. Nuenen (NEIJTs); Montfort (MAASSEN).

Teratologisch exemplaar. Ader 3 van de linker voorvleugel bij de

achterrand gevorkt. Apeldoorn, & (LEFFEF).

LEMONIIDAE

Lemonia Hübner

Lemonia dumi L. Tijdschr. Entom., vol. 80, p. 300; Cat. II, p. (136). De

vlinder blijft in ons land zeer zeldzaam en is dan nog uitsluitend beperkt tot het

zuiden. De noordwestgrens van het verbreidingsgebied loopt door Nederland.

De nu bekende vliegtijd is: eerste helft van oktober tot begin november (7.X—

ZIA)

Vindplaatsen. N.B.: Oosterhout, rups op 26 juni 1955 (SLoB); Haaren, 4,

2.XI.1950 (KNIPPENBERG). Lbg.: Horn, drie rupsen in 1919 gevonden door FRANSSEN,

die niet verpopten (LÜCKER, De Levende Natuur, vol. 28, p. 154, 1923); Grubbenvorst, 22.X.

1953, 4 op licht (VAN DE Por); Swalmen, 25.X.1953, ® overdag zittend gevonden, &

op 21.X.1956 (PIJPERS).

SATURNIIDAE

Saturnia Schrank

Saturnia pavonia L. Tijdschr. Entom., vol. 80, p. 301; Cat. II, p. (137).

Uit de in 1937 gepubliceerde gegevens en die welke later bekend zijn geworden,

blijkt, dat het hoofdverspreidingsgebied van de vlinder bij ons de zandgronden

in het binnenland zijn, vooral de heiden. In het Duindistrict komt hij ook voor,

maar is daar blijkbaar toch geen algemeen verbreide soort. Merkwaardig is de

vrij grote verbreiding op de Zuidhollandse en Zeeuwse eilanden. Behalve de in

1938 genoemde vindplaatsen op deze eilanden zijn de volgende te noemen: Oud-

Beierland, Heenvliet, Dordrecht, Melissant, Goes, Biezelinge, Sint Maartensdjjr.

De rupsen leven hier op wilgen, bramen, appels. Ook in Zeeuws-Vlaanderen blijkt

pavonia voor te komen: Terneuzen. Aan de noordrand van het gebied zijn even-

eens vondsten gedaan: Vlaardingen, Capelle aan den IJsel. Meer landinwaarts

is echter van voorkomen in het Fluviatiele District tot nog toe niets gebleken.

In het Hafdistrict komt de vlinder blijkbaar slechts als zwerver of adventief

voor: 3 mei 1955 een 4 te Amsterdam (JANSE). Blijkbaar een uitstraling van de

Friese zandgronden is de vindplaats Nijetrijne. In het Waddendistrict is pavonia

alleen bekend van Terschelling, waar RUTING in 1940 rupsen vond.

De vroegst bekende datum van een buiten aangetroffen exemplaar is 12 april

(1939, Biezelinge, WALRECHT). Hoewel de hoofdvliegtijd wel in de tweede helft

van april en in mei valt, zijn juni-vangsten toch niet al te zeldzaam. In 1941 zag

VEEN de vlinder te Wapserveen nog tot 18 juni, terwijl CAMPING in 1939 zelfs

nog op 23.VI een 9 tegen een schutting te Huizum-Leeuwarden vond. Juli- en

augustus vondsten moeten echter wel rariteiten zijn.

KNooP ving 16 april 1934 een 9 op licht te Almelo. Ook TUTT vermeldt

(413) B. J. LEMPKE: Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 179

reeds, dat wijfjes soms op licht gevangen worden, hoewel ze in de regel in de

. schemering vliegen (1902, Brit. Lep., vol. 3, p. 333).

Variabiliteit. Blijkens de vele beschreven vormen kan pavonia sterk

variëren en ook uit ons land zijn al vrij veel vormen bekend. Vele daarvan zijn

natuurlijk erfelijk, al is bij deze soort nog niets aan het onderzoek ervan gedaan.

Ongetwijfeld niet erfelijk, maar een modificatie veroorzaakt door voedsel (wilg,

appel) is de prachtige grote vorm, die herhaaldelijk uit op de Zeeuwse en Zuid-

hollandse eilanden gevonden rupsen gekweekt is. Ook in Engeland is deze reuzen-

vorm aangetroffen en de oorzaak van het ontstaan was precies dezelfde als bij ons.

S. GORDON SMITH meldt het kweken van een paar zeer grote wijfjes uit het ei,

waarbij de rupsen met appel gevoed werden. De afgebeelde exemplaren komen

volkomen met de onze overeen (1948, Proc. Chester Soc. Nat. Science, Lit. & Art,

plaat V). Rupsen, die HUISMAN bij Melissant op braam vond, leverden daaren-

tegen alle vlinders op van normale grootte. Het zou stellig wel interessant zijn

na te gaan, of ook rupsen, afkomstig van heidepopulaties en vanaf hun geboorte

met appel gevoed, zeer grote vlinders leveren.

Van de infrasubspecifieke vormen zijn de volgende uit ons land bekend:

A. Kleurvormen.

f. rosacea Newnham, 1891. De auteur beschrijft een 4 en een @, waarbij de

vleugels sterk roserood getint zijn. Ik ken vooral wijfjes uit ons land, waarbij

meestal de achtervleugels prachtig rose getint zijn. Natuurlijk kunnen zij tot deze

vorm gerekend worden. Wiessel (LEFFEF); Terlet (JONKER); Hoge Veluwe

(LUKKIEN); Hilversum (CARON, LOGGEN); Laren-N.H. (VON HERWARTH);

Swalmen (Vari); Epen (Zoöl. Mus.). SOUTENDIJK bezit een sterk rood getint

& van Wiessel.

f. © brunnea Gschwandner, 1923, Z. Österr. ent. Ver., vol. 8, p. 80. Grond-

kleur geelbruin. Een ©, dat als een overgang tot deze vorm gerekend kan wor-

den, van Breda (Zoöl. Mus.).

f. & lutescens Tutt, 1902. Mannetjes met gele achtervleugels zijn ongetwijfeld

zeldzaam. Assel, Maarn (Zoöl. Mus.); Hatert (VAN WISSELINGH).

f. & infumata Newnham, 1891, Ent. Rec., vol. 2, p. 198. Vooral de achter-

vleugels zo sterk verdonkerd, dat de oranje grondkleur vrijwel geheel verdwenen

is. Wiessel, Hoog-Soeren (Zoöl. Mus.); Bennekom (VAN DE Por).

f. © saturatior Schultz, 1909, Ent. Z. Stuttgart, vol. 23, p. 37. Verdonkerde

vorm van het ©, waarbij het wortelveld, het middenveld onder de oogvlekken

van de voorvleugels en het submarginale veld zwartgrijs van kleur zijn, evenals het

franjeveld. De gedeelten, die bij typische exemplaren wit zijn, blijven dat ook bij

deze vorm en steken daardoor scherp af. Wiessel, Soest (Zoöl. Mus.); Wezep

(VAN SCHAICK); Leersum (VAN DE Por).

f. & ochreofasciata Schultz, 1909, l.c., p. 37. Op de bovenzijde van de voor-

vleugels is de submarginale band, die normaal donker bruinachtig grijs is, geel

van kleur, ongeveer als de grondkleur van de achtervleugels. Waarschijnlijk niet

al te zeldzaam. Wapserveen, Wiessel, Nijmegen, Hilversum, Epen (Zoöl. Mus.).

f. 2 laeta Lenz, 1927, in OSTHELDER, Schmetterl. Südbayerns, p. 219, pl. XII,

fig. 2. Op de bovenzijde van alle vleugels is de submarginale band opvallend

licht van kleur, geelgrijs. Donderen (VAN DE Por); Holten (VAN DER MEULEN).

180 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL. 1/2, 1960 (414)

f. postrosacea Bryk, 1948, Ent. Tidskrift, vol. 69, p. 142, fig. Op de achter-

vleugels is de lichte band, die volgt op het donkere franjeveld, rose getint en ook

de donkere submarginale band is duidelijk roodachtig gekleurd. Door de auteur

beschreven naar twee wijfjes, maar de vorm komt ook bij de mannetjes voor.

Wijfjes heb ik uit ons land nog niet gezien. Wapserveen, Gemert (Zoöl. Mus.):

Holten (VAN DER MEULEN).

f. & albofasciata nov. Op de achtervleugels bevindt zich tussen de submar-

ginale band en het donkere franjeveld een scherp afstekende witte band. Wapser-

veen, twee mannetjes, 30.V.1941 (een van deze is het holotype, Zoöl. Mus.).

[A sharply contrasting white band on the hind wings between the dark submarginal band

and the dark band along the outer margin. |

f. postfumea Cockayne, 1951, Entomologist, vol. 84, p. 245. & met donkere

voorvleugels, de subapicale vlek is donker purper zonder rode tint, achterrand

zwartachtig bruin, witte tekening normaal. Wiessel (Zoöl. Mus.).

f. atromaculata Stättermayer, 1920. De vorm met zwarte subapicale vlek op de

voorvleugels moet wel heel zeldzaam zijn. Behalve het reeds vermelde :9 van

Barendrecht is slechts een & van Nijmegen bekend geworden (VAN WISSELINGH).

[f. alboplaga Gschwandner, 1919. Deze vorm moet vervallen. Geen enkel van

onze wijfjes is zo licht als het door de auteur afgebeelde exemplaar. Bovendien

hoort bij het 2 een &, waarbij het oog van de achtervleugel ook op een witte

grond staat, een vorm, die tot nog toe bij ons volkomen onbekend is. De exem-

plaren werden door GSCHWANDNER gekweekt uit rupsen, die gevonden waren

in de omgeving van Wenen. Zonder twijfel een zeer lokale en erfelijke vorm}

Ba Diestiekientin eg, vzamnı.d.e olo. civile Rien

f. reducta Schultz, 1909, Ent. Z. Stuttgart, vol. 23, p. 38 (micropis Lenz,

1927, in OSTHELDER, Schmetterl. Südbayerns, p. 219, pl. XII, fig. 2). Oogvlekken

duidelijk verkleind. Komt in beide geslachten voor, maar niet gewoon. Donderen

(VAN WISSELINGH); Wapserveen, Wiessel, Stroe (Zoöl. Mus.); Hattem (Bor-

ZEN); Apeldoorn (Westerneng); Zeist (VLUG); Huizen (PEERDEMAN) ; Brabantse

Biesbosch (BANK); Bergen op Zoom (KORRINGA); Deurne (SLOT); Eperheide

(VAN DER MEULEN).

f. macropis Schultz, 1909, I. c., p. 38 (door de auteur makropis gespeld).

Oogvlekken duidelijk vergroot. Zie OSTHELDER, l. c., fig. 1. Nog minder dan

de vorige vorm en dan vooral bij de wijfjes voorkomend. Donderen, Wiessel

(Zoöl. Mus.); Zeist (GORTER).

f. caeca Stättermayer, 1920. De vorm, waarbij het gebogen witte lijntje in het

oog ontbreekt, is ongetwijfeld zeldzaam. Bijvank, © (SCHOLTEN).

f. melanopis Stättermayer, 1920. Blijkbaar nog veel zeldzamer: geen enkele

nieuwe vondst.

f. deflexa Schultz, 1909, l.c., p. 36. De vorm, waarbij de ogen zo ver franje-

waarts verschoven zijn, dat ze de postdiscale getande dwarslijn raken, is zeer ge-

woon. In de collectie van het Zoöl. Mus. bevindt zich een lange serie mannetjes

en wijfjes. Als de meeste pavonia-vormen is hij vrijwel zeker erfelijk. Een serie,

die LEFFEF opkweekte uit een legsel van Wiessel, behoort er bijna geheel toe.

C Verdereatwikınsen ın de vwleuseltekening

(415) ‚B. J. LEMPKE : Catalogus tder Nederlandse Macrolepidoptera 181

f. identata Schultz, 1909, l.c., p. 37. De postdiscale dubbele dwarslijn, die bij

normale exemplaren getand is, loopt bij deze vorm vrijwel recht, zonder gol-

vingen er in. Geen gewone vorm, doch kan bij beide geslachten voorkomen. Put-

ten, Wiessel, Epen (Zoöl. Mus.).

f. conversa Schultz, 1909, 1. c., p. 37. De beide dwarslijnen, waartussen de

oogvlekken liggen, raken elkaar op de achtervleugels aan de binnenrand. Dit moet

ongetwijfeld weer een zeer zeldzame vorm zijn. Ik zag alleen een 4 van Nijme-

gen, waarbij de lijnen elkaar zowel op de voor- als op de achtervleugels aan de

binnenrand raken (PRICK) en een 9 van Gortel, waarbij dit alleen op de voor-

vleugels het geval is (LEFFEF). Voor al deze gevallen kan natuurlijk dezelfde

naam gebruikt worden.

f. occlusa Braun, 1928, waarbij de twee dwarslijnen elkaar op de achtervleugels

onder het oog raken en dan verenigd blijven, is daarentegen zeer gewoon.

f. postdefasciata nov. Op de achtervleugels ontbreken de beide dwarslijnen

geheel, de voorvleugels daarentegen zijn normaal getekend. Ik ken de vorm tot

nog toe uitsluitend van de mannetjes. Elzen (VAN DER MEULEN); Putten, Wiessel,

Beek-Nijmegen (Zoöl. Mus.); Arnhem (BOTZEN); Laren-N.H. (VON HER-

WARTH); Sint Anthonis (VAN LEYDEN); Deurne (WESTERNENG).

Holotype: & van Putten, 7.V.1918, in collectie Zoöl. Mus.

[The two transverse lines fail completely on the hind wings, but the markings of the

fore wings are normal. I have seen only males of this form. It is not possible to consider

them representatives of the very rare f. defasciata Schultz. }

f. angustata Schultz, 1909, 1. c., p. 37. De donkere submarginale band, die dus

franjewaarts van de dubbele getande dwarslijn ligt, is sterk versmald. SCHULTZ

beschrijft de vorm naar een 2 en ook de Nederlandse exemplaren, die ik gezien

heb, behoren tot dit geslacht. Apeldoorn, Nijmegen, Hilversum, Venlo, Epen

(Zoöl. Mus.).

f. latemarginata nov. Op de achtervleugels is de hele ruimte tussen de donkere

submarginale band en de franje witgrijs van kleur. Eindhoven, 9, 22.V.1956

(holotype, van DUIM).

[The whole space on the hind wings between the dark submarginal band and the fringes

is of a whitish-grey colour. }

D. Andere afwijkende vormen.

f. diluta nov. De vleugels zijn dun beschubd en de tekening is licht en flets.

De vorm ontstaat nogal eens uit poppen, die zich niet na één overwintering ont-

wikkelden, maar een jaar later uitkwamen, doch dit behoeft niet het geval te

zijn. De vorm kan ook ontstaan uit poppen, die niet een jaar extra in diapauze

gaan. Hij komt vooral bij de wijfjes voor. Wiessel, Gorssel (Zoöl. Mus.); Mook

(GORTER).

Holotype: 2 van Gorssel, 31.V.1900, in collectie Zoöl. Mus.

[Wings thinly scaled, markings pale, but otherwise quite typical. Especially a female

form. }

f. minor Tutt, 1902, Brit. Lep., vol. 3, p. 315. Dwergen. Afgezien van kweek-

182 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL. 1/2, 1960 (416)

producten zijn de volgende vermeldenswaard: Deurne, ¢ (Nies); Brunssum, &

(EENENS).

Gynandromorfen. Een prachtige bilaterale gynandromorf, rechts man-

nelijk, links vrouwelijk, werd door STUIVENBERG gekweekt uit een rups van Hil-

versum en bevindt zich thans in de collectie-CARON.

Een niet zo symmetrisch verdeeld exemplaar ving NEUMAN 23 april 1949 over-

dag vliegend op de Brunssumer heide. Het is in hoofdzaak vrouwelijk. De linker

voorvleugel is op de bovenzijde langs de binnenrand tot op de hoogte van het oog

mannelijk. De rechter voorvleugel is op de onderzijde van binnenrand tot oog

oranje, terwijl zich boven het oog tussen de aderen oranje bestuiving bevindt. De

rechter achtervleugel heeft een brede rode baan van de voorrand tot de ader, die

de middencel en het oog van boven begrenst. De linker spriet is wat sterker ont-

wikkeld dan bij normale wijfjes. De rechter spriet is mannelijk.

Teratologische exemplaren. De linker voorvleugel te klein. Me-

lissant, & (HUISMAN).

De apex van beide voorvleugels naar binnen gebogen. Laren-N.H., & (VON

HERWARTH).

Pathologische exemplaren. De rechter vleugels lichter dan de

linker (de grondkleur van het oog grijsachtig in plaats van zwart). Deurne, 9

(SEO):

Voorvleugels verbleekt, grijsbruin. Heerlen, 4 (GIELKENS).

Bijna geheel zwarte rupsen vond KNoop te Ommen. Ook in de buitenlandse

literatuur worden zulke exemplaren vermeld, maar er is overigens niets van be-

kend. Evenmin weten we iets over de verschillende kleuren, die de wratten van de

rupsen kunnen hebben.

Aglia Ochsenheimer

Aglia tau L. Tijdschr. Entom., vol. 80, p. 302; Cat. II, p. (138). De laatste

jaren zijn voor de soort stellig zeer gunstig geweest. Hij vloog op de Veluwe

plaatselijk in groot aantal en breidde zijn territorium ook duidelijk in westelijke

richting uit, zodat hij daar in verschillende gebieden werd waargenomen, waar hij

vroeger volkomen onbekend was. Overigens echter is van uitbreiding van het

Nederlandse areaal geen sprake geweest. Integendeel, het is niet uitgesloten, dat

het iets ingekrompen is, want recente vangsten uit Utrecht en het westen van

Noord-Brabant zijn niet bekend. De voornaamste centra zijn op het ogenblik de

Veluwe, Montferland, de omgeving van Groesbeek en het bosgebied in de

omgeving van Vaals. Zie overigens ROEPKE in Ent. Ber., vol. 14, p. 336 (1953)

en LEFFEF (op. cit, vol. 15, p. 16, 1954).

De vliegtijd kan al eind maart beginnen en tot begin juni duren, zodat de nu

bekende uiterste data zijn: 28.I11—3.VI.

LEFFEF heeft waargenomen, dat de mannetjes niet alleen overdag actief zijn,

maar tot vrij laat in de avond kunnen blijven doorvliegen en dan ook op de vang-

lamp afkomen (zie Ent. Ber., vol. 19, p. 170, 1959).

Vindplaatsen. Gdl.: Putten, Garderen, Staverden, Uddel, Nieuw-Millingen, Soerel,

Tongeren, Wissel, Epe, Wiessel, Hoog-Soeren, Assel, Apeldoorn, Gortel, Uchelen, Beek-

(417) B. J. LEMPKE: Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 183

bergen, Loenen, Hoenderlo, Otterlo, Harskamp, Woeste Hoeve, Coldenhove (bij Eerbeek,

talrijk in 1949, LEMS), Imbosch, Dieren, Rozendaal, Buunderkamp, Bennekom, Ede, Koot-

wijk, Voorthuizen; ’s-Heerenberg, Berg en Dal, Jansberg. N.B.: Boxtel. Lbg.: in 1946 talrijk

bij de reeds vermelde vindplaats Vaals (DELNOYE).

Variabiliteit. Vergeleken met het vrij grote aantal vormen, dat van de

soort beschreven is, kunnen onze Nederlandse populaties slechts matig variabel

genoemd worden.

1. f. © mascolor Klemensiewicz, 1907, Spraw. Kom. Fiz., vol. 40, II, p. 8

(androides Heinrich, 1916). Wijfjes met bruinachtige grondkleur, die ongeveer

overeenkomt met die van de mannetjes. Stellig geen al te zeldzame vorm. Apel-

doorn (Zoöl. Mus.); De Steeg (diverse collecties); Hoenderlo (Mus. Rotterdam);

Montferland (SCHOLTEN).

2. & brunnea nov. Grondkleur van het & donkerder dan normaal, bruin.

Vaals, 22.IV.1953 (holotype, PIJPERS).

[Ground colour of the & brown, darker than normal.}

f. & nigrescens Bergmann, 1953, Großschmetterl. Mitteldeutschlands, vol. 3,

p. 307. Het wortelveld van voor- en achtervleugels zwart bestoven, de ruimte

tussen submarginale lijn en franje sterk, maar ongelijkmatig zwart bestoven, zodat

een min of meer zwarte band ontstaat. Plaat 17, fig. 2. De vorm komt onder onze

populaties nogal voor, al wisselt de dichtheid vrij sterk in intensiteit. De mooiste

exemplaren zijn tot nog toe van de Jansberg en uit de omgeving van Vaals. Verder

zag ik exemplaren van Uddel (SOUTENDIJK), Wiessel, Hoog-Soeren, Apeldoorn,

De Steeg en Cuyck (al een oud exemplaar, stellig dus geen recente verdonkerde

vorm) (Zoöl. Mus.); Montferland (BOTZEN); Berg en Dal, Groesbeek (VAN DER

VLIET); Nijmegen (VAN DER WEELE, ook cen oud exemplaar).

f. decaeruleata Schultz, 1905, Ent. Z. Guben, vol. 19, p. 115. De blauwe kleur

in de oogvlek ontbreekt, het oog is dus zwart met de witte middenvlek. Arnhem,

Oosterbeek, Maastricht (Zoöl. Mus.).

f. subcaeca Strand, 1903, Archiv f. Mathem. og Naturvid., vol. 25, nr. 9,

p- 9 (obsoleta Lambillion, 1907, Revue mens. Soc. ent. Namuroise, vol. 7, p. 27).

Op de bovenzijde van de vleugels is de witte tau-vlek in het donkere oog bijna

verdwenen. De Steeg (GORTER); Vorden (BENTINCK); Berg en Dal (VAN DER

VLIET); Vaals (LUCKER).

f. oblongomaculata Schultz, 1905, 1. c., p. 115. De oogvlekken niet rond, maar

langwerpig. De Steeg (GORTER); Arnhem (Zoöl. Mus.); Berg en Dal (VAN DER

VLIET); Groesbeek (Leids Mus.).

f. haemitaenia Schawerda, 1924, Z. Österr. Ent. Ver., vol. 9, p. 90. Op de

bovenzijde van de voorvleugels ontbreekt de donkere submarginale lijn. Plaat 17,

fig. 3. Stellig niet al te zeldzaam. Apeldoorn, Woeste Hoeve, De Steeg, Montfer-

land, Plasmolen (Zoöl. Mus.).

f. parvocellata nov. De oogvlekken opvallend verkleind. Berg en Dale

(holotype, VAN DER VLIET).

[The eye spots distinctly reduced in size. }

184 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL. 1/2, 1960 (418)

THYRIDIDAE

Thyris Laspeyres

Thyris fenestrella Scopoli. Tijdschr. Entom., vol. 80, p. 302; Cat. II, p. (138).

Er zijn in Zuid-Limburg enkele nieuwe vindplaatsen bekend geworden, maar het

areaal van de soort is daarmee niet uitgebreid. Het blijft in ons land beperkt

tot het Krijtdistrict en een klein stukje van het Lössdistrict. Dit gebied vormt

tevens de uiterste noordwestgrens van het vlieggebied, zoals blijkt uit het voor-

komen in de ons omringende landen. In Denemarken komt ferestrella niet voor.

Evenmin in Sleeswijk-Holstein, bij Hamburg en bij Bremen. In Hannover uitslui-

tend in het zuidelijke bergachtige gedeelte, lokaal. In Westfalen alleen in het

Roergebied bij Ratingen en Kirchhellen gevonden. In de Rijnprovincie „over het

algemeen zeldzaam”, maar nadere gegevens ontbreken blijkbaar. In België komt

de vlinder uitsluitend lokaal in het hoge oostelijke deel voor, waar ons vlieggebied

dus bij aansluit. Hij ontbreekt op de Britse eilanden.

De vliegtijd kan reeds in de eerste dagen van juni beginnen, zodat de uiterste

nu bekende data worden: 2.VI—22.VII.

Vindplaatsen. Lbg.: Bunde, Meerssen, Geulem, Valkenburg, Schin op Geul, Schim-

mert, Mechelen, Vaals.

DREPANIDAE

Drepana Schrank

Drepana falcataria L. Tijdschr. Entom., vol. 81, p. 242; Cat. III, p. (140).

De vlinder is in hoofdzaak beperkt tot de zandgronden en de plassengebieden

waar voldoende berken groeien. Op de waddeneilanden is hij aangetroffen op

Texel, Vlieland en Terschelling. In het Hafdistrict wordt falcataria een enkele

maal, en dan meest als zwerver, gevonden: Hoorn (1954, HOUTMAN), Amster-

dam (1940, HELMERS), Amsterdamse Bos (hier stellig inheems), Weesp (moge-

lijk afkomstig uit het Naardermeer), Nieuwkoop (één exemplaar in 1957, LUCAS,

hier misschien toch inheems), Leiden (Lucas). In het Fluviatiele District is de

soort evenmin sterk verbreid. Hij werd hier opgemerkt te Schelluinen (gewoon,

SLOB), Melissant (bijna elk jaar enkele exemplaren, HUISMAN), Goes en Kamper-

land op Noord-Beveland (1959, WILMINK).

De eerste generatie kan reeds begin april vliegen (5.1V.1943 te Soest, TOLMAN),

de tweede vliegt soms nog begin september (8.IX.1951 te Volthe een mooi ©,

Knoop). Een exemplaar, dat 21 oktober 1953 te Wageningen werd gevangen

(VAN DE Por), behoort waarschijnlijk tot een zelden voorkomende zeer partiële

derde generatie.

f. pallida Stephan, 1924. Volgens de auteur een vorm met zeer bleke grond-

kleur, waarbij de tekening op de achtervleugels bijna verdwenen is. Het lijkt me

echter gewenst de naam te gebruiken voor alle exemplaren met witachtige grond-

kleur, ook al is de tekening op de achtervleugels wat duidelijker. Plaat 18, fig. 1.

De vorm is niet al te zeldzaam en komt wel haast overal nu en dan onder de

soort voor.

(419) B. J. LEMPKE: Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 185

f. infernalis Hoffmann, 1912. Exemplaren met zeer donkere grondkleur, die

aan de tint van de volgende soort doet denken, zijn beslist niet gewoon, maar

kunnen vrijwel overal onder de soort voorkomen.

f. approximata nov. Op de voorvleugels staan de tweede en de derde dwars-

lin dicht bij elkaar (en raken elkaar soms op verschillende plaatsen), zodat het

middenveld sterk versmald is. Stellig niet zeldzaam. Volthe, Rijssen, Wezep (VAN

DER MEULEN); Wiessel, 4, 29.VI.1951 (holotype, Zoöl. Mus.); Wageningen,

Bennekom (VAN DE Por); Vorden, Breda (Leids Mus.); Halfweg (VAN AART-

SEN).

[The second and third transverse lines on the upper side of the fore wings are close

together, so that the central area is strongly narrowed. }

f. crassistrigaria Strand, 1911, in SEITZ, Großschmetterl., vol. 2, p. 199. Grond-

kleur verdonkerd, de donkere vlek klein en weinig opvallend, de twee dwars-

lijnen aan de onderzijde verbreed (en bij het Nederlandse exemplaar ook de twee,

die het middenveld op de bovenzijde begrenzen). Zeist, 4, 1951 (GORTER). Zie

plaat 18, fig. 2.

f. estrigata Lucas, 1959, Ent. Ber., vol. 19, p. 203. De donkere lijn, die uit de

voorvleugelpunt schuin naar de binnenrand loopt, ontbreekt. Plaat 18, fig. 3.

Meijendel (Lucas).

Dwerg. Aalten (VAN GALEN).

Bij een & van Apeldoorn zijn de twee lijnen, die het middenveld begrenzen,

op de linker voorvleugel met elkaar verbonden op ader 1b en op ader 2. Daar-

tussen ontbreken deze lijnen, zodat dus een in tweeën gedeeld middenveld ont-

staat. De rechter voorvleugel daarentegen bezit de normale tekening (LEFFEF).

Drepana curvatula Borkhausen. Tijdschr. Entom., vol. 81, p. 243; Cat. III,

p. (141). Hoewel de vlinder inderdaad over het algemeen minder gewoon is dan

de vorige soort, is hij vooral in de lagere delen van ons land tamelijk verbreid

en kan plaatselijk zelfs vrij gewoon zijn. Dit blijkt nog het beste door in het

najaar naar de rupsen te zoeken. Dat curvatula op de droge gronden van de

Veluwe en het oosten van Utrecht zeldzaam zou zijn, was te verwachten. Maar

de weinige vindplaatsen in Twente, de Gelderse Achterhoek en Limburg be-

vreemden toch wel. In het Waddendistrict is de soort bekend van Vlieland, Ter-

schelling en Schiermonnikoog.

De eerste generatie vliegt in elk geval tot ver in juni (17.VI.1956, Bussum,

TER LAAG), maar het is niet altijd makkelijk uit te maken tot welke generatie

exemplaren uit de tweede helft van juni behoren. In deze periode is curvatula

soms verre van zeldzaam. 16 juni 1954 en 24 juni 1956 ving VAN DE Por de

vlinder te Heemstede. Van 17 tot 19.VI.1954 noteerde KnooP in Twente niet

minder dan 25 exemplaren. Te Sint Michielsgestel werd 22 juni 1951 een exem-

plaar gevangen (KNIPPENBERG), terwijl Lucas in 1951 er op 21.VI één ving.

Mogelijk hebben we met late exemplaren van de eerste generatie en vroege van de

tweede te doen. Op dit laatste wijst duidelijk een mooi vers &, dat 24.VI.1950

te Volthe genoteerd werd (KNoop). Exemplaren van 16 en 23 juni 1959 te

Marknesse waren weer late van de eerste generatie (VAN DE Por). De tweede

186 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL. 1/2, 1960 (420)

generatie kan tot in begin september vliegen (9.IX.1950, drie stuks te Volthe,

KNOOP).

Vindplaatsen. Fr.: Vlieland, Terschelling (gewoon in 1956, LEFFEF), Schiermon-

nikoog, Leeuwarden, Tietjerk, Eernewoude, Olterterp, Oude Mirdum. Gr.: Haren, Glimmen,

Noordlaren. Dr.: Peize, Paterswolde, Norg, Donderen, Veenhuizen, Borger, Odoornerveen,

Wijster, Vledder, Havelte. N.O.-Polder: Marknesse (gewoon, VAN DE Por). Ov.: Volthe,

Almelo, Saasveld, Eerde, Vollenhove, IJsselmuiden, Colmschate. Gdl.: Garderbroek, Tonge-

ren, Teuge, Laag-Soeren; Neede, Korenburgerveen, Aalten. Utr.: Zeist, Groenekan, Amers-

foort, Botshol. N.H.: ’s-Graveland, Bussum, Kortenhoef, Amsterdamse Bos, Hoorn, Heems-

kerk, Velzen, Bloemendaal, Heemstede, Aerdenhout, Vogelenzang. Z.H.: Noorden, Nieuw-

koop, Oegstgeest, Wassenaar, Meijendel, Loosduinen, Staelduin, Oostvoorne, Vlaardingen,

Capelle aan den IJsel, Krimpen aan den IJsel. N.B.: Beek, Teteringen, Ulvenhout, Hilvaren-

beek, Waalwijk, Haaren, Sint Michielsgestel, Gassel, Uden, Nuenen. Lbg.: Horst, Swalmen,

Stein, Cannerbos, Rijckholt, Geulem, Eperheide, Holset.

Variabiliteit. Afwijkende vormen komen bij deze weinig variabele soort

wel heel zelden voor !

f. fasciata nov. De ruimte tussen de tweede en de derde dwarslijn op de boven-

zijde van de voorvleugels is verdonkerd, zodat een donkere middenband ontstaat,

waarin de nog donkerder middenstip ligt. Waalwijk, &, 22.IV.1953 (holotype,

DIDDEN).

[The area between the second and the third transverse lines on the upper side of the

fore wings is distinctly darkened, so that a dark central band results in which the still.

darker discal spot is situated. ]

f. grisescens nov. Grondkleur van de vleugels grijsbruin. Apeldoorn, 9,

12.IX.1899, e. 1. (holotype, collectie-DE Vos in Leids Mus.).

{Ground colour of the wings grey-brown. |

f. approximata nov. Op de voorvleugels staan de tweede en de derde dwars-

lijn dicht bij elkaar, zodat ze elkaar zelfs op verschillende punten kunnen raken

en een zeer smal middenveld ontstaat. Plaat 18, fig. 4. Bussum (TER LAAG); Aer-

denhout, &, 22.V.1953 (holotype, VAN WISSELINGH); Amsterdam, Breda (Leids

Mus.).

[The second and the third transverse lines of the fore wings are close together, so that

they may even touch each other on several points; a very narrow central area results.

Plate 14, fig. 4.]

Dwerg. Marknesse (VAN DE POL).

Pathologischexemplaar. De rechter schouderdeksel en de voorrand

van de rechter voorvleugel zijn witbruin en steken scherp af tegen de overigens

normaal donkere kleur. Olterterp (CAMPING).

Hybride rebels Standfuss, 1898. Van de door VAN DER BEEK in 1907 gekweekte

serie worden op plaat 18, fig. 5 en 6, een & en een © afgebeeld, afkomstig

uit de collectie van het Zoöl. Mus.

Drepana harpagula Esper. Tijdschr. Entom., vol. 81, p. 243; Cat. II, p. (141).

Behalve de reeds vermelde exemplaren bevinden zich nog twee in de collectie-

(421) B. J. LEMPKE: Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 187

KALLENBACH, afkomstig uit de serie van HEYLAERTS en gedateerd: 7 en 12 juni

1888.

Noch uit ons land, noch uit de omringende gebieden zijn verdere vondsten be-

kend geworden. Een interessant artikel over de geschiedenis van de soort in En-

geland publiceerde DE WORMS in Entomologist, vol. 81, p. 205, 1948.

Variabiliteit. f. obsoleta nov. Alle dwarslijnen op voor- en achtervleu-

gels bijna geheel verdwenen. Breda, © , 22.V.1888, e. |. (holotype, Leids Mus.).

{All transverse lines on fore and hind wings obsolete. }

Drepana lacertinaria L. Tijdschr. Entom., vol. 81, p. 244; Cat. II, p. (142).

De verbreiding in ons land komt ongeveer overeen met die van Dr. falcataria,

maar het areaal is toch beperkter en de soort is ook minder gewoon. Hy is niet

bekend van de waddeneilanden, wordt weinig aangetroffen in het Haf-

district (Hoorn, Leiden) en is slechts van enkele plaatsen in het Fluviatiele District

bekend (Schelluinen, Rotterdam, Melissant, Goes).

In gunstige jaren kan de eerste generatie soms zeer vroeg beginnen te vliegen.

In 1959 ving VAN AARTSEN hem al op 14 maart op de lamp te Apeldoorn. De

laatste datum van deze generatie is nu 20.VI (in 1958 een exemplaar te Noord-

laren, VAN DE POL). De tweede generatie kan al eind juni verschijnen (27.VI.

1947 te Bennekom, VAN DE POL).

Evenals bij falcatarta kan ook bij lacertinaria de vliegtijd tot in september du-

ren. De laatste datum van de tweede generatie is nu 10 september. In 1956

ving VAN DE POL nog een exemplaar op deze datum te Bennekom. Blijkens de

kweekresultaten van KNoop is het helemaal geen zeldzaamheid, dat een over-

winterde pop pas tijdens de vliegtijd van de tweede generatie uitkomt. Een op

20 september 1942 in Twente gevonden rups leverde 7 juli 1943 de vlinder.

Van een in de herfst van 1924 te Albergen gevonden rups verscheen de vlin-

der 16 juli 1925. Rupsen, die 11 augustus 1926 gevonden werden, gaven de

vlinder op 31 mei en 12 juli 1927.

Variabiliteit. In 1938 werd er reeds op gewezen, dat de voorjaars-

generatie bij ons uit de typische vorm en de grijze f. scincula Hb. (plaat 18, fig.

9) bestaat, terwijl in de zomergeneratie ook typische exemplaren voorkomen,

maar nu gemengd met f. eroswla Laspeyres. Het door DE GAVERE vermelde exem-

plaar van f. scincula, dat begin juli werd gevangen, kan afkomstig geweest zijn uit

een overwinterde pop met extra lange diapauze. Dat deze vorm zich uit een

subitane pop zou kunnen ontwikkelen, is in elk geval nog nooit waargenomen.

Een zo laat exemplaar van f. scincula moet wel iets heel zeldzaams zijn. Ik heb

er nooit een gezien in een collectie. Wat uit de laat ontwikkelde poppen van

KNoop verscheen, is helaas niet bekend.

f. impuncta Lempke, 1938. Hoewel de vorm vrij zeldzaam is, bestaat toch vrij-

wel overal de kans hem onder de soort aan te treffen. Ik heb op het ogenblik

notities van 19 vindplaatsen, zodat het niet nodig is deze alle op te sommen.

f. approximata nov. De twee dwarslijnen op de voorvleugels staan dicht bij

elkaar, zodat het middenveld sterk versmald is. Plaat 18, fig. 7. Niet al te zeld-

zaam en dan vooral bij de eerste generatie onder f. scincula. Wiessel, Twello,

Arnhem, Doetinchem, Noordwijk (Zoöl. Mus.); Appelscha (CAMPING); Hilver-

188 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL. 1/2, 1960 (422)

sum (BOTZEN); Aerdenhout (VAN WISSELINGH); Tegelen (OTTENHEIJM).

Holotype: 4 van Noordwijk, mei, uit collectie-DE GRAAF in Zoöl. Mus.

[The two transverse lines on the fore wings are close together, so that the central area is

very narrow. Plate 18, fig. 7.}

f. fasciata Lempke, 1938, moet wel heel zeldzaam zijn. Het holotype (en nog

steeds het enige bekende exemplaar) is afgebeeld op plaat 18, fig. 8.

f. obscura nov. Voorvleugels zwartgrijs met normale tekening, zonder de

bruinachtige tint, die f. scincula Hb. meestal nog in het middenveld heeft; achter-

vleugels eveneens verdonkerd, vooral langs de achterrand; lichaam zwartgrijs.

Plaat 18, fig. 10. Apeldoorn, &, 5.III.1959 (holotype, VAN AARTSEN).

[Fore wings black-grey with normal markings, without the brownish tint that f. scincula

Hb. shows as a rule in the central area; hind wings also darkened, especially along the

outer border; body black-grey. Plate 18, fig. 10.

(The photo shows hardly any difference with f. scincula, figured in fig. 9).}

Dwerg. Bennekom (CETON).

Drepana binaria Hufnagel. Tijdschr. Entom., vol. 81, p. 245; Cat. III, p. (143).

Hoewel de vlinder inderdaad in hoofdzaak in bosachtige gebieden voorkomt in

verband met de voedselplant van de rups, de eik, zijn toch vrij veel vindplaatsen

buiten dit biotoop bekend geworden. Op sommige daarvan kan het dier wel in-

heems zijn doordat ook de eik er groeit, op andere zullen we stellig wel met

zwervers of met adventieven te doen hebben. Op de waddeneilanden alleen be-

kend van Terschelling (LEFFEF).

De tweede generatie kan in late seizoenen nog tot begin september vliegen

(6.IX.1951, Lucas), de derde kan in zeer gunstige jaren al eind augustus be-

ginnen te vliegen (30.VIII.1952, vers exemplaar te Bennekom, VAN DE Por) en

kan tot half oktober aanwezig zijn (laatste datum: 14.X in 1953 te Bennekom,

VAN DE POL).

Vindplaatsen. Terschelling, Tietjerk, Wolvega. Gr.: Haren, Harendermolen. Dr.:

Peize, Eelde, Vries, Odoorn, Odoornerveen, Wijster, Havelte. Ov.: Denekamp, Volthe,

Vasse, Albergen, Saasveld, Borne, Almelo, Ambt-Delden, Raalte, Ommen, Dalfsen, Vollen-

hove, Zwartsluis, Platvoet. Gdl.: Garderbroek, Ermelo, Hulshorst, Tongeren, Wilp, Loenen,

Velp, Bennekom, Ede, Lunteren, Harskamp; Gorssel, De Voorst, Eefde, Zutfen, Warns-

veld, Almen, Winterswijk, Woold, Didam, Zeddam, Loerbeek, Groessen. N.H.: Blaricum,

Amsterdamse Bos (1958), Hoorn (23.VIII.1954, HOUTMAN), Castricum, Heemskerk, Sant-

poort, Aerdenhout, Heemstede. Z.H.: Leiden, Wassenaar, Meijendel, Duinrel, Staelduin,

Vlaardingen (1947, van KATWIJK), Rotterdam (ZÖLLNER, Lev. Nat, vol. 13, p. 158, 1908),

Oostvoorne, Hendrik-Ido-Ambacht (1958, BOGAARD), Melissant, Goeree, Ouddorp (op deze

drie plaatsen voor het eerst in 1959 in totaal vier exemplaren, HUISMAN). Zl.: Goes (D. DE

JONG), Clinge (PEERDEMAN). N.B.: Hoogerheide, Ulvenhout, Waalwijk, Nieuwkuik,

Vught, Haaren, Gassel, Kampina, Best, Eindhoven, Geldrop, Nuenen, Someren. Lbg.:

Milsbeek, Gennep, Swalmen, Maalbroek, Sint Odiliënberg, Montfort, Stein, Heerlerheide,

Brunssum, Treebeek, Aalbeek, Valkenburg, Geulem, Bunde, Sint Pietersberg, Cannerbos,

Eys, Epen, Nijswiller, Vijlen, Bocholtz, Vaals.

Variabiliteit. f. obsoleta nov. Eenkleurig geelachtig wijfje met zeer

flauwe dwarslijnen. Arnhem (Missiehuis Arnhem), Wassenaar, 29.V.1940 (holo-

type) en Plasmolen, 9.VI.1924 (VAN WISSELINGH).

(423) B. J. LEMPKE: Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 189

[Unicolorous yellowish female with obsolete transverse lines.]

f. impuncta nov. Bovenzijde van de voorvleugels zonder de twee donkere mid-

denstippen. Colmschate, 3.V.1942, 4 (holotype, LUKKIEN).

[Upper side of the fore wings without the two dark discal spots.]

Dwergen. Glimmen (VAN DE Por); Eefde (Lucas); Aalten (VAN GALEN);

Zandvoort (VAN WISSELINGH); Vlaardingen (VAN KATWIJK); Haaren-N.B.

(KNIPPENBERG ).

Drepana cultraria F. Tijdschr. Entom., vol. 81, p. 245; Cat. III, p. (143).

Een typische soort van beukenbossen, in dit biotoop vrij gewoon tot gewoon,

maar over het geheel genomen duidelijk minder verbreid dan de vorige soort.

De lijst van vindplaatsen is dan ook korter.

De vliegtijd kan van de tweede helft van april tot in de eerste week van ok-

tober duren. De uiterste data zijn nu: 20.IV en 3.X. In de regel komen er

twee generaties voor. Zelfs een exemplaar van 18.IX.1956 (VAN DE Por) kan

in dit late seizoen niet tot een derde generatie behoord hebben. Wel was dit

het geval met september-exemplaren in het zeer gunstige jaar 1947: op 7 septem-

ber een & en nog op 21.IX een 9 te Zeist (GORTER), en in 1959: een exem-

plaar op 12.IX (DEN BOER), 25.IX (VAN AARTSEN) en op 3.X (LEFFEF).

Vindplaatsen. Fr: Terschelling (1956, LEFFEF), Beetsterzwaag, Oude Mirdum.

Gr.: Glimmen, Noordlaren. Dr.: Peize, Eelde. Ov.: Volthe, Almelo, Ommen, Colmschate.

Gdl.: Elspeet, Nunspeet, Vaassen, Wilp, Teuge, Uchelen, Imbosch, De Steeg, Kamper-

berg, Wageningen, Bennekom, Lunteren, Hoenderlo, Kootwijk; Warnsveld, De Voorst,

Woold, Hoog-Keppel, Berg en Dal, Elden (wel een zwerver van de Veluwe). Utr.: Elst,

Maarn, Amersfoort, Lage Vuursche, Maartensdijk. N.H.: ’s-Graveland, Heemskerk, Aerden-

hout, Heemstede, Vogelenzang. Z.H.: Leiden (1943, VAN KATWIJK), Wassenaar, Meijendel,

Loosduinen, Staelduin, Oostvoorne. N.B.: Oosterhout, 's-Hertogenbosch, Kampina, Vessem.

Lbg.: Swalmen, Sint Odiliënberg, Montfort, Gronsveld.

Variabiliteit. f. flava Lempke, 1938. Apeldoorn (VAN WISSELINGH);

Lage Vuursche (VAN DER MEULEN); Meijendel (Lucas); Breda (Zoöl. Mus.).

f. obscura nov. Grondkleur donker bruinachtig (ongeveer als de mannetjes

van binaria), dwarslijnen zwak of onduidelijk. Stellig een zeldzame vorm bij ons.

Nunspeet, &, september 1921 (holotype, Zoöl. Mus); Bennekom (VAN DER

MEULEN).

[Ground colour dark brownish (about the same colour as the males of binaria), transverse

lines feeble or obsolete. }

f. latefasciata nov. De middenband van de voorvleugels opvallend verbreed,

doordat de eerste dwarslijn dichter by de wortel staat. Doorn, 9, 14.V.1903

(holotype, Zoöl. Mus.).

[The central band on the fore wings distinctly enlarged, because the inner transverse line

is closer to the base. }

Dwerg. Nijmegen (Zoöl. Mus.).

Bij een 9 van Bennekom is de middenband op de rechter voorvleugel veel

190 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL. 1/2, 1960 (424)

smaller dan op de linker, bovendien zijn de rechtervleugels ook kleiner dan de

linker (VAN DER MEULEN).

Cilix Leach

Cilix glaucata Scopoli. Tijdschr. Entom., vol. 81, p. 246; Cat. III, p. (144).

Door vrijwel het gehele land verbreid in bosachtige streken; ook in een groot

deel van het Duindistrict voorkomend, maar niet bekend van de waddeneilanden;

weinig vondsten in het Hafdistrict, maar blijkbaar flink verbreid in het Fluviatiele

District, vrij zeker door het voorkomen van meidoorn en sleedoorn.

De laatste datum valt iets later dan in 1938 bekend was en wordt nu 12.IX.

In 1953 ving KNoop op deze datum een nog vrij goed & te Volthe. De grenzen

van de generaties kunnen in de verschillende seizoenen nogal uit elkaar lopen.

Voor zover bekend worden ze nu: I van 13.IV tot 30.VI (in 1955, II van 27.VI

(in 1959 tot 2.IX (in 1956), III van 15.VIII (in 1959) tot 12.IX.

Vindplaatsen. Fr.: Beetsterzwaag, Oosterwolde, Mirdum. Dr.: Wijster. N.O.-

Polder: Marknesse. Ov.: Volthe, Albergen, Almelo, Borne, Enschede, Rijssen, Raalte, Wezep,

Platvoet, Vollenhove. Gdl.: Garderbroek, Elspeet, Heerde, Wiessel, Laag-Soeren, Velp,

Wageningen, Bennekom, Lunteren; Gorssel, Eefde, Warnsveld, de Velhorst, Eibergen,

Winterswijk, Didam; Huissen, Elden, Batenburg, Neerijnen. Utr.: Amerongen, Zeist, Amers-

foort. N.H.: ’s-Graveland, Naarden, Kortenhoef, Amsterdam (PEERDEMAN), Hoorn, Eg-

mond aan Zee, Heemskerk. Z.H.: Leiden, Oegstgeest, Meijendel, Leidschendam, Voorschoten,

Staelduin, Rotterdam, Schelluinen, Hendrik-Ido-Ambacht, Oostvoorne, Rockanje, Melissant,

Goeree. Zl.: Oostkapelle, Serooskerke (Walcheren), Valkenisse, Goes, Clinge. N.B.: Hooger-

heide, Waalwijk, Sint Michielsgestel, Den Dungen, Vught, Haaren, Gassel, Mill, Nuenen,

Eindhoven, Geldrop, Deurne. Lbg.: Milsbeek, Steijl, Maalbroek, Sint Odiliënberg, Mont-

fort, Stein, Chèvremont, Aalbeek, Eys, Geulem, Houthem, Heer, Sint Pieter, Cannerbos,

Mechelen, Bocholtz, Lemiers, Vaals.

Variabiliteit. De derde generatie staat wat de sterkte van de tekening

betreft in de regel tussen de eerste en de tweede in (volgens materiaal van 1938,

1945, 1952 en 1957 in collectie-VAN DE Por). In 1959 met zeer warme en droge

zomer en herfst echter was de derde even licht als de tweede.

Variabiliteit. f. albescens nov. Voorvleugels aan de binnenrand met het

kleine donkere driehoekige vlekje, daarboven flauw zichtbaar de middenband;

langs de achterrand de normale donkere vlekjes; achtervleugels wit met een smal

donker bandje langs de achterrand. Lichte exemplaren van onze zomergeneratie,

niet gewoon. De exemplaren, die in Cat. III, p. (145) genoemd werden onder

f. asiatica Bang Haas. Bovendien van de volgende vindplaatsen: Apeldoorn (Sou-

TENDIJK); Arnhem, Nijmegen, Bussum, Wassenaar ( ¢, 31.VII.1945, holotype)

(Zoöl. Mus.); Zeist (GORTER); Eindhoven (VERHAAK).

[Fore wings at the inner margin with the small dark triangle, above this the obsolete cen-

tral band, at the outer margin the normal dark spots; hind wings white, a narrow dark band

along the outer border. Extreme pale specimens of our summer generation.

In part III of the Catalogue (1938) I mentioned such specimens as f. astatica Bang Haas.

This is not correct, because this form was described as a subspecies from Lesser Asia and

therefore belongs to a different catagory. Moreover the description of it does not correspond

completely with our specimens. }

(425) B. J. LEMPKE: Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 191

f. angelina Dannehl, 1925, Ent. Z. Frankfurt, vol. 39, p. 119. Op de voor-

vleugel is alleen nog het zwarte driehoekje aan de binnenrand over, achtervleugels

geheel wit op een zeer zwakke donkere lijn voor de achterrand na. Bij ons is deze

extreem lichte vorm ongetwijfeld zeldzaam. Zeist, & in 1947 (GORTER).

Dwerg. Bennekom (VAN DE Por).

THYATIRIDAE

Habrosyne Hübner

Habrosyne pyritoides Hufnagel. Tijdschr. Entom., vol. 81, p. 247; Cat. III,

p. (145). Bijna overal in bosachtige streken, waar bramen groeien, komt de

vlinder voor, dus vooral op onze zandgronden en in Zuid-Limburg. In het Wad-

dendistrict alleen bekend van Terschelling, in het Hafdistrict van Weesp, Har-

melen, Noorden, Nieuwkoop en Leiden, in het Fluviatiele District van Schellui-

nen, Hendrik-Ido-Ambacht, Koudekerke (Walcheren) en Goes. Zie fig. 17.

De partiële tweede generatie is blijkbaar een grote zeldzaamheid. Behalve het

reeds in 1938 gemelde exemplaar werden slechts bekend: een vlinder, die 21.IX.

Fig. 17. De verbreiding van Habrosyne pyritoides Hufnagel in Nederland.

192 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL. 1/2, 1960 (426)

1925 te Aerdenhout werd gevangen (VAN WISSELINGH), afstammelingen van een

eikweek van Deventer in 1951, die in september al uitkwamen (LUKKIEN) en

een vlinder, die 16 oktober 1953 te Grubbenvorst werd gevangen (VAN DE POL).

Variabiliteit. De prachtige vlinder varieert heel weinig. Ik zag slechts

enkele afwijkende exemplaren.

f. delineata nov. De postdiscale getande lijn, die op de voorvleugels vanaf de

binnenrand naar boven loopt, ontbreekt of is zeer onduidelijk. Haaren, N.B., &,

22.V11.1951 (holotype, KNIPPENBERG). Zie plaat 20, fig. 2.

(Bij het holotype is op de linker vleugel de lijn nog flauw zichtbaar en be-

vindt zich aan de wortel een goudbruine vlek.)

[The postdiscal dentated line which starts at the inner margin, is absent. (On the left

fore wing of the holotype the line is still very feebly visible. See plate 20, fig. 2).}

f. brevipennis nov. Alle vleugels duidelijk verkort. Arnhem, ©, VII.1876

(holotype, Zoöl. Mus.).

[All the wings distinctly shortened. }

Thyatira Hübner

Thyatira batis L. Tydschr. Entom., vol. 81, p. 247; Cat. III, p. (145). De

verbreiding in ons land van deze soort is ongeveer gelijk aan die van de vorige,

doch er zijn minder vindplaatsen in het Hafdistrict en het Fluviatiele District

bekend. Dit valt te meer op, omdat batis in bosachtige streken op de zandgronden

in de regel gewoner is dan pyritoides. In het Waddendistrict tot nog toe eveneens

uitsluitend bekend van Terschelling (1956, LEFFEF). In het Hafdistrict bekend

van Weesp, Harmelen en Reeuwijk, in het Fluviatiele District van Schelluinen en

Koudekerke (Walcheren). Zie fig. 18.

De vroegst bekende datum van de eerste generatie wordt één dag eerder dan

ik in 1938 opgaf, dus 9.V (in 1959 waargenomen door FLINT en Lucas). De

einddatum van deze generatie en de begindatum van de tweede gaan zonder grens

in elkaar over omstreeks half augustus. De laatste zekere datum van een exem-

plaar van de eerste generatie is 10.VIII, toen KNoop in 1943 nog een afgevlogen

4 ving. De tweede generatie, die minder zeldzaam is dan bij pyritotdes, kan tot

in de tweede helft van september doorvliegen. Laatste datum: 21.IX (in 1946 een

exemplaar te Lunteren, BRANGER).

Variabiliteit. f. decorata Turner. Verse exemplaren, waarbij de rose

kleur vervangen is door cen licht geelachtige tint, zijn vrij zeldzaam. Behalve de

reeds genoemde nog bekend van Dabbelo (Uchelen) en Hilversum (Zoöl. Mus.).

[Het is zeer de vraag, of deze naam voor onze exemplaren gebruikt mag wor-

den. TURNER stelde hem op voor een ,,race’’, dus een subsp., die in Wales zou

voorkomen. Nomenclatorisch hoort de naam dus tot een andere categorie dan

waarvoor ik hem nu gebruik. Maar er bestaat behalve het etiket geen enkel

kenmerk, waardoor de exemplaren uit Wales van de bij ons voorkomende vorm

zijn te onderscheiden. }

(427) B. J. LEMPKE: Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 193

f. juncta Tutt, 1891. Exemplaren, waarbij de twee rose vlekken bij de voor-

vleugelpunt min of meer met elkaar verbonden zijn, zijn eveneens verre van ge-

woon. Apeldoorn (SOUTENDIJK); Wilp (TER LAAG); Zeist (GORTER); Someren

(PEERDEMAN) ; Montfort (MAASSEN).

f. albopunctata Spuler, 1908, Schmetterl. Eur., vol. 1, p. 333. Op de voor-

vleugels bevinden zich enkele witachtige vlekjes langs de golflijn tussen de grote

apicale vlek en de vlek er tegenover aan de binnenrand. In ons land ongetwijfeld

zeer zeldzaam. Apeldoorn (SOUTENDIJK).

Dwerg. Zeist (GORTER).

Fig. 18. De verbreiding van Thyatira batis L. in Nederland.

Tethea Ochsenheimer

Tethea fluctuosa Hb. Tijdschr. Entom., vol. 81, p. 247; Cat. III, p. (145).

Zestig jaar geleden kon TER HAAR als vindplaatsen alleen opgeven: de Veluwe,

Nijmegen, Breda en Houthem en het was vanzelfsprekend, dat hij de vlinder

zeldzaam noemde. Vergelijken we daarmee de gecombineerde lijsten van 1938 en

194 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL. 1/2, 1960 (428)

nu, dan blijkt onze faunistische kennis toch sterk vooruit gegaan te zijn. Het is

thans wel duidelijk, dat flwctwosa in het binnenland bijna overal kan voorkomen,

waar berken groeien en zelfs kennen we hem al van een van de waddeneilanden!

Vooral op de Veluwe is de vlinder zeer verbreid en is daar zonder enige twijfel

gewoon, zowel op smeer als op licht. Dit blijkt heel duidelijk uit de vangresultaten

van LEFFEF.

A ll | I

Fig. 19. Diagram van de vliegtijd van Tethea fluctuosa Hb.

De vliegtijd kan al half mei beginnen (vroegste datum 15.V, genoteerd door

LEFFEF in 1954) en tot in oktober duren (laatste datum 5.X, genoteerd door

LEFFEF in 1959). Uit het hierbij afgebeelde diagram blijkt echter, dat mei-waar-

nemingen zeer schaars zijn. In juni wordt de vlinder wat gewoner, vooral tegen

het eind van de maand, maar de hoofdvliegtijd is toch duidelijk de maand juli

en ook nog het begin van augustus. Daarna zakt het aantal af. September-

waarnemingen zijn even schaars als die in mei en uit oktober kennen we alleen de

ene uit 1959. De conclusie is dan ook, dat er als regel slechts één generatie voor-

komt, maar dat deze in gunstige jaren soms nog gevolgd kan worden door een

blijkbaar zeer partiële tweede generatie.

Vindplaatsen. Fr.: Terschelling (1956, LEFFEF), Oude Mirdum (1958, LEFFEF).

Dr.: Zuidlaren, Odoorn. Ov.: Abdij Sion, Diepenveen, Bathmen, Colmschate. Gdl.: Huls-

horst, Elspeet, Vierhouten, Epe, Tongeren, Vaassen, Harskamp, Kootwijk, Assel, Wiessel,

Hoog-Soeren, Uchelen, Beekbergen, Woeste Hoeve, Hoenderlo, Teuge, Klarenbeek, Empe,

Loenen, Tonden, Laag-Soeren, Imbosch, Dieren, Wolfheze; Gorssel, Eefde, De Voorst,

Hoog-Keppel, Beek bij Didam. Utr.: Rhenen, Leersum, Zeist, Amersfoort, Soesterberg,

Soest, Groenekan. N.H.: Blaricum, Naarden. N.B.: Nieuwkuik. Lbg.: Plasmolen, Swalmen,

Brunssum, Rimburg, Schaarsbergen, Geulem, Gronsveld, Epen, Vijlen.

Variabiliteit. f. concolor Lempke, 1938. Deze vrij eenkleurige donkere

(429) B. J. LEMPKE: Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 195

vorm is niet al te zeldzaam. Plaat 20, fig. 7. Wiessel, Bennekom, Geulem (Zoöl.

Mus.); Epe (Lucas); Gorssel (DUNLOP); Eperheide (VAN DER MEULEN); Epen

(VAN WISSELINGH).

f. unicolor nov. Extreme concolor-vorm, waarbij alle tekening op de voor-

vleugels is verdwenen op de flauw zichtbare golflijn na. Plaat 20, fig. 8. Zeist,

26.VII.1954, & (holotype, GORTER).

[Extreme concolor form in which all markings on the fore wings have disappeared with

the exception of the submarginal line which is feebly visible. Plate 20, fig. 8.}

f. albilinea Cockayne, 1951, Ent. Rec., vol. 63, p. 30, pl. 2, fig. 2. Voorvleugels

even donker als bij f. concolor, dus wortelveld en achterrandsveld bijna even

donker als het middenveld, maar dit laatste aan beide zijden door een scherp

afstekende witte lijn afgezet. Zeldzaam. Leuvenum, Wiessel, Apeldoorn (Zoöl.

Mus.).

f. effusa nov. Het middenveld van de voorvleugels franjewaarts onscherp be-

grensd door een brede witte band, waarin de normaal aanwezige donkere golflijn

ontbreekt. Plaat 20, fig. 6. Bennekom, &, 22.VII.1947 (holotype, VAN DE POL).

[The central area of the fore wings unsharply bordered by a broad white band in. which

the dark dentated line which is usually present fails. Plate 20, fig. 6.]

f. bifasciata Richardson, 1958, Entomologist, vol. 91, p. 211, pl. IV, fig. 6.

De middenband van de voorvleugels is verdeeld in een smalle donkere band aan

de basale zijde en een scherp afstekende brede lichtere band aan de franjezijde.

Zeist (GORTER) en een minder duidelijk exemplaar van Wiessel (Zoöl. Mus.).

Dwerg. Tongeren, Eperheide (Zoöl. Mus.).

Tethea duplaris L. Tijdschr. Entom., vol. 81, p. 248; Cat. III, p. (146). De

vlinder komt vrijwel overal in bosachtige streken op de zandgronden van het

binnenland voor, is tamelijk verbreid in het Duindistrict en het Krijtdistrict, is in

het Waddendistrict aangetroffen op Texel, Vlieland, Terschelling en Schiermonnik-

oog. Ook kennen we verschillende vindplaatsen in het Fluviatiele District, daaren-

tegen slechts enkele in het Hafdistrict en dan nog vooral op plaatsen waar veel

struikgewas groeit, dus bij de plassen. Op de geschikte vindplaatsen is duplaris

vrij gewoon tot gewoon.

In zeer gunstige voorjaren kan de vliegtijd al in de tweede helft van april be-

ginnen (22.1V.1957, Amsterdamse Bos, PEERDEMAN, toen al veel exemplaren!).

De tweede generatie is partieel en is in de regel zwak. Dat zij in de extreme zomer

van 1959 zeer vroeg begon, spreekt wel haast vanzelf. Reeds op 13 augustus ving

Lucas er een exemplaar van. De laatste nu bekende datum is 23.IX (in 1928

een exemplaar te Rotterdam, coll. Leids Mus.).

Vindplaatsen. Fr.: Schiermonnikoog, Terschelling, Vlieland, Tietjerk, Eernewoude,

Beetsterzwaag, Duurswoude. Dr.: Norg, Een, Veenhuizen, Odoorn, Wijster. Ov.: Volthe,

Vasse, Albergen, Tusveld, Wierden, Borne, Delden, Rijssen, Raalte, Abdij Sion, Frieswijk,

Bathmen, Colmschate. Gdl.: Ermelo, Tongeren, Vaassen, Harskamp, Kootwijk, Assel, Wies-

sel, Hoog-Soeren, Apeldoorn, Uchelen, Hoenderlo, Teuge, Klarenbeek, Empe, Loenen, Im-

bosch, Tonden, Laag-Soeren, Dieren, Wolfheze, Renkum, Wageningen; Gorssel, Eefde, De

Voorst, Warnsveld, Zutfen, Hackfort, Vorden, Boekhorst, Velhorst, Lochem, Neede,

196 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL. 1/2, 1960 (430)

Vragender, Aalten, Hoog-Keppel, Babberich; Culemborg. Utr.: Amerongen, Hollandse

Rading. N.H.: Naarden, Naardermeer, Weesp, Amsterdamse Bos (gewoon), Texel, Schoorl,

Heemskerk, Driehuis, Heemstede. Z.H.: Noorden, Noordwijk, Poelgeest, Meijendel, Voor-

schoten, Leidschendam, Staelduin, Vlaardingen, Kralingerhout, Kapelle aan den IJsel, Schel-

luinen, Dordrecht, Hendrik-Ido-Ambacht, Oostvoorne, Melissant. Zl.: Oostkapelle. N.B.:

Wouw, Ulvenhout, Drunen, Nieuwkuik, Uden, Hilvarenbeek, Haaren, Sint Michielsgestel,

Kampina, Eindhoven, Geldrop, Nuenen, Someren, Deurne. Lbg.: Swalmen, Heel, Montfort,

Brunssum, Geulem, Gronsveld, Neercanne.

Variabiliteit. De typische vorm met duidelijke lichte middenband over de

voorvleugels (plaat 20, fig. 3) schijnt in ons land steeds zeldzamer te worden.

Bij het moderne materiaal, dat het Zoölogisch Museum te Amsterdam de laatste

jaren ontving, bevonden zich slechts enkele exemplaren. Bijna alle vlinders, die

nu gevangen worden, zijn donkere somber gekleurde dieren.

f. obscura Tutt, 1888. Deze donkere vorm met iets lichter wortelveld en soms

nog flauwe sporen van een lichtere submarginale lijn is nu onze meest voor-

komende. Het is echter geen pas nu verschenen afwijking, daar zich in Zoöl. Mus.

een exemplaar bevindt, dat reeds in 1874 werd gevangen, maar wel was de vorm

vroeger veel minder algemeen. Plaat 20, fig. 4.

f. unicolor nov. Voorvleugels eenkleurig zwartgrijs of zwartachtig, alleen de

twee discale stippen zijn nog duidelijk zichtbaar. Plaat 20, fig. 9. Deze extreem

donkere vorm is wel een moderne verschijning in ons land. Oud materiaal ervan

ontbreekt. Hij is hier echter al tamelijk verbreid. Beetsterzwaag (CAMPING);

Volthe (VAN DER MEULEN); Wiessel, Vorden, Soest, Hollandse Rading, Hil-

versum, Den Haag, Heel, Voerendaal (Zoöl. Mus.); Zeist (GORTER); Bussum

(TER LAAG); Amsterdamse Bos (PEERDEMAN); Aerdenhout, Epen (VAN Wis-

SELINGH); Swalmen (PIJPERS).

Holotype: & van Hilversum, 10.VI.1936, in collectie Zool. Mus.

[Fore wings unicolorous black-grey or blackish, the two discal spots are still distinctly

visible. Plate 20, fig. 9.

Turr considered this the type form of the species (Brit. Noct., vol. 1, p. 4, 1891). TURNER

in his Suppl. Brit. Noct., voi. 1, p. (83), 1928, was of the same opinion, rather strange,

as half a page earlier he cited LINNAEUS’ original description, which clearly says: "Alae

superiores cinereo-nebulosae, in medio transverse albidiores’’.}

f. unipunctata Spuler, 1908. De vorm met slechts één discale punt op de voor-

vleugels komt vrijwel overal onder de soort voor, maar is niet talrijk. Ik heb er

een lange rij vindplaatsen van, zodat het niet nodig is deze alle te citeren.

Tethea or Schiff. Tijdschr. Entom., vol. 81, p. 249; Cat. III, p. (147). De

vlinder is vrijwel geheel beperkt tot de hogere gronden, dus de zandgronden en

Zuid-Limburg. Waar in deze gebieden populieren staan, is hij haast overal te

verwachten en is daar vooral op smeer niet zelden een gewone verschijning. In

het Waddendistrict is or bekend van Texel, Vlieland en Terschelling. In het

Hafdistrict komt de soort weinig voor (Zevenhuizen) en uit het Fluviatiele

District ken ik in het geheel geen vindplaatsen.

De tweede generatie kan soms tot begin september doorvliegen. De laatst

waargenomen datum is nu 2.IX (1956, Lucas). Een vers exemplaar, dat 31 juli

(431) B. J. LEMPKE: Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 197

Fig. 20. De verbreiding van Tethea or Schiff. in Nederland.

1959 te Glimmen werd gevangen (VAN DE Por), behoorde in dit extreme sei-

zoen vermoedelijk al tot de tweede generatie.

Variabiliteit. De vlinder is onze variabelste Tethea. Interessant is ook

bij deze soort het meer voorkomen van zwarte vormen. Kon in 1938 nog slechts

een enkel exemplaar gemeld worden, thans kennen we al vrij veel vindplaatsen.

Op de meeste daarvan zijn de donkere dieren echter nog steeds vrij zeldzaam en

in tegenstelling tot de volgende soort zijn de zwarte vormen nog nergens de over-

heersende, al zijn er enkele plaatsen, waar ze meer voorkomen dan in de rest

van het land (Aalten, Epen).

f. flavistigmata Tutt, 1891, Brit. Noct., vol. 1, p. 4. Niervlek en ronde vlek

geel. Stellig bij ons een zeer zelden voorkomende vorm. Ik ken alleen een exem-

plaar van Vorden (Zoöl. Mus. e coll.-HARDONK).

f. confluens Closs, 1917. De vorm met min of meer samengevloeide vlekken

komt overal onder de soort voor en is gewoon.

f. interrupta Lempke, 1938. De vorm, waarbij de ronde vlek of de niervlek

uitgerekt zijn en de naastliggende dwarslijn doorbreken, is vrij zeldzaam. Dene-

kamp (CAMPING); Almelo (VAN DER MEULEN); Borne (VAN DER VELDEN);

198 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL. 1/2, 1960 (432)

Apeldoorn, Hilversum (Zoöl. Mus.); Lunteren (BRANGER); Didam (SCHOLTEN);

Babberich (ELFFERICH); Oostvoorne (Lucas); Brunssum (DELNOYE).

f. unimaculata Aurivillius, 1888. De vorm, waarbij de ronde vlek ontbreekt,

is vrij verbreid, maar niet al te gewoon. Rijssen (GORTER); Velp (DE ROO VAN

WESTMAAS); Aalten (VAN GALEN); Hatert, Epen (VAN WISSELINGH); Bergen

op Zoom (Lucas); Eindhoven (VERHAAK); Deurne (NIES).

f. obscura Spuler, 1908. De vorm met donkergrijze voorvleugels en onduidelijke

vlekken is vrij gewoon en komt wel haast overal onder de soort voor. Ik heb er

een lange rij vindplaatsen van.

f. obsoleta Valle, 1937, Animalia Fennica, vol. 3, p. 114. Op de voorvleugels

zijn de dwarslijnen zwak zichtbaar en de vlekken zijn verdwenen. Glimmen (VAN

DE Por); Colmschate, Eefde, Hilversum (Zoöl. Mus.); Bussum (TER LAAG).

f. fasciata Spuler, 1908. De vorm, waarbij het middenveld van de voorvleugels

aan beide zijden door een massieve donkere band begrensd is, is blijkbaar vrij

zeldzaam. Plaat 19, fig. 2. Colmschate (LUKKIEN); Wezep (VAN DER MEULEN);

Apeldoorn, Teuge, Twello, Aalten, Doetinchem, Bussum (Zoöl. Mus.); Heems-

kerk (VAN AARTSEN).

f. unifasciata Spuler, 1908. De vorm, waarbij het middenveld van de voor-

vleugels alleen wortelwaarts door een massieve donkere band begrensd is, terwijl

de dwarslijnen aan de buitenzijde juist heel zwak zijn, is nog minder gewoon.

Zuidlaren (BOUWSEMA); Diepenveen, Aalten, Zeist (Zoöl. Mus.); Wilp, Ooster-

beek (VAN DE Por); Bijvank (SCHOLTEN); Hatert (VAN DER VLIET); De Bilt

(VAN LEIJDEN); Epen (VAN WISSELINGH).

f. discolor Warren, 1912. De vorm met iets verdonkerde grondkleur en on-

duidelijke dwarslijnen, terwijl de beide vlekken duidelijk zichtbaar blijven, is

blijkbaar vrij zeldzaam. Wiessel, Hollandse Rading, Valkenburg, Geulem (Zoöl.

Mus.); Zeist (GORTER).

f. simplex nov. Het middenveld van de voorvleugels is aan beide zijden slechts

door één enkele dwarslijn begrensd. Zeldzaam. Montfort, 3, 8.V.1959 (holotype,

MAASSEN).

[The central area of the fore wings is bordered on both sides by only one transverse line. }

f. clausa Wehrli, 1917, Verb. Naturf. Ges. Basel, vol. 28, p. 242 (juncta

Kaucki, 1922, Polskie Pismo Ent., vol. 1, p. 40). De dwarslijnen, die het mid-

denveld van de voorvleugels begrenzen, raken elkaar aan de binnenrand. Zeld-

zaam. Arnhem (Zoöl. Mus.); Epen (tegelijk f. interrupta, VAN WISSELINGH).

f. radiata nov. Op de voorvleugels zijn de aderen vanaf de eerste dwarsband

tot aan de golflijn licht gekleurd en doorbreken daarbij de tweede dwarsband.

Plaat 19, fig. 8. Apeldoorn, &, 1.VII.1952 (holotype, Zoöl. Mus.).

[The nervures of the fore wings have a pale colour from the antemedian band to the

sugmarginal line and cross the postmedian band. Plate 19, fig. 10.]

f. nigrofasciata nov. Het middenveld van de voorvleugels is zwart, wortel- en

achterrandsveld zijn lichter van kleur, tekening normaal. Plaat 19, fig. 4. Almen

(DiJKsSTRA); Aalten (VAN GALEN).

Holotype: ¢ van Aalten, 25.VI.1953, in collectie-vAN GALEN.

(433) B. J. LEMPKE: Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 199

[The central area of the fore wings is black, the basal and the outer areas are of a

paler colour, markings normal. Plate 19, fig. 8.]

f. nigrescens nov. Grondkleur van de voorvleugels zwartgrijs tot zwartachtig,

alle tekeningen duidelijk zichtbaar. Plaat 19, fig. 10, Volthe, Mill (van DER Meu

LEN); Aalten (VAN GALEN); Zeist (GORTER); Tegelen (OTTENHEYM); Epen

(VAN WISSELINGH).

Holotype: 9 van Aalten, 13.VIII.1958, in collectie-VAN GALEN,

[Ground colour of the fore wings black-grey to blackish, all markings distinetly visible,

Plate 19, fig. 11.]

f. albingensis Warnecke, 1908, Ent. Z. Stuttgart, vol. 22, p. 8. Lichaam en

vleugels zwart. Op de voorvleugels steken de twee vlekken scherp af, de overige

tekening is verdwenen op soms enkele resten bij de achterrand na, Met Biston

betularius L., £. carbonaria Jordan wel de beroemdste melanistische vorm uit de

Europese literatuur. Hij werd voor het eerst in 1904 bij Hamburg gevonden, waar

hij sindsdien regelmatig aangetroffen wordt, en is nu van tal van plaatsen in

Europa bekend. Bij ons werden de eerste exemplaren pas tegen het eind van de

dertiger jaren gevonden (oudste exemplaar van Hilversum, 1938, C, Dours leg,,

in collectie Zoöl. Mus.). Op het ogenblik is albingensis van verscheidene plaat-

sen in Nederland bekend, maar is nog steeds cen zeldzaamheid. Plaat 19, fig, 12,

Losser (VAN DER SCHANS); Volthe (KLEINJAN, VAN DER MEULEN); Abdij Ston

(ELINT); Diepenveen (BANK); Platvoet (LUKKIEN); Gorssel, Hackfort (5. R,

DiJKSTRA); Aalten (VAN GALEN, GORTER); Hilversum (Zool, Mus); Clinge

(PEERDEMAN); Bergen op Zoom (Lucas); Nuenen (Nuys); Swalmen (OTTEN

HEIJM); Vlodrop (LÜCKER); Chèvremont (LUKKIEN); Epen (CAMPING, VAN

WISSELINGH); Vaals (BERK).

f. permarginata Hasebroek, 1914, Int. ent. Z. Guben, vol. 8, p. 53. Voorvleu-

gels eenkleurig zwart met de twee afstekende vlekken, op de bovenzijde langs de

achterrand een smalle scherp afstekende lichte band, op de onderzijde van voor

en achtervleugels eveneens een scherp afstekende lichte band voor de achterrand,

Plaat 19, fig. 6. Aalten (diverse exemplaren, VAN GALEN, GORTER); Brunssum

(KAMMERER).

(In Cat. III, p. (147), werd de vorm als marginata Warnec ke vermeld. By

deze vorm ontbreekt echter de lichte achterrandsband op de onderzijde van de

vleugels. F. permarginata komt overigens niet alleen bij de eenkleurig zwarte

exemplaren voor, maar kan ook gecombineerd zijn met f. nigrescens, zoals cen

exemplaar uit Aalten bewijst (VAN GALEN),

Teratologisch exemplaar. De achterrand van de linker voorvleugel

is bij de apex sikkelvormig naar binnen gebogen. Wiessel (Zoöl, Mus.).

Erfelijkheid. De zwarte f. albingensis is dominant ten opzichte van de

normaal gekleurde volgens de onderzoekingen van M. W. GerscHier (Z, indukt,

Abstammungs- und Vererb.lehre, vol. 13, p. 75, 1915). Hetzelfde geldt voor de

nog niet inlandse f. marginata volgens de kweekproeven van J. Micnwr (Ent, Z,

Frankfurt, vol. 48, p. 65, 1934). Vrij zeker zijn alle zwarte vormen dominant

ten opzichte van de normaal gekleurde, maar hoe zij zich onderling, verhouden 1s

nog volkomen onbekend.

200 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL. 1/2, 1960 (434)

Tethea ocularis L. Tijdschr. Entom., vol. 81, p. 250; Cat. III, p. (148). Zoals

uit de twee gecombineerde lijsten van vindplaatsen duidelijk blijkt, is deze soort

verbreider in ons land dan Tethea or. Hij komt niet alleen op vrijwel dezelfde

vindplaatsen op de hogere gronden voor, maar is ook bekend van vrij veel vind-

plaatsen in het Hafdistrict en het Fluviatiele District (waarvan de oostelijke helft

overigens nog zeer slecht doorzocht is). Tot nog toe niet aangetroffen op de

waddeneilanden.

Voor de vorige generatie van lepidopterologen, die bij voorkeur op de zand-

gronden in het midden van het land verzamelde, was or een gewonere soort dan

ocularis (zie bijv. TER HAAR) en op de plaatsen, waar beide soorten voorkomen,

is dat ook nu nog dikwijls het geval. Maar in het zuiden en midden van Limburg

is ocularis stellig wel de gewoonste van de twee. Volgens de ervaringen van

LEFFEF is in de omgeving van Apeldoorn soms or de gewoonste, dan weer (en

dat vooral in de laatste jaren) ocularis.

In het uitzonderlijk vroege jaar 1959 werd de eerste ocularis ver voor de in

1938 vermelde begindatum gevangen, nl. op 9 mei (Lucas). De hoofdvliegtijd

valt echter in de periode, die reeds in 1939 werd opgegeven en dan vooral in de

tweede helft van juni. Een partiële tweede generatie komt vrijwel nooit voor.

Natuurlijk weer wel in 1959. Een vers exemplaar, dat toen op 19 augustus te

Oostvoorne werd gevangen (Lucas), behoort er stellig toe. Maar het is het enige,

dat zelfs in dit voor extra generaties zo gunstige seizoen werd gemeld!

Vindplaatsen. Fr.: Harlingen, Appelscha, Rijs. Gr.: Groningen, Glimmen. Dr.:

Peizermade. Ov.: Albergen, Rectum, Saasveld, Rijssen, Oud-Leusen, Raalte, Colmschate,

Deventer, Zwolle. Gdl.: Vaassen, Wiessel, Teuge, Terwolde, Uchelen, Beekbergen, Empe,

Tonden, Hoenderlo, Velp, Oosterbeek, Wageningen, Bennekom, Lunteren; Gorssel, De

Voorst, Almen, Hackfort, Winterswijk, Ulenpas, Hoog-Keppel, Didam, Babberich; Culem-

borg. Utr.: Amersfoort, Harmelen. N.H.:.’s-Graveland, Blaricum, Kortenhoef, Weesp, Half-

weg, Landsmeer, Broek in Waterland, Zaandam, Oosthuizen, Hoorn, Bakkum, Limmen,

Heemskerk, Heemstede, Vogelenzang. Z.H.: Noorden, Nieuwkoop, Lisse, Meijendel, Voor-

schoten, Leidschendam, Staelduin, Vlaardingen, Capelle aan den IJsel, Krimpen aan den

IJsel, Schelluinen, Dubbeldam, Hendrik-Ido-Ambacht, Spijkenisse, Oostvoorne, Rockanje,

Sommelsdijk, Melissant, Goeree. Zl.: Oostkapelle, Domburg, Goes. N.B.: Hoogerheide,

Oudenbosch, Waalwijk, Drunen, Udenhout, ’s-Hertogenbosch, Sint Michielsgestel, Eind-

hoven, Geldrop, Nuenen, De Rips. Lbg.: Sevenum, Tegelen, Swalmen, Sint Odiliënberg,

Posterholt, Montfort, Stein, Brunssum, Chèvremont, Geulem, Bunde, Rothem, Heer,

Gronsveld, Cannerbos, Eperheide, Vijlen, Lemiers, Bocholtz, Vaals.

Variabiliteit. Blijkens de oorspronkelijke beschrijving (1767, Syst. Nat.,

ed. XII, p. 837) had LINNAEUS zijn materiaal van deze soort ontvangen van

CYRILLUS uit Italië. Deze Italiaanse nominaatvorm stemt niet overeen met de

vorm, die in ons land vliegt. De grondkleur is grijzer, de dwarslijnen op de

voorvleugels zijn minder geprononceerd en hetzelfde geldt voor de twee vlekken.

Onze vorm stemt met zijn veel fellere tekening daarentegen goed overeen met de

figuur van (Phalaena) octogesima Hübner, zodat we deze naam dus kunnen ge-

bruiken ter aanduiding van de in ons land voorkomende subspecies. Zie plaat 23.

[As not all authors are convinced, that LINNAEUS’ Phalaena ocularis refers to the species

treated now (see for instance KLOET & HINCKS, p. 108, who give GUENEE as the author)

I asked Mr. W. H. T. TAMS to see if the holotype was still in existance. After some dif-

(435) B. J. LEMPKE: Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 201

ficulties he detected it in a box of miscellaneous material and kindly sent me photographs

of it. They leave no doubt that the nomenclature used by nearly all modern entomologists

is correct.

LINNAEUS got his specimen from CYRILLUS in Italy (cf. Syst. Nat., ed. XII, p. 837,

1767). This Italian nominate form is greyer than the form flying with us, the transverse

lines on the fore wings are less pronounced, and so are the two spots, especially the orbic-

ular stigma. This explains the words ’’Alae superiores cinereae’ and ’’ocello parvo albo,

pupilla nigra notata”, the cause of the doubt as to the identity.

Foto W. H. T. Tams

Fig. 22. Holotype van Tethea ocularis L. uit de collectie van de

Linnaean Society te Londen.

Our specimens with their richer ground colour, sharper transverse lines and strongly con-

trasting discal spots agree well with HUBNER’s figure of Phalaena octogesima (1786, Beitr.

Gesch. Schmetterl., vol. 1, part 1, pl. 1, fig. G), so that this name can be used to denote

our subspecies. See plate 23.

(TuTT (Brit. Noct., vol. 1, p. 3, 1891) and TURNER (Suppl. Brit. Noct., vol. 1, p. 17,

1926), consider the British form identical with the nominate form. This is no doubt wrong.

Judging from the figures in SOUTH, Moths Brit. Isles, vol. 1, pl. 36, the British form is

identical with the Dutch one, so that it very probably also belongs to subsp. octogesima

Hubner). }

De infrasubspecifieke variabiliteit van ocularis is vrij groot, zeker niet minder

dan die van Tethea or. Ook hier treffen we een paar donkere vormen aan, zeer

interessant om de merkwaardige verbreiding ervan in ons land, die bij de vormen

zelf besproken zal worden.

f. separata nov. Ronde vlek en niervlek raken elkaar niet. Niet zeldzaam, overal

onder de soort te verwachten. Holotype: 4 van Apeldoorn, 30.VI.1958, in col-

lectie Zoöl. Mus.

[orbicular stigma and reniform stigma do not touch each other. (In HÜBNER's figure

they touch each other, but remain two distinct spots).]

f. confluens Lempke, 1938. Exemplaren, waarbij de ronde vlek en de niervlek

min of meer samenvloeien tot één grote vlek, zijn niet al te zeldzaam en kunnen

202 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL. 1/2, 1960 (436)

waarschijnlijk wel overal onder de soort voorkomen. Raalte (FLINT); Wiessel,

Apeldoorn, Twello, Hilversum (Zoöl. Mus.); Beekbergen (VAN DER MEULEN);

Velp (DE Roo); Nijmegen, Aerdenhout, Epen (VAN WISSELINGH); Bergen op

Zoom (KORRINGA).

f. interrupta Spuler, 1908. De vorm, waarbij de lijnen, die het middenveld

begrenzen, door een van beide vlekken doorbroken worden, is veel zeldzamer.

Groningen (VAN WISSELINGH); Den Haag, Voerendaal (Zoöl. Mus.); Oost-

voorne (Lucas); Oudenbosch (Collegium Berchmanianum).

f. clausa Lempke, 1938. De vorm, waarbij de lijnen, die het middenveld van

de voorvleugels begrenzen, elkaar aan de binnenrand raken, is bij deze soort

stellig wel heel zeldzaam. Ik heb er tot nog toe geen tweede exemplaar van ge-

zien.

f. cotangens nov. De lijnen, die het middenveld van de voorvleugels begrenzen,

raken elkaar onder de twee vlekken en lopen dan als één lijn door naar de bin-

nenrand. Numansdorp (holotype, VAN KATWIJK).

[The lines bordering the central area of the fore wings touch each other below the discal

spots and do not separate again. }

f. rosea Tutt, 1891, Brit. Noct., vol. 1, p. 3. Voorvleugels opvallend

roodachtig getint. Ongetwijfeld zeldzaam bij ons. Den Haag (Zoöl. Mus.).

f. discolor Lempke, 1938. De vorm met zwakke of ontbrekende dwarslijnen op

de voorvleugels komt weinig voor. Dordrecht (Mus. Rotterdam).

Ie prunes nov. De roda van de voorvleugels helder lichtbruin. Zand:

voort, &, 10.VII.1927 (holotype, VAN WISSELINGH); Swalmen (Br. ANTHO-

NIUS).

Bij een exemplaar van Deventer is alleen de linker voorvleugel lichtbruin van

kleur (FLINT). Somatische mozaiek ?

[The ground colour of the fore wings clear pale brown.]

f. variegata nov. Het middenveld van de voorvleugels is licht van kleur en

steekt scherp af tegen het verdonkerde wortel- en achterrandsveld. Bergen op

Zoom (holotype, KORRINGA).

[The central area of the fore wings is of a pale colour and sharply contrasts with the

darkened basal and outer areas. }

f. basifusca nov. Het wortelveld van de voorvleugels is verdonkerd, de rest is

normaal van kleur. Schelluinen, 4, 2.V1.1955 (holotype, SLOB).

[The basal area of the fore wings is darkened, the rest of the fore wings is of the

normal colour. }

f. fusca Cockayne, 1944, Ent. Rec., vol. 56, p. 53. De grondkleur van de

vleugels en de thorax veel donkerder dan bij de typische vorm, donker bruin-

achtig of bruinzwart. Volgens COCKAYNE de enige vorm, die in de omgeving van

Londen voorkomt, maar hij kende hem niet uit andere delen van Engeland. Deze

vorm, die natuurlijk niet verward moet worden met de volgende, waarvan hij

duidelijk verschilt, is ons land stellig van vrij recente oorsprong. De eerste Neder-

(437) B. J. LEMPKE: Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 203

landse exemplaren, die ik ervan ken, zijn nog geen 20 jaar oud en toch komt de

vorm al in een groot deel van het land onder de soort voor en breidt zich nog

steeds in noordelijke richting uit. Op het ogenblik beslaat zijn areaal een groter

gebied bij ons dan dat van de zwarte vorm, hoewel die eerder aanwezig was.

Een ander verschil met f. franks is, dat deze plaatselijk domineert, wat f. fusca

(nog) niet doet. De nu bekende vindplaatsen zijn: Oud-Leusen (KLEINJAN);

Apeldoorn (SOUTENDIJK); Bennekom (VAN DE Por); Hackfort (S. R. Dijk-

STRA); Aalten (VAN GALEN); Hatert (VAN DER VLIET); Zeist (GORTER); Am-

sterdam, Someren (PEERDEMAN); Halfweg (VAN AARTSEN); Heemskerk (DE

Boer); Haarlem (ALDERS); Heemstede (VON HERWARTH); Aerdenhout, Breda,

Epen (VAN WISSELINGH); Leiden (KROON, Lucas); Den Haag (Zoöl. Mus.);

Schelluinen (SroB); Dordrecht (GROENENDIJK); Melissant (HUISMAN); Eind-

hoven (VAN DULM, HAANSTRA); Geldrop (HAANSTRA); Swalmen (PIJPERS);

Roermond (LÜCKER); Stein (Missiehuis); Rothem (VAN KATWIJK); Eperheide

(VAN DER MEULEN); Vaals (JUSSEN).

f. frankii Boegl, 1920. De vorm met zwartachtige voorvleugels en scherp af-

stekende lichte vlekken, waarop de dwarslijnen echter steeds duidelijk zichtbaar

blijven in tegenstelling tot de extreem donkere vorm van Tethea or. Weer een

van de interessante moderne melanistische vormen, die merkwaardigerwijze ech-

ter lang niet zo de aandacht getrokken heeft als f. albingensis. De tegenwoor-

dige verbreiding in het buitenland is dan ook veel slechter bekend. BOEGL be-

schreef de vorm naar een in 1916 bij Valenciennes gevangen exemplaar. Aan-

vankelijk verbreidde franki zich langzaam in Noord-Frankrijk. BETZ schrijft

(Amateur de Papillons, vol. 7, p. 285, 1935), dat hij het eerste exemplaar in

1922 in het Dép. du Nord ving, maar dat hij sinds 1932 in de omgeving van

Roubaix uitsluitend nog de zwarte vorm aantrof, een bliksemsnelle uitbreiding dus,

die alleen denkbaar is bij een dominante vorm, die in zeer gunstige ecologische om-

standigheden verkeert. In België werd het eerste exemplaar in 1926 in de om-

geving van Namen gevangen (Lambillionea, vol. 27, p. 26, 1927), maar van

verdere uitbreiding is in de literatuur niets te vinden. Bij ons verscheen de vorm

omstreeks dezelfde tijd in Zuid-Limburg, waarbij een even snelle uitbreiding als

in Noord-Frankrijk werd opgemerkt. Op het ogenblik komt een typisch gekleurd

exemplaar daar veel minder voor en zelfs in het midden van Limburg is de mooie

lichte vorm uitzondering. Alle exemplaren op één na, die ik zag in de collectie-

OTTENHEIJM uit de omgeving van Venlo, waren donker. Zoals uit de lijst van

vindplaatsen blijkt, komt frankii vooral in de zuidelijke provincies voor. In het

midden van het land is de vorm nog zeer zeldzaam en in het noorden is hij zelfs

nog niet aangetroffen. De nu bekende vindplaatsen (behalve de reeds vermelde)

zijn: Saasveld (Molenven, 1958, VAN DER MEULEN); Bennekom (1953), Win-

terswijk (VAN DE Por); Apeldoorn (1959, Zoöl. Mus.); Hatert (VAN DER

VLIET); Zeist (1951, GORTER); Vlaardingen (NIEMANDSVERDRIET); Rotterdam

(1959, Lucas); Dordrecht (1949, KAMMERER); Oostkapelle (1959, VAN AART-

SEN); Hoogerheide (KORRINGA); Eindhoven (VAN DULM, VERHAAK); Nuenen

(Neyts); De Rips (Nies). Bovendien in Limburg: Sevenum, Tegelen, Steyl,

Swalmen, Roermond, Posterholt, Sint Odiliënberg, Montfort, Stein, Brunssum,

Chèvremont, Heerlerbaan, Geulem, Bunde, Rothem, Heer, Gronsveld, Cannerbos,

Vijlen, Lemiers, Bocholtz, Vaals.

204 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL. 1/2, 1960 (438)

Erfelijkheid. In de literatuur worden geen meldingen gemaakt van

kweekproeven met de donkere vormen van ocularis, maar zoals reeds opgemerkt

werd, kan er weinig twijfel aan bestaan, dat f. frank’ dominant is ten opzichte

van de typische vorm. Hetzelfde geldt waarschijnlijk ook voor f. fusca.

Asphalia Hübner

Asphalia diluta Schiff. Tijdschr. Entom., vol. 81, p. 251; Cat. III, p. (149).

De vlinder heeft in ons land twee verbreidingsgebieden, namelijk het oosten van

Overijsel en het aansluitende deel van de Achterboek met Twente als centrum,

en het zuiden van Limburg. Deze gebieden sluiten aan bij het Westduitse en het

Belgische areaal. Plaatselijk is diluta bij ons zeker niet zeldzaam. Op 14 septem-

ber 1958 telde KnooP niet minder dan 75 exemplaren op licht in Twente, maar

ook vele andere avonden werden enkele tientallen stuks genoteerd. Ook in de

omgeving van Epen is de vlinder geregeld aan te treffen.

De hoofdvliegtijd valt in september en begin oktober, de uiterste data zijn nog

altijd die, welke in 1939 werden opgegeven.

Vindplaatsen. Ov.: De Lutte, Volthe, Saasveld. Lbg.: Stein, Geulem, Rijckholt,

Vijlen, Vaals.

Variabiliteit. De soort is benoemd naar exemplaren uit de omgeving

van Wenen. Deze nominaatvorm, die in het midden en zuiden van Europa ver-

breid is, heeft het middenveld van de voorvleugels grijzer dan wortel- en achter-

randsveld, terwijl de banden lichtbruin van kleur zijn. Zie plaat 19, fig. 1 en 3.

Noordelijker vliegt subsp. hartwiegi Reisser, 1927, waartoe ook onze popu-

laties behoren. De grondkleur is effen, de banden zijn als regel donkerder. Er

komen ook bij ons exemplaren met lichter bruine banden voor, maar ook in dat

geval verschilt de tint van grondkleur en banden van die van de nominaatvorm.

Zie plaat 19, fig. 5 en 7.

f. fuscofasciata nov. Grondkleur niet verdonkerd, banden daarentegen bruin-

zwart, massief, scherp afstekend. Plaat 19,, fig. 9. Volthe, 4, 12.IX.1953 (holo-

type, VAN DER MEULEN).

[Ground colour not darkened, bands on the contrary brown-black, solid, sharply con-

trasting. }

f. nubilata Robson & Gardner, 1886, List, Young Naturalist, p. 13. Grond-

kleur sterk verdonkerd, de banden, die het middenveld begrenzen, massief, niet

uit afzonderlijke lijnen bestaand. Venlo (Zoöl. Mus., in 1938 vermeld als typische

diluta).

f. obsoleta nov. De band, die het middenveld franjewaarts begrenst, geheel

of vrijwel geheel verdwenen, de binnenband veel zwakker dan bij typische hart-

wiegi. Plaat 19, fig. 11. Volthe (vAN DER MEULEN); Lochem (DE Vos); Grons-

veld (Zoöl. Mus.).

Holotype: 4 van Gronsveld, 15.IX.1959, LEFFEF leg., in collectie Zoöl. Mus.

[The postmedian band on the fore wings absent or obsolete, the antemedian band much

feebler than with typical specimens of subsp. hartwiegi Reisser.]

(439) B. J. LEMPKE: Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 205

Teratologischexemplaar. De rechter voorvleugel is te smal. Volthe

(KLEINJAN).

Achlya Billberg

Achlya flavicornis L. Tijdschr. Entom., vol. 81, p. 251; Cat. III, p. (149).

Vrijwel overal in het noorden, oosten en zuiden van het land op de hogere gron-

den voorkomend, waar maar berken groeien, op vele vindplaatsen gewoon (om

slechts een enkel voorbeeld te noemen: op 23 maart 1953 kreeg LEFFEF te Wiessel

260 exemplaren op de lamp). Ook in het Duindistrict, maar hier minder verbreid.

Een enkele keer in het Hafdistrict als zwerver, in het Amsterdamse Bos echter

zeker inheems.

De hoofdvliegtijd valt in de tweede helft van maart en de eerste helft van

april. In vroege seizoenen kan flavicornis reeds in februari verschijnen (16.11.

1949 te Heemskerk, WESTERNENG), in late seizoenen kan de vlinder tot begin

mei voorkomen, zodat de vliegtijd nu wordt: 16.I1I—5.V. Op deze laatste datum

ving LEFFEF in 1958 nog vijf exemplaren te Wiessel, zodat nog latere vangsten

stellig mogelijk zijn. Dit blijkt ook uit het feit, dat KNOOP in 1926 uit een over-

winterde pop pas op 2 mei de vlinder kreeg.

Vindplaatsen. Fr.: Tietjerk, Appelscha, Balk. Gr.: Vlagtwedde. Dr.: Norg, Lieveren,

Anlo, Hooghalen, Lheeër Zand, Ruinen, Havelte. Ov.: Volthe, Vasse, Fleringen, Borne,

Saasveld, Rijssen, Holte, Raalte, Junne, Bathmen, Colmschate. Gdl.: Oud-Millingen, Bleke-

meer, Uddel, Tongeren, Epe, Gortel, Nierssen, Vaassen, Harskamp, Kootwijk, Assel, Wies-

sel, Uchelen, Hoenderlo, Tonden, Laag-Soeren, Velp, Lunteren; Warnsveld, Worken, Win-

terswijk, Wehl. Utr.: Maarn, Den Dolder, De Pan, Groenekan, Hollandse Rading. N.H.:

's-Graveland, Blaricum, Weesp, Amsterdamse Bos (1959, PEERDEMAN), Middelie (één

exemplaar in 1946, DE BOER), Schoorl, Castricum, Heemskerk, Driehuis, Heemstede. Z.H.:

Meijendel. N.B.: Oudenbosch, Waalwijk, Haaren, Uden, Middelbeers, Waalre, Eindhoven,

Geldrop, Nuenen, Stiphout, Heeze. Lbg.: Tegelen, Belfeld, Swalmen, Stein, Heerlerheide,

Heerlen, Brunssum, Chèvremont, Kerkrade, Aalbeek, Vijlen, Holset.

Variabiliteit. Over het gehele land gerekend is de typische vorm met

grijsachtige duidelijk getekende vleugels de hoofdvorm. De vlinder is overigens

zeer variabel in allerlei kleine details.

f. anglica Houlbert, 1921, met meer geelachtig-groene voorvleugels, die duide-

lijk getekend zijn, komt vrijwel overal in het land onder de soort voor. In het

duingebied van Meijendel is het zelfs de hoofdvorm (Lucas). Plaat 17, fig. 4.

f. galbanus Tutt, 1891, met dezelfde lichte grondkleur, maar met lichte dwars-

lijnen en weinig afstekende vlekken, is veel zeldzamer. Behalve de reeds in 1939

vermelde exemplaren bekend van: Volthe (VAN DER MEULEN); Oud-Millingen,

Wiessel, Doorn (Zoöl. Mus); Bijvank (SCHOLTEN). Plaat 17, fig. 5.

f. atrescens Cockayne, 1951, Ent. Rec., vol. 63, p. 31, pl. II, fig. 6. Voor-

vleugels zwartachtig verdonkerd, vooral het middenveld, waarin de lichte vlek

scherp afsteekt; achtervleugels iets donkerder dan normaal; lichaam zwartachtig.

Een zeer donker exemplaar van Bennekom met zwartgrijze voorvleugels en

lichaam, terwijl ook de achtervleugels donkerder zijn, kan wel tot deze vorm ge-

rekend worden, ook al is het middenveld niet nog donkerder. Het is het donker-

ste Nederlandse exemplaar, dat ik tot nog toe gezien heb. Het werd in 1946 op

206 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL. 1/2, 1960 (440)

licht gevangen (Plantenz. Dienst). Zie plaat 17, fig. 7. Een bijna even donker

exemplaar werd te Volthe gevangen (VAN DER MEULEN).

f. signatipennis S. G. Smith, 1947, Report & Proc. Chester Soc. nat. Science,

Lit. & Art, p. 71, fig. 4. Bij normaal getekende exemplaren zijn de dwarslijnen,

die het middenveld begrenzen, dubbel. Bij deze vorm lopen alle lijnen op onge-

veer gelijke afstanden, waardoor ook dwars door het middenveld een of twee

lijnen gaan. De voorvleugel maakt daardoor een veel sterker getekende indruk,

hoewel het aantal lijnen hetzelfde gebleven is. Bennekom, 1940, & (VAN DE

Bon):

f. clausa Lempke, 1938. De vorm, waarbij de dwarslijnen, die het midden-

veld begrenzen, elkaar aan de binnenrand raken, is vrij zeldzaam. Raalte (FLINT);

Wiessel (Zoöl. Mus.); Bennekom, Wageningen (VAN DE POL); Zeist (GORTER);

Meijendel (Lucas); Eindhoven (VERHAAK).

f. discolor Lempke, 1938. De vorm met zwak ontwikkelde dwarslijnen is zeld-

zaam. Vaassen (SOUTENDIJK); Wiessel (Zoöl. Mus.); Velp (DE Roo); Zeist

(GORTER).

f. haverkampfi Lambillion, 1903, Rev. mens. Soc. ent. Namur., p. 31 (unt-

linea S. G. Smith, 1947, Report & Proc. Chester Soc. nat. Science, Lit. G Art,

p. 71, fig. 2). Op de bovenzijde van de voorvleugels ontbreken alle dwarslijnen

behalve de submarginale lijn, die vanuit de vleugelpunt naar de binnenrand loopt.

Een zeer zeldzame vorm, die tot nog toe slechts in een paar exemplaren uit

België en Engeland bekend was. Gorssel, &, 1954 (S. G. DIJKSTRA).

f. confluens Klemensiewicz, 1912, Spraw. Kom. Fiz., vol. 46, part II, p. 18.

De vorm, waarbij ronde vlek en niervlek samengesmolten zijn, is toch niet al te

gewoon. Diepenveen, Wiessel, Zeist, Hilversum (Zoöl. Mus.); Heemskerk

(BANK); Meijendel (Lucas).

f. interrupta Houlbert, 1921. De vorm, waarbij de vlekken de dwarslijnen, die

het middenveld begrenzen, aan één of beide zijden doorsnijden, is vrij gewoon en

overal onder de soort aan te treffen. Ik ken hem van tal van vindplaatsen. Plaat

17 Giens

f. obsoleta Maslowscy, 1929. De vorm met onduidelijke vlekken is vrij ge-

woon en vrijwel overal onder de soort aan te treffen.

f. unimaculata Maslowscy, 1923. De vorm, waarbij de kleine niervlek ont-

breekt, is niet gewoon, maar waarschijnlijk wel op de meeste plaatsen onder de

soort te vinden. Wiessel, Apeldoorn, Bilthoven, ’s-Graveland (Zoöl. Mus.); Nij-

megen (VAN WISSELINGH); Bennekom (VAN DE Por); Hilversum (LOGGEN);

Meijendel (Lucas); Eindhoven (VERHAAK); Nuenen (NEIJTS).

f. nigromaculata nov. De vlekken sterk zwart geringd en bijna geheel met

zwarte schubben gevuld. Plaat 17, fig. 6. Wiessel, &, 24.III.1956 (holotype,

LEFFEF leg., Zoöl. Mus.); Arnhem (HEEZE).

[The spots surrounded by a strong black line and almost completely filled by black

scales. }

Dwerg. Apeldoorn (Zoöl. Mus.).

(441) B. J. LEMPKE: Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 207

Polyploca Hubner

Polyploca ridens F. De vlinder komt door vrijwel de gehele oostelijke helft van

het land in loofbosgebieden voor, maar is lang zo gewoon niet als de vorige soort.

Hij is bovendien veel lokaler en komt nauwelijks op smeer. De beste manier om

ridens in handen te krijgen is volgens de ervaring van LEFFEF door met de op-

pomplamp rond te lopen in het gebied waar de soort voorkomt. Op die manier

ving hij op een avond in 1957 ruim 20 exemplaren in de omgeving van Apel-

doorn, wat voor deze soort een flink aantal is. Vers zijn de dieren biezonder mooi,

vooral de bonte met groenachtig witte tekening, maar ze zijn vrij gauw afge-

vlogen.

De vliegtijd kan al half april beginnen en wordt nu: 13.IV—21.V.

Vindplaatsen. Fr: Beetsterzwaag. Ov.: Almelo, Abdij Sion, Colmschate. Gdl.:

Wiessel, Kootwijk, Laag-Soeren, Hoenderlo, Wageningen, Bennekom; De Voorst, Berg en

Dal. Utr.: Driebergen, Bilthoven, Groenekan, Vlasakkers (bij Amersfoort). N.H.: ’s-Grave-

land. N.B.: Princenhage, Eindhoven. Lbg.: Swalmen, Maasniel, Brunssum, Vijlen.

Variabiliteit. De typische vorm met donkergroene grondkleur van de

voorvleugels en scherp afstekende witgroene of lichtgroene tekening (zie SOUTH,

vol. 1, pl. 39, fig. 9 en 10) is vrij zeldzaam, al is hij wel op de meeste vind-

plaatsen onder de soort aan te treffen.

f. xanthoceros Hübner, [1800—1803}. De vorm met bruinachtige dwarslijnen,

die weinig afsteken tegen de donkere grondkleur, is de meest voorkomende.

f. unicolor Cockayne, 1951, Ent. Rec., vol. 63, p. 31, pl. II, fig. 7. De gehele

voorvleugel is bijna even donker als het (normaal gekleurde) middenveld, achter-

vleugels normaal. Deze somber getinte bijna eenkleurige vorm is niet zeldzaam

bij ons. Vrijwel alle exemplaren, die in 1938 tot f. nigricans gerekend werden,

behoren er ook toe. Wiessel, Apeldoorn, Twello, Nijmegen, Hilversum, Bussum,

Venlo (Zoöl. Mus.); Bennekom (CETON); Zeist (GORTER); Hilversum (CA-

RON).

f. nigricans Spuler, 1908. De grondkleur van deze vorm is verdonkerd door

zwartachtige bestuiving, bovendien is de lichte tekening op enkele resten na ver-

dwenen. Deze zwartere vorm is bij ons beslist zeldzaam. De enige zekere exem-

plaren, die ik ken, zijn van Wiessel, Nijmegen en Austerlitz (Zoöl. Mus.).

f. bilinea nov. Voorvleugels eenkleurig groenachtig. De tekening bestaat slechts

uit twee scherp afstekende zwartachtige dwarslijnen, die het middenveld be-

grenzen. Arnhem, 3, 17.IV.1873, e. 1. (holotype, Zoöl. Mus.).

[Fore wings unicolorous greenish. The markings only consist of two sharply contrasting

blackish transverse lines which border the median area. ]

AMATIDAE

Amata Fabricius

Amata phegea L. Tijdschr. Entom., vol. 81, p. 253; Cat. III, p. (151). De

verbreiding, die in 1938 werd aangegeven, is juist. Merkwaardig zijn de vond-

sten, die (hoewel zelden) ver buiten het normale territorium worden gedaan.

208 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL. 1/2, 1960 (442)

Het zijn steeds weer incidentele gevallen, nooit kolonies, die zich korter of langer

tijd kunnen handhaven. De juiste verklaring is er niet voor, al zijn natuurlijk wel

verschillende gissingen mogelijk.

Nieuwe Belgische vindplaatsen worden vermeld in Lambillionea, vol. 49, p. 18

(1949).

Geen correctie op de aangegeven vliegtijd.

Vindplaatsen. Z.H.: Lisse, gaaf 4, 20.VI.1945 (VAN WESTEN). N.B.: Hoogerheide,

Oudenbosch, Ulvenhout, Maarheeze. Lbg.: Meerlo, Horst, Sevenum, Grubbenvorst, Baexem,

Horn, Grathem, Heel, Panheel, Maasbracht, Montfort.

Variabiliteit. Vele der uit ons land bekende vormen zijn waarschijnlijk

wel in alle kolonies aan te treffen. Een belangrijk deel ervan is geheel of in hoge

mate geslacht-gekoppeld.

f. nigroantennalis Obraztsov, 1936. Bergen op Zoom (KORRINGA); Rijsbergen

(KNIPPENBERG).

f. orbiculifera Zerny, 1912. Deurne (KNIPPENBERG).

f. acelidota Galvagni, 1925, Verh. zool.-bot. Ges. Wien, vol. 74—75, p. (2).

Op de voorvleugels ontbreekt de wortelvlek. Sevenum, &, 1953 (VAN DE Por).

f. repicta Turati, 1917. De vorm komt in beide geslachten voor. Sevenum (VAN

DE Por); Grathem (Mus. Rotterdam).

f. septemmaculata Müller, 1920 (niet 1921). Ook deze vorm komt bij man-

netjes en wijfjes voor.

f. anticipluspuncta Obraztsov, 1936. Van deze vorm ken ik alleen wijfjes. Heel

(diverse collecties).

f. monosignata Turati, 1917. Deze vorm is gewoon, komt overal onder de soort

voor, maar uitsluitend bij de mannetjes.

f. divisa Stauder, 1921. Hoofdzakelijk bij de mannetjes, slechts enkele wijfjes.

Sevenum (VAN DE POL); Grathem (diverse collecties).

f. posticipluspuncta Obraztsov, 1936. In de collectie van het Zoöl. Mus. slechts

twee mannetjes, maar talrijke wijfjes. Oudenbosch (Collegium Berchmanianum).

f. ornata Skala, 1913, Verh. naturf. Ver. Brünn, vol. 51, p. 195 (pluspuncta

Obraztsov, 1935). Eveneens slechts bij uitzondering bij de mannetjes. Oudenbosch

(Collegium Berchmanianum); Rijsbergen (KNIPPENBERG); Mierlo (Lucas); Se-

venum (VAN DE Por); Grathem (diverse collecties).

Een exemplaar van Grathem heeft de onderste middenvlek van de linker voor-

vleugel geel gekleurd (vAN WISSELINGH).

NOLIDAE

Nola Leach

Nola cucullatella L. Tijdschr. Entom., vol. 81, p. 255; Cat. III, p. (153).

De vlinder is inderdaad in het gehele land in allerlei biotopen aan te treffen, al is

hij natuurlijk niet overal even gewoon.

In het Waddendistrict bekend van Vlieland, Terschelling en Schiermonnikoog.

In zeer gunstige jaren kan een zwakke partiële tweede generatie voorkomen.

Met zekerheid werd deze waargenomen in 1959 (30.VIII—12.IX).

(443) B. J. LEMPKE: Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 209

Variabiliteit. f. basigrisea nov. Het wortelveld van de voorvleugels is

niet verdonkerd, maar van dezelfde grijze tint als de rest van de vleugels; de

donkere lijn, die het begrenst, steekt echter scherp af. Norg (CAMPING); Wage-

ningen (VAN DE Por); Heemskerk, Dordrecht (Leids Mus.); Wassenaar

(KROON); Meijendel (Lucas).

Holotype: Heemskerk, ¢, 22.VII.1951, WESTERNENG leg., in collectie Leids

Mus.

[The basal area of the fore wings is not darkened, but of the same grey colour as the

rest of the wing; however, the line bordering this area contrasts sharply.]

f. variegata nov. Het wortelveld en het achterrandsveld van de voorvleugels

zijn ongeveer even donker, het middenveld is licht en steekt scherp af. Dit lichte

middenveld kan slechts reiken tot de middenschaduw en is dan vrij smal, of het

kan zich uitstrekken tot de tweede dwarslijn en is dan veel breder. Plaat 21, fig.

2. Driebergen, Zeist, Loosdrecht, Leidschendam (Zoöl. Mus.); Heemstede (VAN

WISSELINGH); Melissant (HUISMAN).

Holotype: & van Driebergen, 24.VII.1882, in collectie Zoöl. Mus.

[The basal and the outer area of the fore wings are of about the same dark colour, the

central area is pale and contrasts strongly. This pale central area may reach to the central

shade and is rather narrow in that case, or it may reach as far as the postmedian line and

then it is much broader. Plate 21, fig. 2.]

f. fuliginalis Haworth, 1811. De vorm met eenkleurig donker bruingrijze voor-

vleugels, waarop de tekening nog duidelijk zichtbaar is, blijft vrij zeldzaam. Zie

plaat 21, fig. 3. Behalve de reeds vermelde exemplaren van Den Haag nog slechts

bekend van Loerbeek (PEERDEMAN), Vogelenzang (Zoöl. Mus.) en Meijendel

(Lucas).

[Mr. A. L. GoopsoN (Zoological Museum, Tring) kindly sent me a few English speci-

mens of f. fuliginalis. They are perhaps a trifle browner than the Dutch specimens, but the

difference is so slight, that it would be absurd to distinguish the Dutch specimens by a

different name. }

Roeselia Hübner

Roeselia togatulalis Hübner. Tijdschr. Entom., vol. 81, p. 255; Cat. III, p.

(153). Aan de acht vindplaatsen, die in 1938 vermeld werden, kan geen enkele

nieuwe toegevoegd worden! Geen van de mij bekende verzamelaars heeft sinds

dat jaar de soort in ons land aangetroffen, zodat togatulalis wel een zeer zeldzame

vlinder voor onze fauna is geworden, als hij tenminste nog bij ons voorkomt.

Een feit is in elk geval, dat de Nederlandse vindplaatsen de uiterste noordwest-

grens van het areaal vormen. In Denemarken is togatulalis nooit aangetroffen. In

het omringende Duitse gebied is de vlinder een rariteit. Uit Sleeswijk-Holstein is

hij niet bekend. Voor Hamburg's omgeving bestaat een enkele oude melding, maar

materiaal is niet aanwezig. Volkomen betrouwbare vangsten uit Hannover bestaan

niet. Niet aangetroffen in Westfalen. Pas voor het Moezeldal beschikken we over

gegevens van moderne vangsten. De heer K. STAMM, conservator van de Heimat-

sammlung te Düsseldorf, ving bij Moselkern in juli 1937, 1939 en 1951 een aan-

tal exemplaren op licht (mededeling aan Dr. G. WARNECKE). Laatstgenoemde

210 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL. 1/2, 1960 (444)

vermoedt, dat het areaal niet verder reikt dan de noordrand van de Duitse middel-

gebergten. Niet bekend uit België, Luxemburg en van de Britse eilanden.

Roeselia albula Schiff. Tijdschr. Entom., vol. 81, p. 256; Cat. III, p. (154).

De vlinder is wel in hoofdzaak een bewoner van zandgronden, maar is vooral in

het binnenland vaak vrij zeldzaam. In het Duindistrict daarentegen is hij in de

regel vrij gewoon tot gewoon. In het Waddendistrict is albula tot nog toe alleen

op Vlieland en Terschelling aangetroffen. Het meest opvallend zijn behalve de

vindplaats Leeuwarden de vondsten in het Fluviatiele District, mogelijk in ver-

band met het voorkomen van bramen.

De vliegtijd en het aantal generaties is ingewikkelder dan in 1938 gedacht werd.

Uit alle jaren van 1949 tot en met 1959 zijn augustus-vangsten bekend, waarvan

de meeste in de tweede helft van de maand vallen. September-vangsten werden ge-

meld uit 1945 (12.IX), 1949 (7.IX), 1951 (12.IX), 1955 (22.IX), 1956 (zeven

exemplaren op 2.IX, Lucas) en 1959 (5.IX, 25.IX en zelfs nog 2.X!). Het is

op het ogenblik vrijwel onmogelijk te zeggen welke waarnemingen nog tot een

(late) eerste generatie behoren en welke tot een partiële tweede. Vrij zeker vor-

men de september-vangsten van 1945, 1949, 1951 en 1955 en zeker de late van

1959 wel een aparte herfstgeneratie. Maar we zullen eerst wat meer van de biolo-

gie van deze soort moeten weten vòòr we een beter gefundeerd inzicht in dit

vraagstuk kunnen krijgen.

Vindplaatsen. Fr.: Vlieland, Terschelling (niet zeldzaam, LEFFEF). Dr.: Donderen,

Vries. Ov.: Denekamp, Volthe, Albergen, Saasveld, Borne, Nijverdal, Raalte, Abdij Sion,

Vollenhove, Colmschate, Platvoet, Deventer. Gdl.: Garderbroek, Heerde, Wiessel, Hoog-

Soeren, Teuge, Klarenbeek, Laag-Soeren, Hoenderlo, Lunteren; Gorssel, Eefde, Almen,

Neede, Korenburgerveen, Winterswijk, Kotten, Corle. Utr.: Utrecht, Soesterberg. N.H.:

’s-Graveland, Egmond aan Zee, Heemskerk, Driehuis, Bloemendaal, Aerdenhout, Heem-

stede. Z.H.: Leiden, Meijendel, Staelduin, Oostvoorne, Melissant, Goeree, Ouddorp. Zl.:

Oostkapelle, Goes. N.B.: Bergen op Zoom, Hoogerheide, Haaren, Vught, Sint Michielsgestel,

Gassel, Mill, Nuenen, Eindhoven, Someren, Asten. Lbg.: Horst, Sevenum, Steyl, Swalmen,

Maalbroek, Sint Odiliënberg, Heel, Stein, Brunssum, Wijlre, Geulem, Gronsveld, Mechelen.

Variabiliteit. De typische vorm heeft een effen geelbruin middenveld,

terwijl in het achterrandsveld een witte aan weerszijden geelbruin afgezette golf-

lijn loopt. Zie plaat 21, fig. 4. Dit is onze meest voorkomende vorm. Overigens

is de soort vrij variabel.

f. centrilineata nov. Door het geelbruine middenveld loopt van voorrand tot

binnenrand een donkerbruine scherp afstekende lijn. Plaat 21, fig. 7 en SOUTH,

Moths Brit. Isles, vol. 1, pl. 73, fig. 13. Denekamp, Twello, Boekhorst, Venlo

(Zool. Mus.); Bennekom (VAN DE Por); Aerdenhout (VAN WISSELINGH);

Zandvoort (Lucas).

Holotype: ¢ van Twello, 14.VII.1930, in collectie Zoöl. Mus.

[A dark brown sharply contrasting line runs through the yellow-brown central area from

costa to inner margin. Plate 21, fig. 7.}

f. fascialis Spuler, 1906. Deze donkere vorm met breed zwartbruin midden-

veld en grijsbruin achterrandsveld, waardoor de scherp afstekende witte golflijn

loopt, is bij ons niet zeldzaam. Hij komt waarschijnlijk vrijwel overal onder de

TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL. 1/2, 1960 PLAAT 14

Foto P. TIJSSEN

Fig. 1—7. Lasiocampa trifolii Schiff. 1. 4, Bisamberg, Wien; 2. 9, Austria inf.; 3. 4,

f. rufa Tutt, Hilversum, 2.VIII.1945, e. 1; 4. ©, f. rufa Tutt, Hilversum, 6.VIII.1945,

e. 1.; 5. 4, f. cervina Tutt, Bloemendaal, 23.VIII.1866; 6. 9, f. cervina Tutt, Wijk aan

Zee, 19.VIII.1901; 7. 3, f. basigramma Lenz, Ede, 11.VIII.1948. Fig. 8. Lasiocampa quercus

L., &, f. fasciarecedens nov., Donderen, 14.VII.1945 (holotype).

B. J. LEMPKE : Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera

TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL. 1/2, 1960

PLAAT

- 4

3 6

7 8

Foto Mus. Leiden

Fig. 1—9. Epicnaptera ilicifolia L. 1. &, Deurne, 7.V.1954, e. 1; 2. 2, f. rufescens Tutt,

Deurne, 28.1V.1953, e. 1.; 3. 9, Deurne, 14.V.1954, e. 1.; 4. 9, f. unicolor-rufescens Tutt,

Geldrop, 13.V.1957, el 5. 2. Deurne, 12.9.1954, e 1.6. 28. erre lute Deurnes

10.V.1954, e. 1: 7. &, f. unicolor-rufescens Tutt, Deurne, 4.V.1952, e. 1;

8. &, f. grisea-

suffusa Tutt, Deurne, 12.V.1954, e. 1; 9. &, f. wnicolor-rufescens Tutt, Deurne,

INA SRE AIR

B. J. LEMPKE : Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera

TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL. 1/2, 1960 PLAAT 16

Foto P. TIJSSEN

Fig. 1—4. Endromis Versicolone Se clarasutt, Waessel, 52V.1950,72. ef. pal

lida Tutt, Heijthuizen, 26.1V.1919; 3. 9, f. fusca nov. Zeist, 31.11.1948 (holotype);

4. 2, f. atava Frings, Denekamp, 1904, e. 1.

B. J. LEMPKE : Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera

TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL. 1/2, 1960 PLAAT 17

Foto P. TIJSSEN

Biel AN a Ellecom 22 1037 ao 3, f. nigrescens Bergmann,

Jansberg, 22.1.1949 sE Ze MIE Lenie Schawerda, Montferland, 20.IV.1934.

Fig. 4—8. Achlya flavicornis L. 4. &, f. anglica Houlbert, Wiessel, 26.III.1955; 5. &,

f. galbanus Tutt, Wiessel, 29.111.1956; 6. &, f. nigromaculata nov., Wiessel, 24.111.1956

(holotype); 7. 8, f. atrescens Cockayne, Bennekom, 20.11.1946; 8. &, f. interrupta

Houlbert, Wiessel, 29.III.1956.

B. J. LEMPKE : Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera

TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL. 1/2, 1960 PLAAT 18

Foto P. TIJSSEN

Fig. 1—3. Drepana falcataria L. 1. 9, f. pallida Stephan, Nijmegen, 19.VI.1877; 2. &,

f. crassistrigaria Strand, Zeist, 21.V.1951; 3. &, f. estrigata Lucas, Meijendel, 2.IX.1956

(holotype). Fig. 4. Drepana curvatula Bkh., f. approximata nov, &, Aerdenhout, 22.V.1953

(holotype). Fig. 5—6. hybr. rebels Standfuss. 5. &, Ankeveen, 27.VII.1907, a. 0.; 6. 9,

Ankeveen, 27.VII.1907, a. o. Fig. 7—10. Drepana lacertinaria L. 7. &, f. approximata nov,

Noordwijk, mei (holotype); 8. 9, f. fasciata Lempke, Overveen, 19.VI.1872 (holotype);

9. 6, f. scincula Hb., Wiessel, 5.V.1956; 10. &, f. obscura nov., Apeldoorn, 15.111.1959

(holotype).

B. J. LEMPKE : Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera

TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL. 1/2, 1960 PLAAT 19

Foto P. TIJSSEN

Figs. 1, 3. Asphalia diluta diluta Schiff. 1. &, Terlan; Zuid-Tirol, GX: 3. 9, Terlansa>®

Figs. 5, 7, 9, 11. Asphalia diluta hartwiegi Reisser. 5. &, Gronsveld, 14.1X.1959; 7. 9,

Gronsveld, 16.IX.1959; 9. &, f. fuscofasciata nov., Volthe,12.IX.1953 (holotype); 11. ©, f.

obsoleta nov. Gronsveld, 15.IX.1959 (holotype). Figs. 2, 4, 6, 8, 10, 12. Thethea or Schiff.

2. &, f. fasciata Spuler, Apeldoorn, 2.VII.1953; 4. 4, f. nigrofasciata nov, Aalten, 25.V1.1953

(holotype); 6. &, f. permarginata Hasebroek, Aalten, 2.VII.1936; 8. 6, f. radiata nov,

Apeldoorn, 1.VII.1952 (holotype); 10. 9, f. mirgescens nov. Aalten, 13.VIII.1958

(holotype); 12. @, f. albingensis Warnecke, Aalten, 20.V1.1955.

B. J. LEMPKE : Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera

TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL. 1/2, 1960 PLAAT 20

Foto P. TIJSSEN

Fig. 1—2. Habrosyne pyritoides Hufnagel. 1. &, Oisterwijk, 22.VI.1924; 2. 9, f. delineata

nov. Haaren, 22.VII.1951 (holotype). Fig. 3, 4, 9. Tethea duplaris L. 3. 2, Wiessel,

8.VII.1953: 4. ®, f. obscura Tutt, Apeldoorn, 4.VII.1953; 9. 4, f. unicolor nov., Hilversum,

10.VI.1936 (holotype). Fig. 5—8. Tethea fluctuosa Hb. 5. 4, Wiessel, 30.VI.1958; 6. 8,

f. effusa nov., Bennekom, 22.VII.1947 (holotype); 7. &, f. concolor Lempke, Twello,

12.VII.1931; 8. 4, f. unicolor, Zeist, 26.VII.1954 (holotype).

B. J. LEMPKE : Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera

TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL. 1/2, 1960 PLAAT 21

Foto P. TIJSSEN

Fig. 1—3. Nola cucuilatella L. 1. &, Amsterdam, 30.VI.1870; 2. ©, f. variegata nov,

Zeist, 12.VII.1951 (holotype); 3. &, f. fwliginalis Haworth, Den Haag, 25.V1.1937.

Fig. 4—8. Celama albula Schiff. 4. 4, Wijk aan Zee, 18.VII.1901; 5. ©, f. reducta nov,

Wijk aan Zee, 10.VII.1901 (holotype); 6. &, f. fasezalis Spuler, Hatert, 27.VII.1927; 7.

&, f. centrilineata nov., Twello, 14.VII.1930 (holotype); 8. &, f. albomarginata nov.,

Wijk aan Zee, 10.VII.1901 (holotype) (2 X vergroot).

B. J. LEMPKE : Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera

TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL. 1/2, 1960 PLAAT 22

Foto P. TIJSSEN

Fig. 1—3. Celama confusalis confusalis Herrich-Schäffer. 1

27.1V.1918; 2. &, Kelheim, 28.V.1918; 3. 4, Kelheim, 22.V.1921. Fig. 4—9. Celama

confusalis signata nov. subsp. 4. @, Apeldoorn, 13.V.1954 (holotype); 5. 2, Nijmegen,

21.V.1910 (allotype); 6. 4, Zeist, 10.V.1952; 7. &, f. bicolor nov., Apeldoorn, 30.V.1954

(holotype); 8. &, f. pallida Lempke, Soest, VI.1874; 9. 2, Lage Vuursche, 5.V.1946.

(2 X vergoot)

. 9, Kelheim, Zuid-Beieren,

B. J. LEMPKE : Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera

TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL. 2/3, 1960 PLAAT 23

Fig. 1, 3, 5. 7. Tethea ocularis ocularis L. 1. &, Trient-Mesiana, Noord-Italië, 4—9.VIII.

1927; 3. &, Torbola (Gardameer), Noord-Italië, 2.VI; 5. 2, Torbola, 15.VI; 7. ©,

Torbola, 21.V. Fig. 2, 4, 6, 8. Tethea ocularis octogestma Hb. 2. 6, Apeldoorn, 4.VI.1958;

4. &, Bussum, 23.V.1938; 6. 9, Twello, 13.VII.1923; 8. 2, Hilversum, 22.V1.1938

B. J. LEMPKE : Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera

(445) B. J. LEMPKE: Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 211

soort voor. Plaat 21, fig. 6. Colmschate (Zoöl. Mus.); Gorssel (DUNLOP); Almen

(S. R. DijKSTRA); Aalten (CETON); Bennekom (VAN DE POL); Zeist (GORTER);

Overveen, Aerdenhout, Zandvoort, Epen (VAN WISSELINGH); Meijendel, Oost-

voorne (Lucas); Mill (VAN DER MEULEN); Nuenen (NEIJTS); Someren (PEER-

DEMAN); Deurne (Missiehuis Stein); Swalmen (LÜCKER).

f. albomarginata nov. Het gehele achterrandsveld van de voorvleugels is een-

kleurig wit. Zie plaat 21, fig. 8. Egmond aan den Hoef (CARON); Heemstede

(VAN DE Por); Wassenaar (VAN WISSELINGH); Sint Michielsgestel (KNIPPEN-

BERG); Cuyk (Zoöl. Mus.); Nuenen (NEIJTs); Deurne (Missiehuis Stein).

Holotype: & van Cuyk, 24.VII.1887, in collectie Zoöl. Mus.

[The whole outer area of the fore wings is unicolorous white. Plate 21 fig. 8.]

f. reducta nov. Van de donkere tekening der voorvleugels zijn één of twee

dwaslijnen over, achtervleugels normaal. Plaat 21, fig. 5. Wijk aan Zee, 9,

2.VII.1901 (holotype, Zoöl. Mus.); Meijendel (KROON); Oostkapelle (VAN

AARTSEN); Gronsveld (VAN DE Por).

[Markings of the fore wings strongly reduced, only one or two transverse lines remain,

hind wings normal.

The form is not identical with f. albata Bytinski-Salz, Mem. Soc. ent. Italia, vol. 15,

p. 196, 1936, described from Vernet-les-Bains and Sardinia, the description of which does

not correspond with our form. |

Teratologisch exemplaar. Linker achtervleugel te klein. Gronsveld

(VAN DE POL).

Roeselia strigula Schiffermiiller. Deze Nolide is stellig een vrij zeldzame soort

in ons land, daar zelfs met de moderne vangapparaten slechts een bescheiden

aantal nieuwe vindplaatsen aan de reeds bekende kan worden toegevoegd. LEFFEF

ving in acht jaar tijd bij Apeldoorn slechts twee exemplaren, één in 1957 en het

andere in 1959!

De vlinder komt blijkbaar vrijwel uitsluitend voor in bosachtige streken op

zandgronden in het gehele oosten en zuiden (maar zeer lokaal) en op enkele plaat-

sen in het Duindistrict.

Geen correctie van de vliegtijd.

Vindplaatsen. Dr.: Roden. Oy.: Vollenhove. Gdl.: Wiessel, Hoog-Soeren. N.H.:

‘s-Graveland, Bussum, Driehuis, Aerdenhout, Heemstede. ZI.: Oostkapelle.

Variabiliteit. De vlinder varieert weinig. Sommige exemplaren zijn wat

donkerder van grondkleur dan andere, maar opvallende afwijkingen heb ik tot

nog toe niet gezien.

Celama Walker

Celama confusalis Herrich-Schäffer. Tijdschr. Entom., vol. 81, p. 256; Cat. III,

p. (154). De vlinder is het meest verbreid in bosachtige streken in het midden

van het land en in het Duindistrict. In het noorden is hij in dit biotoop veel

212 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL. 1/2, 1960 (446)

schaarser en ook in Noord-Brabant en Limburg schijnt hij niet zo gewoon te zijn.

LEFFEF vindt confusalis algemeen in het eiken-berkenbos en volgens zijn ervaring

zit hij overdag graag met de kop omlaag op beukestammen.

Buiten de bosgebieden is de soort weinig aangetroffen en dan in de regel

waarschijnlijk wel als zwerver of adventief.

De partiële tweede generatie blijkt toch wel zelden voor te komen. De enige

opgave na die van 1935 is een waarneming van drie exemplaren op 14 augustus

1959 te Apeldoorn door LEFFEF.

Vindplaatsen. Fr: Tietjerk, Duurswoude. Dr.: Roden, Norg, Veenhuizen. Ov.:

Albergen, Eerde, Dalfsen, Colmschate. Gdl.: Garderen, Soerel, Ede, Wiessel, Hoog-Soeren,

Gortel, Empe, Laag-Soeren, Onzalige Bossen, De Steeg, Bennekom, Lunteren, Hoenderlo,

Hoog-Buurlo, Kootwijk, Kootwijkerveen; Aalten. Utr.: Bilthoven, Lage Vuursche, Holland-

sche Rading, Tienhoven. N.H.: ’s-Graveland, Amsterdam (VAN DE Por), Bergen, Bakkum,

Heemskerk, Aerdenhout, Heemstede. Z.H.: Noordwijkerhout, Warmond, Duinrel, Scheve-

ningen, Rijswijk, Loosduinen, Rotterdam (1891, KALLENBACH), Oostvoorne. N.B.: Princen-

hage, Ulvenhout.

Variabiliteit. HERRICH-SCHÄFFER beschreef de soort naar exemplaren

van Regensburg. Onze exemplaren komen niet overeen met de Zuidbeierse nomi-

naatvorm, zoals bleek na vergelijking met materiaal uit Kelheim (niet ver van

Regensburg), dat ik te leen ontving uit het Museum te München. De Nederlandse

zijn iets forser en de grondkleur is minder wit, maar wat vooral opvalt zijn de

dieper zwarte dwarslijnen op de bovenzijde van de voorvleugels, waardoor de

Nederlandse vorm sterker getekend is dan de Zuidduitse. Ik noem onze subsp.

daarom subsp. signata, nov. subsp. Zie plaat 22, fig. 1—6. Bij uitzondering

kunnen bij ons exemplaren voorkomen, die vrijwel identiek aan de Zuidduitse

zijn, zoals het in fig. 9 afgebeelde van Lage Vuursche (VAN DER MEULEN).

[HERRICH-SCHÄFFER described the species after material from Regensburg in the south of

Bavaria. This nominate form is characterised by the thin transverse lines on the upper side

of the fore wings. Cf. plate 22, fig. 1—3.

The Dutch form is a trifle larger and the ground colour is less white, but the most

striking difference with the nominate form is formed by the two transverse lines of the

fore wings, which are heavier and of a deep black. I name the subspecies inhabiting the

Netherlands subsp. signata, nov. subsp. See plate 22, fig. 4—6.

Holotype: &, Apeldoorn, 13.V.1954, allotype: 9, Nijmegen, 21.V.1910. Both specimens

are in the collection of the Amsterdam Zoological Museum.

Very rarely specimens may occur in the Netherlands which closely resemble the nominate

form. Cf. fig. 9.]

Over het algemeen is de vlinder weinig variabel, maar soms worden toch wel

interessante afwijkingen aangetroffen.

f. pallida Lempke, 1938. Deze bijna geheel witte vorm is zeldzaam. Behalve

het reeds genoemde exemplaar slechts twee andere van Nijmegen en Soest (Zoöl.

Mus.). Zie plaat 22, fig. 8.

f. bicolor nov. De wortelhelft van de voorvleugels normaal van kleur, witgrijs,

de achterrandshelft donkergrijs. Plaat 22, fig. 7. Apeldoorn, &, 30.1V.1954 en

Zeist, &, 10.V.1954 (het eerste exemplaar is het holotype, GORTER).

[The basal half of the fore wings of the normal whitish grey ground colour, the outer

half dark grey. Plate 22, fig. 7.]

(447) B. J. LEMPKE: Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 213

f. suffusa nov. De hele voorvleugel tamelijk donker grijs getint; tekening nor-

maal. Apeldoorn, 9, 28.1V.1954 (holotype, Zoöl. Mus.).

[The whole fore wing tinted with rather dark grey; markings normal.]

Celama aerugula Hübner, 1793, Samml. auserl. Vögel und Schmetterl., p. 11,

pl. 61 (centonalis Hübner, [1796}). Tijdschr. Entom., vol. 81, p. 257; Cat. IH,

p- (155). Het areaal van de vlinder is in ons land vrijwel geheel beperkt tot de

zandgronden en enkele plaatsen in het Krijtdistrict, waarbij hij het gewoonst is in

het duingebied. Nog slechts bekend van drie waddeneilanden: Vlieland, Terschel-

ling en Schiermonnikoog. Een paar exemplaren zijn aangetroffen in het Haf-

district en het Fluviatiele District, vrijwel steeds op niet te grote afstand van de

duinen, waaruit ze dan ook wel afkomstig zullen zijn.

De vliegtijd kan duren tot ver in augustus: 20.VIII.1955, 17.VIII.1956,

22.VIII.1959 (alle waargenomen door Lucas). De exemplaren van 1955 en

1956 zullen nog wel tot de eerste (en in de regel enige) generatie behoord heb-

ben. De vlinder, die in 1959 gevangen werd, was in dit uitzonderlijke seizoen

waarschijnlijk een vertegenwoordiger van een (zeer zwakke) tweede generatie.

Vindplaatsen. Fr: Vlieland, Terschelling (talrijk in 1956, LEFFEF), Schiermon-

nikoog, Leeuwarden, Fochtelo, Duurswoude, Olterterp, Beetsterzwaag. Dr.: Norg, Donderen,

Vries, Drouwen, Hooghalen, Wijster, Dwingelo. Ov.: Denekamp, Volthe, Weerselo, Saas-

veld, Buurse, Colmschate. Gdl.: Garderbroek, Wiessel, Hoog-Soeren, Teuge, Gortel, Laag-

Soeren, Hoenderlo, Hoog Buurlo, Kootwijk, Lunteren: Gorssel, Verwolde, Corle, Montfer-

land, Beek bij Didam. Utr.: De Treek, Oud-Leusden (Hazenwater), Hollandse Rading.

N.H.: Bergen, Heemskerk, Driehuis. Z.H.: Leiden, Meijendel, Oostvoorne, Melissant, Goe-

ree, Ouddorp. N.B.: Mill, Waalre, Someren. Lbg.: Stein, Geulem, Houthem, Mechelen.

Variabiliteit. Hoewel in de Catalogus van STAUDINGER-REBEL (1901,

p. 360) de naam aerugula met een vraagteken bij centonalis geciteerd wordt, be-

hoeft er niet aan getwijfeld te worden of beide namen duiden dezelfde soort aan

en terecht wordt deze in de moderne Engelse literatuur dan ook als Celama aeru-

gula Hb. vermeld.

[In Proc. Trans. South London ent. nat. Hist. Soc. 1958—1959, p. 26, 1959, EDWARDS

uses the name tritwberculatis Bosc for this species. Bosc D’ANTIC described and figured in

Trans. Linn. Soc. London, vol. 1, p. 196, 1791, a Phalaena Pyralis tuberculana, but even if

the rather crude figure denotes the species it would be in complete contradiction with the

opinions expressed at the Copenhagen Congress to revive a name which has never been

in use for it. The name aerugula was already used in England before the Congress was

held. }

De door HÜBNER zeer kenbaar afgebeelde typische vorm heeft geelbruin ge-

tekende voorvleugels. (De door Lucas benoemde f. aurea — zie Ent. Ber., vol.

19, p. 203, 1959 — moet dan ook ingetrokken worden, daar de beschrijving

hiervan volkomen past op de figuur van het type). Deze vorm is bij ons niet ge-

woon. Meestal zijn de dwarslijnen wat donkerder om tenslotte via verschillende

overgangen de scherp getekende f. contrarialis te bereiken.

f. contrarialis Heydemann, 1933. De naam kan gevoeglijk gebruikt worden

voor alle exemplaren, waarbij de dwarslijnen zwart van kleur zijn. Zulke opval-

lend getekende aerugula's zijn bij ons niet al te gewoon, maar kunnen op vele

21á TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL. 1/2, 1960 (448)

plaatsen onder de soort voorkomen. Terschelling, Egmond aan den Hoef (CA-

RON); Donderen (VAN WISSELINGH); Hooghalen, Albergen (VAN DER MEULEN);

Denekamp, Overveen, Zandvoort, Rockanje (Zoöl. Mus.); Meijendel (Lucas);

Gassel (VAN DE POL).

f. alfkeni Warnecke, 1938. Geheel witte exemplaren zijn in het Wadden- en

Duindistrict niet al te zeldzaam, maar ik ken tot nog toe geen enkel exemplaar

uit het binnenland. Vlieland (CAMPING); Egmond aan den Hoef (CARON);

Heemskerk (DE BOER); Overveen (BENTINCK); Haarlem, Aerdenhout, Zand-

voort, Wassenaar (VAN WISSELINGH); Vogelenzang (Zoöl. Mus.); Meijendel,

Oostvoorne (Lucas); Melissant (HUISMAN); Oostkapelle (VAN AARTSEN).

f. atomosa Bremer, 1861. De vorm met zwak getekende voorvleugels komt

daarentegen wel in het binnenland voor, maar is vooral in de duinen vrij gewoon.

Terschelling, Egmond aan den Hoef (CARON); Volthe (KLEINJAN); Bergen-N.H.

(Zoöl. Mus.); Heemskerk (BANK); Aerdenhout, Heemstede, Wassenaar (VAN

WISSELINGH); Meijendel, Oostvoorne (Lucas); Eperheide (VAN DER MEULEN).

f. fasciata Rebel, 1910. De vorm met geheel donker gevuld middenveld is on-

getwijfeld zeldzaam. Slechts één nieuwe vindplaats: Eperheide (VAN DER MEU-

LEN).

f. candidalis Staudinger, 1892. De vorm, waarbij bovendien ook het achter-

randsveld min of meer donker bestoven is, is eveneens zeldzaam. Aerdenhout

(VAN WISSELINGH).

f. fumosa Berger, 1918. De vorm, waarbij de gehele voorvleugel eenkleurig

donker bruinachtig is met de drie witte stippen aan de voorrand en twee smalle

witte dwarslijnen, is ook weinig waargenomen. Wassenaar (VAN WISSELINGH);

Meijendel (Lucas); Mill (VAN DER MEULEN).

Celama holsatica Sauber. Tijdschr. Entom., vol. 81, p. 258; Cat. III, p. (156).

Het in 1938 opgegeven biotoop, droge heiden, blijkt niet het enige te zijn, waar

de soort voorkomt. Hij is ook gevonden in het Duindistrict (maar hier veel lo-

kaler en zeldzamer dan aerugula), in het Waddendistrict (tot nog toe uitsluitend

op Terschelling, 1956, LEFFEF) en op enkele moerassige plaatsen in het Haf-

district. Brem zal dan ook stellig niet de enige voedselplant van de rups zijn.

Overigens blijkt de vlinder al 80 jaar geleden in de duinen aangetroffen te zijn.

VAN LEEUWEN beeldt in ,,Sepp”, 2e serie, vol. 4, plaat 25, fig. 10, een exemplaar

af, dat 13 juli 1881 te Overveen werd gevangen.

Dat aerugula en holsatica twee goede soorten zijn, behoeft niet betwijfeld te

worden. Beide zijn van een vrij groot aantal gemeenschappelijke vindplaatsen be-

kend, terwijl het nooit enige moeite kost ze van elkaar te onderscheiden. Soms

heeft een sterk getekend exemplaar van Celama aerugula, f. contrarialis een zwak

begin van een donkere middenband aan de voorrand van de achtervleugel, maar

nooit is deze band zo goed ontwikkeld als bij holsatica.

De normale vliegtijd kan in de tweede helft van juni beginnen en wordt nu:

23.VI=9.VIM.

Vindplaatsen. Fr.: Terschelling, Eernewoude. Dr.: Norg, Donderen, Zuidlaren,

Hooghalen, Havelte. Ov.: Volthe, Colmschate. Gdl.: Ermelo, Nunspeet, Wiessel, Hoog-

Soeren, Uchelen, Hoenderlo, Velp, Wageningen, Lunteren, Bennekom, Gorssel, De Voorst,

Winterswijk. Utr.: Zeist, Hollandse Rading. N.H.: Kortenhoef, Amsterdam (weer 3.VII.

(449) B. J. LEMPKE: Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 215

1957, PEERDEMAN), Aerdenhout, 1947 (VAN WISSELINGH). Z.H.: Noorden, twee exemplaren

in 1958 (Lucas). N.B.: Ulvenhout, Kampina, Gassel, Mill, Nuenen, Eindhoven, Someren,

Asten, Deurne. Lbg.: Sevenum, Arcen, Stein, Chèvremont, Eysden.

Variabiliteit. f. reducta Lempke, 1938. Exemplaren met zwak ontwik-

kelde tekening zijn niet gewoon. Soest (KALLENBACH); Hilversum, Kortenhoef

(Zoöl. Mus.).

f. fasciata Lempke, 1938. Exemplaren met volledige donkere middenband op

de voorvleugels zijn nog bekend geworden van: Twello, Arnhem, Hilversum

(Zoöl. Mus.); Bennekom (VAN DE Por).

f. obscura Lempke, 1938. Exemplaren met geheel verdonkerde voorvleugels

blijken bij deze soort niet al te zeldzaam te zijn. Colmschate (LUKKIEN); Soest

(LODEESEN, afgebeeld in „Sepp, fig. 13), Hilversum (Zoöl. Mus.); Mill (VAN

DER MEULEN); Meerssen (GORTER, RIJK).

Corrigenda

Catalogus, deel XI

p. (707), regel 14 van onderen, voorrand moet zijn: achterrand.

Supplement III

p. (140), regel 19 van onderen, parvipuncta moet zijn: paucipuncta.

Supplement V

p- (296), regel 21 van boven, polonica moet zijn: nosalica.

Supplement VI

p- (325), regel 8 van onderen, gal Schiff. moet zijn: gallii von Rottemburg.

In Opinion 516 is definitief vastgesteld, in welke volgorde de in 1775

verschenen publicaties geacht moeten worden gepubliceerd te zijn, nl.

1. FABRICIUS, 2. VON ROTTEMBURG, 3. FUESSLY, 4. DENIS & SCHIFFER-

MÜLLER, 5. CRAMER, vol. 1. Zie Opinions and Decl. Int. Comm. Zool.

Nom., vol. 9, p. 3—43, 1958.

p. (334), regel 9 van boven, Bergen op Zoom moet zijn: Epen, VI.1937.

p- (338), regel 12 van onderen en plaat 5, Hoplitis Hübner (nom. praeocc.,

volgens vriendelijke mededeling van Dr. S. G. KIRIAKOFF) moet zijn:

Hybocampa Lederer.

p- (341), regel 7 van boven, Limburg moet zijn: Rimburg.

p. 341), regel 14 van onderen en plaat 6, fig. 8, nigrescens nov. moet zijn:

concolora Warnecke, 1953, Bombus, vol. 1, nr. 76/77, p. 322.

p. (346), regel 8 van onderen, donderder moet zijn: donkerder.

p. (350), regel 9 van boven en plaat 10, fig. 3, nigrescens nov. moet zijn:

hasebroeki Loibl, 1957, Bombus, vol. 2, p. 1, plaat 1.

i i 12 pari S

nia

E : f

Ne: n piana PE i

È i brel

;

= x 5

x 2 ARIA DICE met

VS. ay 2

i E;

DA À

* A FME

DA fae

L x

nr:

‘eas dl

1 VENTRE

dem

DIE LARVE UND PUPPE VON LITHAX INCANUS HAGEN

AUS DEM KAUKASUS (GOERINAE, TRICHOPTERA)

VON

JAN SYKORA

Prag, Tschechoslovakei

Diese Köcherfliege kommt in Armenien vor (wo sich die ursprüngliche Hagen-

sche Lokalität befindet) und hauptsächlich im Kaukasus, wo sie schnelle Bäche

und kleine Flüsse, die aus den Bergen fliessen, bewohnt.

MARTYNOV (1909), der HAGEN’s Beschreibung ergänzt hat, reihte diese Art,

Lithax incanus Hag., in die neue Gattung Lithacodes ein. Jedoch schon bald dar-

auf (MARTYNOV, 1913) ist dieser Verfasser der Ansicht, dass es zweckmässiger

wäre, beim Gattungsnamen Lithax zu bleiben, was auch teilweise der Morpholo-

gie der Präimaginal-Stadien entspricht.

Die Larven und Puppen in meiner Sammlung fand Dr. J. HAUSLER (im Juni

1957) in einem Bache etwa 10 km von Borzhomi (Antikaukasus) entfernt.

Die Larve

Material: drei Stück der Larven im Puppenköcher.

Gesamtcharakteristik: 9 mm lang, maximale Breite 2 mm. Die Larve ist walzen-

förmig, schlanker als die Larve von Silo, ihr Körper verjüngt sich nur wenig

nach hinten zu. Die sklerotisierten Körperteile sind alle rostig-gelbbraun und nur

die Dorsalpartie des Kopfes ist dunkler, mit Warzen verschen, und der Kopf

sticht durch seine allgemeine dunklere Färbung auffällig von den übrigen Kör-

perteilen ab. Gleich auf den ersten Blick ist es klar, dass es sich um eine Larve der

Subfamilie Goerinae handelt. Die Verhältnisse der Länge des Kopfes und des

Thorax wie auch der übrigen sklerotisierten Körperteile sind ungefähr dieselben

wie die von NIELSEN (1942) für Silo nigricornis Pict. angeführten.

Beschreibung: der Kopf (Abb. 1) ist birnenförmig, am breitesten dort, wo

sich die Augen befinden. Ein charakteristisches Merkmal der Kopfkapsel der

Larven dieser Subfamilie ist ein Querkiel, der auf der dorsalen Kopfseite von

einem Auge zum anderen hin verläuft. Bei der Larve des Lithax incanus ist dieser

besonders auffällig. Er ist leicht ovalkonvex. Diese Biegung ist am grössten in

der Nähe der Augen, quer über den Frontoclypeus verläuft er fast gradlinig. Der

Kiel teilt die Dorsalseite des Kopfes in zwei Teile. Der hintere Teil ist stark kon-

kay (weniger als bei Lithax niger Hag., mehr als bei L. obscurus Hag.) und wird

lateral durch einen Wall über dem Auge, der eine Fortsetzung des Querkieles ist,

anal durch die viel hellere Hinterseite des Kopfes begrenzt. Die Vertiefung unter-

scheidet sich von den übrigen Teilen des Kopfes auch durch die Farbe, die tief

schwarz ist. In der Richtung zum Labrum fällt der Kiel mässiger schräg ab.

Der Fühler befindet sich ungefähr am Ende des ersten Drittels der Kopflänge,

lateral von der Epicranialnaht, ist klein und stäbchenförmig.

2317

218 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL. 1/2, 1960

Die unteren und seitlichen Teile des Kopfes sehen normal aus, nur eine kleinere

Vertiefung oral unter dem Auge ist auffällig. Die Prägula hat den Oralrand leicht

dreieckig ausgeschnitten, die Lateralenden scharf abgestutzt. Die Postgula ist drei-

eckig, länglich, halboval. Der Frontoclypeus ist vorn sehr breit. Die Erweiterung

beginnt sofort, bevor die Aste den Querkiel durchschneiden.

Der ganze Vorderteil des Frontoclypeus bis zum Querkiel ist mit Knötchen be-

deckt, die median abnehmen, und die sich so verkleinern, dass der helle Fleck,

der sich oral in der Mitte befindet, nur schwach mit kleinen Ausläufern bedeckt

ist. Auf der oberen geraden Partie des Kiels befinden sich fünfzehn flache, hel-

lere Warzen, die sich auch auf der Erhöhung ausserhalb des Frontoclypeus fort-

setzen, jedoch nicht in so auffälliger Form. Die Anordnung der Ausläufer gibt

dem Querkiel (von vorn gesehen) ein sägeförmiges Aussehen (Abb. 1).

Die ganze dorsal-anale Partie des Kopfes (vom Kiel nach hinten) einschliess-

lich des Restes des Frontoclypeus, ist mit kleinen Knötchen spärlich besetzt. Die

restlichen Teile der Kopfkapsel sind auch mit Knötchen bedeckt, die am grössten

sind auf dem latero-oralen Teil des schräg abfallenden Kiels. Der die dunkle Ver-

tiefung von hinten begrenzende helle Teil des Kopfes hat viele Knötchen mit

Zentralspalten und mit rissigen Rändern. Auf der unteren Seite überwiegen nur

verhältnismässig spärlich verteilte flache Ausläufer. Da sie lateral nach einer

Richtung hin führen machen sie einen wellenförmigen Eindruck. Die Knötchen

haben einen anderen Charakter, als ihn L. BOTOSANEANU (1956) bei Silo varipi-

losa Bots. beschreibt; sie sind oben flach, wie abgestutzt. Nur einige haben, wie

schon oben angeführt wurde, eine Querspalte oder sind rissig.

Die Beborstung des Kopfes ist im allgemeinen normal. Die Kopfteile kann man

nach der Färbung in drei Gruppen einteilen (Abb. 1), ähnlich wie es Boro-

SANEANU (1956) bei S. varipilosa getan hat. Der erste Teil ist die anale und

lateroanale Partie des Kopfes, die die braunschwarze Vertiefung regelmässig um-

grenzt und gelbbraun gefärbt ist (mit einigen braunen Makeln). Der zweite Teil

befindet sich hinter dem Kiel. Es ist ein elliptisch ausgehöhlter, braunschwarzer

Raum. Schliesslich reicht der dritte Teil vom Labrum bis zum Querkiel. Diese

Partie ist dunkelbraun bis auf einen hellen halbeiförmigen oralen Fleck auf dem

Frontoclypeus. Das Labrum (Abb. 8) ist gewöhnlicher Form, wie bei den übrigen

Vertretern der Unterfamilie Goerinae, und es ist auch ähnlich chitinisiert. Auf

beiden Seiten des Labrum sind je fünf Borsten, von denen sich vier in der skle-

rotisierten Partie befinden, wobei die laterale auf einem Ausläufer des Sklerits an-

gebracht ist, der hauptsächlich die Basis der Borste ausfüllt. Die sekundären Bor-

sten (sensu BOTOSANEANU, 1956) habe ich auf dem Labrum nicht gefunden.

Die Mandibeln (Abb. 4, 5, 6) sind ziemlich symmetrisch, die rechte jedoch

ist stärker und weist eine gewisse Ähnlichkeit mit der abnormalen Mandibel des

Silo varipilosa auf. Bei keiner habe ich die typischen membranösen Makeln ge-

funden, die bei Silo nigricornis (NIELSEN, 1942) gut erkenntlich sind. Nur ein

schwacher heller Streifen, der sich dem proximalen Ende der Dorsal-Partie der

Mandibel entlang zieht, ist sichtbar. Auf der rechten Mandibel ist er stärker und

einen kleinen Teil kann man auch von der Ventralseite sehen. Die Mandibeln

sind schwarz, nur die medio-oralen Ränder sind braun.

Das Maxillolabium (Abb. 3, 7) ist im allgemeinen dem dieser Subfamilie üb-

J. SYKORA: Die Larve und Puppe von Lithax incanus 219

Die Larve von Lithax incanus Hagen. Fig. 1. Kopf der Larve. Nur schematisch, die Knöt-

chen sind nicht eingezeichnet. Die römischen Ziffern bezeichnen die ungefähre Mitte der

einzelnen Teile, die sich durcl: Färbung unterscheiden. Fig. 2. Thorax der Larve. Lateral-

ansicht. Fig. 3. Maxillolabium, Gesamtansicht. Fig. 4. Die rechte Mandibel ventral. Fig. 5.

Die linke Mandibel ventral. Fig. 6. Die linke Mandibel latero-ventral. Fig. 7. Maxillolabium,

Galea (Detail).

220 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL. 1/2, 1960

lichen Typ ähnlich. Beim ersten Blick fallen die verhältnismässig kleinen me-

dianen Sklerite des Submentum auf. Interessant ist der Unterschied im Bau des

Palpigeralsklerits, der zwar in analer Richtung erweitert ist, aber keinen haken-

förmigen Ausläufer hat, und bei ihm gibt es nur einen kleinen chitinösen Fleck.

NIELSEN (1942) fand diesen hakenförmigen Fortsatz bei S. nigricornis und auch

BOTOSANEANU (1956) führt ihn bei S. varipilosa an. Derselbe Verfasser (Boro-

SANEANU, 1952) zeichnete keinen ähnlichen Fortsatz bei Lithax niger ein. Bei

meinen Larven von Lithax obscurus existiert ein ähnlicher Ausläufer wie bei Silo.

Bei dieser Art und auch bei der Gattung Silo setzt sich der hakenförmige Aus-

läufer lateral durch eine Reihe kleiner chitinisierter Flecken, die nur bei starken

Vergrösserungen sichtbar sind, fort.

Die Situation der Borsten auf der Galea ist ähnlich wie bei S. varipzlosa. Die

Borsten 4, 5 und 7 sind in Form und Grösse den Borsten von S. varipilosa ähn-

lich, 8 und 9 sind nicht besenförmig, sondern es sind normale Sporne mit stump-

fen Enden, nur 8 ist etwas länger als dieselbe bei S. varipilosa. Es scheint, dass

kurze Spitzchen in der Umgebung der Borste 3 nicht zerfranst, sondern spitzig

und kurz sind, und sie treten in grösseren Mengen als bei Silo auf. Weder im

Bau der Maxillar- noch der Labialpalpen habe ich besondere Unterschiede mit

S. varipilosa gefunden.

Das Pronotum (Abb. 2) hat die bei dieser Subfamilie übliche Form mit nach

vorn auslaufenden Hörnern. Es unterscheidet sich von dem der übrigen Arten nur

durch die hellere Färbung und durch die grössere Erhöhung desselben.

Es ist einheitlich gelbbraun und nur die nach vorn auslaufende Hörner und eine

schwache, braune Linie in der Nähe des Oralrandes des Pronotum sind etwas

dunkler. Auf seiner Oberfläche befindet sich kein heller Fleck wie bei Silo vari-

pilosa. Auf jeder Hälfte des Pronotums sind etwas medioanal ca 17 gut erkennt-

liche Makeln gelegen. Ein Grossteil der Oberfläche des Pronotum ist mit flachen

Knötchen bedeckt, die bei stärkerer Vergrösserung mit Spalten durchfurcht er-

scheinen; und die so entstehenden Furchen laufen in der Mitte der Knötchen

zusammen. Die grössten Knötchen befinden sich in den oral gelegenen Partien.

Nach hinten hin nehmen sie ab, so dass die Mitte des letzten Viertels des Prono-

tum beinahe überhaupt keine Knötchen hat. Auch die Hörner besitzen keine

Knötchen, und nur die grobe Körnigkeit des Chitins ist auf ihnen sichtbar. In

der Richtung nach der Mitte der Skleriten hin vergrössern sich die Knötchen,

haben jedoch einen kleineren Durchmesser und auf der Mittelnaht sind es nur

kleine, höhere Ausläufer, die zum Unterschied von den übrigen über das hintere

Viertel des Pronotum bis zum Analrand reichen. Das ganze Pronotum ist auch

auf den Anal- und Lateralrändern mit meist zwei Reihen von Knötchen abgesäumt.

Die Beborstung ist derjenigen der Gattung S7/o ähnlich, nur fehlen die Flächen-

borsten fast ganzlich.

Die Skleriten des Mesodorsum liegen sehr dicht nebeneinander. Die Analgrenze

des Mediansklerits reicht nicht zum Analrand des Segmentes, wodurch der Lateral-

schild in der oral-analen Richtung länger ist; ihre Färbung hat die gleiche In-

tensität wie die Farbe des Pronotum. Die Mittelsklerite weisen an der Ober-

fläche je 5 bräunliche Makeln auf. Die Lateralskleriten sind durch die Quernaht in

2 fast gleiche Partien geteilt (die anale ist etwas kürzer). Schwarz sind bei ihnen

J. SYKORA: Die Larve und Puppe von Lithax incanus 2251

nur die lateroanalen Kanten und ein sehr gut sichtbarer welliger Sulcus, der sich

in der Mitte in diagonaler Richtung des analer gelegenen Teiles des Lateralsklerit

befindet. Auf dem Mediansklerit sind Knötchen ähnlichen Charakters wie auf

dem Pronotum, aber sie sind in der Breite von 3 Reihen auf dem Oralrand und

in etwas grösserer Menge auf dem Analrand verteilt. Die Mitte und ein grösserer

Teil der Lateralränder hat keine Knötchen. Von den Borsten sind 3 grössere auf

dem Analrand auffällig, von denen 2 stärker und medianer angebracht sind, und

eine lateral gelegene dünner ist. Der Lateralsklerit hat nur auf dem Oralrand

grössere Knötchen. Auf dem Anal- und Lateralrande sind kleine spärlich verteilte

Knötchen. Auf den oral gelegenen Partien des Sklerits befindet sich in der Nähe

der Trennnaht eine grössere schräge Borste. Auf dem analer gelegenen Teil ist eine

ähnliche Borste am Oralrand. Der Analteil des Lateralsklerits hat neben der schon

angeführten grösseren Borste auf seiner Fläche zwei grosse Primärborsten. Das

Mesepisternum hat beinahe keine Knötchen, demgegenüber ist die Beborstung,

besonders die sekundäre, stark. Die Primärborsten befinden sich hauptsächlich

auf den Lateralrändern. Das Mesepimeron ist durch seine starken und langen Bor-

sten, die am abgerundeten Ende am längsten sind bemerkenswert. Auf seiner

Oberfläche sind nur kleine Knötchen.

Die Sklerite des Metadorsum haben im allgemeinen in Einzelheiten eine ziem-

lich variabele Form, aber grundsätzlich stimmen sie mit den übrigen Arten dieser

Subfamilie überein. Am grössten und sehr hell, an den Rändern bis ins braune

übergehend, ist der laterale spindelförmig eingeschnürte Sklerit. Sein Oralteil ist

auch auf der Lateralseite braun. Dieser Teil des Sklerits ist gleichfalls gänzlich mit

spitzigen Zähnchen bedeckt, nur in der Mitte ist ein kleiner Fleck ohne Spitzchen.

Diese orale Skleritpartie ist auch viel mehr beborstet als der hellere Analteil. Die

letztgenannte Analpartie weist in der Mitte einen kreisförmigen, sehr auffälligen

Fleck auf (Abb. 2), der ringsherum mit Spitzchen und ungefähr drei grösseren

Borsten am Lateralrand des Fleckes, begrenzt ist. Von den oraler gelegenen Skle-

riten ist der laterale am kleinsten. Die medio-oralen Sklerite haben auf ihren

scharfen Lateralenden an der analen Kante einen kleinen, kreisförmigen Makel.

Der anale Sklerit weist eine grössere Variabilität in der Form und Anzahl seiner

Einbuchtungen auf. Auf seiner Fläche sind dichte Borsten, aber keine Knötchen.

Die beiden letztgenannten Skleritpaare sind von allen Skleriten des Metadorsum

am dunkelsten gefärbt. Das Metepisternum und auch das Metepimeron sind läng-

lich bei der Coxa abgeschnitten und verschmälern sich zur anderen Seite hin. Das

Metepimeron verschmälert sich ziemlich rundlich und gleichmässig, das Me-

tepisternum ist jedoch an seinem Oralrande bei der Coxa hammerförmig mit einem

nach oben gerichteten Haken erweitert. Das Metepisternum und das Metepimeron

sind gelb, schwarz ist nur die Naht zwischen ihnen und das stumpfe Ende des

Epimeron.

Die Beine sind dunkler als die Sklerite und an den Kanten sind sie schwärz-

lich. Ihre Form ähnelt der Form der Beine bei der Gattung Silo (NIELSEN, 1942).

Die Beborstung ist viel geringer als bei der obengenannten Gattung, besonders in

Bezug auf die sekundären Borsten. Der Sporn bei der Klaue des Vorderbeines ist

nicht besenförmig, wie BOTOSANEANU (1956) bei S. varipilosa anführt.

222. TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL. 1/2, 1960

Das Abdomen ist walzen-

förmig und nur sehr spärlich

Bag arg 2g,

S mit Borsten bedeckt. Die Kie-

Wy À re

= RIN men (seihe Kiementabelle)

N M sind ähnlich wie bei der Art

CÀ 7

Zi È Lithax obscurus. Die Seiten-

y linie ist nur schwach erkennt-

lich. Das letzte Segment des

Hinterleibes ist normal. Von

den drei starken Borsten auf

„b” ist die laterale am kürzes-

ten. Von diesen ist die latero-

oral gelegene Borste viel schwä-

Fig. 8. Labrum von die Larve von Lithax incanus cher (ungefähr wie die kleinste

Hagen mediane).

Die Puppe

Material: 11 Puppen aus der gleichen Lokalität wie die Larven.

Gesamtcharakteristik und Beschreibung: Ich führe nur die wichtigsten Merk-

male an und solche durch welche sie sich von anderen Arten dieser Gattung und

von Silo unterscheidet.

Sie ist den Puppen des Slo sehr ähnlich. Sie unterscheidet sich hauptsächlich

durch viel hellere, hellgelbbraune, sklerotisierte Plättchen des Bewegungsappa-

rates.

Von den 3 Borsten des Anteclypeus ist die mittlere am grössten, der Fronto-

clypeus hat ungefähr 30 Borsten, von denen die 2 orale grösser und schwarz sind.

Von den grossen tiefschwarzen Borsten am Laterallobus des Labrum sind zwei

mediane etwas nach hinten verschoben. Die sklerotisierten Plättchen des Bewe-

gungsapparates sind hell, viel heller als bei Lithax obscurus und Silo. Die Anzahl

der Dorne des Bewegungsapparates sind: 2—3, 2, 1—3, 8—11, 2—3, 1—2. Die

Anzahl der Kiemen stimmt auch ungefähr mit den S/o Puppen überein (siehe

Kiementabelle).

Der Kocher, der dem des $zlo ähnlich ist, ist leicht gebogen, an den Seiten mit

je 3 Belastungssteinchen versehen. Diese sind oft auch grösser und meistens ab-

gerundet, nur der hinterste ist klein und nicht so abgeschliffen. Die vorderen

Steinchen reichen oft bis zum Dorsum des Köchers und sind gröber als dieselben

bei der Gattung Svlo.

J. SjKORA: Die Larve und Puppe von Lithax incanus

Borstentabelle

Nachdem wenig Material zur Verfügung war, können diese Werte nur als an-

nähernd betrachtet werden

Frontoclypeus und

Epicranium (Gesamtsumme) 250

Pronotum

Vorderrandborsten 18

Flächenborsten 13—22

Eckborsten 6

Mesonotum

Flachenborsten u. Eckborsten

(med. Sklerit) DD

Flächenborsten u. Eckborsten

(lat. Sklerit) 31

Metadorsum

Flächenborsten

(an den Skleriten) 120—130

Anale Flächenborsten

(zwischen den Skleriten)

(Gesamtsumme) 32

Mesepisternum 120

Mesepimeron 55—60

Metepisternum DD

Kiemenschema der Larve

II 3

2 3

III

4 4

2 2

4 3

pug =

4 3

3 3

4 3

3 3

VII

4 3

VII È

29—31

Metepimeron

Vorderbein, Coxa

Aussenseitenborsten 14

Vorder- u. Innenseitenborsten

(2 besentörmig) 16

Femur (1 besenförmig) 13

Tibia 8

Tarsus 6

Mittelbein, Coxa

Aussenseitenborsten 20

Vorder- u. Innenseitenborsten 17

Femur 13

Tibia 15

Tarsus 15

Hinterbein, Coxa

Aussenseitenborsten 50

Innenseitenborsten 15

Femur 15

Tibia 13—14

Tarsus 10

IX Dorsum (Gesamtsumme) 50

Kiemenschema der Puppe

2 1—2

2 3

4 4

2 2

3—4

2—3

3—4

224 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL. 1/2, 1960

ZUSAMMENFASSUNG

Nach MARTYNOV (1913) ist die Verwandtschaft der Art Lithax incanus mit

der Art Lithax obscurus auffällig. Beim Studium der Präimaginalstadien kann

man diese Ansicht nicht gänzlich akzeptieren. Von der Verwandtschaft mit der Art

Lithax obscurus überzeugt uns der Gesamthabitus des Körpers und die Anzahl der

Kiemen, während Einzelheiten im Bau des Kopfes, des Maxillolabiums und die

Erweiterung des Köchers durch grössere Steinchen auch von bestimmten Bezie-

hungen zur Art Lithax niger zeugt. (Es ist selbstverständlich, dass eine grosse

Ähnlichkeit mit der Gattung Silo besteht).

Aus dem oben angeführten ist klar, dass L. incanus eine Art ist, die mit L.

obscurus verwandt ist, aber auch bestimmte Merkmale mit der Art L. niger ge-

meinsam hat.

Zum Schluss erlaube ich mir, Dr. J. HÄUSLER für die Beschaffung des Ma-

terials und für die Informationen über die Lokalitat zu danken. Dr. BOTOSA-

NEANU und Prof. LEPNEVA danke ich dafür, dass sie mir die Fachliteratur und

Informationen uneigennützig zukommen liessen.

LITERATUR

BOTOSANEANU, L., 1952. Contributii la studiul desvoltarii postembrionare si biologiei

trihopterelor: Rhyacophila luevis Pict. (Rhyacophilinae), Lype phaeopa Steph.

(Psychomyinae), Ecclisopteryx guttnlata Pict. (Ecclisopteryginae), Lithax niger

Hag. (Goerinae). Bul. stiint., ser. A, II. 1, vol. 4, p. 895—932, figs. 1—18.

BOTOSANEANU, L., 1956. Contributions à la connaisance des stades aquatiques des Tri-

chopteres créncbiontes: Rhyacophila laevis Pict, Wormaldia triangulifera Mac

Lachl., Drusus romanicus Murg & Bots., Silo varipilosa Bots. Beitr. Entomol.,

vol. 6, p. 590—624, figs. 1—24.

KRAWANY, H., 1932. Trichopterenstudien im Gebiete der Lunzer Seen IV. Int. Rev. Hy-

drobiol., vol. 26, p. 338—396, figs. 1—13.

LESTAGE, J. A., 1921. Trichoptéres in Roussean: Les Larves et Nymphes aquatiques des

Insectes d'Europe. Bruxelles.

MARTYNOV, A. V., 1909. Die Trichopteren des Kaukasus. Zool. Jb. Syst. vol 27, p. 509—

558, figs. 1, pl. 24—27.

MARTYNov, À. V., 1913. K poznaniju fauny Trichoptera Kavkaza. Trudy laboratorii zoolo-

gicheskogo kabineta varshavskogo Univ. 1912, p. 1—111, pl. 1—9.

MCLACHLAN, R., 1874-1884. A Monographic Revision and Synopsis of the Trichoptera of

the European Fauna. London-Berlin.

NIELSEN, A., 1942. Über die Entwicklung und Biologie der Trichopteren, mit besonderer

Berücksichtigung der Quelltrichopteren Himmerlands. Arch. Hydrobiol., suppl. 17,

Pp: 255° 631, pl: 1-25.

Nederlandsche Entomologische Vereeniging

BESTUUR

Dr. G. Barendrecht, President (1955—1961), Heemstede.

Dr. J. G. Betrem, Vice-President (1959—1965), Deventer.

G. L. van Eyndhoven, Secretaris (1957—1963), Haarlem.

Dr. G. Kruseman, Bibliothecaris (1954—1960), Amsterdam.

Mr. C. M. C. Brouerius van Nidek, Penningmeester (1956—1962),

‘s-Gravenhage.

F. C. J. Fischer (1958—1964), Rotterdam.

Dr. H. J. de Fluiter (1960—1965), Wageningen.

COMMISSIE VAN REDACTIE VOOR DE PUBLICATIES

Dr. G. Barendrecht (1955—1961), Heemstede.

Dr. A. Diakonoff (1958— 1961), Leiderdorp.

G. L. van Eyndhoven (1957—1963), Haarlem.

Dr. L. G. E. Kalshoven (1958— 1961), Blaricum.

Prof. Dr .D. J. Kuenen (benoemd 1957), Leiden.

Dr. P. A. van der Laan (benoemd 1957), Bennekom.

B. J. Lempke (1960—1963), Amsterdam.

P. Chrysanthus (1958— 1961), Oosterhout, N.B.

Dr. C. F. A. Bruijning (1957—1960), Oegstgeest.

Br. Dr. Theowald (1959— 1962), Amsterdam.

Prof. Dr. J. de Wilde (benoemd 1957), Wageningen.

BESTUUR DER AFDELING VOOR TOEGEPASTE ENTOMOLOGIE

Dr. H. J. de Fluiter, Voorzitter, Wageningen.

Dr. F. J. Oppenoorth, Secretaris, Utrecht.

Mej. A. Post, Wilhelminadorp.

E. Th. G. Elton, Oosterbeek (G.).

Dr. C. de Jong, Bilthoven.

De contributie voor het lidmaatschap bedraagt f 15.—, voor student-leden

f 2.50, per jaar. — Begunstigers betalen jaarlijks minstens f 15 —.

De leden, behalve de student-leden, ontvangen gratis de Entomologische

Berichten van 12 nummers per jaar, waarvan de prijs voor student-leden f 1.50

per jaar, voor niet-leden f 20.— per jaar en f 2.— per nummer bedraagt.

De leden kunnen zich voor f 10.— per jaar abonneren op het Tijdschrift voor

Entomologie; hiervan bedraagt de prijs voor niet-leden f 35.— per jaar.

De oudere publicaties der Vereniging zijn voor de leden tegen verminderde

prijzen verkrijgbaar.

TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE

Het Tijdschrift voor Entomologie wordt uitgegeven door de Nederlandsche

Entomologische Vereeniging en is bestemd voor de publicatie van de resultaten

van de studie der Entomologie van algemene en bijzondere aard. Het verschijnt

in één deel van 300—350 bladzijden per jaar, bestaande uit vier afleveringen.

ENTOMOLOGISCHE BERICHTEN

De Entomologische Berichten worden eveneens door de Nederlandsche Entomo-

logische Vereeniging uitgegeven en zijn bestemd voor de publicatie van kortere

artikelen, van faunistische notities etc., alsmede van de Verslagen der Vergade-

ringen en van mededelingen van het Bestuur. Zij verschijnen twaalf maal per jaar

in een aflevering van 16 of meer bladzijden. Deze 12 afleveringen vormen samen

een deel.

Alle zakelijke correspondentie betreffende de Vereniging te richten aan de

Secretaris, G. L. van Eyndhoven, Zeeburgerdijk 21, Amsterdam-O.

Alle correspondentie over de redactie van het Tijdschrift voor Entomologie te

richten aan de Redacteur, Dr. A. Diakonoff, Rijksmuseum van Natuurlijke

Historie, Leiden.

Alle correspondentie over de redactie van de Entomologische Berichten te rich-

ten aan de Redacteur, B. J. Lempke, Oude IJselstraat 1211, Amsterdam-Z.2.

Alle betalingen te richten aan de Penningmeester, Mr. C. M. C. Brouerius van

Nidek, Leuvensestraat 94, ’s-Gravenhage, postgiro 188130, ten name van de Ne-

derlandsche Entomologische Vereeniging te 's-Gravenhage.

Alle correspondentie betreffende de Bibliotheek der Vereniging te richten aan

de Bibliotheek, Zeeburgerdijk 21, Amsterdam-O.

INHOUD

Hire Ris LAMBERS, D. — The genus Chaitophorus Koch in North America

(Homoptera, Aphididae) . . 1

KALSHOVEN, L. G. E. — Studies on the Blas di Hoost Scolytoiden

7. Data on the habits of Platypodidae . . . ie

BETREM, J. G. — Ueber die Systematik der Formica arias Case. Ro.

SCHMID, F. — Trichoptères du Pakistan. 3me partie. . . x 188

OBRAZTSOV, N. S. — Die Gattungen der Palaearktischen mite IL Die

Unterfamilie Olethreutinae. 3. Teil. . . a

LEMPKE, B. J. — Catalogus der Linate Macrolepidopters (eevende

supplement) 5 4. e . 145

SyKORA, JAN — Die larve ind np von Lae INCANUS Samen aus sen

Kaukasus (Goerinae, Triehoptera) u... m... 2.0

- :

zie

Ba cn

RDEELE 103 AFLEVERING 3—4*

1960

ara si

ls 1 4 1961 |

WARVARD

UNIVERSI

TIJDSCHRI

VOOR ENTOM

UITGEGEVEN DOOR

DE NEDERLANDSCHE ENTOMOLOGISCHE VEREENIGING

Tijdschrift voor Entomologie, deel 103, afl. 3—4 Gepubliceerd 31 XII 1960

* Met titelpagina en inhoudsopgave

NOTICE TO CONTRIBUTORS

to divide this number between them at their discretion. Additional reprints may be ordered

when returning proofs ; they will be charged at about two Dutch cents per page.

Manuscripts should be written in Dutch, English, French, German or Italian. If they

contain descriptions of new genera, species, etc., they should be in one of the four last

mentioned languages: only when the descriptions form a minor part of the paper, the

manuscript may be written in Dutch, with the descriptions in one of these languages. Papers

in Dutch should contain a short summary in one of these four languages.

Manuscripts should be typewritten in double spacing on only one side of the paper, with

a margin of at least three cm at the left side of each sheet. Paragraphs should be indented.

Carbon copies cannot be accepted, as handling makes them illegible.

Captions for text figures and plates should be written on a separate sheet in double

spacing, numbered consecutively in arabic numerals ; the use of a, b, c, or any other sub-

division of the figure numbering should be avoided.

Drawings for reproduction should be on good paper in Indian ink, preferably at least

one and a half times as large as the ultimate size desired. Lettering should be uniform,

and, after reduction, of he same size. Photographs should be furnished as shiny positive

prints, unmounted. Plates should be arranged so as to fill a whole page (11.5 x 19 cm)

of the Tijdschrift, or a portion thereof. Combinations of illustrations into groups are

preferable to separate illustrations since there is a minimum charge per block.

Names of genera and lower systematic categories, new terms and the like are to be under-

lined by the author in the manuscript by a single straight line. Any other directions as to

size or style of the type are given by the editors, not by the author. Italic type or spacing

to stress ordinary words or sentences is to be avoided. Dates should be spelled as follows :

either ”10.V.1948” or "10 May, 1948”. Other use of latin numerals should be avoided, as

well as abbreviations in the text, save those generally accepted. Numbers from one to ten |

occurring in the text should be written in full, one, two, three, etc. Titles must be kept

short. Footnotes sl.ould be kept at a minimum.

Authors will be charged with costs of extra corrections caused by their changing of the

text in the proofs.

Bibliography should not be given in footnotes but compiled in a list at the end cf the

paper, styled as follows :

Mosely, M. E., 1932. "A revision of the European species of the genus Leuctra (Pleco-

ptera)”. Ann. Mag. Nat. Hist. ser. 10, vol. 10, p. 1—41, pl. 1—5, figs. 1—57.

Text references to this list might be made thus:

”Mosely (1932) says....’ or (Mosely, 1932)”.

The editors reserve the right to adjust style to certain standards of uniformity.

Manuscripts and all communications concerning editorial matters should be sent to

Dr. A. DIAKONOFF, Rijksmuseum van Natuurlijke Historie, Leiden, The Netherlands.

UUS. COMP. 700 |

LIBZARY

FEB 1 4 1961

A BIOCENOLOGICAL INVESTIGA

IN THE YELLOW DUNE REGION OF TERS

P. F. VAN HEERDT

Zoological Laboratory, University of Utrecht

AND

M. F. MÖRZER BRUYNS

Institute for Nature Conservation Research (R. 1. V. O. N.), Bilthoven

CONTENTS

I. FAUNA EEDE TE PEN EE N RIZZI

TEP BIOCENOLOG Ye NE EN oe ca RS Pec ee A ES en men ZIO

1. Introduction = RR RITO EE EN Bice En Bulge SG

Zaulihenyellowadunepregiong. i 239,

(a) Climate TNB ea Wo Ten CAE OR AD)

(D)ÉSoil characters 424 NS er VP RE OO II ar au mre 4D

(d) General conditions of THe ME ene te a Gk yd) ee DAT

SSBBhytocen 010 LI GA 5 € 6 6 o 0 56 5 247

4. Zoocenological data . . . SR RO in SE ENE Ol

(a) Review of current methode fis Re A EEN Be Si

(D)ESamplınsszmethods® it. 253

(d) Discussion AM et eee RD ES Ase BES CRASS Lt ASS

5. Summary è DREES es 0 co i coal LC

Acknowled anna EEE ck 00

Referencesmonmbiocenologyan GG

UTP DE COUOG Yams) eo Den tet en a A SR e ZOT

1. Introduction SU En EN]

PepAutecologicaluidata. Ae . >. OREN EDGE

ReferencesWonmautecoloopd vers ON RE EE ed 275

I. FAUNA

Many ecologists have made studies of various types of communities from fau-

mastic and environmental points of view. As it is our aim to combine fauna and

vegetational environment into one study, we have chosen a fairly simple com-

munity, i.e., the yellow dune region of the Isle of Terschelling, West Frisian

Isles, the Netherlands.

The working ground was situated in the nature reserve "De Boschplaat’, an

area mainly consisting of an extensive duneland, relieved by sandy stretches and

salt marshes. It is, for the greater part, unspoiled by human agency. Sea and

225

226 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL. 3/4, 1960

wind alone hold this vast territory of ca. 45 km? which has a grandeur, unique in

present day western Europe.

Investigations were carried out during three successive years (1950, 1951, and

1952) in a transect, starting in the low fore dunes and stretching 150 m inland

across the main dune ridge.

We are indebted to the Foundation of Duneland Research, which offered us

hospitality in the Biological Station ’’Schellingerland’’ (Plate 25).

Preceding the results of the biocenological investigation, a full record of all

specimens collected will be given which may be of interest for the knowledge of

the fauna of this part of the Netherlands (Table I).

Previous investigations into the insect fauna of Terschelling have been effected

by MACGILLAVRY (1914), KABOS (1942), GEYSKES & DOEKSEN (1949) and

GRAVESTEIN (1955). They concern incidental collecting trips, when random

samples were taken in places which were likely to be suitable for insects to live

in reasonable numbers.

In Table Ia a synopsis is given of the numbers of classes, orders, families, species

and individuals collected. These totals are the result of an addition of the numbers

captured during each year’s investigation.

As may be seen in the table, the Coleoptera make the most numerous order,

. as regards the family and species content, the Homoptera however, hold the big-

gest number of individuals.

It is interesting to note that KABos (l.c.) and GEYSKES & DOEKSEN (l.c.)

state that "in coastal regions no other insect order comes into prominence in such

way as the Diptera do”. In our opinion, this statement is prejudiced, the effect

merely being caused by their sampling method (which was especially directed on

Diptera). On the other hand, our technique was unfit for sampling flying in-

sects, and we are certain that our results are biassed because of this. For example,

we were unable to collect the few bumblebees (Bombus or Psithyrus spec.) and

butterflies (Pieris spec.) which were flying across the transect; and as we did not

find nesting sites or caterpillars, their presence must be considered to be incidental.

In 1951 an invasion of Talitrus saltator (Amphipoda) probably coming from

the beach, took place in no. 1 sampling area (resp. 72, 22, 53 and 21 individuals

in each square). Neither in 1950 nor in 1952 this species was found in the

transect.

It is a remarkable fact, that nearly all animals of the macrofauna collected are

arthropods. An exception is a specimen of Vitrina pellucida (Gastropoda, Pul-

monata), collected in 1951 in the Hippophae-phase.

TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL. 3—4, 1960 PLAAT 24

7 = an è u |

x as uni = = ~

PI #

> _

nn re Mn nd

- : 21 D EE =

senti CU

A ©

SSR Teen

- Eads en

Platet 24. In the low fore dunes the sands are frequently subjected to removal and addition

by strong on-shore wind

P. F. VAN HEERDT & M. F. MÖRZER BRUYNS : Investigation of Terschelling

PLAAT 25

Á, 1960

TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL. 5

Plate 25. Biological station ”Schellingerland” in the West Frisian island of Terschelling

P. F. van HEERDT & M. F. MÖRZER BRUYNS : Investigation of Terschelling

COLEOPTERA

Cicindelidae

Carabidae

Trechus IV-striatus Schr. .

Demetrias monostigma Sam.

Amara silvicola Zimm.

Bembidion normannum Dei. .

Calathus erratus Sahlb.

Harpalus neglectus Dej. .

Amara familiaris Dfts.

Dichirotrichus pubescens Payk. .

Bradycellus harpalinus Serv. .

Calathus melanocephalus L. .

Amara spreta Dej. . .

Calathus mollis Marsh.

romius linearis Oliv.

arpalus servus Dfts. (ad.+-l.)

saphidion pallipes Dfts. .

romius melanocephalus Dej. .

mara bifrons Gyll.

gonum marginatum L. .

mara lucida Dfts.

etabletus foveatus Geoffr. .

otiophilus aquaticus L. .

otiophilus hypocrita Putz. .

mara aenea DeG. .

mara famelica Zimm.

Staphylinidae

leochara bipustulata Grav.

hilonthus quisquiliarius Gyll. .

achyporus hypnorum F. .

uedius pallipes Luc.

hilonthus nigritulus Grav. .

Aleochara lanuginosa Grav. .

Oxytelus tetracarinatus Bl. .

Tachinus rufipes DeG.

Aleochara morion Grav. .

Oxytelus inustus Grav.

Tachyporus pusillus Grav.

Bledius arenarius Payk.

Stenus melanopus Marsh.

Conurus pedicularius Grav. .

Leptacinus batychrus Gyll.

Aleochara verna Say. .

P. F. van HEERDT & M. F. MÖRZER BRUYNS : Investigation of Terschelling

Table I. Total numbers of Arthropods, collected in the yellow dune range of the isle of

Terschelling. 1—14 August 1950—1951— 1952

Broscus cephalotes L. a) ‘

(Gah)

Cicindela maritima Latr. (ad. +1.) 3-+1

Family and species S

1 2 3 4 5

ample plot analysis no. (S.P.A. no.)

6 7 8 tot.

3 — — — = — — 7

4 44 109 SU 32 14 12 16 268

2 5 2 5+3 342 9 4+1 — 36

1 33 33 161 116 41 6 1 392

en 10)", en 34

1 — 1 3 4 18 — — 27

-- 3 1 — — — = = 4

_- 2 1 19 39 95 106 41 303

— 1 1 6 73 174 Al: 68 434

— 1 -- — — — —- 6 7

— 1 — -- — —— —— — 1

— -- 2 - 2 — — _ 4

— — 1 1 10 11 2 17 42

—- —— - 24 15 8 18 3 68

SS Oe Bos

— — = TM A SAMO,

i — 1 9 i 11 7 53

—_ —. — 1 D = LU 4

nr ed im 2. el 1 1 4

eo Tema NT 1

e ee — oe 1

— — — — — — 6 7 13

en 4 7 11

Bg ee TLS, ul 1

Le 1 — e — la 1

eo... SS = 1 = 1

D re == 1 1

6 SW a E EE

2 ls ee 3

1 A = 1 4 2 2 1 15

Li, e en 2 3

== ADI 3 1 Li 120.95

=) ig 1 Di 2 2 PAO

— 3 3 2 — 1 — — 9

er 3 Ss NER: an 1 u — 4

— 3 -— _ — — = — 3

= 2 il, een ee, ee 4

Ben De ie ie 3

= DE RE dee 2

— De NE lle — 2

= 1 1 2 1 — 3 1 9

I 1 > = == — — 1 2

= Me OS ES 1

228 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL. 3/4, 1960 |

Family and species S.P.A. no. 1 2 3 4 5 6 vj

Megarthrus depressus Payk. . . . — 1

Tachyporus chrysomelinus L. . . _- 1

Cardiola obscura Grav. . . |. — 1

Micropeplus porcatus F.. . . . — 1

Aleochara obscurella Grav. . . . — 1

Platystethus nitens Sahlb. . . . — 1

Philonthus fuscipennis Mnnh. . . — —

Tachyporus nitidulus F.. . . . cs —

Philonthus varius Gyll. . . . . — —

Aleochara ets ARE — —

IQR ond BIS — —

Philonthus longicornis St. . . . = —

Stilicus orbiculatus Payk. . . . . — —

Platystethus alutaceus Th. . . . —

Aleochara inconspicua Aubé . . . — —

Philonthus laminatus Cr... . . — —

Philonthus cruentatus Gmelin. . . — —

Philonthus sordidus Grav. . . . — —

Xantholinus subrufus Reitt. . . . — —

Stenusim provid LNE RN _ —

Xantholinus angustatus St... . . — _-

Staphylinusnaren Gray 2 le — —

MACY POTASSIO —

Astilbus canaliculatus F. (ad.+1.) 4 16

Xantholinus linearis Ol. . . . . _ — = == —

Ouedins Don Gras a n — — — == — — =

Stenus clavicornis Scop... . . — -- cs -- — — =

Ovedi sir tin Graven — — — — — — =

Quedius picipes Mnnh. . . . . — — — =

Athetamspeciesmindetam Mei 0 _ — — =

EEE saal | | |

Hydrophilidae

Megasternum boletophagum Mrsh. 8 11 — 1 — — —

Helophorus granularis L.. . . . 4 — — — — — —

Helophorus brevipalpis Bedel

== Ana o Flrbst 5 6 2 2

Cercyon pygmeus Illig. . . . . 1 3 —

Cercyonmiristis lie Nn — 8

Sphaeridium scarabaeoides L. . . — 1

Cercyon melanocephalus L. . . . — — 2

aal

Scarabaeidae

AecialiaWarcnaria ME OO. 7130, 24 100 14 i 16 4 3700

Anomala aenea DeG. (adl.) . 2 1 di to; po n a ne

Aphodius ORO In 5 5 6 @ 6 1 — — — — — — 1

Aphodius fimetamas Da ie — 2 5 1 1 2 — — |

Histeridae

Saprinus maritimus Steph.

Saprinus metallicus Hrbst.

S. rubripes v. arenarius Marsh . . — 3

Saprinus rubripes Er. a: — 3 — == — — |

Saprinusmaenens Va MINE — — — 1 — — — = |

Rm ND FR NN

PrN

P. F. van HEERDT & M. F. MÖRZER BRUYNS : Investigation of Terschelling 229

Family and species S.P.A. no. 1 2 3 4 5 6 7 8 tot.

RAE Ener SE ee rene n MR IE ZIA

Curculionidae

‚Ceutorrhynchus assimilis Payk. . 2 11 7 2 — — — — 22

IRhinoncus castor F. . 2 — — = = a= zt en 2

‚Sitona flavescens Mrsh. . == 6 3 = ui 2254 = su 9

Apion vorax Hrbst. — — 2 2 — — — == 4

‚Oxysioma pomonae F. 5 — — 2 — — — — = 2

Apion frumentarium Payk. . — = 1 2 u et un u 3

1 Be er =)

Philopedon plagiatum Schal. — — = ur 8

2 1 1 an

Pa) ae oe 2

Apion nigritarse Kirby — — — 2 — — = — 2

Apion flavipes Payk. È — — = 1 1 — 1 — 3

Philopedon germinatum Schall (L) — — — — = = 2 D

Phytonomus arator L. , — — — — — — — 1 1

Coccinellidae

; 10 5 :

Coccinella XI-punctata L. (ad+1.) Teeny ene 7 24 14 8 6 2

È 181

a. longula Weise . = 1 -— == — — — —

a. IX-punctata L. . — — — — — — ~~ 1

Coccinella VII-punctata L. (ad.+-1.) Le 15 1 9 51 22 47 20 186

Coccinella X-punctata L.

= C. variabilis Hrbst.

a. scribae Weise . 1 — 1 — -- — — — 4

a. X-pustulata L — 1 1 — — — = —

Halizia XIV-punctata L. . 1 1 = _ 1 — — — 3

Scymnus apetzi Muls. . 1 — — — _ — — — 1

Anatis ocellata L. — 1 cs _ 1

Chilocorus bipustulatus L. (ad.+-1.) — — — — — . 2 +1 10

Adonia variegata Goeze. . == i —- — == — 2 —- 2

Elateridae

Limonius aeruginosus Oliv. — — me — — 2 5 a

(ad.+1.). + +16 +11 +33 +11 72 an

Brachylacon murinus L. . . . . — 1 1 — — 1 — 4

Cardiophorus spec. (1.) _- _- 1 3 1 2 — 11

Cantharidae

Rhagonycha fulva Scop. . 3 21 13 6 1 2 — 4 50

; ; : 2 14 4

Psilothrix cyaneus Oliv. (ad.+l.) . 2 7 TE 1 — 34

Cantharis bicolor Hrbst. . _- — 1 1 — — — — 2

Malachinus marginellus Oliv. - — — 1 1 2 — — 4

Cantharis fulvicollis EF. — — 1 = 1

Tenebrionidae

Phaleria cadaverina Latr. (1.) . 1 — - — 1

; 6 88 85 113 17

Phylan gibbus F. (adAl.) . fy Ay ya iy Lo 398

ae = 68

Melanimon tibiale F. (ad.+1.) = — — er tig, ein 90 SZ

Crypticus quisquilius L. (1) = — - 1 1

230 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL. 3/4, 1960

Family and species S.P.A. no.

Chrysomelidae

Psylliodes chrysocephala L. . .

Ps. chrysocephala v. anglica F. .

Aphthona euphorbiae Schrnk.

Longitarsus parvulus Payk. .

Longitarsus jacobaeae Waterh. .

Psylliodes marcida Illig. .

Psylliodes cucullata Illig. .

Nitidulidae

Meligethes aeneus FE. . .

Meligethes serripes Gyll. .

Meligethes erytrhopus Gyll. .

Phalacridae

Olibrus bicolor F. .

Stilbus testaceus Panz. .

Olibrus affinis Strm. .

Olibrus corticalis Panz.

Lathridiidae

Corticarinus gibbosa Hrbst. .

Melanophthalma transversalis Gyll.

Anthicidae

Anthicus floralis L. .

Anthicus bimaculatus

v. pallens Schilsky

Silphidae

Liodes ciliaris Schm. .

Liodes dubia Kugel. .

Cryptophagidae

Atomaria fuscata Schönh. .

Cryptophagus affinis Strm. .

Dermestidae

Dermestes undulatus Brohm. (l.) .

Dermestes vulpinus F. (ad.+1.) .

Lagriidae

Lagria hirta L. .

Meloidae

Ctenopus flavus F.

Helodidae

Cyphon variabilis Thnbrg.

DIPTERA

Anthomyidae

Lispa hydromyzina Fall. .

SOS

6 7 8

3) = 2

1 ze uw

2 2 —

1 es =

en 1 se

as 1 u

1 en ==

_- — 2

= 7 1

miles An 1

15 16 15

Pre RN WwW Ww

N Or ru

P. F. van HEERDT & M. F. MÖRZER BRUYNS : Investigation of Terschelling 231

Family and species SPA no; i 2 3 4 5 6 7 Smentot:

Fucellia maritima Hall. . . . . 2 1 — _ _ = — = 3

Goenosia pumila Fall: . >». 2: 1 -- — — — — — — 1

Goenosia tricolor Zett.. » . .. — 1 1 — 1 — — 1 4

Empididae

Coryneta pallidiventris Mg. . . . 8 — — _ — — — — 8

bos. culicijormis Ba. ilo. _ 1 5 1 cs — — 1 8

Tachista sabulosa Mg. . . . . . — 1 = — — — — 1

Ely LO osn ee to armoe —- — 3 1 — — — 1 5

Drapetin setigera Lw. „anr — — — 7 — — — — 7

Goryneta bicolor. Mg. . .. = — _- cs — 2 1 — 3

Chloropidae

Meromyza pratorum Mg... - . 2 2 3 4 16 3 2 1 33

Platycephala planifrons F. . . . 1 _ — —- -- — — — 1

Sphaeroceridae

Sphaerocera curvipes Latr. : 2 — 2 1 — — — — 5

Borborus (= Cypsela) ater Mg. . 2 — 1 — _ = — — 3

Sphaerocera pusilla Latr. 1 — — 1 — — — — 2

Limosina (= Leptocera) vagans Hall. 1 — — — = — — _- 1

Limosina lutosa Stenh. : 1 — — — — — ss —- 1

Borborus (= pi) equinus

Fall. — — 1 1 — -- - — 2

Dryomizidae

Helcomyza ustulata Curtis. .

Asilidae

Philonicus albiceps Mg. . . . - 1 — — — 1 — — — 2

Stratiomyidae

Chloromyia formosa Scop. . . . 1 = — — — — — — 1

Nemotelus notatus Zett. . . . . -- — — 1 1 = — — 2

Hoplodonta viridula F. . . . - — — — — — 1 — — 1

Bibionidae

Dilophus humeralis Zett. . . . . 1 — — — — — — — 1

Dilophus febrilis ds... . . . . -- 2 7 — = — — --

Rhagionidae

Chrysophilus auratus F. . . . - cs 2 = - — —- — — 2

Syrphidae

Lasiopticus pyrastri L. ; — 1 1 1 -- — — — 3

Epistrophe (= Syrbhus) Dee

LG On von ie "= 2

Syrphus vitripennis Mg... . . — 1 = = — = Te a 1

Phryneidae

PhryneNbunciata E.. oane — — 2 — — — — -- 2

Ephydridae

Hydrina punctatonervosa Fall. . . — — — — 12 2 — — 14

232 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL. 3/4, 1960

Family and species S.P.A. no.

Hyadina guttata Fall. . .

Psilopa roderi Girsch*) .

Tabanidae

Chrysozona pluvialis L. .

Therioplectus tropicus Panz. .

Dolichopodidae

Dolichopus agilis Mg. .

Medetera micacea Lw. .

Lauxaniidae

Minettia desmometopa de Mey. .

Trypetidae

Noeeta pupillata Fall. .

Rhagoletis batavae Hering**)

Tipulidae

Tipula oleracea L. .

HOMOPTERA

Jassidae

Psammotettix maritimus Perr. .

Psammotettix sabulicola Curt.

Euscelis plebejus Zett. .

Agallia venosa Fall. .

Aphrodes bicinctus Schrk.

Mocydiopsis attenuata Germ. .

Paropia scanica Fall. .

Aphrodes histrionicus F. .

Rhytistylus proceps Kbm. .

Cercopidae

Neophilaenus pallidus Hpt. .

Philaenus spumarius L.

Del phacidae

Calligypona pellucida F. .

Calligypona boldi Scott. .

Psyllidae

Psylla hippophaés Frst.

NEUROPTERA

Hemerobiidae

Micromus variegatus F. .

Chrysopidae

Chrysopa abbreviata Curt. .

*) Appeared to be a new species for

**) Proved to be a new species.

the

242, Ao tl SON 33 RMNO AS, 90

Le PE NE RO NES

Dutch fauna.

(ani

ep eis

497

P. F. VAN HEERDT & M. F. MÖRZER BRUYNS : Investigation of Terschelling 233

Family and species S.P.A. no. 1 2 3 4 5 6 7 Stor

bi ii Ee NEGEN EO ee TZ

HETEROPTERA

Miridae

Trigonotylus psammaecolor Reut. . 38 28 4 — == — 1 -- TA

Phytocoris varipes Boh. . . . . 1 1 27 12 9 10 9 28 97

Notostira erratica L. . A 1 — 1 1 1 an aan en 4

Adelphocoris lineolatus CIEL Mic — — — — — — == 1 1

Coreidae

Chorosoma schillingi Schill. . . . — 4 — 4 21 22 13 9 73

Rhopalus parumpunctatus Schill. . 17 17 15 11 60

Nabidae

Nabisı major Costa. MEN — 1 — — 4 3 5 11 24

AE Go LOIRE ee — — — 1 7 4 13 24 49

NGS CHS Aa SON CO NN — — —- == — 2 20 9514672150

Neidae

Neides tipularius L. . . . - - — -- — 1 4 3 4 3 15

Lygaeidae

Gonianotus marginepunctatus WIfE. — — _ 2 8 8 48 19 85

Cymus claviculus Fall. . . . - - 1 — = _ — 1

Pionosomus varius WIff. . . . . = -- -- u 1 — 1 3 5

Trapezonotus arenarius L. . - . — — 3 4 7

Scolopostethus decoratus Hhn. . . — — — — — — 1 — 1

Stygnocoris pedestris Fall. . . . — _ -- 12 12

Nysius thymi WIff. . . . . . _- _ i — = — — 1 1

Pentatomidae

| Dolycoris baccarum L.. . . - - 1 1 1 — — 3

Seiocoris cursitans E... . = . — — -- — _ _ 8 23 31

Odontoscelis dorsalis F.. . . . — — 1 a

Saldidae

| Baldula pallipes E. . |. » .. - —- — 1 — — L

MeSaldula saltatoria LO ... - - — _ 1 — — — — — 1

| Saldula orthochila Fieb. . . . - — = = — 1 — — — 1

| Reduviidae

| Coranus subapterus De G. . . . — — = 3 — — — — 3

ORTHOPTERA

Acrididae

| Myrmeleotettix maculatus Thunb. . — — = — — 1 —- 6 7

i Acrydium subulatum L. . . . . ci a 1 1

Platycleis albopunctatus Fieb. . . — — — — — — — 2 2

PSOCOPTERA

(— COPEOGNATHA)

| Psocidae

Graphopsocus cruciatus F. . . . = 22 9 33 49 35 59 55e Oz

234 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL. 3/4, 1960

Family and species S.P.A. no. 1 2 3 4 5 6 7 Se tor

TRICHOPTERA

Phryganeidae

Limnophilus affinis Curt... . . — — 2 — — — — — 2

LEPIDOPTERA

Noctuidae

MianambicoloriapWall menen = — 2 — — — — — 2

Caradrina IV-punctata FE. . . . . — — — 1 — — — — 1

Caradrina taraxaci Hb.. . . . . _- = — -- 1 — — — 1

Agrotis agathina Dup.. . . . . —— — — — -- — — 1 1

ODE BEE oe 086 ala — _- 1 — -- — — — 1

Arctiidae

COSCIRLAN CIO AN NON NN — — — — 1 — — — 1

Lymantriidae

Euproctis chrysorrhoea L. . . . . — _ 1 = — 5 12 1 19

Geometridae

Abraxas grossulariata L. . . . . — 1 — — -- — — = 1

Gelechiidae

Bryotropha affinis Dgl. . . . . 1 — — — — — — 2 3

Gelechia semicandrella St. . . . — 1 — — — — — — 1

Bryotropha senectella Z. . . . . cs — — 6 3 1 — — 10

Gelechia maculiferella Dgl. . . . cs — — 2 1 -- 2 — 5

Gelechia marmorea Hw... . . — —- — 1 4 5 1 5 16

Bryotropha terrella Hb. . . . . — — == 1 — — — — 1

SPEEN IVAN AEL 4 2 3 3 36 22 26 19

BLATTARIA

Blattidae

Ectobius: panzeri Steph. ... . - — 1 — 4 14 8 17 20 54

ARANEINA

Micriphantidae (= Erigonidae)

Erigone arctica. White. . . . . . 24 61 5 — 1 — — = 91

Hypomma bituberculatum Wider. . — 7 11 — — — — 19

Metopobactrus prominulus Cbr. . . — 1 — 9 7 1 2 22

Entelecara erythropus Wstr. . . . — — 1 45 117 2 — — 65

Erigonekatta BI ee: - — 1 — — =“ 1

Styloctetor romanus Cbr. . . . . — — — 6 38 30 2 81

Prison aire BI NE — == — 1 _- — 1

Oedothorax retusus Wstt.. . . . — — — 1 — — — = 1

Pocadicnemis pumila Blw. . . . — — — — — = 3 1 4

Troxochrus scabriculus Wstr. . . — — — — — — 1 1 2

Cornicularia unicornis Cbr. . . . = — — — — — — 1 1

Micriph. spec. div. juv. indet. . . 1 3 10 59 57 58 28 8

P. F. VAN HEERDT & M. F. MÖRZER BRUYNS : Investigation of Terschelling 235

Family and species S.P.A. no. 1 2 3 4 5 6 7 8 tot.

Thomisidae

Philodromus fallax Snd. . 13 31 6 5 — — 1 = 56

Tibellus maritimus Menge i = == DE à 4 ae ee as 6

Oxyptila spec. cf. atomaria Panz. . — = — — — — 1 1 2

Tibellus spec. juv. . — 1 2 59 42 19 7 3

Xysticus spec. juv. . = 3 — il 3 2 5 7

Thanathus spec. juv. — == — 10 12 31 5 3

Linyphiidae

Bathyphantes gracilis Blw. 1 — — 1 — — — — 2

Lepthyphantes tenuis Blw. _ 1 — 2 — _ 2 6

Linyphia triangularis Cl. . u 1 = — -- —- 5 2 8

Bolyphantes luteolus Blw. — = 1 — — — — 3 4

Stemonyphantes lineatus L. . — = - 23 4 9 5 7 48

Floronia bucculenta Cl. — — — — == — — 2 2

Linyphia peltata Wider. —— — — — — — — 1 1

Linyphiidae spec. div. juv. Aen 1 —- — 4 34 4 13 35

Lepthyphantes spec. juv. indet. — - — — — — 5

Lycosidae

Arctosa perita Latr. . ; — 18 1 26 13 22 14 15 109

Tarentula (= Alopecosa) bi Gr 7 1 8

Lycosa monticola Cl. — — — -- — - 1 == 1

Lycosa spec. div. juv. indet. . — — — 5 9 6 — 5

Tarentula spec. juv. indet. . cs —- _- -— — 1 — —

Arctosa spec. juv. indet. . — — — — = el 5 zE

Trochosa spec. juv. indet. . — — — — _ — — 2

Clubionidae

Clubiona similis L. Koch. . — — 2 5 6 2 1 -- 16

Clubiona stagnatilis Kulc. — — — — 1 — — — 1

Clubiona vegata Simon.*) —- == == — — — 2 2 4

Agroeca proxima Cbr. . — — — — — -- Ti 7,

Scotina gracilipes (Blw.) . — — — — — = = 3 3

Clubiona spec. div. juv. indet. . — 2 —— 13 23 27 26 27

Cheiracanthium spec. juv. indet. . -- — — 3 — 5 1

Tetragnathidae

Tetragnatha extensa L. . — - 1 — — 1 — -— 2

Pachygnatha clercki Snd. . — = — 1 — cs — — 1

Tetragnatha spec. juv. indet. . — — -- 2 cs — 3 =

Araneidae

Araneus cornutus Cl. juv. . — — 1 = — = ze = 1

Araneus adianthus Walck. - -- - 1 — — — 1 2

Araneus redii Scop. — — — — — — 13 3 16

Araneus quadratus Cl. juv — — — — — — — 1 1

Dictynidae

Argenna subnigra Cbr. _ — _ 1 2 — — 1 4

Dictyna latens Fabr. — — — — — — 2 — 2

Dictyna spec. juv. indet. . _ u -— a — — -- 1

*) Appeared to be a new species for the Dutch fauna.

Family and species S.P.A. no. 1 2 3 4 5 6 7 8 tot.

Gnaphosidae

Zelotes serotinus L. Koch. . . . — = — — — 1 11 -— 12

Drassodes dalmatensis L. Koch... . — — — == — — — 2 2

Zelotes electus C. L. Koch. . . . cs — — _ — — — 1 1

Zelotes spec. juv. indet. . . . . — — — — — 2 2 6

Drassodes spec. div. juv. indet. . . 1 2 1 8 3 15 43 22

Theridiidae

Theridium impressum L. Koch. . . “= — — — — — 3 3 6

Iiheridium20Vvaruma@l SE 2 7 7 — — — — — — 2 1 3

Theridium bimaculatum L. . . . — — — = — — 2 1 3

Theridium sisyphium Cl. . . . . — — — — — — 2 1 3

Pisauridae

Pisaura mirabilis Cl. juv. . . . . — — — 1 1

Salticidae

Synageles venator Lucas . . . . _ — — 12 5 6 5 35

Hyctia nivoyi Lucas . . . . . — — -- — 6 7 11 1 25

Attulus saltator Simon. . . . . — — i — — 5 — — 5

Phlegra fasciata Hhn. . . . . . — — = — — — 8 2 10

Marpissa muscosa Cl. . . . . . — — — — = — 1 — 1

Euophrys frontalis Walck. . . . a — — — — — — 1 1

Salticidae spec. div. juv. indet. . . 1 — — 2 2 1 1 3

OPILIONES

Phalangiidae

PhalanciamWo PIMS RENO. 3 17 11 45 54 14 10 38 192

Oligolophus agrestis Meade juv. . — — — 2 — = — — 2

CHELONETHI

(=PSEUDOSCORPIONES)

Cheliferidae

Chelifer latreillei Leach. . . . . 1 — — U 28 60 85 50 514

DIPLOPODA (= PROGONEATA)

Julidae

Cylindrojulus frisius Verh. . . . 2 4 1 34 26 17 15 12 ali

II. BIOCENOLOGY

1. Introduction

Phytocenological research has indicated that, in the vegetation of a certain type

of habitat, a number of plant communities or phytocenoses may be discerned,

which are characterized by a particular combination of species. The investigation

of the vegetation only, however, gives an incomplete image of the biocenosis,

because the fauna has not been incorporated, for the biocenosis must comprise

vegetation and fauna together.

P. F. VAN HEERDT & M. F. MÖRZER BRUYNS : Investigation of Terschelling 237

Table Ia. Synopsis of classes, orders, families, species and individuals, collected in the

yellow dune range of Terschelling

Classis Ordo Familia Species Specimens

1. INSECTA 1. Coleoptera 22 146 4566

2. Diptera 16 41 162

3. Hymenoptera*) 11 61 248

4. Heteroptera 8 24 697

5. Lepidoptera 5 16 63

6. Homoptera 4 14 4891

7. Neuroptera - 2 2 5

8. Orthoptera 1 3 10

9. Copeognatha 1 1 262

10. Blattaria 1 1 54

11. Trichoptera 1 1 2

2. ARACHNOIDEA 1. Araneina 12 54 709

2. Opiliones 1 2 194

3. Chelonethi 1 1 514

3. DIPLOPODA 1. Chilognatha 1 1 111

3 15 72 368 12488

*) 1952 collection has not yet been identified.

To the student of biocenosis the question remains whether the animal population

of a certain biotope really contains a combination of species which is typical for

the biocenosis. The results of a number of previous investigations reveal that a

certain relation between vegetation and fauna indeed exists (cf. BRO LARSEN, 1936;

WILLIAMS, 1936; RABELER, 1937; QUISPEL, 1941; PALMGREN, 1941; WESTHOFF,

1942; MÖRZER BRUIJNS, 1947; GISIN, 1949; KONTKANEN, 1950; MACFADYEN,

1952; BARNES, 1953).

A phytocenological inventory is made far more easily than a zoocenological

one*). As a matter of fact, the former can be more sharply defined than the

latter. Animals (especially birds and flying insects) are very mobile and in many

cases are moving easily from one biotope to another. A considerable number of

species are difficult to collect because of their mobility. Others are hiding in the

vegetation, trying to escape the efforts of the investigator. Their number is con-

siderably greater than that of the plants. Furthermore the identification of many

animal species is difficult and invites a specialist’s attention.

A quantitative inventory of quarter of a square metre of ground covered by

dense vegetation takes about 3 hours concentrated work, followed by a tiresome

identification. Considering these facts, it may be superfluous to mention that

results of biocenological investigation have been rather scanty so far. During the

last few years the following scientists have been occupied in this field of research:

*) MÖRZER BRUYNS (1947); GISIN (19-49) and THéoporipès (1950) have pointed out,

thiatethic expression “zoos oreutonlkore yy ssh owl d not be used onbe

Same sense as phytosociology or plant sociology, as the) former

expression comprises the study of social groups, generally of only one species, such as are

found in Hymenopteres and Isopteres. Botanists, too, are trying to eliminate the misleading

expression of ’’sociology’ by speaking of phytocenology.

238 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL. 3/4, 1960

AGRELL (1941, 1945): Collembola; QUISPEL (1941): Formicidae; WESTHOFF

& WESTHOFF- DE JONCHEERE (1942): Formicidae; RENKONEN (1944): Carabi-

dae & Staphylinidae; MÖRZER BRUIJNS (1947): Gasteropoda; GISIN, (1947,

1949): Collembola; KONTKANEN (1948, 1949, 1950): Cicadariae; KRAMER &

VAN HEERDT, (1950): Formicidae; MACFADYEN (1952): Microarthropoda;

BARNES (1953): Araneina.

Phytocenological data of different authors may be compared successfully today,

but in zoocenology development has not yet reached this level, as considerable

differences in nomenclature, interpretation and methods of research are still found.

Earlier efforts have been made to coordinate the results in both fields (Gams,

1918; KLUGH, 1923) but only in the past 20 years have attempts to this end been

successful.

The conception of ’’biocenosis’’ was first established by MoEBIUS (1877) and

comprises all living individuals in a certain biotope, plants, as well as animals.

Biocenosis has been very well defined by REsvoy (cit. THIENEMANN, 1925, p.

590): "A biocenosis is a well balanced system of living organisms, adapted to

certain ecological circumstances”. So the biocenosis is the unit of biocenology and

represents the mean value of a number of observations, which have been carried

out in a certain sampling unit (square or volume). For theoretical consideration we

refer to: RENKONEN (1938); MÖRZER BRUYNS (1947, p. 47); GISIN (1947,

1949) and THEODORIDES (1950).

It is a common practice in biocenological research to start from the phytocenolo-

gical units, the associations, with their corresponding plant communities. However,

to make a pure survey of the relations of the fauna and the abiotic environment,

it is advisable to investigate the distribution of the animals in the habitat detached

from the plant communities, because this is the only way to probe the relations

between the communities. In some cases they will overlap each other, in others

there will be differences in the limits of cenoses. The results of various authors are

strongly diverging in this point of view (viz. GISIN, 1947, p. 63). Undoubtedly

it is premature to draw definite conclusions in this field of research: inefficient

sampling technique, disparity of sampling methods, faulty interpretations and

insufficient data for statistical analysis are causing these difficulties (cf. the

contradiction AGRELL-GISIN : GISIN, 1947, p. 63).

The investigation of the biocenoses in their full extent is a hardly practicable

assignment, and so many scientists have turned to means of accomplishing at

least part of the whole job: H. KROGERUS (1948). Others confined themselves to

investigating one systematic unit in certain habitats, e.g., AGRELL (l.c.) and

GISIN (l.c.) who studied the Collembola in a number of biotopes in Sweden,

and in Switzerland, respectively. MORZER BRUYNS (l.c.) investigated the relations

between the vegetation and the Gastropoda at Gorssel (prov. Gelderland, the

Netherlands) and KONTKANEN (l.c.) worked on the zoocenoses of Cicadariae

(Homoptera) in Finland. BARNES (l.c.) studied the spiders of maritime com-

munities at Beaufort N.C., U.S.A. VAN DER DRIFT (l.c.) approached the problem

in another way, by obtaining the biggest possible part of the biocenosis of one

biotope (beech-wood near Hoenderloo, prov. Gelderland, the Netherlands) in a

thorough investigation.

It is our object to present the results of a study of correlations between the

P. F. VAN HEERDT & M. F. MÖRZER BRUYNS: Investigation of Terschelling 239

vegetation and the entire macrofauna (for the definition of this conception cf.

VAN DER DRIFT 1950, p. 25) — as far as possible — of the duneland habitat.

The field research has been completed by autecological data derived from re-

ferences.

2. The yellow dune region

The duneland habitat that has been investigated is a part of the Nature Reserve

”Boschplaat’ on the island of Terschelling, one of the Westfrisian isles in the

most Northern part of the Netherlands (fig. 1). It occupies the yellow dune-range

glei

arenes ANU ru. Ky

ante 3 Se

TERSCHELLING > - +

Fig. 1. Map of the Isle of Terschelling.

between km mark 19 and 20 (fig. 2. Dune profile). These yellow dunes origin-

ated by the action of three factors: sand, wind, and the activity of certain plant

species (cf. VAN DIEREN, 1934; WESTHOFF, 1947).

(a) Climate.

In general the climate is strongly influenced by the sea. Extreme temperatures

seldom occur. The winter is milder and shorter, the summer cooler and longer

than in the central and more continental parts of the country. The proximity of the

North Sea causes the temperature to change more slowly than on the continent.

The days with frost are far less than inland — 42.2 days as compared to 74.4

days — and the period over which they are distributed is much shorter. The

hottest month is August instead of July. On the contrary, the micro-climate also

in the yellow dunes is liable to strong fluctuations. The arid conditions are

accentuated by the high daytime temperatures that can be attained on sunny days.

On August 7th, 1950, a temperature of 45° C has been registered at 12.30 p.m.

in a denuded patch on the S-slope of a small dune, and in a sheltered spot even

52° C was found. At the same time, temperature on the N-slope only amounted

to 24° C. Under passing clouds, shorttime fluctuations of temperature, especially

near the surface, are very marked: a drop of 10—15° C frequently occurs.

Graph 1 shows a general survey of the course of temperature and humidity in

an Ammophila-tussock during 30 hours. Though the data were not taken during

240 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL. 3/4, 1960

DRY BEACH \AGROPYRETUM\KLYMETO AMMOPA, ELYMETO- AMMOPHILEIUM MIPPOPHAE - PHASE OF —

BOREO-ATI. | TVPICUM FESTVCETOSUM THE TORTULETO-PHLEETUM

Fig. 2. Transect through the yellow dune region of Terschelling.

the 1950—1952 period, but in 1955 in a similar biotope, they give a good picture

of the microclimatic relations in a tuft of Marram grass.

It is especially interesting to note that temperature in the centre of the tussock

during daytime is always lower than air temperature at 1 m, but after sunset this

phenomenon is reversed and the air temperature drops below the temperature in

the centre of the tuft; which clearly proves its sheltering function.

According to VAN DIEREN (1934), in the calm cloudless night of August 3rd,

1932, the minimum temperature of 2.8° C was registered. On the other hand,

at a depth of 10 cm in the sand temperature oscillates between 20—22° C on

both the N-slope and the S-slope. These fluctuations certainly affect the selection

of plants and animals. On the N-slope the sand becomes damp a few inches below

the surface, whereas on the S-slope it is strongly desiccated by the heat of the sun

during cloudless days. The desiccation prevents absorption of moisture in rainy

periods, the water running along the surface. The influence on the vegetation is

obvious: only few plant species will germinate in this environment and only few

seedlings will be able to survive such severe conditions (VAN DIEREN, 1932;

SALISBURY, 1952).

During the 1951 survey, microclimatic data have been collected during those

days, when an inventory was made in the sampling area (6-7-9-10-11 Aug.).

They represent the mean values of the records taken at 10-11-12-13-15-16-17 hrs.

In graph 2 temperature and humidity of the soil surface are plotted against the

sampling squares in the transect.

The mean soil surface temperature (graph 2a) which is fairly low in the small

fore-dunes, gradually rises and attains its highest value on the landward face of

the main dune range (sample plot no. 4) which has a very sheltered position.

A marked drop is shown in sample plot no. 5, which is situated on the north

slope of the lower inland dune. Sample plot no. 6 again, has a higher surface tem-

perature, caused by its situation on the S. slope of this lower dune. In sample plots

nos. 7 and 8 temperature values tend to be lower, as a consequence of shadow, cast

by dense vegetation (Hippophae !) in these sites.

Graph 2b shows the highest mean temperature recorded during a sample day

(August 6th, 1951). It gives about the same picture as the general mean (graph

2a), but the temperature in sample plot no. 3 shows a sudden drop, which is

probably caused by the strong onshore (N.) wind on that day, this sample plot

being the most elevated and exposed site on the windward face, of the main dune

ridge. Also surface temperature in sample plot no. 6 is higher than in no. 4,

P. F. vAN HEERDT « M. F. MÖRZER BRUYNS : Investigation of Terschelling

‘simoy 0€ Surmp yossny vjzgdowuy UE UI Ayprumy pue sınyessdws} Jo asino ay} Jo Áoams [EIUS “I ydrig

AVONS

TN SLT

VOL

F PU

ge ——

2 pol \

LISNNE

| INA:

02 MIVW WN AVIN INNO MODA

INITITHISATL 8561 BW OÙ E

(HUSSIULOFUS-8 ONU -NSONFINDALICINNA BAVTIE

NIOEEl -LUHCONNY THL AO SILNDI FHL NI TILT TL

77477 LI 001 NO FUNLLATIWULA/

MIOSSAL-VUHIOWUD TU 10 IIS M AO 577 MN IHLNO STINLVITINIL

ee ®©

o———o

Ge een ATE

F/ ol OL

LSPPIFAD gol

e e

dî

SEA

2 750 DUNE “SLACK”

22 Foc

2/ MEAN TEMP OF THE

SOIL SURFACE

20 6-1 AUG. 1951

2p PE HIGHEST RECORDED

TEMR OF SOIL SUR-

à pa FACE CAUG/95/

Bode

c LOWEST RECORDED

18 TEMP OF SOU SURFACE

9 .4AV6.1951

ARM

80 MEAN REL HUM OF

cay,

d MEAN EVAPORATION

2" SOU SURFACE

C-M AUG. 1951

210

AN E 5 6 7 2

Graph 2. Microclimatic observations in the yellow dune region of Terschelling.

probably due to its situation on the S. slope and more inland than the former.

Graph 2c gives a picture of temperature records on a day with a heavy, low

overcast (Aug. 9th, 1951) and a S.W. off-shore wind. The situation is more or

less reversed, the highest temperatures being registered in the sheltered sample

plot no. 4, and in no. 3 which is now situated on the leeward side of the ridge.

The same goes for sample plots no. 6 and no. 5, where the former is now on the

windward of the lower inland dune and the latter on the leeward face.

The relative humidity was recorded by means of a small aspiration hygrometer,

which could be placed easily between dense vegetation. The results however, are

not very spectacular, as the mean value oscillates between 75 and 80 percent. In

general, when temperature drops, rel. hum. rises. In sample plot no. 1, nearest to

the sea, and in the dense vegetation of sample plots no. 7 and 8, R.H. reaches

P. F. VAN HEERDT & M. F. MÖRZER BRUYNS : Investigation of Terschelling 243

its maximum value. It is the authors’ impression that the R.H. does not play an

important part in the distribution of insects in the yellow dune range (Graph 2d).

Apart from the R.H., data of evaporation were also taken in the transect.

Eight simple evaporimeters, kindly supplied by Dr. R. J. v. D. LINDEN (I.T.B.O.N.,

Arnhem) were placed near the sampling squares. Peaks of evaporation are found

at sample plots no. 2 (influence of onshore wind), no. 4 and 6 (high temperature

on S-slope).

In sample plots no. 7 and 8 dense vegetation provides an efficient sheltering

effect and evaporation shows a marked drop. The same goes to some extent for

sample plot no. 5, where its position on the N-slope, directly behind the main

ridge provides a sheltered site (graph 2e).

(b). Soil characters.

The dunes of the Westfrisian Isles contain a relatively small amount of calcium

carbonates, unlike the dunes south of Bergen (prov. N. Holland). This fact may

be ascribed to the small number of shells which are washed ashore in this region.

According to WESTHOFF (1947) this phenomenon is of great influence on the

vegetation as can be seen, for example, in the poor growth of the Sea Buckthorn

(Hippophaé rhamnoides). The poverty in calcium carbonate of the dunes be-

comes especially evident in the inland part of the investigated area.

The property of the soil in the yellow dune range is at the outset an important

factor from a biological point of view. Its extreme mobility is the feature which

is most significant in relation to animal and plant life. The grains of wind-borne

sand are carried inland from the sandy expanses exposed at low water, which is

dried by the agency of sun and wind. In the yellow dunes this mobility is some-

times manifest in removal by wind, at others in rapid addition (pl. 24),

which inhibits the survival of any but highly specialised organisms (e.g. Agropy-

ron junceum). Moreover the youngest lowest stages of the yellow dunes are liable

to inundation, and inevitably are subject to windblown spray. The organisms li-

ving there, must consequently be able to withstand the vagaries of a shifting and

arid medium and occasionally inundation by sea water. Since the agent of transport

is air movement, the decline of velocity of wind action brings about the shedding

of nearly all airborne particles behind the main yellow dune ridge.

The calcium, nitrate and phosphate content of the yellow dunes which may

already be low at the outset, will become still lower inland as leaching proceeds,

and in accordance with these facts, the pH declines correspondingly (WESTHOFF,

1947). Only a small amount of organic matter is met with in this area, and the

buried vegetation leaves only faint layers of humus in the sand. The salt-content

is originally high in the low hummocky fore dunes, which are occasionally

covered by seawater during very high tides, but drops sharply more inland.

(c). Vegetation.

The high tide puts down on the beach at the drift line a certain amount of

organic matter (seaweed, dead animals), which supply nutrients*) and especially

*) Analysis of the soil of one such drift line showed a high content of calcium (4-—9%)

and potash (2.04% K20) and an appreciable amount of phosphorus (0.39% P205). The

chloride content was low, — viz., 0.16%, doubtless due to leaching by rain (SALISBURY,

1952, p. 207).

244 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL. 3/4, 1960

nitrates for annuals, such as Sea Rocket (Cakile maritima) and Prickly Saltwort

(Salsola Kali). Also must be mentioned the Sea Wheat Grass (Agropyron jun-

ceum), a perennial grass which is extremely tolerant of sea water and plays an

important part in the formation of embryo dunes. The grass has a rather low top-

growth and is not a very efficient collector of sand as its extension is more ho-

rizontal than vertical, so by itself, the Sea Wheat Grass only forms small fore dunes.

The plants may become completely buried during the winter months and the next

year the grass grows through to the new surface, often branching in the process.

Burial commonly involves development of lateral buds so the young dune is pene-

trated by a network of rhizomes and shoots.

When the embryo dune is about 1 m high, another perennial grass, and by

far the most important pioneer dune plant on the West-European coasts, the

Marram Grass (Ammophila arenaria) becomes the main dune builder in col-

laboration with the Lyme Grass (Elymus arenarius), which, however, plays a

minor part in this function. Compared with the Wheat Grass, the Marram Grass

has a stiffer, more erect habit and the tufts of its long leaves may project from

60 to 90 cm above the dune surface. It is very efficient in diminishing the force

of the wind and brings about the deposition of more sand. The Agropyron, Am-

mophila and Elymus may only develop succesfully if wind-borne sand, containing

nutrients (carbonate, nitrate and phosphate) from the drift line, is continuously

supplied. Where transport subsides and the sand is shed behind the first ridge of

dunes, Ammophila and Elymus are less viable. Red festuce (Festuca rubra var.

dumetorum), Evening Primrose (Oenothera biennis var. arenaria), Creeping Sow-

Thistle (Sonchus arvensis) make their appearance, followed by the Sea Buckthorn

(Hippophaë rhamnoides). In the leached out dunes more inland, Sheep’s-bit

(Jasione montana), Hair Grass (Corynephorus canescens), Mouse-ear Chickweed

(Cerastium semidecandrum) are abundant. In dry sandy patches and under the

Hippophaë-scrubs one may meet the Mosses Brachythecium albicans, Hypnum

cupressiforme, and Tortula ruralis. (VAN DIEREN, 1934, WESTHOFF, 1947, SALIS-

BURY, 1952). The plant communities which are of major interest in this region,

will be more fully described in this paper.

(d). General condition of life in the area of study.

The conditions in the duneland habitat are very complicated and it is im-

possible to present a complete recapitulation here. In the meantime research of

insect ecology has revealed numerous data on the factors influencing insect life

in relation to the qualities of the environment.

It will be evident that the water relations of the dune soils will play an im-

portant part as to the animal and plant life. The dryness of the dunes is almost

wholly caused by their low capacity for water retention and the whole environ-

ment is favourable for rapid evaporation. Thus, especially on S. slopes, small

temperate deserts come into being, which are not conditioned by

climatic circumstances as in true deserts but by lack of

capacity of the dunetoretain water. Data from a number of dune

systems obtained, both in spring and in summer, in periods of rain and during

or after spells of drought, enable us to form a fairly clear picture of the water

supply available to the living organisms in the dune area throughout the year

245

P. F. van HEERDT & M. F. MÖRZER BRUYNS : Investigation of Terschelling

Fig. 3. Agropyretum boreo-atlanticum, sample plot no. 1 (Eastward view).

Fig. 4. Elymeto-ammophiletum typicum, seaward face of the

no. 3 (Westward view).

dune ridge,

sample

246 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL. 3/4,

Fig. 5. Elymeto-ammophiletum typicum, landward face of the main

plot no. 4 (Westward view).

1960

dune ridge, sample

Fig. 6. Elymeto-ammophiletum festucetosum, sample plots nos. 5 and 6. Illustration of the

sampling method (Eastward view).

P. F. VAN HEERDT & M. F. MÖRZER BRUYNS : Investigation of Terschelling 247

(SALISBURY, 1952, p. 171 seq.). The high daytime temperatures that can be at-

tained on sunny days accentuate the arid conditions on the yellow dune system.

However, though the surface temperatures may reach to over 50° C, no appreciable

proportion of heat is transferred to the deeper layers, which remain cool and

damp. In older dunes, organic matter increases the heat conduction of the soil, so

that in sunshine the contrast between the surface temperature and that of the

sand a little lower, is less marked (SALISBURY, 1952, p. 192).

The importance of the retention of heat near the surface is obvious, for the

vegetation as well as for anımal life. The roots of the dune plants are embedded

in cool, wet sand, even on the hottest day, whereas fauna elements, by digging

tunnels in the deeper layers, may protect themselves from desiccation.

Dense tufts of Marram Grass (Ammophila arenaria) may have a shading effect

lowering the temperature by about 6° C, but under mosses and lichens in bright

sunshine the surface temperatures are often appreciably higher than in bare areas,

as a result of absorption of radiant energy by the dark colour of these plants and

the absence of air currents (SALISBURY, 1952, p. 194, MÖRZER BRUYNS, in litt.).

From these facts it will be obvious that the conditions for the underground

parts of perennials and for certain digging animals (e.g., Diplopoda, Coleoptera)

are comparatively uniform, whereas dune annuals with shallow root systems and

jumping, flying or climbing animals (Homoptera, Heteroptera, Diptera, Araneina)

must endure marked fluctuations. This emphasizes the specialised nature of the

environment and tends to reduce the number of species.

3. Phytocenological data

The phytocenological surveys of the four investigated zones were taken ac-

cording to the methods of the Franco-Swiss school, as they allow for making a

difference between units, which are ecologically comparable (cf. BRAUN BLAN-

QUEM 11928);

The first number after the name of the species stands for quantitative estim-

ation:

5 75—100% vegetable cover

4 50—75% vegetable cover

3 25—50% vegetable cover

2 5—25% vegetable cover or abundant but diffused

1 sparsely occurring

+ only a few individuals occurring.

The second number stands for sociability:

covering the total surface

in very big clusters

in big clusters

in small clusters

only dispersed individuals

RS pow ivy U

248 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL. 3/4, 1960

Fig. Ta Hippopbae phase of the EEA anse olor no. 7 (Northward view).

Fig. 8. Hippophaë-phase of the Tortuleto-phleetum, sample plots nos. 7 and 8.

(Southward view).

P. F. VAN HEERDT & M. F. MÖRZER BRUYNS : Investigation of Terschelling 249

Sample plot no. 1 was situated on a small, well developed fore dune, covered

with Agropyron junceum, no. 2 in the transition zöne of the Agropyretum

boreo-atlanticum to the Elymeto-Ammophiletum typicum (table II) which be-

comes evident in the development of the Marram Grass (fig. 3).

Table II. Agropyretum boreo-atlanticum

Sampleyplotgnumber ss zu: (anna. 1 2

SUELACEN AT EN rat. Al i 100 m2 64 m?

Coyeryorvezetationif in smeed able Geos 40—50% 30—40%

EIciehetofavepetationi wneer an 30— 40 cm 40— 60 cm

MONO OUT 213.3 22.

AN OP ANCIEN CT AMENER Nn 13 2

CLS GAL i i NEA AEE a ld

Sample plot no. 3 was chosen in a site on the seaward face of the main dune

ridge where the Ammophiletum typicum had a maximum development, caused by

the constant supply of windborne sand (Table III). The tufts of Marram Grass

showed an abundant growth and were flowering profusely. Their base was con-

stantly buried by the shifting sand, as the dense clusters were very efficient cat-

chers of the flying grains (fig. 4). Therefore, organic matter in the soil increases

and development of fungi (Inocyhe spec.) becomes possible.

Sample plot no. 4 was situated on the landward face of the main ridge, half-

way of the slope. The supply of wind-borne sand had subsided, the Marram

Grass was not so strongly developed and in other sites a subassociation of the

Ammophiletum could be found, which contained Red Festuce and Sow-Thistle.

(Table III). Sample plot no. 4, however, still was a good example of the typical

Marram Grass vegetation in the yellow dune region. As will be shown after-

wards, the development of the fauna in this area tends already to a relation with

the Ammophiletum festucetosum (fig. 5).

Table III. Elymeto-Ammophiletum typicum

Samplemplopeaumber == "> eee 3 4

SERIE NEC Nes AT ET, M PORN 64 m2 64 m?

Coverot™ vercation 8. Mia ss 2 Cn 30—40% 40%

Meishttor vecctationm nt e I ER 50—60 cm 50— 60 cm

MOP DV ANN AL NN) PETN 3.3 3.3

ARTO PITON (UNCCUNP EL TET aig 12

In sample plot no. 5 the supply of wind-borne sand has subsided altogether and

a number of plants which were absent thus far, are able to develop in the quieter

atmosphere. Therefore, the vegetable cover becomes more dense (e.g. sample plot

no. 6). Sea Wheat and Lyme Grass are diminishing in number and vitality, the

latter suffers infection of an Ustilagine fungus, which could not be identified.

250 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL. 3/4, 1960

The Marram too shows less vitality: instead of luxuriant flowering tussocks we

find still dense but usually sterile tufts with many dead shoots (table IV).

The occurence of Cat's-Tail Grass (Phleum arenariunt) points to a relationship

with the Tortuleto-Phleetum community, which is typical for calm, hot, sandy

regions containing calcium carbonate. This community will be found in the

environments of the transect locally on S-slopes.

The same goes for sample plot no. 6 but in addition Sheep’s-bit (Jasione mon-

tana) and Hair Grass (Corynephorus canescens), both characteristic for Corynepho-

rion) may be found (table IV). These species are characteristic for leached-out

soils with a low Ca-content, which cover wide expanses of the grey dune region.

Sample plots nos. 5 and 6 are thus a fine demonstration of the gradual loss of

Ca-carbonate of the inland dunes (fig. 6).

Table IV. Elymeto-Ammophiletum festucetosum

Samples Hoe munya, 5 . 6 6 5 9 6 5 6

Surfacesareanr DE eos cic 64 m2 64 m2

Goverioinvesetäton ee 40% 50—60%

Flciehtsfo NAVE sciatto n RE 50—60 cm 50—60 cm

GUIA VERA Ang ee vate 8) 39 4.3

Elymus arenarius. . Be eal Otay oe 12 roll

Agropyron junceum I SANS 2 med

Festuca rubra var. dumetorum … . . . . 12 2

OCTO DEAD A AI 12 aol

ISAO CUTOUT, ven m ern da 22

Sonchus arvensis . . all roll

Cerastium vee var. eene sal ziel od

ECOMLODOMMRUGICALIES EO MONT GNT ih 162

PMI AOM P o one Poll 12.

Corn DOVA canescens NE 309)

VASTO NCRMONANA RE E ae amel

The last zone investigated is the Hippophaë-phase of the Tortuleto-Phleetum

(table V), which occurs on the landward side of the Ammo philetum festucetosum.

The Sea Buckthorn vegetation is comparatively thin and nowhere the shrubs get

higher than 50—60 cm (figs. 7 and 8), whereas in the calcareous dunes on the

mainland S of Schoorl it may reach a height of appr. 2 m.

According to WESTHOFF (1947, p. 92), this Hippophae-phase as described for

Terschelling is characteristic for the dune regions of the West-Frisian Isles, which

are poor in lime; this phase has only a local distribution.

Comparing sample plots nos. 5 and 6 with 7 and 8, we see a good agreement in

the local vegetations. The same species of the E.-Ammophiletum festucetosum

are met with in the sample plots nos. 7 and 8 and moreover a few of the Tor-

tuleto-Phleetum, e.g. Phleum arenarium and the Moss Brachythecium albicans.

As might be expected, as one goes more inland, the species of the Corynephorion

are increased in numbers and vitality.

P. F. VAN HEERDT & M. F. MÖRZER BRUYNS : Investigation of Terschelling 251

Table V. Hippophaé-phase of the transition from the E-Ammophiletum to the

Tortuleto-Phleetum

Samplesplot number) ee 7 8

SUPAGE FA REA MEN hua es Pure Ut eee Beton enn EN 64 m2 40 m2

Govervolm vecetationa early eee i i 50— 60% 75%

kleiehtgor veceationpa er till 60 cm till 70 cm

Hoy POPPACRY PANNA CARRERA DID 4.3

Ammophilasarenama na EE 33 225

RARO DONNE D OR CRM ONCE 222 102

OCTO IA ALITTLE. I EE, Ne 2.2 Bai

IA VAI A ee 15 13

Goumnephorus canescens: ennen "43 Dis

Festuca rubra var. dumetorum . . . . . Are DD

EON GE) NEE rele iel

des DOE B NEN A, es, al

\CSOLO MOPED 6 ee aol ate

VIVI PIANI e Aral apell

Phleum arenarium} . . el an

Cerastium semidecandrum var. teti pod no: soil Roi

4. Zoocenological data

(a). Review of current methods

The most important object of biocenological research is the quantitative in-

ventory of the sampling area, by which we are able to get an impression of the

abundance of the animals collected in the different life-communities.

In order to establish the character of the zoocenoses in the four successive bio-

topes, which were characterised by the above mentioned phytocenoses (cf, p. 247

ssq.), the number of individuals collected in each square (16 m2) were counted.

This number is called abundance.

It has been proved to be useful to express the number of individuals of a

species in percents of the total numbers of animals, collected in the biotope that

has been investigated. As a matter of fact it has been the custom to classify the

species in ‘classes of dominance”. KROGERUS (1932) speaks of “dominant”,

influent” and ’’recedent’’ species, defined as representing respectively > 5 per-

cent, 5—2 percent or < 2 percent of the total number of individuals.

It will be evident that dominant species will be most important in the structure

of a biotope. SHELFORD & TOWLER (1925) even went so far as to nominate their

zoocenoses after the dominant species. We think this procedure still premature in

the light of present day development.

By means of the data, provided by arthropod synecology, different types of

communities (Bestandes-type, RENKONEN 1938, p. 111) may be distinguished.

According to RENKONEN (1938, p. 6, 16, 126) and some American synecologists,

the animal communities can be classified on the basis of the fauna alone. To

compare the communities of the dune area with RENKONEN's dominance affinity

method proved to be unsuitable in our case.

We, therefore, adopted S@RENSEN’s (1948) quotient of similarity (QS)

method, based on faunal similarity. The principle of this method is the following.

252 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL. 3/4, 1960

If a sample A contains 4 species and sample B again b, and c of the species are

common to both samples, the quotient of similarity (QS) is obtained from the

formula

ee pr IOORSROS:

So the similarity of the samples is expressed as a percentage, and the result can

be presented in the form of a trellis diagram.

The trellis diagram, also called square net diagram has first been used by

KULCZYNSKI (1928), who arranged the percentages of mutual relationships of

plant communities in a square. Along the upper side of the square the communi-

ties were written from left to right, and on the right side the same communities in

the same sequence from top to base. The square is then divided into “columns” by

which a network of small squares comes into being.

The mutual relationships of the communities are split up in groups of 10 per-

cent (OF KON DOR Fr %) and are represented in the diagram by different shading,

the darkest shade standing for the highest percentage of relationship. So groups

of communities with the darkest shade belong to the same type. This method has

many advantages, as it is absolutely objective, though the comparison of great

numbers of communities proves to be an utterly tiresome process. The natural

relationships of the communities too, are very clearly demonstrated by the trellis

diagram. In the dominance affinity method, the incidental high quantity of any

given species without intrinsic value may exert too strong an influence on the

index of affinity (RENKONEN 1938, p. 119). On the other hand, in the faunal

QS method, species not actually belonging to the community which have spread

from the surrounding areas, even though they may number no more than one in-

dividual each, may affect the QS value as much as the typical species of the bio-

tope (cf. RENKONEN, 1938, p. 112). For this reason, species that apparently have

strayed from strange surroundings into the sampling area, must be eliminated in

QS determination.

Often, the results from both these methods will prove to be very different. In

spite of the objectiveness of the quotient values, the concept of the community

type in itself is always more or less subjective.

Still another method proves to be valuable for estimating the results of quan-

titative sampling. BARNES (1953) has expressed his results in terms of frequency

and density, which allows a good comparison of the populations of different

communities. Frequency, as used in his study (BARNES, l.c., p. 320), is a statistical

expression of the number of times a particular species occurs in a given number of

samples, all of which have been taken in the same concrete community. Density,

on the other hand, is defined as the average number of individuals of a species

per sample. BARNES (l.c.) believes that this use of the term “density” results in a

more accurate expression of the insect population than its frequent use as the

percentage of the total number of that species relative to the total number of

specimens collected in all samples taken. This seems particularly to be true in a

population of low density. In his frequency-density diagram, the ecological value

of a species has been expressed as a product, which enables an easy way of com-

parision.

P. F. VAN HEERDT & M. F. MÖRZER BRUYNS : Investigation of Terschelling 253

(b). Sampling methods.

A transect was drawn perpendicular to the coastline. It reaches across the main

coastal dune ridge as far as the first ’’slack’ behind the yellow dune area, in a

site which was estimated to be representative for the yellow dune region of Ter-

schelling.

The transect starts on the landward side of the beach at the base of the small

embryo dunes, near the winter tidal mark and cuts through the following plant

communities, characterized according to the Franco-Swiss vegetation-systematics:

The Agropyretum boreo-atlanticum (Sea Wheat Grass dunes);

The Elymeto-Ammophiletum typicum (Marram Grass com-

munity) ;

The Elymeto-Ammophiletum festucetosum (Degenerate

phase of the Marram Grass community);

The Hippophaé phase (Sea Buckthorn phase) of the transition from

the Elymeto-Ammophiletum festucetosum to the Tortuleto-Phleetum (Tortula

Moss-Cat's Tail Grass community).

The transect had a length of 150 m and a width of 16 m. In each of the 8

sample plots the authors made a phytocenological analysis in that part of the

transect, with a length of 4 m and a width of 16 m, before collecting started. The

sample plot was divided into 4 squares of 4 X 4 m, which are situated side by

side, parallel to the coastline. Each square was searched by two collaborators

(mostly students in biology of Utrecht University), for fauna elements. In order

to make the inventory qualitative and quantitative as well, the soil was stirred to

a depth of 5 cm, every plant of the vegetation carefully scrutinized and finally

removed. The animals that could be distinguished with the naked eye were col-

lected by means of an aspirator and killed with ethylacetate afterwards. No

mechanical means for collecting (e.g. sieves or nets) were used. In a few cases,

when too small a number of collectors was available, only 2 or 3 squares were

searched, especially in sample plot nr. 8, the last survey in the Hippophaé

phase, where collecting was hampered by dense vegetation. The data, however,

have been adapted to the mean sample plot area. To make an inventory of a

4 x 4 m in the yellow dune range takes 4—5 hours, dependent on the density

of the vegetation.

It must be appreciated that the reliability of this sampling method depends for

a major part on the skill and conscientiousness of the collector, so the results of

this quantitative investigation will only approximate to the true relations. These

facts, however, are not estimated to be a serious drawback as mechanical sampling

methods also have their particular deficiences, in which individuals are lost during

extraction.

impling area no. 1, length, 4— 8 m; area, 4 X 16 m2 Agropyretum boreo-atlant.

E Zee 17-221 ms 4 X 16 m2 fs Ee

3 ol Dia 26— 30 m; „ 4 X 16 m? E.-Ammophiletum typicum

3 EI ani OE 38— 42 m; ,, 4 X 16 m2 È N

È. Andler Diets od 56— 60 m; ,, 4 X 16 m2 E. Ammophiletum festucetum

I, ri ea O ne 75 81— 85 m; ,, 4 X 16 m2 È B

Es siii, else 114—118 m; ,, 4 X 16 m2 Hippophaé phase

4 Jaraa) 133—137 m; „ 243 X 16 m2 E, Re

254 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL. 3/4, 1960

The nos. of the phytocenological sample plots correspond with the sample nos.

of the zoological inventarisation.

For the total number of arthropods (orders, families, genera and species) col-

lected, we refer to table I (page 227).

By a preliminary sampling expedition in 1947 in this area we could achieve an

approximate idea of the species which are found in this region. This proved to be

a great help in the identification in the years 1950—1951— 1952 when definitive

data were collected. The common species could easily be identified, the rare ones

were sent to specialists which had been contacted previously in 1947.

We are especially grateful to Messrs.: G. A. COUNT BENTINCK, (Lepidopt.);

Dr. J. G. BETREM (Hym.); Dr. H. C. BLöTE (Hom.); FATHER CHRYSANTHUS

(Aran.); P. H. v. DoEsBURG Jr. (Staphyl. Carab); F. I. v. EMDEN (Col. larvae);

G. L. v. EYNDHOVEN (Aran. Acari); F. C. J. FiscHER (Trichopt.); W. H.

GRAVESTEIN (Het.); Dr. L. v. D. HAMMEN (Opil.); C. A. W. JEEKEL (Diplo-

poda); Dr. G. KRUSEMAN (Corrod.); BROTHER Dr. THEOWALD (Dipt.); P. M. F.

VERHOEFF (Hym.); P. v. D. Wier (Col.) and Dr. J. WitckE (Hym.) for the

identifications of respective insect groups.

(c). Results

As has been emphasized by previous authors e.g. KONTKANEN (l.c.), the QS

method (cf. p. 22) is decidedly preferable to the dominance affinity method,

though the former has the drawback that selective species are insufficiently noticed.

The total number of species, found in the transect however, amounts to 368,

which makes this matter unfit for this process. Therefore, we have eliminated a

number of species which have been found once or only a few times in the in-

vestigated area (cf. table I) and which are considered to be either incidental or

so rare that they are quantitatively of no value to the biocenosis, though the pos-

sibility exists that a few character species are among them.

For the selection of these species we used the criterion that a species should be

represented by a total of at least 10 individuals, and that it should have been

collected at least once in every year of investigation.

Since the conclusion of the investigation, the maın dune ridge between km-

marks 18 and 20 has been severely damaged by the sea as a result of strong gales

and high floods (Febr. 1953, Dec. 1954) which caused the disappearance of a

considerable part (almost 1/3) of the transect, so any continuation of the census

in this spot has been made impossible.

The results are represented in the QS trellisdiagram (graph. 3). The faunal

affinity of the first 2 samples is evident but not very strong (59%). Between the

second and the third, however, it becomes stronger which is reflected in the

vegetational transition, observed in sample plot no. 2 and 3 (cf. p. 17). On the

other hand the affinity between samples no. 4, 5, 6, 7 and 9 proves to be clear,

as are the vegetational relationships in the surveys (cf. p. 17 & 18).

It appears then, that the main dune ridge which runs between samples no. 3 & 4

separates two distinct zoocenoses: a seaward (samples no. 1, 2, 3), and a landward

one (samples no. 4, 5, 6, 7, 8).

On the other hand, the phytocenoses do not show such a clear-cut limitation

(at least not in this position of the yellow dune area): The Elymeto-Ammophile-

P. F. van HEERDT & M. F. MÖRZER BRUYNS : Investigation of Terschelling 255

7957 AND 1952 COMBINED

SERE DARIO LION LEO LEGEND

= 75 - 99%

EEH 30 - A

25 - 49%

6- 24%

20 45 HIA N

16 4 3270 HNE

153528629 7 N

OOO EAN

7,2,3 ETC NUMBERS

OF THE SAMPLES

Graph 3. Faunal similarity of the samples, according to Sorensen’s quotient of similarity

method, arranged in a trellis-diagram: Results of 1951 and 1952 combined.

tum typicum shows transitions: on the seaward face of the ridge towards the

Agropyretum boreo-atlanticum (samples no. 2—3), on the landward face towards:

the E.-A. festucetosum. Moreover, the E.-A. typicum extends in the transect well

beyond the main dune ridge.

The frequency-density diagram is shown in graph 6a—c. As a result, the species.

can be classified into five groups, according to their ecological preferences (cf.:

Autecology, p. 267). These groups are:

(i) Halobionts, which are only found in coastal areas.

(ii) Halo-psammophiles. We have established this group for those species which:

have a tolerance for a high salt content, but which have also been found on

sandy soil elsewhere.

(iti) Psammophiles which are found everywhere on sandy soil, but rarely or not

in places with a high salt content.

(iv) Ubiquists which are found everywhere in suitable places for animals to live.

(v) The social Formicidae which have been treated separately.

(vi) A small number of flying insects which are evenly distributed in the in-

vestigated area. They are good performers on the wing and move freely from

one biotope into the other (either actively or passively dispersed by the

wind).

These groups have been established by means of data collected during our

investigations, combined with those derived from references given by authors of

earlier works.

(d). Discussion

We have stated by means of the trellis-diagram that faunal affinities exist

between samples nos. 1, 2, and 3 on the one hand and nos. 4, 5, 6, 7, and 8 on

the other (graph 3).

The main division between the fauna] components is established by the crest:

256 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL. 3/4, 1960

of the main dune ridge (’’zeereep’ ), the nos. 1, 2, and 3 being situated on the

seaward- the no.s 4, 5, 6, 7 and 8 on the landward face. The exposure of the

seaward face to mobile sand particles borne by onshore winds causes an environ-

ment for small animals quite different from that on the landward side of the

ridge, where the wind loses much of its force and the airborne sand is shed.

These onshore winds and shifting sands probably build up a barrier for many

insects which favour the surface layers of the dune area and which are, by their

constitution, liable to quick desiccation or to damage by windblown spray. The

fact that the surface of the seaward dune face is always more or less mobile and

that the base of the tufts of Marram grass is constantly being buried by sand (after

a summer gale an addition of 30 cm (1 ft.) of sand has been observed) will

be highly unfavorable to small burowing arthopod species. The same goes for

the mechanical action of the airborne sand particles. VAN DIEREN (l.c.) mentions

leaves of cabbages on Terschelling which had been perforated by flying sand

grains. It seems probable that insects with a weak carapace, e.g. larvae of beetles,

bugs and cicadas will suffer from this cause. The small number of herbivorous

arthropods living on the seaward face of the main ridge, again, renders this site

unfavorable for predatory species (Carabids and Staphylinids) through lack of

suitable food. The absence of leaf litter (shelter!) too, will be of importance for

many small hygrophilous species.

The Elymeto-Ammophiletum typicum, on the contrary, thrives on a constant

supply of sand, minerals (Ca, N) and organic matter from the drift line to the

main dune ridge, which causes a luxuriant growth of Marram (Ammophila arena-

ria) even beyond the crest, where that part of the airborne particles which has

been blown over the top, is shed. So here a slight overlap between faunal and

vegetational communities comes into being. (Compare fig. 2, graph 3 and the

vegetational surveys on p. 249—251).

We may conclude that faunal and vegetational relations coincide for a greater

part, though they are not identical, the fauna reacting quicker to leeward than the

vegetation.

“i

IIS

MATIN <

13 30 25| 55 7 ON

22 19\ 50 58 ZON

7 10 23|2 0 4 AN

LIFT TANSOMOL TL OF)

Graph 4. Faunal similarity of the samples, according to Serensen’s QS method: Results of

1951 and 1952 treated separately.

P. F. VAN HEERDT « M. F. MÖRZER BRUYNS: Investigation of Terschelling 257

NR.INOI.

20 I er a | az |

HALOBIONTES À

PSAMMOTETTIX MARITIMUS È

TRIGONOTVLUS PSAMMAECOLOR

ERIGONE ARTICA

PWILDDROMUS FALLAN

700%

ABGIALIA ARENARIA

NEOPHLAENUS PALLIDUS

PHYLA GIBBUS (AUT)

PHYLANGIBBUS (ARIA) np. worn

HALO - PSAMMODHILES 2

DEMETRIAS MONOSTIGHA(ADULI)

ARCTOSA PERITA

LIMONIUS AERUGINOSUS LARVA)

DEMETRIAS MONOSTIGMA (LARVA)

ZIPHIA FEMORATA

PSHOTHRIK CVANEUS

BROSCUS CEPHALOTES

100%

Graph 6a. Frequency-density diagram of the faunal elements in the yellow dune of Ter-

schelling. The nrs. 1—8 correspond to the sample plot analyses of the vegetational

communities. (For Erigone artica read E. arctica).

258 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DREL 103, AFL. 3/4, 1960

NRANDIV

154 #

2 Vo 2 Sale ZIN

PIAMMOPHUES

AMARA SPREIA

ÖRYOTROPHA SENECTELLA

CHELIFER LATREILLEI

STVLOCTETOR ROMANUS

NEIDES TIPULARIVS

700%

HARPALUS NEGLECTUS

DROMUS LINEARIS

TIBELLUS MAR/TIMUS

BLELIUS OCOS

AMARA SILVICOLA

GELECHIA MARMOREA

MELANIMON TIBIALE

GONIANDTUS

MARGINEPUNCTATUS

ALOPECOSA FABRIS

CALATHUS MOLLIS

ANOMALA AENEA (LARVA)

ECTOBLUS PANZERI

CALATHUS MELANTCELHALUS

NABIS MATOR

MOLYDIOLSIS ATTENUATA

METABLETUS FOVEATUS.

VBIQUISTS LEE

PHILONTHUS NIGRITULUS Si

RHAGONYCHA FULVA 2

CEUTORRNINCHUS ASSIMILIS

MELIGETHES AENEUS

TRECHUS IE - STRIATUS

PAVTOCORNIS VARIPES

ALEOCHARA BIPUSTULATA

Graph 6b. Frequency-density diagram of the faunal elements in the yellow dune of Ter-

schelling. The nrs. 1—8 correspond to the sample plot analyses of the vegetational

communities

P. F. VAN HEERDT & M. F. MÖRZER BRUYNS : Investigation of Terschelling 259

HYPOMMA EITUBERCULATUM

PHILONTHUS FUSCIPENNIS

MELANOPH THALMA

TRAN SVERSAL/S”

PSVLLIOLES CHRVSOCEPHALA

CORTICHKINA GIBBOSA

ENTELECARA ERVTHROPUS

STEMONVLHANTHES LINEATUS

CHUINDRODULUS PRIUS

SYNWAGELES VENATOR

METOPOEM DROS PROMINGLOS

PUMAENUS SPUMARIUS

PHALANGIUM ODO

LAGRIA HIRTA

CLUBIONA NEGLECTA

CHOROSOMA SCHULUNG!

KHUPALUS PARUMLUNCTATUS

APHRODES BICINCTUS'

ASTILEUS CHNALILULATVS

LINVLUA TRIANGULARIS

BVCTIA NIVOVI

LULROCT)S CHRVSORRHOEA

GRAPYOPSOCUS CRUCIATUS

NABIS RUGOSIS

SCIOCORIS CURSITANS

ITIGNOCORIS PEDESTRIS

AMARA LUCIDA

ALVING SPECIES — NRINDIV

APHODIOS HIMETARIUS «È

COCCINELLA HZ -PONCIATA

MIEROMVEA PRATORUM

ANOMALA ALWEA (ADULT)

COCCINELLA I- PUNCIATA

700%

Graph 6c. Frequency-density diagram of the faunal elements in the yellow dune of Ter-

schelling. The nrs. 1—8 correspond to the sample plot analyses of the vegetational

communities. (For Clubione neglecta read C. similis).

260 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL. 3/4, 1960

When the samples of 1951 and 1952 are treated separately by the QS-method

(graph 4) a difference, mainly in the first two samples, becomes evident, whereas

the quotients of the sampling no.s 4, 5, 6, 7 and 8 bear a marked agreement. A

number of reasons may be put forward as an explanation: (i) unfavorable

weather conditions in spring which result in a retarded development of the

animals (1951). (ii) offshore winds during the sampling period by which small

arthropods may be blown towards the beach and distributed over the seaward

(and this time leeward) face of the dunes (1951). (iii) onshore winds during the

collecting period by which the animals are killed or blown inland over the crest

of the main dune ridge (1952).

As a matter of fact, during the first two weeks of August, 1951, southerly off-

shore winds prevailed, which enabled a number of insects to settle on the seaward

(= leeward) slope of the main ridge. During the same period in 1952, however,

fine weather with a steady N breeze probably drove back many insects from the

seaward, but this time windward, face of the ridge.

The frequency-density diagram (cf. BARNES l.c.) too, shows quite independently

from the QS-diagram, the division of the sample area into two faunal communities

(cf. graph 6 and table VI).

Particulars on the local character species and other groupings which have been

indicated on p. 255, will be discussed on the following lines.

(i) The halobionts are an interesting group, as they are only distributed

along salt and brackish waters. They can be subdivided into 3 parts: Psammotettix

maritimus, Trigonotylus psammaecolor, Erigone arctica and Philodromus fallax

which all reach their maximum density in the sample plots on the seaward slope,

though they are also found in small numbers in a few more inland plots of the

transect. Two other species, Aegialia arenaria and Neophilaenus pallidus ate

distributed in the entire area, but have their peak distribution past the crest of the

main dune ridge in the E.-Ammophiletum typicum and the E.-Ammophiletum

festucetosum. Finally, Phylan gibbus gives quite another picture: for although it is

a true halobiont which is thought to prefer coastal regions, it is only represented

in the inland area and has thus far never been collected on the seaward face

of the main dune ridge (table VI, 1).

It is interesting to state that the halobionts ecologically do not make a homo-

geneous unity, but can be divided into two stenecous groups, one in the seaward

and one in the landward part of the transect. A third group appears to be more

euryecous as it is found to be distributed in the entire transect.

ii) The halo-psammophiles are represented by a small number of spe-

cies which, by previous references are known to be psammophiles. This group has

been created by the authors in order to make a differentiation between these species

which obviously have a greater tolerance for a high salt content of the soil as

they are found in considerable numbers on the exposed seaward face of the main

dune ridge (though they always attain their maximum density more inland), and

those psammophiles which occur abundantly in the landward part of the transect

(and are only rarely met on the seaward face of the ridge). Unlike the halo-

bionts they are found also elsewhere on sandy soil, landdunes, heaths &c.

It is a noteworthy detail that the larvae of Demetrias monostigma are found

only in numbers across the crest of the main ridge, whereas the adults which are

P. F. VAN HEERDT & M. F. MÖRZER BRUYNS : Investigation of Terschelling

Species

Table VI. Density/16 m?

Sample plot nos.

261

mmm mmm

1. HALOBIONTS

Psammotettix maritimus

Trigonotylus psammaecolor

Erigone arctica 5

Philodromus fallax .

Aegialia arenaria . .

Neophilaenus pallidus

Phylan gibbus (ad) .

Phylan gibbus (larva) .

2. HALO-PSAMMOPHILES

Demetrias monostigma .

Arctosa perita

Limonius aeruginosus (enva)

Tiphia femorata .

Demetrias monostigma Tao) -

Psilothrix cyaneus

Broscus cephalotes

3. PSAMMOPHILES

Amara spreta .

Bryotropha senectella

Chelifer latreillei

Styloctetor romanus .

Neides tipularius

Harpalus neglectus .

Dromius linearis

Tibellus maritimus

Harpalus servus .

Chorosoma schillingi

Bledius opacus

Amara silvicola

Gelechia marmorea

Melanimon tibiale

Gonianotus marginepunct. .

Alopecosa fabrilis

Calathus mollis

Anomala aenea (larva)

Ectobius panzeri .

Calathus melanocephalus

Nabis major E

Mocydiopsis attenuata

Metabletes foveatus

4. UBIQUISTS

Philonthus nigritulus

Rhagonycha fulva

Ceutorrhynchus assimilis

Meligethes aeneus

Trechus IV-striatus .

Phytocoris varipes

Aleochara bipustulata

8.0 Nor 4.0

35 DD 0.6

3.4 9.0 2.0

1.9 4.4 1.7,

6.5 1.2 3.4

7:3 DAS) 21165)

0.1 3.0 4.7

— 2.6 0.3

0.3 155 1.6

0.3 0.6 --

= 0.2 0.4

0.2 0.6 =

0.2 0.5 0.3

0.1 — —

= 0.1 0.1

= 0.4 —

— = 0.1

0.1 — 0.1

== = 0.1

— 0.1 —

= = 0.1

= 0.1 —

= 6.7 ZA

0.3 1.9 1.9

0.2 1.0 1.0

0.2 0.8 0.1

0.4 4.0 16.4

0.1 0.1 3.9

0.5 0.5 ZI

273

0.9

6.7

22.2

4.1

0.2

13.4

262 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL. 3/4, 1960

Species

Hypomma bituberculatum .

Philonthus fuscipennis .

Melanophthalma transversalis .

Psylliodes chrysocephala

Corticarina gibbosa .

Entelecara erythropus

Stemonyphantes lineatus

Cylindrojulus frisius .

Synageles venator

Metopobactrus prominulus .

Philaenus spumarius

Phalangium opilio

Lagria hirta

Clubiona similis

Rhopalus parumpunctatus .

Aphrodes bicinctus .

Calathus erratus .

Astilbus canaliculatus

Hyctia nivoyi ;

Euproctis chrysorrhoea .

Graphopsocus cruciatus .

Nabis rugosis .

Sciocoris cursitans

Stygnocoris pedestris

Amara lucida

5. SOCIAL HYMENOPTERES

number of colonies/16 m?

Tetramorium caespitum

Myrmica scabrinodes-group

(M. sabuleti, M. puerilis and M.

puerilis var. dolens)

Lasius niger

6. FLYING SPECIES

Aphodius fimetarius

Coccinella XI-punctata

Anomala aenea (ad.)

Meromyza pratorum .

Coccinella VII-punctata

Sample plot nos.

1 2 3 4 5 6

= 0.1 2.1 1.6 = =

= = 2.0 0.4 0.2 0.2

= 0.8 1.9 0.6 0.1 —

== 1.4 1.7 15 0.7 0.4

0.1 0.5 1.0 0.3 0.1 0.1

= 0.3 6.4 2.9 0.3

= == = 3.3 0.6 DD,

0.2 0.4 0.1 Sal 2.4 df

= = 1.7 1.0 1.0

— 0.1 — 1.3 1.0 0.1

0.1 0.3 = 0.1 19.6 ZI,

0.4 2.4 3.3 6.4 voll 7268)

0.1 0.5 1.3 1.3 2.5 1.5

= — 0.7 0.7 1.0 0.3

= = — — 15 1.7

= = 0.1 1.2 1.6

= 0.2 0.1 157 329 OD

= = = = 0.4

= — = == 1.0 1.1

— — 0.1 — — 0.5

= 2.0 1.3 3.0 4.5 3.5

= = — 0.1 0.6 0.4

3.3

0.1

= 0.2 0.6 0.1 0.1 0.1

1.0 0.5 1.0 22 12 0.8

0.2 0.1 0.1 0.3 0.5 0.3

0.2 0.2 0.4 0.4 1.5 0.3

1195) 1.4 — 0.8 4.6 22

0.1?

0.2

0.7

0.2

5.2

0.3

0.4

0.1

more mobile, have been collected on the seaward face also (cf. table VI, 2).

(iii) The psammophiles area group which avoids places with a high salt

content, as is clearly shown by their distribution. They can be found everywhere in

sandy regions, landdunes and heaths. Their peak abundance is always in the

inland sections of the transect and their presence on the seaward slope of the

dune ridges is considered to be incidental (table VI, 3).

(iv) The ubiquists are represented by a rather miscellaneous group of arthro-

pods, a number of which is evenly distributed in the entire transect (eg. Trechus

IV -striatus, Phalangium opilio, Cylindrojulus frisius and Lagria hirta), though

they all show only small numbers in the fore-dunes (Agropyretum boreo-atlan-

P. F. van HEERDT & M. F. MÖRZER BRUYNS : Investigation of Terschelling 263

ticum). Others are more or less scattered over the investigated area, and others

again have their peak abundance in the more inland region of the transect. We

have the impression that their presence is mostly incidental. It proves moreover

that those species which are usually called “‘ubiquists’” are by no means a homo-

geneous group. On the contrary, they show marked differences in tolerance of

salt content and climatic conditions (cf. table VI, 4).

(v) We must treat the Ants (social Formicidae) as a separate group as it

proved impossible to collect the complete content of the nests which were found

within the sampling areas.

Dr. K. U. KRAMER, who made the identifications of the ants, makes the fol-

lowing comment:

The low species content of the yellow dunes is an interesting feature. Only 3

species have been found thus far: Tetramorium caespitum, a typical psammophile;

Lasius niger, an ubiquist, and 3 subspecies (or closely related species) of the

Myrmica scabrinodis group: M. sabuleti Meinert, M. puerilis Stärcke and M.

puerilis var. dolens Stärcke, which can only be identified by their males. Dealate

e 2 of Tetramorium have been found in sample plots nos. 2, 3, 4, 5, and 7, but

no alatae were found, as in Myrmica scabrinodis. This is easily understood as the

copulation flight of the former takes place about a fortnight earlier as in the

latter. A very big number of Lasius 9 ® (alate and dealate) is quite incidental,

as swarming in this species usually coincides with the period of investigation (table

VII).

Table VII. Occurrence of ants

| Agrop. E. Ammoph. E. Ammoph. Hipp. phase

| hor. -atl. typicum festucet. Tort. Phleet.

Phytocenological characterization

Sample plot nos.

Species SR

1 2 3 4 5 6 7 8

Tetramorium caespitum Q deal. | — 2 2 1 94 28 13 —

9 en 18 21) 40

Lasius niger niger oral |. — — — —

9 deal | 249 MON 122 ola TN

Q | — = = — 2 9

4 | — 7 2 — — — -- —

Myrmica scabrinodis Q al. | — 7 — — De 116 27

Three species combined, ONdeal | an 5 8 10 9 12

owing te absence of males 2 | — — — 1 103 89 49

Myrmica sabuleti 4 |. — 1 — — 2 11 8

Myrmica puerilis 4

Myrmica puer. var. dolens & — — 1 — — — 6 —

Myrmica scabrinodis group |

males not identified | — 6 —

Myrmica laevinodis 9 deal. || — — — — — 1

The workers of Tetramorium are found in sample plots nos. 6, 7, and 8, so

well past the main dune ridge. In this region the flying sand particles have been

shed and the colonies are not liable to be covered by the shifting sands. The

same goes for the colonies of the Myrmica scabrinodis group (cf. table VIIa).

Comparing the distribution of the colonies of T. caespitum and of the M.

264 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL. 3/4, 1960

scabrinodis group, it is remarkable that the former species has its peak in sample

plot no. 6 (E.-Ammophiletum festucetosum), the latter in no. 8 (Hippophaë phase

of the Tortuleto-Phleetum). This indicates, in our opinion, that T. caespitum, being

a psammophile, prefers the more open, drier vegetation of Marram Grass, unlike

M. scabrinodis, which prefers the denser vegetation of the Hippophaë phase

(table VIII).

Table VIII. Abundance of ant colonies.

Phytocenological characterization Zn et È we È HE

Sample plot nos. | | Ln 2 | SARA | 3% 6 T 8

1950 11 il 5

Tetramorium caespitum DoD 2 hie

tot 23 AS

1950 12 3

Lasius niger . 1951

tot 12,185

Myrmica scabrinodes gr. . . . . . | 1950 1 RUE

M. puerilis var. dolens) tot. 1 ANO,

1952 not investigated.

Lasius workers have only been found in sample plots no. 7 and 8. Whether a

colony of this ubiquitous species existed in sample plot no. 7 is not certain. It is

certain that 3 colonies were found in no. 8.

The total absence of Myrmica ruginodis and M. laevinodis is notable.

(vi) The last group, a small number of species, all good performers on the

wing which are not tied to a particular region. As a rule they move freely in the

entire transect, unhampered by terrestrial boundaries. Their only peril is to be

seized by an offshore wind and taken out to sea. Their presence in any part of

the transect is occasional, e.g., in Aphodius spec. and Coccinella VII-punctata.

Others are found, because they are halobionts (C.XI-punctata, Meromyza pra-

torum) or because they are psammophiles (Anomala aenea). No definite con-

clusion concerning their distribution can be drawn from these data, for we are

certain, that only a small part of the total population has been captured, our

method of sampling being unfit for quantitative collection of these flyers (table

MKO)

The collected data enable us now to characterize the biocenoses which have

been established in the previous pages (cf. table IX).

5. Summary

a) An extensive 3-year survey (zoological, botanical, and microclimatological)

of the coastal dune region in the nature reserve ’‘Boschplaat’’ on Terschelling

(West Frisian Isles) has been made by means of a quantitative sampling method

(table I).

P. F. VAN HEERDT & M. F. MÖRZER BRUYNS: Investigation of Terschelling 265

Table IX. Characterization of the biocenoses

Seaward community Landward community

Agropyretum b.a. and E. Amm. typicum E. Amm. festucetosum and Hippo-

phaë-phase

Local character species: Local character species:

1. Psammotettix maritimus 1. Phylan gibbus

2. Trigonotylus psammaecolor

3. Erigone arctica

4. Philodromus fallax

Differential halobionts:

1. Aegilia arenaria

2. Neophilaenus pallidus

Differential halo-psammophiles

Demetrias monostigma

. Arctosa perita

. Limonius aeruginosus

. Broscus cephalotes

. Psilothrix cyaneus

. Tiphia femorata

Accessory species: Accessory species:

none . Amara spreta

Bryotropha senectella

. Chelifer latreillei

Styloctetor romanus

. Neides tipularius

. Harpalus neglectus

Dromius linearis

Tibellus maritimus

. Bledius opacus

Gelechia marmorea

. Amara silvicola

. Melanimon tibiale

. Gontanotus marginepunct.

Alopecosa fabrilis

Anomala aenea (larva)

. Calathus mollts

. Ectobius panzeri

. Nabis major

Mocydiopsis attenuata

. Metabletus foveatus

Se So gj ee

NH HDi A

266 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL. 3/4, 1960

b) The faunal and vegetational communities agree, though they are not quite

identical (cf. p. 32). According to the quotient of similarity, the animals can be

grouped into two communities: a seaward and a landward one (cf. table VI &

VIII).

c) The distribution of the vegetation depends on the supply of airborne sand

particles and organic matter from the shore and the drift line, whereas the animals

probably are mainly affected by various influences: (i) mechanical damage by

flying sand particles; (ii) physical injury by desiccation and salt content of

onshore wind; (iii) ecological maladaptation by absence of protective leaf litter

and in case of predators, of suitable food. The E.-Ammophiletum extends well

beyond the main dune ridge (though the growth of Marram is less luxuriant

there) because part of the flying sand is shed in that region. For the animals,

the main dune ridge is the principal boundary, as only few species probably can

stand the adverse circumstances on the seaward face of this ridge (cf. table VI &

VIII).

d) The so-called halobionts are to be divided in three separate groups: (1)

species, living principally on the seaward face of the main ridge. (ii) species

which are more or less equally distributed over the entire yellow dune area and

(iii) a species which is found in the landward part of the transect only.

e) A small group of halo-psammophiles (for a definition cf. p. 260) is distri-

buted in the seaward- as well in the landward part of the yellow dune region, but

these species never attain their maximal abundance on the seaward slope and they

are also found in sandy regions far inland. (cf. table VI).

f) The psammophiles proper are only found occasionally on the seaward slope.

Their main distribution is always in the more inland region (cf. table VI).

g) The colonies of ants (social Formicidae) are only found in the sample plots

nos. 6, 7 and 8, as these are probably particularly sensitive to being covered by air-

borne sand particles. Winged and unwinged males and females may be found

during the mating season everywhere along the transect: their presence is purely

incidental (cf. table VIII).

h) The ubiquists are a heterogenous group. The species may reach their maximal

abundance in any of the 8 sampling areas of the transect and their distribution is

probably mostly incidental (cf. table VI).

ACKNOWLEDGEMENTS

We are much indebted to our collaborators who assisted to the often tedious

work during the collecting trips in the field: Mrs E. D. van Heerdt; Miss W. de

Buyzer; Miss L. Ottow; Miss Joha Ottow; Miss L. Th. Dercksen; Miss F. Evers-

man and Messrs Th. ten Berge; P. H. van Doesburg Jr.; W. Herrebout; K. U.

Kramer; J. Lindeman; L. E. Nijenhuis; J. Théodoridés and R. van der Woude.

REFERENCES ON BIOCENOLOGY

AGRELL, I., 1941. "Zur Oekologie der Collembolen, Untersuchungen in Schwedisch Lapp-

land”. Opusc. Ent., Suppl. 3.

AGRELL, I., 1945. ”The Collembola in nests of warmblooded animals with a method for

social analysis”. Fisiogr. Sällsk. Handl. N.F., vol. 56, p. 1—19.

P. F. van HEERDT & M. F. MÖRZER BRUYNS : Investigation of Terschelling 267

BARNES, R. D., 1953. The ecological distribution of spiders. Ecol. monogr., vol. 23, p. 329.

BRAUN-BLANQUET, J., 1928. Pflanzensociologie. Biol. Stud. Buch., vol. 7.

DIEREN, J. W. VAN, 1934. Organogene Diinenbildung. ’s-Gravenhage.

DRIFT, J. VAN DER, 1950. "Analysis of the animal community in a Beech forest floor”

Thesis, Leiden.

Gams, H., 1918. „Prinzipien der Vegetationsforschung”. V. Jahresschr. naturf. Ges. Zürich,

vol. 63, p. 157—356.

GISIN, H., 1947. Arch. de Phys. et Nat., vol. 29, p. 42—75.

GISIN, H., 1949. L’Ecologie. Acta Bioth., vol. 9, p. 89—100.

GRAVESTEIN, W. H., 1955. Oecologische gegevens omtrent Nabis boops Schioedte (Hemi-

ptera Heteroptera). Ent. Ber., vol. 15, p. 396.

HaAARLev, N., 1952. Microarthropods from some danish soils. Trans IX. Int. Congr. Ent.

vol. 1, p. 424—427.

KaBos, W. J., 1942. Thalassophiie Diptera van de Waddeneilanden. Verslag 97 Zomerverg.

N.E.V., T. v. Ent. vol. 85. p LX—LXI.

KONTKANEN, P., 1950. "Quantitative and seasonal studies on the leafhopper-fauna of the

field stratum on open areas in N. Karelia’. Ann. Zool. Soc. ”Vanamo’”, vol. 13, p.

1—91.

KROGERUS, H., 1948. ,,Oekologische Untersuchungen über Uferinsekten”. Acta Zool. Fenn.,

vol. 53, p. 5—158.

LINDROTH, C. H., 1949. „Die Fennoskandischen Carabidae III. Algemeiner Teil’. Medd.

Götseb. Mus. Zool. Ard., vol. 122, p. 10—911.

MACFADYEN, A.. 1952. "The small arthropods of a Moliniafen at Cothill’. J. Anim. Ecol.,

Vol Dil, eni

Môgius, K. 1877. Die Auster und die Auster Wirtschaft. Berlin.

MÖRZER BRUYNS, M. F., 1947. „Over levensgemeenschappen”. Thesis, Utrecht.

RABELER, W., 1937. "Die planmässige Untersuchungen u.s.w.”. Mitt. der Flor. Soc. Arb.

Gem. in N. Sacksen, vol. 3.

RENKONEN, O., 1938. ,,Statistisch-oekologische Untersuchungen über die terrestrische Käfer-

welt der finnischen Bruchmore”. Ann. Zool. Soc. Vanamo, vol. 6, p. 1—231.

RENKONEN, O., 1944. „Die Carabiden- und Staphyliniden Bestände eines See-Ufers in S.W.

Finnland”. Ann. Entomol. Fenn., vol. 10, p. 33—104.

THEODORIDES, J., 1950. ,,Quelques concepts récents en écologie animale et en biocénotique”,

Revue. gén. sc.. vol. 57, p. 1—5.

THIENEMANN, À. 1925. „Der See als Lebenseinheit’”. Die Naturwissenschaften, vol. 13.

SORENSEN, T. 1948. "A method of establishing groups of equal amplitude in plant sociology

based on similarity of species content”. Vidensk. Selsk. Biol. Skr., vol. 5, p. 1—34.

QuispEL, A., 1941. De Verspreiding van de Mierenfauna in het Nationale Park „De Hooge

Veluwe’. Ned. Boschbouwk. Tijdschr., vol. 14, p. 183—201.

WESTHOFF, V. « J. N. WESTHOFF-DE JONCHEERE, 1942. Verspreiding en nest-oecologie

van de mieren in de Nederlandse bossen. Tijdschr. v. Plantenziekten, vol. 48, p.

138—212.

WESTHOFF, V., 1947. The Vegetation of dunes and saltmarshes on the dutch islands of Ter-

schelling, Vlieland and Texel. Thesis, Utrecht.

WILLIAMS, A. B., 1936. The composition and dynamics of a Beech-Maple community.

Ecol. Monogr., vol. 6, p. 3.

III. AUTECOLOGY

1. Introduction.

In the following section those species which were represented by more than

10 individuals in the samples will be discussed in detail. We have tried to

elucidate the circumstances under which a certain species thrives.

From these data, derived from earlier publications, the ecological characteristics

of the species have been carefully checked against their presence in the biotopes

investigated. These data have been assimilated in graph 6a—c, tables VI and VIII.

268 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL. 3/4, 1960

2. Autecological data.

1. Psammotettix maritimus Perr. (Hom. Jassidae). On Ammophila arenaria

from Calais to the East-Frisian Isles (HAUPT). A typical halobiont, abundant in

the Agropyretum boreo-atlanticum.

2. Trigonotylus psammaecolor Reutt. (Heteropt. Miridae). In the dunes on

Elymus and Ammophila (RECLAIRE). Abundant in the Agropyretum and in the

Elymeto-Ammophiletum typicum; less frequent in the E.-Ammophiletum festuce-

tosum.

3. Erigone arctica (White). (Aran. Linyphiidae). “On the sides of tidal estua-

ries and on the seashore, amongst stones and seaweed”. (LOCKET & MILLIDGE).

Abundant on the seaward slope of the main dune ridge, in the Agropyretum and

the E.-Ammophiletum typicum.

4. Philodromus fallax Snd. (Aran. Thomisidae). "it is found only in sandy

places, particularly on sand-dunes on the coast” (LOCKET & MILLIDGE). Abun-

dant on the seaward slope of the main dune ridge but less than Erigone arctica.

5. Aegialia arenaria F. (Col. Scarabaeidae). Common in the seaward dune range

(EVERTS). A typical halobiont beetle, abundant in the entire transect, though less

so in the H/ppophaë phase of the Tortuleto-Phleetum.

6. Neophilaenus pallidus Hpt. (= Neophilaenus lineatus L. f. pallida Hpt,

only recently made a true species by HAUPT) (Hom. Cercopidae). Borkum,

coast of the North Sea (HAUPT). Extremely abundant leafhopper (max. density

121.2 per 16 m2) in the Elymeto-Ammophiletum typicum and the E.-A. festuce-

tosum, less so in the Agropyretum boreo-atl. and in the Hippophaé phase.

7. Phylan gibbus F. (Col. Tenebrionidae). On the coast of the North and Baltic

Sea on salt containing sandy soil (REITTER). True halobiont but only found in

the E.-Ammophiletum festucetosum and in the Hippophaë phase, on the land-

ward side of the main dune ridge.

8. Demetrias monostigma Sam. (Col. Carabidae). Common, especially in the

dunes among the Ammophila stems (EVERTS). Occurs frequently along humid

banks of brooks and marshes, between reeds &c; also frequent in the dunes under

tussocks of Ammophila and Elymus (BURMEISTER). Halo-psammophile, fairly

common throughout the entire transect, except the Hippophaé phase, but more

abundant on the landward face of the main ridge.

9. Arctosa perita (Latr.). (Aran. Lycosidae). Common in sandy places along

the coastline, but also found near rivers and lakes inland, on downs and heaths

(DAHL). “Frequent on dry heaths and sandy places, where it is found running

about in the sunshine” (LOCKET « MILLIDGE). Halo-psammophile, fairly abun-

dant, but absent in sample plot no. 1.

P. F. VAN HEERDT & M. F. MÖRZER BRUYNS : Investigation of Terschelling 269

10. Limonius aeruginosus Oliv. (Col. Elateridae). Very common in dry, sandy

regions, especially in the dunes (Everts). Halo-psammophile, collected only as

a larva, as the adults occur in spring. Fairly abundant, but absent in the Hzppophaé

phase.

11. Tiphia femorata F. (Hym. Tiphiidae). Cumbersome performer on the

wing, parasitic on Anomala aenea larvae (BENNO). Common in sandy regions

(OUDEMANS). Halo-psammophile, fairly common in the entire transect, but more

abundant in the inland part.

12. Psilothrix cyaneus Oliv. (Col. Cantharidae). Not rare from May to

August in the dunes on flowering Hieracium, Leontodon, Sonchus and other

yellow Composites (EVERTS). In the Western part of Germany, Westfalen,

Hamburg, Norderney, Borkum and Heligoland (REITTER). In small numbers on

the Compositae in the landward part of the transect, but also a few individuals

on the seaward face of the main dune ridge, probably dispersed by the wind.

13. Broscus cephalotes L. (Col. Carabidae). Common on sandy soil, in dunes

and heaths, living in tunnels under stones, often two individuals together (G'

and 2 ) but each in a separate tunnel, watching for prey (EVERTS). This species

is very abundant on the Frisian Isles in the Elymus-zone, where it lives on Am-

phipods (MROZEK-DAHL). This big carabid beetle is evenly distributed in small

numbers, each individual probably occupying a separate territory. On Terschelling

it prefers the more landward regions, but has been found occasionally in the Agro-

pyretum boreo-atlanticum.

14. Amara spreta Dej. (Col. Carabidae). Common, especially on sandy soil

(EVERTS). Psammophile beetle. Two generations with imagines from IV—V and

IX—X. Small numbers have been found in the landward part of the main dune

ridge only.

15. Bryotropha senectella Zell. (Lep. Gelechiidae). Common in the dune

region of Holland, on sandy soils and heaths, a small unconspicious moth (SNEL-

LEN). Psammophile. In small numbers only among the Ammophila tufts.

16. Chelifer latreillei Leach. (Pseudoscorpiones = Chelonethi). Living in low

walls and dunes, under stones near the coast (BROMER). Psammophile, abundant

in the landward part of the transect, often in leafsheaths of dry, dead tufts of

Marram.

17. Styloctetor romanus Cbr. (Aran. Linyphiidae). ‘’On sandhills on the coast”

(LOCKET & MILLIDGE). "Commun dans les friches sèches” (SIMON). Rare psam-

mophile spider, in the landward part of the transect only.

18. Neides tipularius L. (Het. Neidae). Generally distributed on sandy soils

(RECLAIRE). This bug has been found in the landward part of the transect only.

270 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL. 3/4, 1960

19. Harpalus neglectus Dej. (Col. Carabidae). A psammophile beetle, living

in sandy soil, but mainly in the dunes (EVERTS). According to BURMEISTER in

England and France exclusively in the dune area. Harpalus neglectus is the most

abundant coleopteron in the dunes in August (more than 400 exs., maximal

density 17.4 per 16 m2) in the transition between E.-Ammophiletum festuceto-

sum and the Hippophaé phase of the Tortuleto-Phleetum. This carabid has one

generation annually, adults are found from May to August.

20. Dromius linearis Ol. (Col. Carabidae). Common psammophile living in

Elymus arenarius (MROZEK-DAHL). According to EVERTS in Ammophila arenaria.

One generation annually: the larvae are developing during winter. Collected in

small numbers in the landward part of the transect only.

21. Tibellus maritimus Menge. (Aran. Thomisidae). "On coarse grasses, rushes

&c., on sandhills and rough ground” (LOCKET & MILLIDGE). Adults in summer.

In small numbers in the E.-Ammophiletum.

22. Harpalus servus Dfts. (Col. Carabidae). Very common on sandy soils,

especially in the dunes under stones (EVERTS). Collected in the landward part of

the transect only.

23. Chorosoma schillingi Schill. (Het. Coreidae). A very long, slender bug,

common on.heather and in the dunes in August (RECLAIRE). With a few excep-

tions, in the landward part of the transect only.

24. Bledius opacus Bl. (Col. Staphylinidae). Common psammophile staphy-

linid, along pools in the dunes, and in wet sandy pits and along river banks.

Flying about in the evening. (EVERTS). In small numbers in the Elymeto-Ammo-

philetum and in the Hippophaé phase.

25. Amara silvicola Zimm. (Col. Carabidae). Lives mainly in the sanddunes

on the North- and Baltic sea coast, but also on sandy heaths, between roots and

in clearings under stones (BURMEISTER). Lives in the dunes, especially in the

moving dunes, but also inland between grasses and tussocks of Marram (MROZEK-

DAHL). This psammophile beetle lives in small numbers in the E.-Ammophiletum,

especially in the litter of semi-desintegrated tufts of Marram grass.

26. Gelechia marmorea Han. (Lep. Gelechiidae). Common in the dunes of Hol-

land; also, but rarely, found in sandy spots and heaths (SNELLEN). A psammophile

microlepidopteron, collected in the landward part of the transect only.

27. Melanimon tibiale Seidl. (Col. Tenebrionidae). Common in the dunes,

where they have been observed in large numbers on the bare sand. Sometimes

noxious in plantations of pine, eating the roots of young trees. Also found in

heaths (EVERTS). A psammophile beetle, fairly numerous in sample plots no.s 6,

7 and 8.

P. F. VAN HEERDT & M. F. MÖRZER BRUYNS : Investigation of Terschelling 271

28. Gonianotus marginepunctatus WIff. (Het. Lygaeidae). Reported on dry

sandy soils under low vegetation (RECLAIRE). A psammophilous bug, collected in

relatively small numbers in the entire landward part of the transect.

29. Alopecosa (= Tarentula) fabrilis (Clerck). (Aran. Lycosidae). Living in

open, sandy, thinly grown places in the dunes, on heaths and in pinewoods

(DAHL). A typical psammophile lycosid spider, collected on Terschelling in

the Hippophaë phase only.

30. Calathus mollis Marsh. (Col. Carabidae). Lives in dry sandy spots under

stones (EVERTS). "On coastal dunes in Anglesey, adults emerge in Sept.-early

Oct, egg-laying during Aug.-Febr.” (OWEN GILBERT). Psammophile, in the

landward part of the transect only. 3

31. Aromala aenea Sam. (Col. Scarabaeidae). Common in June and July, mainly

in the dunes and heaths, on various shrubs and herbaceous plants, but also on

alder, willow, and pine (Everts). Psammophile, larvae collected, with a few ex-

ceptions, only behind the main dune ridge; the adults, being good performers

on the wing, occuring everywhere in the transect.

32. Ectobius panzeri Steph. (Blatt. Blattidae). Living in the coastal region

(Belgium, Holland, S. England) or on denuded hills, but also in beech and pine

forests (ZACHER). In clearings in dry woods, on herbaceous plants and in heaths,

common in the N of France (CHoPARD). A small cockroach, with one exception,

always in the landward part of the transect.

33. Calathus melanocephalus L. (Col. Carabidae). Very common under stones

on sandy soils (EvERTS). °C. melanocephalus adults have their peak during IX

and early X. Egg laying occurs during VIII—II with a peak in autumn. Larvae

of all three instars are found in winter” (OWEN GILBERT). The small numbers of

this common species in the landward part of the transect may indicate a main

distribution in the more inland regions.

34. Nabis major Costa. (Het. Nabidae). Widely distributed psammophile

(RECLAIRE). With few exceptions in the E.-Ammophiletum festucetosum and the

Hippophaé phase only.

35. Mocydiopsis (= Thamnotettix) attenuata Germ. (Hom. Jassidae). Living

in sandy regions (RIBAUT). Perhaps a littoral species, with the Isle of Borkum

as its northern-most boundary (GRAVESTEIN). Collected in the landward part of

the transect only.

36. Metabletus foveatus Fourcr. (Col. Carabidae). According to MROZEK-DAHL

a calcifugous beetle (ein Boden mit geringerem Kalkgehalt wird bereits ge-

mieden”). Common in sandy spots, e.g. in the dunes under Marram grass and

dry leaves (EVERTS). As a consequence it has been collected in the more inland

region which is poor in lime i.e. in the Hippophaé-phase of the Tortuleto-Phlee-

tum.

272 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL. 3/4, 1960

37. Philonthus nigritulus Grav. (Col. Staphylinidae). Common under stones,

under leaves, in litter, mosses, on dungheaps, often flying about (Everts). The

presence of this species in the transect is probably purely incidental, due to human

faeces in one of the sample plots.

38. Ceutorrhynchus assimilis Payk. (Col. Curculionidae). A common curculionid

on Cruciferes (EVERTS, REITTER). Cenoxene, probably dispersed by the wind

from more inland regions.

39. Meligethes aeneus F. (= brassicae Scop.). (Col. Nitidulidae). A small

beetle (1.5—2 mm). Lives on flowering plants, mainly on Cruciferes, but also on

Taraxacum and other Composites, on Epilobium and other plants. On warm,

sunny days they have been observed flying from flower to flower. Ubiquitous

(EVERTS). Probably dispersed along the transect by the wind.

40. Trechus IV -striatus Schrk. (Col. Carabidae). Very ubiquitous species, but

even so attached to leaf litter or drift (MROZEK-DAHL). Common everywhere

(EVERTS). In large numbers throughout the entire transect, but especially where

the Marram grass grows abundantly (cf. sample plot no. 3).

41. Phytocoris varipes Boh. (Het. Miridae). Very common everywhere, mainly

in low vegetation, but also in shrubs and trees (RECLAIRE). Common in the entire

transect.

42. Aleochara bipustulata L. (Col. Staphylinidae). Very common in human

excrement, also in rotting mushrooms and under fallen leaves (EVERTS). In small

numbers in the seaward part of the transect. Its presence is probably purely in-

cidental.

43. Hypomma bituberculatum (Wider). (Aran. Linyphiidae). A small spider,

living in damp woods, on grasses and shrubs; common and locally abundant

(SIMON, LOCKET & MILLIDGE). Rare in sample plots no.s 2, 3 & 4.

44. Philonthus fuscipennis Mnnh. (Col. Staphylinidae). One of the most com-

mon staphylinids in leaf litter, under stones, in different kinds of waste, in drift,

rotting mushrooms &c., often flying about (EVERTS). An ubiquitous species, col-

lected nearly everywhere in the transect, though lacking in the Agropyretum

boreo-atlanticum.

45. Melanophthalma (= Corticarina) transversalis Gylh. (Col. Lathridiidae).

Fairly common in leaf litter, dead reeds and grasses (EVERTS). Probably dispersed

by the wind.

46. Psylliodes chrysocephala L. (Col. Chrysomelidae). Common on all species

of Cruciferes (June to Sept.) (EVERTS). Probably dispersed by the wind.

47. Corticarina gibbosa Hrbst. (Col. Lathridiidae). Common in leaf litter and

P. F. VAN HEERDT & M. F. MÖRZER BRUYNS : Investigation of Terschelling 273

rotting herbaceous matter (EVERTS). Probably dispersed by the wind in nearly

the entire transect, excepted sample plot no. 7.

48. Entelecara erythropus Wstr. (Aran. Linyphiidae). ”Widespread but uncom-

mon, adults in summer” (LOCKET & MILLIDGE). In our transect in the E.-Ammo-

philetum only.

49. Stemonyphantes lineatus (L.) (Aran. Linyphiidae). “In a variety of situ-

ations, e.g. in rough grass, heather, bracken, on sandhills, generally common”

(LOCKET & MILLIDGE). Common on damp meadows and in moors (SIMON).

Adults in summer and fall. Only found in the landward part of the transect.

50. Cylindrojulus frisius (Verhoeff) = latestriatus (Curtiss) (Diplopoda,

Julidae). A common species in deciduous woods on dry or boggy soil, also in the

dunes (VAN EYNDHOVEN in litt.). Throughout the entire transect, but more nu-

merous in the landward part.

51. Synageles venator (Lucas). (Aran. Salticidae). "This is a very rare spider,

which has been taken only on a few sandhills around the coasts and in a fen.

Adults in spring to summer. It is very ant-like in appearance” (LOCKET & MIL-

LIDGE). Collected in the landward part of the transect only.

52. Metopobactrus prominulus (Cambr.). (Aran. Linyphiidae). In moss, un-

dergrowth &c., uncommon, but frequent locally, adults in spring, summer and

autumn” (LOCKET & MILLIDGE). With few exceptions in the landward part of the

transect only.

53. Philaenus spumarius L. (Hom. Cercopidae). An extremely ubiquitous leaf-

hopper which is common throughout Europe on fields and grasslands (HAUPT).

Mainly occurring behind the first range of dunes, but in smaller numbers in the

seaward part also.

54. Phalangium opilio L. (Opiliones Phalangidae). A very common harvest

spider with a wide distribution in fields, gardens and parks, but absent in big

woods (VAN DER HAMMEN in litt.). Found throughout the entire transect, but

more numerous in the inland part.

55. Lagria hirta L. (Col. Lagriidae). Common beetle on flowering plants and

on shrubs (EvERTS). An ubiquitous species, found everywhere in the entire

transect, but more numerous in the inland part.

56. Clubiona similis (L. Koch). (Aran. Clubionidae). Common, but not numer-

ous, in damp fields and on trees and shrubs, also on dunes near the coast (Father

CHRYSANTHUS in litt.). Living mainly in the E.-Ammophiletum.

57. Rhopalus (= Corizus) parumpunctatus Schill. (Het. Coreidae). Living

in large numbers on low plants in dry fields (RECLAIRE). Collected in the land-

ward part of the transect only.

274 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL. 3/4, 1960

58. Calathus erratus Sahlb. (Col. Carabidae) This ubiquitous beetle has a pre-

ference for sandy soils (REITTER). Common under stones (EVERTS). Maximum

activity and egg-laying on the coastal dunes of Anglesey extending through VII,

VII, IX and X” (OWEN GILBERT). Collected in fairly large numbers in the

entire transect (sample plot no. 1 excepted), but more numerous in the landward

part of the transect.

59. Aphrodes bicinctus Schrk. (Hom. Jassidae). Widely distributed on her-

baceous plants, in clover fields &c. (HAUPT). Only present in the landward part

of the transect.

60. Astilbus canaliculatus F. (Col. Staphylinidae). Very common in damp,

sandy places, under stones, dry leaves &c. also between grasses and under roots of

trees (EVERTS). This small staphylinid has been caught in the Hzppophaé phase

of the Tortuleto-Phleetum only, with a few exceptions in the neighbouring E.-

Ammophiletum festucetosum.

61. Hyctia nivoyi (Lucas). (Aran. Salticidae). "A rare species, occuring in

marshy areas and on sandhills. Rather southern in distribution” (LOCKET & MIL-

LIDGE). In small numbers in the E.-Ammophiletum festucetosum and in the Hzp-

pophaé phase.

62. Euproctis chrysorrhoea L. (Lep. Lymantriidae). The caterpillars of this moth

are common on the Sea-buckthorn (Hippophaé rhamnoides), where they are living

in self-spun nests (TER HAAR). In small numbers in the Hippophaö phase. A few

individuals, found elsewhere in the transect, were probably dispersed by the wind.

63. Graphopsocus cruciatus L. (Corrodentia, Psocidae). "Frequente a peu

près toutes les espèces d'arbres et arbustes à feuillage caduc où persistent”

(BADONNEL). Collected in the entire transect, excepted sample plot no. 1.

64. Nabis rugosis L. (Het. Nabidae) Widely distributed on various low plants

(RECLAIRE). Present in the landward part of the transect only.

65. Sciocoris cursitans F. (Het. Pentatomidae). Common in the dunes under

diverse kinds of plants (GRAVESTEIN). Common locally in the roots of various

low plants on heaths and dunes (RECLAIRE). Collected in the Hzppophaé phase

only.

66. Stygnocoris pedestris Fall. (Het. Lygaeidae). On fields, even in woods

under mosses and in the heather (RECLAIRE). Collected in the Hippophaö phase

only.

67. Amara lucida Dfts. (Col. Carabidae). Widely distributed everywhere in

the plains but not numerous (REITTER). On Terschelling, this beetle has been

collected in the Hippophaé phase only, which may indicate a more inland distri-

bution. (The same probably goes for nos. 65 and 66).

P. F. VAN HEERDT & M. F. MÖRZER BRUYNS : Investigation of Terschelling 275

REFERENCES ON AUTECOLOGY

BADONNEL, A., 1943. Psocoptères, in Faune de France, Paris.

BLÔTE, H. C., 1943. Homoptera, in Fauna van Nederland, Leiden.

BÖSENBERG, W., 1901—1903. Die Spinnen Deutschlands, Zoologica, vol. 14, part 35.

BROHMER, P., 1949. Fauna von Deutschland, Heidelberg.

BURMEISTER, F., 1939, Biologie, Oekologie und Verbreitung der europäischen Käfer.

CHOPARD, L., 1922. Orthopteres et Dermapteres, in Faune de France, Paris.

DAHL, F., 1908. „Die Lycosiden oder Wolfspinnen Deutschlands und ihre Stellung im

Haushalt der Natur’. N. Acta, Acad. Caes. Leop.-Carol.

Everts, Ed., 1898. Coleoptera Neerlandica, ’s-Gravenhage.

GILBERT, O., 1954. "The Natural histories of four species of Calathus (Coleoptera, Cara-

bidae), living on sand dunes in Anglesey, North Wales”. Oikos, vol. 7, p. 22.

GRAVESTEIN, W. H., 1953. ,,Faunistische mededelingen over Cicaden I: Hemiptera Homo-

ptera (Jassidae)”. Entom. Ber., vol. 14, p. 280.

Haupt, H., 1928. Homoptera, in Die Tierwelt Mitteleuropas, vol. 4, part 3, Leipzig.

Kasos, W. J., 1950. „De Diptera Brachycera van het eiland Texel, oecologisch beschouwd”.

Tijdschr. v. Ent., vol. 93. p. 158. ;

Locker, G. H. & A. F. MILLIDGE, 1951—’53. "British Spiders”, London.

MROZEK-DAHL, T., 1928. Coleoptera, in Die Tierwelt Deutschlands, vol. 7. Jena.

RECLAIRE, A., 1932. ,,Naamlijst der in Nederland en het omliggende gebied waargenomen

Wantsen”. Tijdschr. v. Entomol., vol. 75, p. 1—57.

REITTER, E., 1908. „Die Käfer des Deutschen Reiches”, in Fauna Germanica. Stuttgart.

RIBAUT, H., 1939. ,,Nouveaux genres et nouveaux espèces de la famille des Jassides”. Bull.

Soc. Hist. Nat. Toulouse. vol. 73, p. 274—279.

SIMON, E., 1914—1937. Les Arachnides de France, vol. 6, parts 1—5.

SNELLEN, P. C. T., 1882. De Vlinders van Nederland, Microlepidoptera, vol. 2, p. 644 en

655.

TER Haar, D., 1924. Onze Vlinders. Zutphen.

ZACHER, F.. 1917. Die Geradfliigler Deutschlands und ihre Verbreitung. Jena.

tere

AL IA €

LT a

ve CUIR ES

„rs DI

CR TER à

kw FHS

re, AUS ARCS UNS,

FOUR NEW SPECIES OF CTENOPHTHALMUS

(SIPHONAPTERA)

ELGS An Mays Mild

British Museum (Natural History), The Zoological Museum, Tring, Herts.

Ctenophthalmus bifidatus sp. nov.

(Figs. 1—3)

Type material: Male holotype from Abant, Bolu province, Turkey,

4500 ft, from Microtus guentheri guentheri, 9.VIII.1953; female allotype from

same locality, 14.VIII.1953, from a mouse; 1 2 paratype, same locality, 9. VIII.

1953, mouse; 1 9 paratype, 3 miles north of Abant, 4000 ft, 12. VANOS 3}

mouse; 1 d paratype, 8 miles north of Abant, 3500 ft, 13.VIII.1953, mouse;

1 og paratype, Abant, 14.VIII.1953, mouse; 1 of paratype, same locality, 4500

ft, 15.VIII.1953, mouse; 1 9 paratype, 3 miles north of Abant, 4000 Ete

16.VIII.1953, rodent; 1 4 paratype, Sapanca, Bolu province, 500 ft., 6.VIII.1953,

rodent. All collected by Dr. H. H. HOOGSTRAAL of the U.S. Naval Medical

Research Unit. Holotype and allotype in the U.S. National Museum, Washington,

D.C.; paratypes in the collection of Lt. Col. R. Traub and in the British Museum

collection of fleas at Tring.

Diagnosis: This remarkable new species is a member of the agyrtes-group

of species of Ctenophthalmus, apparently nearest related to C. andorrensis Smit,

and is easily distinguished in the male from any other species of the genus by

the bifurcate distal arm of sternum IX; the female can hardly be differentiated

from that of C. andorrensis.

Description: Head, thorax, legs and unmodified abdominal segments

virtually as in related species.

Male (Figs. 1, 2): Sternum VIII with a broadly rounded posterior margin

and ventrally a group of 7—11 setae. Clasper (Fig. 1) strongly resembling that

of C. agyrtes s.l. and especially that of C. andorrensis, but the lower half of the

movable process is much narrower. The structure of sternum IX is unique in the

genus since the distal arm of each side is bifurcate; the upper long branch, being

homologous with the normal distal arm, is rather narrow, with a blunt apex, and

bears a few long and very thin setae and a number of much shorter ones; the

lower branch is short and bears two very long setae.

Phallosome (Fig. 2) reminiscent of that of C. andorrensis, but the ventral

lamella is densely set with minute scales, the most dorsal of which are teat-like.

Female (Fig. 3): Posterior margin of sternum VII with a small triangular

lobe below the large rounded dorsal lobe. In other respects, also, the female ter-

277

TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL. 3/4, 1960

278

ear cs $

Figs. 1—3. Ctenophthalmus bifidatus sp. nov. 1. Clasper and sternum IX (paratype, from Abant); 2. Phallosome (paratype, from Abant); 3. Ter-

minal abdominal segments and genitalia of female allotype

F. G. A. M. SMIT: Four new species of Ctenophthalmus 279

minal abdominal segments and genitalia are extremely like those of C. andor-

rensis and other related species.

Length: g 2—21/; mm, 2 2\,)—2%, mm.

Ctenophthalmus capriciosus sp. nov.

(Figs. 4—7)

Type material: Male holotype and female allotype from the Babuna

Planina (about 15 km north of Prilep), Macedonia, Yugoslavia, from Clethrio-

nomys glareolus, 15.VII.1934, V. Martino don. Holotype and allotype in the

British Museum collection of fleas in the Zoological Museum at Tring.

Diagnosis: A member of the agyrtes-group of species of Ctenophthalmus.

The male is very distinct and can be differentiated from related forms by the

dorso-posterior outgrowth of sternum VIII and by the two subspiniform setae on

the apex of the distal arm of sternum IX. The female can be distinguished from

females of C. agyrtes s.l. by the shape of sternum VII, though some females of

C. bisoctodentatus may have a similar sternum VII.

Description: Head, thorax, legs and unmodified abdominal segments as

in C. agyrtes s.l.

Male (Figs. 4—6): Dorso-posterior angle of sternum VIII (Fig. 6) drawn

out into a long and narrow projection, below which the posterior margin is

straight. Dorsal lobe of fixed process of clasper (Fig. 4) triangular, with two

long setae, and several shorter ones dorsally; the ventral lobe, separated from the

dorsal one by a fairly deep sinus, is very narrow with a short straight apical mar-

gin; the long acetabular seta is placed rather far below the apex of the ventral lobe.

Movable process elongate pyriform, tapering gradually towards the narrow apex.

Five extremely small sensilla at the apex of the movable process; the group of

four setae, which are not placed close together, in the middle of the posterior

margin; fovea elongate, rather small. Manubrium curved upwards, with an up-

turned tip. Apical third of distal arm of sternum IX (Fig. 4) narrow, while the

apex forms a downward extension; two of the apical setae are curved and sub-

spiniform. Phallosome (Fig. 5) without ventral aedeagal lobes.

Female (Fig. 7): Posterior margin of sternum VII divided by a sinus into

a largish rounded dorsal lobe and an oblique and rather high lower lobe. Tergum

VII with four small genital setae; no setae above the spiracular fossa. Sternum

VIII fairly broad. Spermatheca as in related forms, see Fig. 7.

Length: & 24, mm, 9 2% mm.

Remark: The structure of sternum VIII and sternum IX of the male is so

peculiar that the specimen could be believed to be a freak. However, the symmetry

of the two sides of the holotype is perfect and there is nothing to suggest that

the specimen is a monstrosity. Within a group of rather uniform species one may

find one or a few species which, in certain characteristics, are most unlike all other

members of the group; Ctenophthalmus bifidatus, described in this paper, is

another good example of a species which has "gone mad” in certain respects.

TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL. 3/4, 1960

280

Figs. 4—7. Ctenophthalmus capriciosus sp. nov. 4. Clasper and sternum IX (holotype); 5. Phallosome (holotype); 6. Sternum VIII (holotype).

7. Sternum VII, segment VIII and genitalia (allotype)

F. G. A. M. SMIT: Four new species of Ctenophthalmus 281

Ctenophthalmus tertius sp. nov.

(Figs. 8—11)

Type material: Male holotype from Mt. Tonkoui, near Man, Ivory

Coast, 800—1200 m, 20—30.IX.1946, from the nest of a murid rodent, A.

VILLIERS leg. Holotype in the British Museum collection of fleas in the Zoological

Museum at Tring.

Diagnosis: The new species is the third member of the group of West

African species which hitherto consisted of C. acunus Jordan, 1929 (from Nige-

ria) and C. moratus Jordan, 1926 (from Ghana), and can be distinguished from

the latter two species by the structure of the modified abdominal segments and of

the phallosome. Female unknown.

Description: Frons (Fig. 8) with a notch a short distance above the oral

angle in which a very small seta, the first of the frontal row of six setae, is

situated; this notch is present only in the moratus-group of Ctenophthalmus.

Labial palp reaching just beyond the middle of the fore coxa (in the other two

species to two-thirds the length of the fore coxa). In other respects the head,

thorax, legs and unmodified abdominal segments resemble those of the two

related species.

Male (Figs. 9—11): Anterior to the spiracular fossa of tergum VIII are

4 or 5 short setae. Sternum VIII with a rounded posterior margin and a strongly

sloping dorsal margin (Fig. 9). Apodeme of tergum IX (Fig. 10) dorso-anterior-

ly with a well developed interior sclerotic area; corpus of clasper ventro-apically

with a large triangular interior sclerotization. Fixed process of clasper (Fig. 10)

with a broad but little projecting lower lobe and, apart from the strong acetabular

seta, with four long and several shorter setae along the dorso-posterior margin.

Movable process of clasper straight and broad, widest in the middle, with a broad-

ly truncate apex; inner surface of movable process smooth; along the anterior

margin and anterior half of the apical margin a row of 10—11 basiconiform

sensilla; fovea large, bean-shaped; the group of setae along the posterior margin

(usually four in most members of the genus) is placed just below the middle of

the margin and consists of two fairly large and one small setae. Along the

posterior half of the apical margin the movable process is more strongly sclerotiz-

ed, while there is also an elongate marginal sclerotization immediately above the

group of three setae in the middle of the posterior margin. Distal arm of sternum

IX (Fig. 10) only half as long as the proximal arm, fairly narrow, with a roun-

ded apex which bears a number of small setae as well as two large setae and a

medium-sized one ventrally.

Phallosome as shown in Fig. 11; the aedeagal apodeme is relatively very broad,

while the lateral wall of the aedeagus is dorsally much expanded and the dorso-

apical aedeagal sclerite very long.

Den sonore mm.

TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL. 3/4, 1960

282

> USO OS

Q O

LE OO

Figs. 8—11. Ctenophthalmus tertius sp. nov. 8. Head (antenna omitted) (holotype); 9. Sternum VIII (holotype); 10. Clasper and sternum IX

(holotype); 11. Phallosome (holotype)

F. G. A. M. SMIT: Four new species of Ctenophthalmus 283

Ctenophthalmus arcanus sp. nov.

(Figs. 12—14)

Type material: Male holotype from Mt. Soque, 42 km W.S.W. of

Luimbale, Angola, from Rattus sp., 22—25.VIII.1954, G. HEINRICH. The

si A HULL KR

SS ER

Figs. 12—14. Ctenophthalmus arcanus sp. nov. 12. Ster-

num VIII (holotype); 13. Clasper and sternum IX

(holotype); 14. Phallosome (holotype).

specimen, which I have

been able to study and

describe through the kind-

ness of Lt. Col. R. Traub,

is in the collection of the

Chicago Natural History

Museum.

Diia’gmlo sit sy The

relationships of this new

species with other Ethio-

pian species are difficult

to assess but apparently

C. arcanus is nearest re-

lated to C. phyris Jordan,

C. devignati Jordan, C.

smithersi de Meillon and

C. vanboofi Berteaux.

The male is easily distin-

guishable from any other

African Crenophthalmus

by the elongate movable

process of the clasper

with its drawn-out dorso-

anterior angle, and by the

structure of the phallo-

some.

DIESEM ETE

fairly well-developed but

not very dark. Spines of

genal ctenidium sharply

pointed, the middle of

the three the broadest, the

posterior one the longest.

Labial palp reaching to

two thirds the length of

the fore coxa. Pronotal

ctenidium consisting of

16 spines which are

distinctly longer than the

pronotum. Longest seta of second hind tarsal segment not reaching the apex of

the third segment. Last hind tarsal segment with three pairs of lateral plantar

284 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL. 3/4, 1960

setae. One subdorsal marginal spinelet on each side of terga I—IV.

Male (Figs. 12—14): Anterior to the spiracular fossa of tergum VIII are

4 short setae. Sternum VIII as in Fig. 12. Apodeme of tergum IX (Fig. 13)

dorso-anteriorly with a well developed interior sclerotic area; corpus of clasper

ventro-apically virtually without an inner sclerotization. Fixed process of clasper

(Fig. 13) with a rather broadly rounded projecting lower lobe and, apart from the

acetabular seta, with four long and several shorter setae along the dorso-posterior

margin. Movable process of clasper elongate, 31/, times as long as apically broad,

with a projecting dorso-anterior angle; inner surface of movable process smooth;

along the apical part of the anterior margin of this process are six rather small

basiconiform sensilla; fovea elongate, fairly indistinct; the group of four setae

along the posterior margin placed a short distance below the dorso-posterior angle,

which is more strongly sclerotized than the rest of the free part of the movable

process. Distal arm of sternum IX (Fig. 13) about two-thirds the length of the

proximal arm, broad and almost trapezoid; along the straight oblique apical margin

one longish and a number of short setae. Phallosome as in Fig. 14.

Length: g 24 mm.

* Een sterretje duidt een naam aan nieuw voor de wetenschap.

** Twee sterretjes duiden een soort of vorm aan nieuw voor de Nederlandse fauna.

* One asterisc denotes a name new to science.

** Two asteriscs denote a species or form new to the Netherlands Fauna.

For a list of the species of insects recorded in VAN HEERDT's & MÖRZER BRUYN's bio-

cenological paper the readers are referred to their Table I, p. 227 et seq.

ARACHNOIDEA

Alopecosa 265, 271

Araneidae 235, 237

arctica 265, 268

Arctosa 265, 268

bituberculatum 272

Chelifer(idae) 236, 265,

[269

Chelonethi 237, 269

Clubiona(idae) 235, 273

Dictynidae 235

Entelecara 273

Erigone 265, 268

erythropus 273

fabrilis 271, 265

fallax 265, 268

Gnaphosidae 236

Hyctia 274

Hypomma 272

latreillei 265, 269

lineatus 273

Linyphiidae 235, 268, 269

9720273

Lycosidae 235, 268, 271

maritimus 265, 270

Metopobractus 273

Micriphantidae 235

nivoyi 274

opilio 273

Opiliones 236, 237, 273

perita 265, 268

Phalangium(idae) 236,

[273

Philodromus 265, 268

Pisauridae 236

prominulus 273

Pseudoscorpiones 269

romanus 265, 269

Salticidae 236, 273, 274

similis 273

Stemonyphantes 273

Styloctetor 265, 269

Synageles 273

Tarentula 271

Tetragnathidae 235

Theridiidae 236

Thomisidae 235, 268, 270

Tibellus 265, 270

**vegata 235

venator 273

COLEOPTERA

aculeatus 46

adjuncti (trib.) 36

Aegialia 265, 268

aenea (Anomala) 264,

[265, 269, 271

aeneus (Meligethes) 272

aeruginosus 265, 269

Agrilus 38, 39

Aleochara 272

alternante-depressi (trib.)

[39

alternaticostatus 41

Amara 265, 269, 270, 274

angustati (trib.) 40

Anomala 264, 265, 269,

eal

antennati (trib.) 41

Anthicidae 230

Aphodius 264

approximator 35, 36

arenaria 265, 268

artecostatus 41

assimilis 272

Astilbus 274

bajulus 36

biceps 40

bicornis 36

bipustulata 272

biuncus 39

Bledius 265, 270

brassicae 272

Broscus 265, 269

Calathus 265, 271, 274

caliculus 37, 38

cancellati (trib.) 42

caniculatus 274

Cantharidae 229, 269

Carabidae 227, 268—272,

[274

Carchesiopygus 42

caryophyllatus 36

cavus 37, 48

cephalotes 265, 269

Ceutorrhynchus 272

285

chrysocephala 272

Chrysomelidae 230, 272

Cicindelidae 227

Coccinella 264

Coccinellidae 229

Coleoptera 226, 237

coleoptrati (trib.) 44

Corticarina 272

Crossotarsus 32, 33, 40,

[425 43, 47, 48

Cryptophagidae 230

cupulati (trib.) 32, 47

cupulatulus 38

cupulatus 37, 38, 49

Curculionidae 229, 272

curtus 36

cyaneus 265, 269

cylindrus 47

deflectus 40

Demetrias 265, 268

Dermestidae 230

Diacavus 47

Diapinae 45

Diapus 32, 33, 45, 46

drescheri 40

Dromius 265, 270

edentatus 36, 47

Elateridae 229, 269

erratus 274

excedens 41

forficula 38

fornicatus 48

foveatus 265, 271

fractus 42, 43, 45

fragmentus 44. 45

fraterculus 39

fuscipennis 272

genuini (trib.) 43

gibbosa 272

gibbus 265, 268

Harpalus 265, 270

Helodidae 230

hirta 273

hirtelli (trib.) 36

Histeridae 228

horni 40

hybridus 36

Hydrophiliae 228

insulindicus 36

286

jansoni 34, 44, 47

javanus 44

kalshoveni 38, 39

Lagria(idae) 230, 273

Lathridiidae 230, 272

lepidus 38

Limonius 265, 269

linearis 265, 270

lucasi 34

lucida 274

lunati (trib.) 40

malayensis (var.) 35

Melanimion 265, 270

melanocephalus 271

Melanophthalma 272

Meligethes 272

Meloidae 230

Metabletus 265, 271

minor 46

mollis 265, 271

monostigma 265, 268

multidentatus (var.) 42

neglectus 270

nigritulus 272

nitiduli (trib.) 44

Nitidulidae 230, 272

nitidulus 44

opacus 265, 270

oxyuri (trib.) 39

perinimicus 40

Phalacridae 230

Philonthus 272

Phylan 265, 268

Platypi 32, 34

Platypinae 34

Platypodidae 31, 49

Platypus 32—34, 44, 46,

[47

Platyscapus 41

pseudocupulatus 37, 38,

[48, 49

Psilothrix 265, 269

Psylliodes 272

pusillimus 46

quadrifissi (trib.) 36

quadristriatus 272

quinquespinatus 45, 46

saltatorinus 40

saundersi 42, 43, 47

Scarabaeidae 228, 268, 271

Scolytoplatypus 33

Solytidae 31

Scolytoidea 31

semiermis 41

servus 270

sexfenestratus 41

signatus 34, 47

Silphidae 230

silvicola 265, 270

solidus 35. 39, 48

spreta (Amara) 265, 269

spretus (Platypus) 35

squamulatus 43, 44, 48

Staphylinidae 227, 270,

[272

Stenoplatypus 41

strigillatus 41

substriatus 41

suffodiens 35

sulcati (trib,) 34

sundaensis (var.) 37, 38,

[48, 49

Tenebrionidae 229, 268,

[270

tenuissimus 39

terminatus 40, 45

Tesserocerus 46

tibiale 265, 270

Trachylophus 35, 36

Trachyostus 42

transversalis 272

Trechus 272

vethi 35, 47, 48

volaticus 41

wallacei 43, 44

webberi 34

westwoodi 34

wollastoni 42

Xyleborus 48

Xyloterus 33

DIPLOPODA

Cylindrojulus 273

frisius 273

Julidae 236, 273

DIPTERA

Anthomyidae 230

Asilidae 231

Bibionidae 231

Chloropidae 231

Diptera 226, 237

Dolichopodidae 232

Dryomizidae 231

Empididae 231

Ephydridae 231

Lauxaniidae 232

Meromyza 264

Phryneidae 231

pratorum 264

Psilopa 232

Rhagionidae 231

**roderi 232

Sphaeroceridae 231

Stratiomyidae 231

Syrphidae 231

«Tabanidae 232

Tipulidae 232

Trypetidae 232

HYMENOPTERA

alpina (var.) 62

TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL. 3/4, 1960

aquilonia 53, 56, 59, 62,

[67, 68, 73, 74, 79

Bombus 226

bondroiti (var.) 64, 72

caespitum 263, 264

Camponotus 52, 53

congerens 53, 56, 62

Coptoformica (sg.) 52

cordieri 67, 70, 77

dolens (var.) 263, 264

dominula 63

dusmeti (var.) 64, 72

exsecta 52, 54, 62

femorata 265, 269

Formica 51—59

Formicidae 263, 264

fusca 52, 54, 65

gaullei (var.) 64. 72

herculeanus 52

laevinodis 263, 264 ~

Lasius 263, 264

lugubris 53, 56, 59, 60,

T62 67.63 73, 74,

[77

major 56, 61, 63, 65, 66

minor 63, 64, 66, 67, 72

Myrmica 263, 264

niger 263, 264

nigricans 56, 57, 59, 62,

[66, 67. TON PW, Ti

piniphila 52—54, 56, 61,

[62, 64—66, 71, 76

polyctena 52—54, 56, 59,

[62, 64—67, 71,

[72—74, 76

pratensis 53—57, 59 —63,

[66, 72, 77

pratensoides 63, 67, 70,

[74

Psithyrus 226

puerilis 263, 264

Raptiformica (sg.) 52

rufa 51—79

rufo-pratensis (f) 54, 57,

GK, ER 70

rufo-truncicola (f) 55, 57,

[64

ruginodis 264

sabuleti 263, 264

sanguinea 52, 54, 63

scabrinodes 263, 264

Serviformica (sg.) 52

staegeri (var.) 71, 76

stärckei (var.) 67, 70, 73

suecica 62

Tetramorium 263, 264

Tiphia(idae) 265, 269

thyssei (var.) 67, 70

truncicola 53, 54, 62

truncicolo-pratensis (f.)

[52 57703

truncorum 52, 53, 55—57,

162) 67, 70 TANT, TC

uralensis 52, 67, 71, 73,

[76

LEPIDOPTERA

acelidota (f.) 208

Achlya 205

aerugula 213, 214

Aglia 182

agnotana 117, 123

agyrana 125

albatal (fe) 6230

“albescens (f.) 190

albicans (f.) 163

albilinea (f.) 195

albingensis (f.) 199, 203

albofasciata (f.) 180

“albomarginata (f., albula)

[210

albomarginata (f., populi)

[146

alboplaga (f.) 180

albopunctata (f.) 193

albuginana 118, 123, 124,

[125

albula 210

alfkeni (f.) 214

alnifolia (f.) 173

Amata 207

Amatidae 207

amygdalana 117, 118, 123,

[143

androides 183

angelina (f.) 191

anglica (f.) 205

angustata (f.) 181

annularis (f.) 150

anticipluspuncta (f.) 208

*approximata (f.,

[castrensis) 149

*approximata (f.,

[curvatula) 186

*approximata (f..

[falcataria) 185

*approximata (f.,

[lacertinaria) 187

*approximata (f.,

[neustria) 152

*approximata (f.) 149, 152,

[185. 186, 187

Arctiidae 234

argentimicana 117, 123

argyrana 111, 117, 118,

{123

Argyrotoza 111

asiatica (f.) 190

Asphalia 204

Aspila 111, 127

Asthenia 112

atava (f.) 177

atomosa (f.) 214

atrescens (f.) 205

atrinerva (f.) 168

atromaculata (f.) 180

atromargana 117, 123

atropurpurana 120, 124

aurana 120

aurantiaca (f., potatoria)

[169

aurantiaca (f., pruni)

1117

aurantiana 118, 143

*aurantior (f.) 169

aurea (f.) 213

*basifusca (f.) 202

basigramma (f.) 154

*basigrisea (f.,

[cucullatella) 209

*basigrisea (f., rubi) 162

basipuncta (f.) 157, 160

batis 192, 193

berolinensis (f., &

[potatoria) 167

berolinensis (f., 9

[potatoria) 169

betularius 199

beyeri (f.) 163

“bicolor (f., confusalis)

[212

bicolor (f., neustria)

[151, 152

bicolor (f., pini) 164

*bicolor (f., rubi) 163

bifasciata (f., castrensis)

[149

bifasciata (f., fluctuosa)

[195

*bilinea (f.) 207

bilineatus (f.) 164

binaria 188, 189

Biston 199

blockiana 116, 122

boegei (f.) 174

*brevipennis (f., neustria)

[152

*brevipennis (f., pyritoides)

[191

brunnea (f. &,

[castrensis) 148

*brunnea (f., ocularis) 202

brunnea (f.9, pavonia)

[179

brunnea (f. Q, potatoria)

[169, 170

brunnea (f. 4, rubi) 161

brunnea (f. &, tau) 183

brunnea-marginata (f.)

[158

brunnea-virgata (f.) 158

brunneus (f.) 164

Bryohopta 265, 269

burdigalensis (f.) 170

caeca (f.) 180 ,

cana (f.) 164

candidalis (f.) 214

carbonaria (f.) 199

cariosana 142

Carpocapsa 111 ‚117, 119,

[137, 139, 142

castrensis 147

Catoptria 134, 136, 137

Celama 211, 213, 214

287

centonalis (f,) 213

*centrilineata (f.) 210

cervina (f.) 151, 154

cervina-approximata (f.)

[162

cervina-confluens (f.)

[151

cervina-conjuncta (f.) 162

cervina-dissimilis (f.) 162

cervina-fasciata (f.) 162

cervina-fracta (f.) 151

cervina-separata (f.) 162

cervina-unicolor (f.) 151

cervina-unilinea (f.) 162

cervina-virgata (f.) 151,

{162

christophana 119, 124

chrysorrhoea 274

Cilix 190

cinerosana 136

*cingulata (f.) 155

clauculana 117, 123

clara (f.) 177

clausa (f., flavicornis) 206

clausa (f.. ocularis) 202

clausa (f., or) 198

cocciferana 118, 124

COCCYX AG 177

*Collicularia 134, 135, 136

Commophila 111

concolor (f.) 194, 195

concolora 215

confluens (f., flavicornis)

[206

confluens (f., neustria)

[150

confluens (f., ocularis)

[201

confluens (f., or) 197

confluens (f., pini) 164

confluxa 164

confusalis 211, 212

conjugana 119

contrarialis (f.) 213, 214

*contrasta (f.) 152

conversa (f.) 181

Corticivora 139

costipunctana 121, 123,

[125

*cotangens (f.) 202

crassistrigaria (f.) 185

crataegi 146, 147

crataegophila 118, 123

cucullatella 208

cultraria 189

cupressana 116, 122

curvatula 185

Cydia 112, 140, 142

cytisana 119, 124

daldorfana 120

dalmatina (f.) 173

decaeruleata (f.) 183

decolor (f.) 166

defasciata (f.) 147, 181

deflexa (f.) 180

288

*deiineata (f.) 192

Dendrolimus 163

Dichrorampha 114, 134,

[136

dichroramphana 121

diluta (Asphalia) 204

*diluta (f., pavonia) 181

diluta (f., pini) 164

dimidiana 120

diminuta (f.) 168, 170

discolor (f., flavicornis)

[206

discolor (f., ocularis) 202

discolor (f., or) 198

*divisa (f., castrensis) 149

divisa (f., phegea) 208

dorsana 117

Drepana 184—189

Drepanidae 184

dumi 178

duplaris 195

*effusia (f.) 195

Enarmonia 134, 136, 140

Endemis 111, 112, 117

Endopisa 112

Endromididae 176

Endromis 176

engadinensis 121

ephippana 118, 124

Ephippiphora 111, 117,

[118, 119, 127, 140, 142

Epiblema 111, 120, 123,

[136, 139

Epicnaptera 171

Erastria 124

Eriogaster 147

erosula (f.) 187

estrigata (f.) 185

Eucelis 131, 134, 140, 142

Eucosma 112, 131, 134,

[139

Eucosmomorpha 133

Euproctis 274

extrema (f.) 168, 170

falcana 133, 134

falcataria 184, 187

fascialis (f.) 210

fasciana 119, 124

*fasciarecedens (f.) 159

fasciata (f., aerugula) 214

fasciata (f., castrensis) 148

*fasciata (f., curvatula) 186

fasciata (f., holsatica) 215

fasciata (f., lacertinaria)

[188

“fasciata (f., populi) 145

feminalis (f.) 167, 170

fenestrata (f.) 160

fenestratus (f.) 159

fenestrella 184

ferruginea (f.) 161

ferruginea-approximata

[(f.) 161

ferruginea-conjuncta (f.)

[161

ferruginea-obsoleta (f.)

[161

ferruginea-separata (f.)

[161

ferruginea-unilinea (f.)

[161

flava (f.) 189

flavescens 169

flavicornis 205

*flavilinea (f.) 154

flavistigmata (f.) 197

flavolimbata (f.) 173

flexana 128, 129

floricolana 119

fluctuosa 193, 194

fracta (f.) 150

franckii (f.) 203, 204

*fraxinana (ab) 118

fraxinana 118, 124

fuliginalis (f.) 209

fimbriana 111, 117

fulvifrontana 120

fumosa (f.) 214

*fusca (f., castrensis) 148

fusca (f., ocularis)

[202, 203, 204

*fusca (f., versicolora) 177

*fuscofasciata (f.) 204

galbanus (f.) 205

gallicolana 118, 123, 124

gallii 215

gallarum 117

Gastropacha 172, 174

Gelechia 265, 270

Gelechiidae 234

Geometridae 234

germana 120, 124

germarana 120, 124

glaucana 123

glaucata 190

glebana 139

glycinivorella 129, 130,

[131

*glycinivorella 131

Grapholita 111, 136

Grapholitha 111, 114,

ga, SA

12921310 1230134,

[136, 137, 140, 142

grisea (f., ilicifolia) 171

grisea (f., rubi) 162

griseana 120, 124

grisea (f.) 162, 171

grisea-approximata (f.)

[162

grisea-conjuncta (f.) 162

grisea-separata (f.) 162

grisea-suffusa (f.) 171

grisea-unilinea (f.) 162

grisea-virgata (f.) 162

*orisescens (f., curvatula)

[186

grisescens (f., potatoria)

[167

gueriniana 142

TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL. 3/4, 1960

Habrosyne 191

haemitaenia (f.) 183

Halonota 112, 117

harpagula 186

hartwiegi (ssp.) 204

hasebroeki 215

haverkampfi (f.) 206

Hemerosia 112, 117, 121

Hemimene 111, 114, 120

herrichiana 119, 124

Heusimene 111, 118, 120,

[137

hexaphora 116, 121

hohenwartiana 139

honorana 119

Hoplitis 215

holsatica 214

Hybocampa 215

hypericana 136, 139

iberica (f.) 154

identata (f.) 181

ilicifolia 171

illineata (f.) 177

immaculana 120

*impuncta (Ge, binaria) 189

impuncta (f., lacertinaria)

[187

impunctatus (f.) 165

indecorata (f.) 192

infernalis (f.) 185

infumata (f.) 179

inquilina 111, 117

insulana 119, 143

intermedia (f., castrensis)

{148

intermedia (f., pini) 164

intermedia (f., potatoria)

[166, 169, 170

interrupta (f., flavicornis)

[206

interrupta (f., ocularis)

[202

interrupta (f., or) 197,

[198

inversa (f.) 167—170

irrita 139

juliana 119, 124

juncta (f., batis) 193

juncta (f., or) 198

*juncta (f., quercifolia)

[174

jungiella 129

juniperana 115, 116, 122,

[143

kokeilana 117, 123

lacertinaria 187

laeta (f.) 179

lanestris 147

Lasiocampa 152, 155, 156,

[160

Lasiocampidae 145

Laspeyresia 112, 114, 116,

[117 1236. 290.67

[133, 134, 136, 140,

[142, 143

Laspeyresiini 143

latefasciata (f., castrensis)

[149

*latefasciata (f., cultraria)

[189

“latemarginata (f.) 181

Lathronympha 136, 137,

[138, 139

lathyrana 117

latovirgata (f.) 157

*Leguminivora 129, 130,

[131

Lemonia 178

Lemoniidae 178

leplastriana 139, 141, 142

leplastrierana 142

“lineata (f.) 148

lobarzewskii 117, 123

*longomaculata (f.) 155

loniana 120

luctiferana 120

luedersiana 116, 121

lutea (f., populifolia) 174

lutea (f., potatoria) 168

lutescens (f., ilicifolia)

[171

lutescens (f., pavonia)

[179

lutescens (f., potatoria)

[167, 170

“lutescens (f., pruni) 175

Lymantriidae 274

macılentana 121

*macrocellata (f.) 154

macrogrammana 136

macropis (f.) 180

*macropuncta (f.) 159

Macrothylacia 160

maculifera (f.) 152

*maderae 142

makropis 180

Malacosoma 147, 149

malcolmiae 142

marginata (f.; or) 199

marginata (f., quercus)

[158

marmorea 265, 270

mascolor (f.) 183

Matsumuraeses 131, 132,

[133, 134

melaleucana 117

melanopis (f.) 180

Metasphaerocca 112

microgrammana 134, 135,

[136

micropis 180

minor (f.) 181

monosignata (f.) 208

montana 120

motacillana 119

nannodes 121

neustria 149, 150

“nigrescens (f., or) 199

“nigrescens (f., populi) 146

nigrescens (f., potatoria)

[168, 170

nigrescens (f., tau) 183

nigricans (f.) 207

“nigricollis (f.) 145

nigroantennalis (f.) 208

*nigrofasciata (f.) 198

*nigromaculata (f.) 206

nimbana 119

nitidana 127, 128, 129

nitidulana 129

Noctuidae 234

Nola 208

Nolidae 208

nosalica 215

notata 119

nubilata (f.) 204

oblongomaculata (f.) 183

*obscura (f., cultraria) 189

obscura (f., duplaris) 196

“obscura (f., lacertinaria)

{188

obscura (f., populifolia)

{174

obscura (f., potatoria)

[169, 170

obscura (f., or) 198

obscurana 117, 123

*obsoleta (f., binaria) 188

*obsoleta (f., castrensis)

[149

“obsoleta (f., diluta) 204

obsoleta (f., flavicornis)

[206

*obsoleta (f., harpagula)

[187

“obsoleta (f., populi) 145

obsoleta (f., or) 198

*obsoleta (f., quercifolia)

[173

obsoleta (f., quercus) 158

obsoleta (f., tau) 183

obsoleta (f., versicolora)

[177

obsoleta-cervina (f.) 154

obsoleta-extrema (f.)

obsoleta-lutescens (f.)

[168, 170

obsoleta-rufa (f.) 154

occidentalis (ssp.)

[166-170

occlusa (f.) 181

ochracea-unicolor (f.) 150

ochreocervina 134

ochreofasciata (f.) 179

ochsenheimeriana 120

octogesima (ssp.)

[200, 201

ocularıs 200, 201, 204

Olethreutes 111, 117, 118,

[120, 123, 136, 139

Olindia 124

olivaceo-fasciata (f.) 159,

[160

or 196, 197, 200, 201, 203

orbiculifera (f.) 208

ornata (Pammene) 120,

[125

289

ornata (f., phegea) 208

ovulana 119

oxycedrana 115, 116, 121,

[122, 143

oxystaura 121

Paedisca 112, 137

Palla 111°

“pallescens (f.) 148

pallida (f., castrensis) 148

pallida (f., confusalis) 212

pallida (f., crataegi) 147

pallida (f., falcataria) 184

pallida (f., pini) 164

pallida (f., potatoria)

[167, 170

pallida (f., rubi) 161

pallida (f., versicolora)

ter

pallidior (f.) 163

Pamen NAZ

Tg NS 120 LAN

DE” DT,

Pammene 111, 113—119,

[143

panzerana 120

*Parapammene 114, 125,

[126, 143

parvipuncta 215

*parvocellata (f.) 183

parvulana 129

paucipuncta 215

pavonia 178, 179

permarginata (f.) 199

petiverella 114

phacana 117

Phalaena 112g!

[120, 136, 139, 200,

[201, 213

Phaneta 139

phaseoli 131, 132, 133,

[134

phegea 207

Philalcea 111

Philudoria 165, 170, 175

Phthoroblastis 112, 117,

TELS ao: 20 1274

[128

Pieris 226

pinetana 116

Pini 163

plumbatana 116

pluspuncta 208

Poecilocampa 145

polonica 215

Polyploca 207

politana 139

=pontica, 115.116, 122%

[143

populi 145, 146

populana 111, 112, 118

populifolia 174

*postdefasciata (f.) 181

postfumea (f.) 180

posticepluspuncta (f.) 208

postrosacea (f.) 180

290

potatoria (Philudoria)

[165, 166, 170, 175

potatoria (f., potatoria)

1111775

potatoria (ssp., potatoria)

[166-170

proxima (f.) 168, 170

proximana 120

pruni 166, 175

Pseudophiaris 133

Pseudotomia 111, 112,

But uch no), 1200)

[124, 127, 136

pulchella 120, 125

puncticostana 120

puncticostata 120

purpurascens (f.) 173

purpurascens-obsoleta (f.)

> {173

purpureana 120, 125, 143

pusillana 139

Pyralis 111, 112, 118, 120,

M7 WA, 196, ala

pyri (f.) 152

pyritoides 191, 192

Pyrodes 112

querceti 120

quercifolia 172, 174

quercus (Lasiocampa)

[155, 156, 160, 165

quercus (f., neustria) 150

*radiata (f.) 198

ravulana 117, 123

rediana 120

rediella 121

redimitana 129

*reducta (f., albula) 211

reducta (f., holsatica) 215

reducta (f., pavonia) 180

regiana 119, 124

reisseri 118, 124

repicta (f.) 208

resedana 143

rhediana 120

rhediella 111, 112, 120,

[125

rheediana 121

Rhyacionia 134, 136

ridens 207

rivulana 117

Roeselia 209, 210, 211

rosacea (f.) 179

rosea (f., ocularis) 202

rosea (f., potatoria) 168

rubi 160

rufa (f., neustria) 151

*rufa (f., pruni) 176

rufa (f., rubi) 161

rufa (f., trifolii) 154

rufa-approximata (f.) 161

rufa-obsoleta (f.) 161

rufa-unicolor (f.) 152

rufa-unilinea (f.) 161

rufa-virgata (f.) 152

rufescens (f., ilicifolia)

[171

rufescens (f., neustria)

[151

*rufescens (f., populi) 146

rufescens (ssp., pruni) 176

*rufescens (f., versicolora)

[177

rufescens-marginata (f.)

[158

rufescens-unicolor (f.) 151

rufescens-virgata (f.,

[neustria) 151

rufescens-virgata (f.,

quercus) 158

rufo-virgata (f.) 149

*sagitta (f.) 155

salvana 116, 121

saturatior (f.) 179

Saturnia 178

Saturniidae 178

scincula (f.) 187, 188

Selania 139, 141, 142, 143

selectana 125, 126, 143

Semasia 111, 118, 127,

[131, 134, 136, 140

*semibrunnea (f.) 148

semifasciata (f.) 157

semimarginata (f.) 158

seminotata 121

senectella 265, 269

*separata (f.) 201

septemmaculata (f.) 208

*signata (ssp.) 212

signatipennis (f.) 206

*simplex (f.) 198

snellenana 121, 125

spadicea (f.) 159

Sphaeroeca 112, 117

Spilonota 111

spinetorum 118

spiniana 118, 124

splendidana 116

splendidulana 116

stagnana 120

Steganoptycha 112, 116

sticticana 118

Stigmonota 112, 120, 127,

[128, 129, 140, 142

stragulana 119

strangulana 119

strigana 136, 138, 139

strigula 211

strobilana 116

strobilella 111, 116, 117

strophedra 114, 126, 127,

[128, 129

Strophosona 112, 119, 127

subcaeca (f.) 183

suberana 116

*suffusa (f.) 213

suspectana 118, 123

*tangens (f.) 173

taraxacoides (f.) 149

TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL. 3/4, 1960

tau 182

teliferana 139

Tethea 193, 194, 195, 196,

1197, 200, 201, 203

thuriferana 116, 122, 143

Thyatira 192, 193

Thyatiridae 191

Thyrididae 184

Thyris 184

tenuata (f.) 159

Tinea 111, 112, 120

Tineidae 269, 270

togatulalis 209

tomiana 117, 123

Tortricidae 111, 113, 115,

MOMIE;

112500127129

[133, 135, 137, 139,

[141, 143

Tortrix 111, 116, 117,

[118 100120010

[123% 270290665

[139

transfuga (f.) 163

transitoria (f.) 169, 170

trauniana 111, 113, 119

tremulifolia 171

Trichiura 146

trifolii (Lasiocampa) 152

trifolii (f., trifolii) 154

trigeminana 123

trigonana 118, 124

trilineata 164

trinotana 119

trituberculatis 213

trophiodes 134

tuberculana 213

ulmana 124

unicolor (f., castrensis)

[149

*unicolor (f., duplaris) 196

*unicolor (f., fluctuosa)

[195

unicolor (f., neustria) 150

unicolor (f., ridens) 207

unicolor-brunnea (f.) 164

unicolor-grisescens (f.)

[164

unicolor-rufescens (f.) 171

unifasciata (f.) 198

unilinea 206

unimacula (f.) 170

unimaculata (f.,

[flavicornis) 206

unimaculata (f., or) 198

unipunctata (f.) 196

urbana 139

vana 141, 142, 143

*variegata (f.,

[cucullatella) 209

*variegata (f., ocularis)

[202

veneta (f.) 149

vernana 117, 121, 123

versicolora 176

vigeliana 129

virgata (f., castrensis) 148

virgata (f., neustria) 150

virgata (f., populi) 146

virgata (f., quercus) 158

vulgaris (f.) 151

vulpecula (f.) 176

weirana 128

xanthoceros (f.) 207

Zeiraphera 111

zelleri 117, 123

NEUROPTERA

Chrysopidae 232

Hemerobiidae 232

ORTHOPTERA

Acrididae 233

Blatttdae 2349 2370271

Ectobius 265, 271

panzeri 265, 271

PSOCOPTERA

cruciatus 274

Graphopsocus 274

Psocidae 233, 274

RHYNCHOTA

“abditus 3, 5, 8, 9, 10, 12,

see onl. oe

aceris 1

agropyrensis 28

albus 18

Allarctaphis 2

Aphididae 1

Aphis 1—3

Aphrodes 274

artemisiae

Asiphum 1

attenuata 265, 271

*balsamiferinus 9, 20, 24

bicinctus 274

bruneri 3, 16

bursarius 26

candicans 28

capreae 3

caroliniana 13

Cercopidae 232, 268, 273

Chaitophorus 1, 2

Chorosoma 270

cordatae 3, 15

Coreidae 233, 270, 273

Corizus 273

Ghucise S45 CNET

cursitans 274

delicata(us) 3, 11, 20, 24,

[25

Delphacidae 232

Eichochaitophorus 3, 17,

[18

essigi 3, 17, 18

Flabellomicrosiphum 28

flabellus 28

Gonianotus 265, 271

Heteroptera 233, 237

Homoptera 1, 232, 237

Hoplochaitophorus 28

*israeliticus 14, 293

Iziphya 28

Jassidae 232, 268, 271,

{274

*knowltoni 3, 5, 9—12

lapponum 2

leucomelas 1

lineatus 268

longipes 3, 750125, 135028

Lygaeidae 233, 271, 274

macrostachyae 3, 5,

192120210223 05

major 265, 271

marginepunctatus 265, 271

maritimus 265, 268

#matsumurai 23

Micrella 2, 3, 14

Microsiphoniella 28

minuta(us) 3, 7, 13, 14,

[20

Miridae 233, 268, 272

Mocydiopsis 265, 271

monelli 2, 4, 5. 14, 15, 20

Nabis(idae) 233, 265,

[271, 274

nassonowi 2

neglectus 3, 9, 18, 26

Neides 233, 265, 269

Neidae 233, 265, 269

Neophilaenus 265, 268

Neothomasia 2—4, 9, 17,

1126 28

nieraen sap 1516,

[21—23, 26—28

*nigrescens (ssp) 7, 16

pallida(us) 265, 268

parumpunctatus 273

*patchae (ssp) 5, 17

pedestris 274

Pemphigus 26

Pentatomidae 233, 274

Periphyllus 1, 2, 9, 10, 13,

5 il, Bene PS)

Philaenus 273

Phytocoris 272

populella(us) 3, 8

populeti 1, 2

populi 1, 2

populicola 2, 3, 5, 10, 16,

Cite, il

populifoliae 3, 17, 23, 24

populifolii 3, 4, 8, 9,

bleh 2427,

Promicrella 2

pruinosae 17

psammaecolor 265, 268

Psammotettix 265, 268

Pseudomicrella 2

Psyllidae 232

Pterocomma 24

291

pusillus 3, 7, 13—15, 19,

120, DA, 27

*pustulatus 3, 6, 9, 11, 20

ramicola 2

Reduviidae 233

Rhopalus 273

roepkei 18

rugosis 274

Saldidae 233

salicicola(us) 2—5, 10,

ES ea

salicicorticis 3—5, 9—13,

123005

saliciniger 3, 6, 16,

[21—23

salicis 28

salicivora 3

salicti 4, 23

schellingi 270

Sciocoris 274

*simpsoni 8, 19, 26

Sipha 3, 13, 14, 28

spinosus 28

spumarius 273

stevensis 3, 4, 9, 10,

[18—20, 23, 24, 26

Stygnocoris 274

Symdobius 3, á, 13, 23

Symydobius 13, 23

Thamnotettix 271

Thecabius 26

Thomasia 2, 11

Thomasiniellula 2, 3

tipularius 265, 269

*tranaphoides 3, 7, 16

Tranaphis 3, 16

tremulae 1

tridentatae 28

Trigonotypus 265, 268

utahensis 3, 4, 6, 9, 10,

HMS

varipes 272

versicolor 4, 7, 17, 19, 25,

[26

viminalis 4, 8, 15, 19, 20,

[23. 24, 26—28

*viminicola 4, 7, 13, 27, 28

vitellinae 2

SIPHONAPTERA

acunus 281 s

agyrtes 277, 279

andorrensis 277

*arcanus 283

*bifidatus 277, 279

bisoctodentatus 279

*capriciosus 279

Ctenophthalmus 277, 284

devignati 281

moratus 281

phyris 280

smithersi 283

*tertius 281

vanhoofi 281

TRICHOPTERA

abhikara 101

acutus 92

adana 94

affinis 234

angulata 83, 98

amogawara 92

*apsara 84, 85, 87, 88

asgiriskanda 89, 90

badhami 91

Baliotrichia 83, 99

bejela 85

*bodhidarma 104

burmana 100

Chimarra 99, 105—107

Chrysotrichia 83, 91

cyanotrichia 84

*dharmakala 101, 102

*dharmamittra 103

*dhamaraksa 102

Dolophilodes 99—103

eatoniella 91

elongata 100

falcata 83, 98, 99

furcata 91

gandhara 94, 95

Glossosoma 101

Goerinae 217

Gunungiella 99, 104

*houvichka 106, 107

Hydroptila 83, 84, 93—98

Hydroptilidae 83

incanus 217

indicus 103

*indra 84, 85, 89

“kala 92

kumaonensis 105—107

Leptoceridae 83

Limnophilidae 83

Limnophilus 234

Lithacodes 217

Lithax 217

longispina 100, 104

maclachlani 83, 97

madakumbura 104

*madhyamika 103

*Madioxyethira 83, 89, 90

Metrichia 84

Mexitrichia 85

Microptila 83—86, 90

*milinda 90

minutissima 84, 85, 88, 89

mitirigalla 83, 84, 97

Moselyella 84, 85

niger 217, 220

nigricornis 217, 218

*nigrorosea 105—107

nikataruwa 86

obscurus 217, 220, 222

occulta 84, 93—96

ornata 100—102

ornatula 101, 102

Oxyethira 83, 98

panchaoi 93

*paramartha 98

Philopotamidae 99

Phryganeidae 83, 234

Plethus 83, 92

Polycentropodidae 108

Polyplectropus 108

Pseudoxyethira 89, 90

relicta 99, 100

rhodani 98, 99

Rhyacophila 99, 105

*roudra 86—88

*sanghala 95—97

*sengavi 93, 95

Silo 217, 220—222

*sourya (Microptila) 84,

[86, 87

*sourya (Polyplectropus)

[108

Stactobia 83, 91

*suryasena 107

tibetana 101

torrentis 102

*touroumaya 96

udawarama 83, 99

Ugandatrichia 84, 85

ulmeri 104

varipilosa 218, 220

*vasoudeva 107

violacea 84

Wormaldia 99

PLANTAE

Acacia decurrens 40, 48

Acer 2

Actinophora fragrans 38,

9,742

Adenanthera microsperma

[47

Agave sisalana 37, 38, 49

Aglaia argentea 45

Agropyron junceum 243

[et seq.

Albizzia sp. 35, 37, 46

A. lebbeck 42

A. procera 42. 45

A. sumatrana 44

Aleurites moluccana 35,

[38, 45, 47

Alstonia 36—38

Altingia excelsa 46

Ammophila arenaria 239

[et seq.

Artocarpus elastica 34, 36,

[38, 39, 44

Brachythecium albicans

[244 et seq.

Cakile maritima 244 et seq.

Cananga odorata 39

Canarium commune 42,

[43, 45

Cassia siamea 48

Castanea argentea 39—41,

[4446

C. javanica 40, 41, 46

TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 103, AFL. 3/4, 1960

C. tunggurut 41, 46

Castanopsis 41

Castanospermum 39

Celtis wrightii 44

Cerastium semidecandrum

[var. tetrandrum 244

[et seq.

Cinchona ledgeriana 40

Cinnamomum camphora

[35, 39—41, 46

Cocos nucifera 35

Compositae 269, 272

Corynephorus canescens

[244 et seq.

Cruciferae 272

Dalbergia latifolia 35. 37,

1387122950483

Diospyros spp. 36

D. pseudo-ebenum 36, 38

Dipterocarpaceae 36, 47

Dipterocarpus sp. 36

Durio carinatus 36, 38, 43

D. zibethinus 36, 42, 43,

[45

Dryobalanops camphora

[36

Dyera costulata 35

Dysoxylum sp. 37, 38, 41,

[42

Endriandra rubescens 39

Elymus arenarius 244

[et seq.

Epilobium 272

Erythrina 38

Eucalyptus 44, 47

Eugenia argutata 45, 46,

E. aromatica 36, 43

Eurya japonica 39, 40

Eusideroxylon zwageri

[37, 39

Evodia 36

Fagaceae 41

Festuca rubra dumetorum

[244 et seq.

Ficus sp. 42

F.? benjamina 35, 37

F. elastica 38

Gluta renghas 39, 42, 44,

[45, 48

Hevea brasiliensis 34, 35,

[37—39, 42—44, 47

Hieracium umbellatum

[250 et seq.

Hippophae rhamnoides

[226 et seq.

Horsfieldia ? glabra 36,

[40, 46

Hypnum cupressiforme

[244

Jasione montana 244

[et seq.

Kickxia arborea 34

Kopsia flavida 36, 42

Lauraceae 37, 40

Leontodon nudicaulis 244

[et seq.

Mangifera foetida 42

M. indica 35

Marumia muscosa 39, 45

Melia azedarah 47, 48

Millettia dehiscens 35, 38,

[39, 42, 44

Myristica fragrans 34

Nauclea sp. 35

N. excelsa 37

Nyssa javanica 37, 39, 40

Oenothera biennis var.

[arenaria 244 et seq.

Parkia speciosa 34, 36, 44

Phleum arenarium 250,

[251

Pinus merkusii 38

Pithecolobium sp. 42, 45

P. lobatum 42, 45

Podocarpus imbricata

[35—37

Pometia pinnata 37

P. tomentosa 34, 44

Populus sp. 2, 3, 5, 7—9,

19221123, 24

. balsamifera 4, 9, 11, 24

. canadensis 7, 26

. candicans 11

deltoides 8, 18

. grandidentata 18, 19

. gileadensis 11

monilifera 24

. nigra italica 7, 25

. tremuloides 5, 7—9,

Id, 22!

Pygeum parviflorum 45

Quercus sp. 40, 41, 45

Q. fagifolia 45

Salix sp. 2, 5—8, 10, 12,

IG 2096 28

S. babylonica 8, 26

S. discolor 20

S. laevigata 21

S. lasiolepis 14, 15, 21, 22

S. lucida 26

S.nigra 23

Salsola kali 244 et seq.

Sarcocephalus cordatus

[35, 36

Schima noronhae 34—37,

[39, 47, 48

U +9 "U 0 0 0 TT yd

ERRATUM

293

Semecarpus heterophylla

[39, 42, 45, 48

Shorea leprosula 47

Sloania signun 45

Sonchus arvensis 244

[et seq.

Spondias lutea 42

Sterculia sp. 34

S. campanulata 35

S. foetida 35, 38

S. urceolata 34

Swietenia sp. 42

S. macrophylla 37

Symplocos 34, 47

Taraxacum 272

Tectona grandis 35, 37, 39

Terminalia catappa 37, 38

Thea sinensis 39, 42—44

Theobroma cacao 42, 45

Toona sp. 42

Tortula ruralis 244 et seq.

Vernonia arborea 37

Viola tricolor 251

A deplorable error has been introduced in the previous joint part 1—2 of the

present, 103rd, volume. On page 14, line 12 from top, the readers are invited for

israeleticus to read israeliticus.

Kater RIO

ORT

gd ny

Nederlandsche Entomologische Vereeniging

BESTUUR

Dr. G. Barendrecht, President (1955—1961), Heemstede.

Dr. J. G. Betrem, Vice-President (1959— 1965), Deventer.

G. L. van Eyndhoven, Secretaris (1957—1963), Haarlem.

Mr. C. M. C. Brouerius van Nidek, Penningmeester (1956—1962),

s-Gravenhage.

Drs. C. A. W. Jeekel, Bibliothecaris (1960— 1966), Amsterdam. ;

F. C. J. Fischer (1958—1964), Rotterdam.

Dr. H. J. de Fluiter (1960—1965), Wageningen.

COMMISSIE VAN REDACTIE VOOR DE PUBLICATIES

Dr. G. Barendrecht (1955—1961), Heemstede.

Dr. C. F. A. Bruijning (1960—1963), Oegstgeest.

P. Chrysanthus (1958—1961), Oosterhout, N.B.

Dr. A. Diakonoff (1958—1961), Leiderdorp.

G. L. van Eyndhoven (1957—1963), Haarlem.

Dr. L. G. E. Kalshoven (1958—1961), Blaricum.

Prof. Dr. D. J. Kuenen (benoemd 1957), Leiden.

Dr. P. A. van der Laan (benoemd 1957), Bennekom.

B. J. Lempke (1960—1963), Amsterdam.

Br. Dr. Theowald (1959—1962), Amsterdam.

Prof. Dr. J. de Wilde (benoemd 1957), Wageningen.

BESTUUR DER AFDELING VOOR TOEGEPASTE ENTOMOLOGIE

Dr. H. J. de Fluiter, Voorzitter, Wageningen.

Dr. F. J. Oppenoorth, Secretaris, Utrecht.

Mej. Drs. A. Post, Wilhelminadorp.

E. Th. G. Elton, Oosterbeek (G.).

Dr. C. de Jong, Bilthoven.

De contributie voor het lidmaatschap bedraagt f 15.—, voor student-leden

f 2.50, per jaar. — Begunstigers betalen jaarlijks minstens f 15.—.

De leden, behalve de student-leden, ontvangen gratis de Entomologische

Berichten van 12 nummers per jaar, waarvan de prijs voor student-leden f 1.50

per jaar, voor niet-leden f 20.— per jaar en f 2.— per nummer bedraagt.

De leden kunnen zich voor f 10.— per jaar abonneren op het Tijdschrift voor

Entomologie; hiervan bedraagt de prijs voor niet-leden f 35.— per jaar.

De oudere publicaties der Vereniging zijn voor de leden tegen verminderde

Prijzen verkrijgbaar.

TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE

Het Tijdschrift voor Entomologie wordt uitgegeven door de Nederlandsche

Entomologische Vereeniging en is bestemd voor de publicatie van de resultaten

van de studie der Entomologie van algemene en bijzondere aard. Het verschijnt

in één deel van 300— 350 bladzijden per jaar, bestaande uit vier afleveringen.

Bovendien worden supplementdelen, handelende over bijzondere onderwerpen,

op onregelmatige tijdstippen uitgegeven.

ENTOMOLOGISCHE BERICHTEN

De Entomologische Berichten worden eveneens door de Nederlandsche Entomo-

logische Vereeniging uitgegeven en zijn bestemd voor de publicatie van kortere

artikelen, van faunistische notities etc., alsmede van de Verslagen der Vergade-

ringen en van mededelingen van het Bestuur. Zij verschijnen twaalf maal per jaar

in een aflevering van 16 of meer bladzijden. Deze 12 afleveringen vormen samen

een deel.

Alle zakelijke correspondentie betreffende de Vereniging te richten aan de

Secretaris, G. L. van Eyndhoven, Zeeburgerdijk 21, Amsterdam-O.

Alle correspondentie over de redactie van het Tijdschrift voor Entomologie te

tichten aan de Redacteur, Dr. A. Diakonoff, Rijksmuseum van Natuurlijke

Historie, Leiden.

Alle correspondentie over de redactie van de Entomologische Berichten te rich-

ten aan de Redacteur, B. J. Lempke, Oude IJselstraat 1211, Amsterdam-Z. 2.

Alle betalingen te richten aan de Penningmeester, Mr. C. M. C. Brouerius van

Nidek, Leuvensestraat 94, ’s-Gravenhage, postgiro 188130, ten name van de Ne-

derlandsche Entomologische Vereeniging te ‘s-Gravenhage.

Alle correspondentie betreffende de Bibliotheek der Vereniging te richten aan

de Bibliotheek, Zeeburgerdijk 21, Amsterdam-O.

INHOUD

HEERDT, P. F. van & M. F. MÖRZER BRUYNS — A biocenological in-

vestigation in the yellow dune region of Terschelling. . . . . . . 225

Smit, F. G. A. M. — Fcur new species of Ctenophthalmus (Siphonaptera). 277

Erratum mar ae ee ae le as O O a Oo ET