x IN Ma fil:

(AT RR DI

Ja i

Mi.

o | 1 bi ‘m gi

x x on: A A ti an dt

a iF

n u LE A RUE A

10 in diol A Ni

i i) il i u I QUI en ) 1]

u È 7 i | il iL SRO) i

di Ni | an) aa a a k È

it i UT a, D TTL RT “fé Ge 5

\ ar Er wt Di tI pul gi PARUS NE fr) U LI Ù Nee, NM

ae: u "Br RU ‘ou î aye < eu | 11, MO At i I we.

= M "a, Je | iy j En TO N A ‘ey u 11 td a n 2 "A 5 i f ‚An q

Ta | i = { i a I 7 ee j ; . u ur nl L ul

à PE | | i FA N ; | le ni > RER }

| SR 1 ni f . x nn I CRE

CN re i tI A ORNE iy ag

| i , PN N Ie DI AS J CAT i 1) 5 EN ii iy fi

0 DT Fi

| i) Le È DA 7 di i] | È ol Mu i hi ML un ag fl

Jan 1 17% PE n ah. | u tu I NI | ti : A

DD. HAN fi à, Li De t ee 1a È | Hi m,, | N Rua 7 ni

a) > | RI a

e Te su wi i ! Un

NA qui iat “xl i t 10,5 OPER Mi

VT Mo: am si = er il 7 n |

SR i | A

ino ue ” | 1 | ave 4 L

DI oi i an ij i = hi KE SA

por if hO MI D ni DI FL | . Ti |

ni |

nn a 4

IT di di b re bi FU n fi i ré

ì 0 n i,

ij u Va Viti Al |

: i ki k 4 | DI x RN

Pd i | du Nes

ni | We)

à [US soil

È AR a | I Ni è o Mii | 7 pu N TOM, Br

À 4 de ‘1 il u ci pi ose uri a x |

7 O EN na u hy a

i ii Pai

4 nr: Di

i ii

oN Du u

Ur na

NA A i Wp u |

N i

Uy Ir ib

Pa si mt u N if n as Hi EN Ih

i a

ar | vu pu w Ch RUN any 4

N à nr kt È OPA hi ean

NI Date ME,

DE, Baar Vi MALI Jin

i da i mei

(4 ONE

EAT i)

a y ME :

oh |

}

d CAO NE, ji

i ii sb

n for ‘otal

my ur AI MET aie

VIVI A, INT

pi A,

Regen

te sd vi

i IS

ATEN

By U % u n

MEP: sa

i UST au

Din M J 7 pares put

et x

MAT e 20)

N fa vn u a | y n En UN DI Ù

u i NO 1 en È Ù ru : DS

u i ha FIA i) : Me. hi ei n ui

i FAVE Ù Ù di n nisi r

= UM or, i ij Ne | n

LATE NT in NIN u i LU

nu De, | B n : ur 7 : 1 [LA

I 1 LA in A i i | L yt . LE

; ts 1 x

FANS m tg i . el u N LR ‘i il | ti

ij un il il 0

Aid F i vie ' iD i i n 54

wer 1 | ti L : | n

’ si n nee Br fü | 7 ar T

i M € »> È Ù

7 î x ma CN Gf pres

y IB i L u ade

(prt ) i) x . D

ee), 7 Ù u Tr x DO

AL Id? ti pi i in En di 7 i 7

| u ; Los | . u

Ù u | CONTE CAI î

1) i ti 1 | Mil 7 i n |

i 5 B

Dai |

D ie) Le A * | | Ti

n | un i oo DI

A mica (NOR | N Ù si i Ue fa

UN | A 7 EM RTE |

| u vu 7 : | u : 1 | A i Li =

dl | Ĳ va | | i | i :

DI | en | mo PU 2 po

N ti | I Ni ni x | 1% | CN) En ip i 4 |

I | Lt È hi m si À » a ‚a i

| we ET ì I = 4 ; ae M

Di : = | ‘ Le

À LI À 2 LISCI u u 5 i i Ùi : u Di

AED \ DE: n aa 7 |

[Los i = ALTO Ù OUT : 1 ‘4

mh tf il 2 0 (dà À si : x u 7 a m

7 Tr RE NI TA © NE | L

Ln " LATE à it i = n n N \

en Rr BR At. 5 hen mi

: 2 Ù : pi 7 te ‘

: i a ma u 1 À

| Ù

JU ive

UN. as

HA y! x O il Ni, ini DI

pu le mal mE ae i sa i a LOS Day

N si + TINI : ini l

| a Ù n i un LA a Wig i ih

i | oT i LRO (MO : pra : vi n L: O

ELI vi ‘STE LI di è, ap | nO (A \ à (Ch

| u nr ni vi as i A 2% al pi 8 ie uN n : i N MORE di i ity u Dil i

n Hall” si Di | | oe EN MERI

À APS Mis fe Kl PTE

| HO et Ct NN

oof | | ince} INT i AE chi a.

DEEL 107 1964

TIJDSCHRIFT

VOOR ENTOMOLOGIE

UITGEGEVEN DOOR

DE NEDERLANDSCHE ENTOMOLOGISCHE VEREENIGING

| Tijdschrift voor Entomologie, deel 107, 1964 |

Aflevering 1 verscheen 5 februari 1964

55 2 » 31 maart 55

” 3 ” 3, juni »

” 4 ” 17 juni »

” 5 ” 6 juli »

5 6 > 10 september „,

ss 7 n 29 september „

8 5 31 december „

INHOUD VAN DEEL 107

AHMAD, J. & T. R. E. SourHwoop. — The morphology of the Alydid

abdomen with special reference to the genitalia and its bearing on

classification (Heteroptera)

EYNDHOVEN, G. L. vAN — Acari of the genus Dinogamasus from Koptor-

tosoma pubescens and K. aestuans (Hymenoptera) .

FRANSSEN, C. J. H. & W. P. MANTEL. — Notes on copulation of Thrips

JEEKEL, C. A. W. — A new species of Orthomorpha from Thailand, observed

in migration, with taxonomic notes on the genus (Diplopoda) .

KaszaB, Z. — Tenebrioniden (Coleoptera) der Insel Amboina, gesammelt

von A. M. R. Wegner .

LEMPKE, B. J. — a der Nederlandse a Coi

Supplement) SR TS N

LEMPKE, B J. — deli der Nederlandse a SERE

Supplement) Side vet

LIEFTINCK, M. A. — The identity of Apzs aestuans Linné, 1758, and related

Old World carpenter-bees (Xylocopa Latr.) .

LIEFTINCK, M. A. — Aantekeningen over Coenagrion hylas (Trybom) in

Midden-Europa (Odonata, Coenagrionidae) : :

MANTEL, W. P., zie FRANSSEN.

OBRAZTSOV, N. S. — Die Gattungen der Palaearktischen Tortricidae. II. Die

Unterfamilie Olethreutinae. 5. Teil .

RAsTOGI, S. C. — Studies on the digestive system of Odontopus nigricornis

Stal (Hemiptera, Pyrrhocoridae) . :

SCHEDL, K. E. — Neue und interessante Scolytoidea von den Sunda-Inseln,

Neu Guinea und Australien. 220. Beitrag zur Mar und Syste-

matik der Scolytoidea EIERN è Be ee

SCHMID, F. — Contribution à l’étude des Trichoptères néotropicaux V .

Simon THomas, R. T. — Some aspects of life history, genetics, distribution

and taxonomy of Fee adhaerens te so a

sidinae, Coleoptera) .

SOUTHWOOD, T. R. E., zie AHMAD.

SYKORA, J. — New species of Leptonema Guérin from Madagascar (Tricho-

ptera)

Erratum

283

DIE)

157

297

307

167

277

467

472

MUS. COMP. ZOOL

| LIBRARY

MAR 9 9 1964

AFLEVERING 1 HARVARB964

i UNIVERSITY.

— —

UITGEGEVEN DOOR

2 DE NEDERLANDSCHE ENTOMOLOGISCHE VEREENIGING

Gepubliceerd 5-11-1964

Nederlandsche Entomologische Vereeniging

BESTUUR

Prof. Dr. J. van der Vecht, President (1961—1967), Oegstgeest.

Dr. Te G. Betrem, Vice-President (1959—1965), Deventer.

W. Hellinga, Secretaris (1963—1969), Amsterdam.

Drs. H. Wiering, Penningmeester (1962—1968), Bergen (N.H.).

Drs. C. A. W. Jeekel, Bibliothecaris (1960—1966), Amsterdam.

F.C. J. Fischer (1958—1964), Rotterdam.

Dr. H. J. de Fluiter (1960—1965), Wageningen.

COMMISSIE VAN REDACTIE VOOR DE PUBLICATIES

Prof. Dr. J. van der Vecht (1961—1967), Oegstgeest.

P. Chrysanthus (1961—1964), Oosterhout (N.B.).

Dr. A. Diakonoff (1961—1964), Leiderdorp.

G. L. van Eyndhoven (1963—1966), Haarlem.

Dr. L. G. E. Kalshoven (1961—1964), Blaricum.

Prof. Dr. D. J. Kuenen (benoemd 1957), Leiden.

Dr. P. A. van der Laan (benoemd 1957), Bennekom.

B. J. Lempke (1962—1965), Amsterdam.

Prof. Dr. J. de Wilde (benoemd 1957), Wageningen.

Dr. J. T. Wiebes (1963—1966), Leiden.

BESTUUR DER AFDELING VOOR TOEGEPASTE ENTOMOLOGIE

Dr. H. J. de Fluiter, Voorzitier, Wageningen.

Dr. F. J. Oppenoorth, Secretaris, Utrecht.

Mej. Dr. A. Post, Wilhelminadorp.

Dr. C. F. A. Bruyning, Oegstgeest.

Ir. P. Gruys, Rheden.

. De contributie voor het lidmaatschap bedraagt f 15.—, voor student-leden

- £2.50, per jaar. — Begunstigers betalen jaarlijks tenminste f 15.—.

De leden, behalve de student-leden, ontvangen gratis de Entomologische À

Berichten van 12 nummers per jaar, waarvan de prijs voor student-leden f 1.50

per jaar, voor niet-leden f 20.— per jaar en f 2.— per nummer bedraagt.

De leden kunnen zich voor f 10.— per jaar abonneren op het Tijdschrift voor —

Entomologie; hiervan bedraagt de prijs voor niet-leden f 35.— per jaar.

De eerder verschenen publicaties der Vereeniging zijn voor de leden tegen ver- i

minderde prijzen verkrijgbaar.

TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE

Het Tijdschrift voor Entomologie wordt uitgegeven door de Nederlandsche

Entomologische Vereeniging en is bestemd voor de publicatie van de resultaten

van de studie der Entomologie van algemene en bijzondere aard. Het verschijnt

in één deel van 300—400 bladzijden per jaar, bestaande uit enkele afleveringen.

Bovendien worden monographieén handelende over bijzondere onderwerpen,

met onregelmatige tussenpozen uitgegeven.

ei via

MUS. COMP. ZOOL

LIBRARY

MAR 9 3 1964

HARVARD

DIE GATTUNGEN DER PALAEARKTISCHEN X

TORTRICIDAE

II. DIE UNTERFAMILIE OLETHREUTINAE

De Lait)

VON

NIKOLAUS S. OBRAZTSOV

Sea Cliff, New York, U.S.A.

(Mir ABBILDUNGEN 127—177 UND 8 TAFELN)

Dieser Teil der Revision unterscheidet sich von den vorher erschienenen Teilen

durch das Anführen der Artnummern des Lepidopteren-Katalogs von STAUDINGER

& REBEL (1901), die auf Wunsch der Benutzer der vorliegenden Revision

bei den hier erwähnten Arten angegeben sind. Für die früher publizierten Teile,

in welchen diese Nummern fehlten, wurde diese Lücke durch die Veröffentlichung

eines besonderen Nachtrages bereits ausgeglichen (s. diese Zeitschrift, vol. 104,

1961, pp. 231—240). Während der Vorbereitung des Manuskriptes dieses Teils

erschien der neue „International Code of Zoological Nomenclature” (1961) und

seine Regelungen konnten noch berücksichtigt werden.

In vorigen Teilen habe ich die bei der Originalbeschreibung als die Gattungs-

typen fixierten Arten als ,,Genotypen” und die nachträglich gewählten Gattungs-

typen als ,,Lecto-Genotypen” bezeichnet. Der neue Nomenklaturkode empfehlt den

Gebrauch des Ausdruckes ,,genotype” (= Genotypus) für die Bezeichnung des

Typus einer Gattung zu vermeiden und schlägt vor, ihn durch das Wort ,,type-

species” (oder sein striktes Äquivalent in anderen Sprachen, z.B. „espece-type” in

Französisch) zu ersetzen (Artikel 67, Ratschlag 67A des Kodes). In deutscher

Sprache wären wohl die Ausdrücke ,,Typus-Art” oder „typische Art” als strikte

Aquivalente zu wählen, aber der erste Name ist ziemlich mißklingend, der zweite

ist sogar irreführend, da als ,,typisch” für eine Gattung nicht unbedingt die echten

,,type-species” bezeichnet werden können. Keinen Zweifel ruft der Ausdruck

»Gattungstypus” (oder ,,Gattungstyp”) hervor und dieser muß vielleicht bevor-

zugt werden. Dementsprechend ist der Ausdruck „species typica” das einzig kor-

rekte Äquivalent der „type-species” in der lateinischer Sprache, während der Aus-

druck ,,typus-species” ausgesprochen barbarisch wäre. Viel besser scheint mir doch

der Ausdruck ,,typus generis” zu sein und ihn ziehe ich wegen seiner internatio-

nalen Verständlichkeit in meiner vorliegenden Veröffentlichung vor.

In der Gattungsgruppe unterscheidet neuerdings der Kode (Artikel 68) die

folgenden Kategorien der „type-species”: (a) Typus durch die originale Bezeich-

*) Dieser Teil der Revision wurde mit Unterstützung der U.S. National Science Foundation

zur Publikation vorbereitet.

2 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 1, 1964 (132)

nung („type by original designation’); (b) Typus durch den Gebrauch von Na-

men „typus” oder ,,typicus” für eine in der Gattung neu aufgestellte Art; (c)

Typus durch die Monotypie („type by monotypy’); (d) Typus durch die Tauto-

nomie („type by tautonymy’’). Für alle diese Kategorien hat RICHTER (1948)

entsprechende lateinische Ausdrücke bereits vorgeschlagen und bezeichnete sie

folgenderweise: (a) Typus generis designatus; (b) Typus generis typonymicus;

Adjektive können auch abgekürzt (als design., typonym., monotyp. und tautonym.)

gebraucht werden. Diese Bezeichnungen finden in meiner vorliegenden Arbeit

ihre Verwendung.

Die Kategorie, die ich in meiner Revision durchgehend als ,,Lecto-Genotypus”

bezeichnete, nennt der neue Kode (Artikel 69) „type by subsequent designation”.

Das sind die Gattungstypen, die durch eine spätere Auswahl (in einer anderen

als die Originalpublikation der Gattung-Veröffentlichung), öfters von einem

anderen Autor bezeichnet wurden. Unabhängig davon, ob der den Typus bezeich-

nende Autor dem Prinzip der Elimination oder dem der Selektion folgte, ist seine

Typenauswahl immer doch eine Selektion, da dieser die ursprüngliche Artenliste

der behandelten Gattung zugrunde gelegt wird. Deshalb schlage ich vor, einen

nachträglich gewählten Typus als ein „Typus generis selectus’ zu bezeichnen.

Alle erwähnten Ausdrücke sind rein provisorisch und der Verfasser wird sie

gebrauchen bis sie entweder eine allgemeine Anerkennung finden oder durch

andere (wenn auch nicht bessere!) vorschriftlich ersetzt werden. Es wird vielleicht

am Platz sein zu erwähnen, daß der tn der deutschen entomologischen Literatur

öfters gebrauchte Ausdruck ,, Type” falsch ist. Das Wörterbuch von L. MACKENSEN

(Der tägliche Wortschatz, Pfahl-Verlag, Laupheim, Württ., 1956, p. 589) gibt

für das Wort ,, Type” nur zwei Deutungen: ,,Druckletter” und „komischer Kerl”.

Dagegen bedeuten die Wörter „Typ’” und ,,Typus” (beide sind männlich) „Ur-,

Vorbild; Urgestalt; in allen Arteigenheiten bezeichnend ausgeprägtes Geschöpf,

Ding”. Eine ähnliche Deutung gibt auch ,,Der Große Duden”.

B. Tribus EUCOSMINI (Heinr., 1923)

Obr., 1946

Phalaenae Tortrices Metallicae (part.) + Ferrugineae (part.) + Cinereae (part.)

SCHIFFERMILLER & DENIS, 1776, Syst. Verz. Schm. Wien. Geg., pp. 126, 128, 129.

Tortrices Noctuoides (part.) + Genuinae (part.) HUBNER, 1796—99, Samml. eur. Schm.,

Mortra tts. 37238

Tortrices Lascivae (part.) HUBNER, 1823—24, op. cit., t. 47.

Tortrices Gemmatae (part.) + Lunatae (part.) + Undulatae (part.) 4 Corticeae (part.)

+ Umbratiles (part.) + Mixtae (part.) + Vulgares (part.) + Flavae (part.) + Sub-

metallicae (part.) HUBNER, 1825, Verz. bek. Schm., pp. 372, 377, 378, 379, 383, 385, 389,

391392.

Tortrices Verae Laevigatae (part.) + Metallicae (part.) + Piscipelles (part.) + Specu-

lares (part.) + Caudatae (part.) FROLICH, 1828, Enum. Tortr. Würt., pp. 42, 67, 78, 84, 99.

Tortrices Verae (part.) GEYER, 1830, HUBNER’s Samml. eur. Schm., Tortr., t. 50.

Tortricidi (part.) + Penthinidi (part.) + Spilonotidi (part.) + Sericoridi (part.) +

Sciaphilidi (part.) + Grapholithidi (part.) GUENÉE, 1845, Ann. Soc. Ent. France, ser. 2,

vol. 3, pp. 136, 151, 154, 156, 163, 169.

(133) N. S. OBRAZTSOV : Die Gattungen der Palaearktischen Tortricidae 3

Cochylidi (part.) STEPHENS, 1852, List Spec. Brit. Anim. B. M., pars 10, p. 76.

Tortricidae (part.) + Plicatae (part.) + Anchyloperidae + Stigmonotidae (part.) +

Lozoperidae (part.) STAINTON, 1858—59, Man. Brit. Butt. & Moths, vol. 2, pp. 188, 200,

217, 236, 265.

Ancylisidii + Epiblemidii + Ephipiphoridii PIERCE & METCALFE, 1922, Genit. Brit.

Tortr., pp. 53, 56, 74.

Eucosminae HEINRICH, 1923, Bull. U. S. Natl. Mus., vol. 123, p. 1.

Eucosmini OBRAZTSOV, 1946, Z. Wien. Ent. Ges., vol. 30, (1945), p. 20.

Hinterflügelader M, ist zur Basis merklich nach unten gebogen und M; weni-

ger als auf die Hälfte des Abstandes dieser beiden Adern am Termen genähert (mit

Ausnahme von Herpystis, s. unten); Mz und Cu, sind gestielt oder zusammen-

fallend, seltener entspringen sie aus einem Punkt. Sacculus stets ohne besondere

Stachel- und Borstengruppen, die sich von der gewöhnlichen Beborstung der

Valvae unterscheiden und mit morphologisch bestimmten Stellen verbunden sind.

Die Tribus unterscheidet sich von den Laspeyresiini nur im Verlauf der Hinter-

fliigelader M,, während die übrigen Merkmale beider Tribus ziemlich ähnlich

sind. Die Kopfbeschuppung der Eucosmini ist durchschnittlich wohl rauher als

bei den Laspeyresiini. Nur verhältnismäßig selten trägt der Thorax einen Hinter-

schopf und dieser ist, wenn vorhanden, gewöhnlich ziemlich flach. Die Fühler

sind in der Regel mehr oder weniger bewimpert; deren Geißel ist gewöhnlich

einfach, aber bei den Männchen mancher Gattungen (Spzlonota, Strepsicrates)

hat sie im Basalteil einen Ausschnitt, der dem bei den Pandemis-Arten ähnlich ist.

Die Vorderflügel sind von ziemlich breit bis ziemlich schmal, mit einer Tendenz

zur Bildung eines ausgezogenen Apex und einer Ausbuchtung des Termens

zwischen den Adern Rs und Cu,.

In der Regel sind die Vorderflügel der Eucosmini glatt beschuppt. Die erhöhten,

vom Geschlecht unabhängigen Schuppenbüschel lassen sich nur bei wenigen Gat-

tungen beobachten (Proteoteras, Strepsicrates, Greichena, Gwendolina, manche

Epinotia-Arten). Für die Männchen der Thiodia-, Foveifera- und mancher Hende-

caneura-Arten ist das Vorhandensein eines mit modifizierten Schuppen gefüllten

Grübchens an der Vorderflügeloberseite sehr typisch. Dieses liegt unterhalb des

Basalteils der Mittelzelle und erhebt sich an der Unterseite als ein kleines Höcker-

chen. Die das Grübchen füllenden Schuppen bilden einen runden Fleck, der über

die Vorderflügeloberseite leicht erhöht, aber bei nicht ganz frischen Faltern kaum

zu sehen ist. Der Costalumschlag des Vorderflügels tritt bei den Männchen der

Tribus Eucosmini öfters auf. Für manche Gattungen ist er ganz beständig, für

andere (Eucosma, Griselda, Epinotia) variiert sein Vorhandensein spezifisch oder

(Gypsonomoides) sogar individuell.

Bei den meisten Eucosmini-Gattungen sind alle zwölf Vorderflügeladern an der

Basis mehr oder weniger getrennt. Bei Rhyacionia, Gravitarmata, Clavigesta,

Blastesthia und Barbara sind die Adern M, und M, an der Basis deutlich einander

genähert; seltener entspringen sie aus einem Punkt und nur ausnahmsweise sind

sie gestielt. Die vor dem Termen einander genäherten Adern der Gruppe M, bis

Cu, werden in mehreren Gattungen beobachtet (Thiodia, Thiodiodes, Hende-

caneura, Herpystis, Ancylis, Antichlidas, Crocidosema, Rhopobota u.a.); in man-

chen anderen variiert dieses Merkmal von Art zu Art. Bei einer nearktischen Art

4 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 1, 1964 (134)

(cataclystiana Wkr.), die vorläufig in die Gattung Excosma gestellt wird, sind die

Adern M; und Cu, der Vorderflügel vor dem Termen in eine gemeinsame Ader

verschmolzen, so daß zwischen den basal frei bleibenden Ästen eine Zelle ein-

geschlossen wird. Gestielte Adern R, und R; treten in mehreren Gattungen auf

(Crusimetra, Crocidosema, Acroclita, Peridaedala, Hermenias,, Allohermenias, Rho-

pobota u.a.); ganz selten verschmelzen diese Adern zu einer gemeinsamen Ader

(Sonia, Suleima, Kundrya). Die nicht immer vorhandene Innenader der Mittel-

zelle entspringt zwischen den Adern R, und Rg, seltener (Norma, Gypsonoma,

Kundrya, Rhopobota) zwischen R, und Rs.

Auf den Hinterflügeln entspringen die Adern R und M, gewöhnlich dicht

nebeneinander, verlaufen eine Strecke parallel um dann zu divergieren. Individuell

können diese Adern auch aus einem gemeinsamen Punkt entspringen oder gestielt

sein. Die Adern M, und Cu, sind meistens gestielt, oder verschmelzen auch voll-

ständig. Die Ader M, entspringt nahe an der Basis dieser Adern, ist aber gegen

das Termen mehr als zweimal die Basalweite von ihnen entfernt. Eine Ausnahme

bildet die Gattung Herpystis, bei welcher die Adern M, und M, nahe aneinander

oder sogar aus einem gemeinsamen Punkt entspringen und von der Ader Cu,

weit entfernt sind. Dieses Merkmal weist wohl auf eine Verwandtschaft der ge-

nannten Gattung zu den Olethreutini, obwohl genitaliter Herpystis zu den Eucos-

mini zu stellen ist. Bei allen bekannten Eucosmini-Gattungen ist der Cubitalstamm

der Hinterflügel stets behaart. In wenigen Fällen wird bei den Männchen mancher

Arten sexuell dimorphe Beschuppung oder Behaarung auch an anderen Teilen der

Hinterflügel beobachtet.

Die männlichen Genitalien, obwohl sie in der Tribus etwas variieren, werden

meistens durch einen wohl entwickelten Cucullus der Valva charakterisiert. Nicht

selten ist ein Pollex vorhanden, der bisweilen durch einen Analdorn bewaffnet ist.

In der Nähe der Valvenbasalaushöhlung befindet sich öfters eine papillenartige

oder sklerotisierte Harpe, deren Vorhandensein von diagnostischem Wert ist.

Der Processus basalis der Valva ist mäßig entwickelt, fehlt aber nur ausnahmsweise

(Rhyacionia, manche Ancylis-Arten). Die Valvae zeigen eine Tendenz zum Verlust

der starken Beborstung im Sacculus- und Valvenhalsgebiet, so daß am Sacculus

sparsame Borsten bleiben und nur der Cucullus stark beborstet ist. Eine stärkere

Beborstung der Valvae wird eher als Ausnahme angesprochen (Strepsicrates,

Zeiraphera, Pseudexentera, Gretchena, Griselda, Gwendolina, Crocidosema, Nor-

ma, Kundrya, Epinotia, manche Arten anderer Gattungen), aber auch gegebenen-

falls erreichen die Borsten keine Spezialisierung und bilden keine besondere Grup-

pen wie dies bei den Olethreutini der Fall ist. Modifizierte Borsten an der äußeren

Valvenoberfläche sind als große Seltenheit zu bezeichnen (Proteoteras, Rhopobota,

Crocidosema). Der Uncus weist in der Tribus Eucosmini verschiedene Stufen der

Entwicklung auf, von den uncuslosen Formen (Rhyacionia) zu den solchen mit

einem wohl entwickelten, einfachen, zerspalteten oder sogar doppelten Uncus.

Meistens ist aber der echte Uncus durch eine mehr oder weniger starke Wölbung

des Dorsalteils des Tegumens vertreten, die bisweilen (Thiodia, Thiodiodes, Epi-

bactra und wenige andere Gattungen) zusammen mit den Socii eine Art Haube

bildet. Die Socii sind entweder als kleine Papillen vertreten oder sie erreichen eine

ziemliche Länge. Regelmäßig sind sie membranös, seltener sklerotisiert. Manchmal

(135) N. S. OBRAZTSOV : Die Gattungen der Palaearktischen Tortricidae 5

verwachsen die Socii mit dem Gnathos, was bei Rhopobota zur Entstehung einer

eigenartigen Gebilde führt. Der Gnathos ist gewôhnlich als ein in der Regel

membranöser Halbring entwickelt, kann aber bisweilen auch stark sklerotisiert und

wohl gebildet sein. Besonders eigenartig ist seine Zerspaltung in zwei unabhängige

Arme, was für eine Reihe der Gattungen (Crocidosema, Acroclita, Gwendolina,

Norma, Kundrya, Griselda) charakteristisch ist. Die weiblichen Genitalien lassen

sich vorläufig nicht genauer vergleichen, stehen aber denen der Laspeyresiini zwei-

fellos näher als denen der Olethreutini.

SWATSCHEK (1958), der sich mit einer Anwendung der Larvalmerkmale der

Tortriciden für systematische Zwecke beschäftigte, konnte bei den Olethreutinae

keine durchgehenden Merkmale finden, die diese Unterfamilie von den Tortricinae

und Sparganothidinae abtrennen sollten. Dagegen gelang es ihm, die drei Tribus

der Olethreutinae auf Grund ihrer Larvalmerkmale voneinander zu unterscheiden.

Da seine von systematischem Standpunkt sehr wichtige Arbeit in den vorigen

Teilen meiner vorliegenden Revision nicht berücksichtigt werden konnte, halte

ich es für zweckmäßig die Ergebnisse der Studien SWATSCHEK’s, wenigstens was

die Olethreutinae betrifft, an dieser Stelle zu besprechen. Dabei folge ich der

Terminologie von GERASIMOV (1952), die auch von SWATSCHEK verwendet wurde.

Bei den Raupen der Tribus Eucosmini befinden sich am 9. Abdominalsegment

die Borsten I und III immer auf einer gemeinsamen Warze; auf den Abdominal-

segmenten ist die Borste V höchstens halb so lang wie IV und die Sutura coronalis

des Kopfes ist nicht länger als die Adfrontalia in Höhe der Clypeus-Spitze breit.

In dieser Hinsicht fallen die Merkmale der Eucosmini mit denen der Laspeyresiini

überein, sind aber von denen der Olethreutini recht verschieden. Bei den Raupen

der letztgenannten Tribus stehen am 9. Abdominalsegment die Borsten I und III

auf getrennten Warzen; wenn sie sich auf einer gemeinsamen Warze befinden,

dann sind die abdominalen Borsten IV und V annähernd gleich lang, oder ist die

Sutura coronalis erheblich länger als die Adfrontalia an der angegebenen Höhe

breit.

Am 9. Abdominalsegment zählt bei den Eucosmini die Gruppe VII zwei

Borsten; wenn nur eine, dann fehlt diese Gruppe am 7. und 8. Abdominalsegment,

oder auf allen Abdominalsegmenten ist die Borste IV mit V vertikal geordnet.

Wenn die Borsten IV und V nur am 1. Abdominalsegment vertikal gestellt sind,

dann befinden sich am 8. Abdominalsegment die Gruppe III und das Stigma nicht

in gleicher Höhe. Diese alternative Diagnose erscheint nicht ausreichend um die

Tribus Eucosmini von den Laspeyresiini abzutrennen, falls die folgenden Merk-

male unberücksichtigt bleiben. Wenn bei der Tribus Laspeyresiini die Gruppe VII

am 9. Abdominalsegment nur eine Borste hat und am 7. und 8. zwei, dann muß

am 9. Abdominalsegment noch die Borste VI vorhanden sein, oder es sind die

Borsten IV und V an den Abdominalsegmenten 1 bis 7 einschließlich diagonal

angeordnet. Außerdem, wenn bei den Laspeyresiini die Borsten IV und V am

1. Abdominalsegment vertikal gestellt sind, dann muß am 8. Abdominalsegment

die Borste III mit dem Stigma in gleicher Höhe gelegen sein. Und weiter noch:

wenn am 1., 2., 7., 8. und 9. Abdominalsegment die Gruppe VII zwei Borsten

zählt und am Mesothorax die Borste IIIa sich dorsocranial von III befindet, han-

delt es sich um die Raupen der Laspeyresiini. Bei den Eucosmini mit gleicher

6 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 1, 1964 (136)

Borstenzahl der Gruppe VII an den angegebenen Abdominalsegmenten befindet

sich am Mesothorax die Borste IIIa dorsocaudal von III. Bei der dorsocranialen

Stellung der Borste IIIa muß bei den Eucosmini die Borstenzahl der Gruppe VII

nicht an allen erwihnten Abdominalsegmenten die gleiche sein.

Die von SWATSCHEK angegebenen larvalmorphologischen Diagnosen der drei

Tribus der Olethreutinae sehen ziemlich künstlich aus und sind wenig überzeu-

gend. Aus diesen Diagnosen leuchtet es klar ein, daß der Autor die von ihm beo-

bachteten Merkmale an die bereits beim Imaginalstudium aufgestellten Tribus

anzupassen versuchte. Es wire wohl richtiger kleinere morphologische Gruppen

der Raupen aufzustellen und deren Beziehungen zu einander zu zeigen. Diese

Künstlichkeit in der Larvalcharakteristik der drei Olethreutinae-Tribus gibt

keinen Grund für die Abschaffung der Tribus, die imaginalmorphologisch gesehen

ganz berechtigt sind. Die Behauptung SWATSCHEKs, daß die Laspeyresiini-Gattun-

gen Enarmonia und Eucosmomorpha (die er als eine gemeinsame Gattung auf-

faßte) zu den Eucosmini zu stellen sind, wird imaginalmorphologisch nicht be-

stätigt. Die heutige Larvalmorphologie verfügt noch über ein zu geringes Material

um die auf der Imaginalmorphologie begründeten Klassifikationen gründlich zu

beeinflüssen. Bei dem gegenwärtigen Stand unserer Kenntnisse ist die Einreihung

der beiden obenerwähnten Gattungen bei den Laspeyresiini die einzig richtige,

da sie imaginalmorphologisch einen deutlichen Anschluß an die anderen Gat-

tungen dieser Tribus zeigen. In einer Arbeit über die nordamerikanischen Olethreu-

tinae-Raupen versuchte MacKay (1959) die von ihr untersuchten Arten syste-

matisch neu zu gruppieren. Mit Vorsicht bemerkte dieser Autor: „As studies

progressed, it also became obvious that the family itself should be revised, and

information and suggestions are given concerning such a revision.” Die Hinweise

von MacKay beziehen sich hauptsächlich auf einzelne Arten und berühren nur

ausnahmsweise manche Gattungen, nicht aber die höheren Taxa.

77. Gattung Rhyacionia Hb., 1825

Typus generis (selectus): Phalaena Tortrix buoliana Schiff., 1776 (WALSINGHAM, 1900,

Ann. & Mag. N. H., ser. 7, vol. 6, p. 124).

Phalaena Tortrix (part.) SCHIFFERMILLER & DENIS, 1776, Syst. Verz. Schm. Wien. Geg.,

p. 128.

Pyralis (part.) FABRICIUS, 1787, Mant. Ins., vol. 2, p. 230.

Tortrix (part.) ILLIGER, 1801, Syst. Verz. Schm. Wien. Geg., vol. 2, p. 53.

Olethreutes (part.) HÜBNER, 1822, Syst.-alph. Verz., p. 60, 61, 66.

Rhyacionia HÜBNER, 1825, Verz. bek. Schm., p. 379.

Evetria (part.) HÜBNER, 1825, op. cit., p. 379.

Coccyx (part.) TREITSCHKE, 1829, Schm. Eur., vol. 7, p. 230.

Syricoris (part.) TREITSCHKE, 1829, op. cit., vol. 7, p. 231.

Sciaphila (part.) TREITSCHKE, 1829, op. cit., vol. 7, p. 233.

Cnephasia (part.) STEPHENS, 1829, Syst. Cat. Brit. Ins., vol. 2, p. 181.

Argyrolepia (part.) STEPHENS, 1829, op. cit., vol. 2, p. 190.

Orthotaenia (part.) CURTIS, 1831, Brit. Ent., expl. t. 364.

Orthotaenia (Rhyacionia) STEPHENS, 1834, Ill. Brit. Ent., Haust., vol. 4, p. 178.

Orthotaenia (Evetria) STEPHENS, 1834, op. cit., vol. 4, p. 179.

Sericoris (part.) DUPONCHEL, 1835, Hist. Nat. Lép. France, vol. 9, p. 227.

Phalaena Tortrix (Coccyx) RATZEBURG, 1840, Forst-Ins., pars 2, p. 202.

(137) N. S. OBRAZTSOV : Die Gattungen der Palaearktischen Tortricidae 7

Retinia GUENEE, 1845, Ann. Soc. Ent. France, ser. 2, vol. 3, p. 180. Typus generis

(selectus): Phalaena Tortrix buoliana Schiff., 1776 (FERNALD, 1908, Gen. Tortr., p. 32).

Tortrix (Coccyx) (part.) HERRICH-SCHAFFER, 1851, Syst. Bearb. Schm. Eur., vol. 4, p. 219.

Retinia (Rhyacionia) STEPHENS, 1852, List Spec. Brit. Anim. B.M., pars 10, p. 52.

Retinia (Evetria) (part.) STEPHENS, 1852, op. cit., pars 10, p. 53.

Grapholitha (non Tr.) NECHLEBA, 1926, Anz. Schädl.kunde, vol. 2, p. 104.

Evertia (err. typogr.) MATSUMURA, 1931, 6000 Illustr. Ins. Jap., p. 1070.

Kopf (Abb. 127) rauh beschuppt; Stirn mit einem mehr oder weniger scharf

hervortretenden Schopf. Fühler beim Männchen mehr oder weniger deutlich dop-

pelsägezähnig, kurz, bisweilen büschelartig bewimpert; beim Weibchen einfach,

kurz, sparsam beborstet. Labialpalpen nach vorn gestreckt, langer als der Kopf,

manchmal besonders lang; 2. Glied durch Schuppen erweitert; Terminalglied

langlich, ziemlich schmal. Saugriissel entwickelt. Brust ohne Hinterschopf. Hinter-

tibien des Mannchens glatt oder ziemlich lang behaart.

Vorderflügel (Abb. 128) glatt beschuppt, länglich doch ziemlich breit; Costa

sanft gebogen bis fast gerade; Apex abgerundet; Termen leicht konvex bis fast

gerade; Tornus breit abgerundet; Dorsum gerade bis leicht gebaucht. Beim Männ-

chen kein Costalumschlag. 12 Adern; S ganz unwesentlich gebogen; R, entspringt

fast von der Mitte der Mittelzelle; R, sehr weit von R, entfernt, näher zum Ende

der Mittelzelle, zu R, doppelt so nahe als diese zu R,; die letztere führt in die

Costa kurz vor dem Apex; R; führt ins Termen unterhalb des Apex; Innenader

(wenn vorhanden) entspringt zwischen R, und Rs; M, fast so weit von R; ent-

fernt wie diese von R, (oder Ry von R3); Mo und M; an der Basis stark zu-

einander genähert, oder sie entspringen aus einem Punkt oder sind kurz gestielt;

Cu, entspringt aus dem unteren Winkel, Cu, etwa bei zwei Drittel der Mittelzelle

oder etwas mehr distal; A, im mittleren Teil meistens undeutlich; Basalgabel

Ao + 3 kürzer als ein Drittel der ganzen Ader.

Hinterflügel (Abb. 128) abgerundet-trapezförmig, breiter als die Vorderflügel;

Costa ziemlich sanft gebogen, in der Basalhälfte manchmal unwesentlich gebaucht;

Apex abgerundet, kaum verjüngt; Termen leicht eingezogen bis fast gerade; Tor-

nus samt Dorsum breit abgerundet. 8 Adern; S gerade oder sanft eingebogen;

R und M, an der Basis stark zueinander genähert, etwa ein Drittel ihrer Lange

verlaufen sie parallel, um dann stark zu divergieren; sie umfassen den Apex von

oben und von unten; M, zur Basis stark nach unten gebogen und dort der Mg +

Cu, genähert; M3 und Cu, mehr oder weniger lang gestielt, entspringen aus dem

unteren Winkel, Cu, beim letzten Drittel der Mittelzelle; A, ganz fein; A, mit

einer Basalgabel; Az leicht nach außen gebogen. Cubitus behaart.

Männliche Genitalien (Abb. 129). Tegumen schmal, distal abgerundet oder

unwesentlich winklig; Pedunculi nach unten etwas verjüngt. Valva länglich, ihre

äußere Oberfläche glatt; Basalaushöhlung groß; Cucullus stets wohl entwickelt,

am Analwinkel mit einem mehr oder weniger deutlichen, nach unten gerichteten

Pollex; Sacculus wohl gebildet, distal gar nicht oder stumpfwinklig abgegrenzt,

nur selten zugespitzt; Processus basalis zum oberen Valvenrand dicht angewachsen,

oder mit einer ganz kurzen freien Spitze; Harpe nur bei wenigen Arten als eine

schmale Falte oder kurzes Läppchen angedeutet; „Hälschen” der Valva nur als

eine untiefe Einbuchtung des unteren Valvenrandes vor dem Cucullus bemerkbar.

8 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 1, 1964 (138)

Gattung Rhyacionia Hb.: Rh. buoliana (Schiff.). Abb. 127: Männchen, Kopf. Abb. 128:

Idem, Geäder. Abb. 129: Männliche Genitalien, Präparat No. M. 647, Speyer, Pfalz; Z.S.M.

Abb. 130: Weibliche Genitalien, Präparat No. M. 737, Speyer, Pfalz; Z.S.M.

(139) N. S. OBRAZTSOV : Die Gattungen der Palaearktischen Tortricidae 9

Kein Uncus; Socii klein, entweder in Form eines mit Borsten und Stachelchen

besetzten, membranösen Streifens an der Ventralseite der Tegumen-Spitze, oder als

zwei kleine Lappchen gebildet, die an ihrer Basis untereinander verschmolzen sind;

Gnathos mit einer halbmembranösen, den Anus unterstützenden Platte. Anellus

typisch ,,olethreutoid”; Caulis mehr oder weniger erweitert, ziemlich lang. Aedoe-

agus mäßig lang, nicht selten eher kurz, im Distalteil bisweilen gezähnt; Coecum

penis zum Caulis angewachsen; Cornuti in Form eines Biindels mehr oder weniger

langer, verlierbarer Stacheln.

Weibliche Genitalien (Abb. 130). Papillae anales weich, länglich, ziemlich

breit; Apophyses posteriores so lang wie die Papillae anales oder länger, öfters

nicht kürzer als die Apophyses anteriores. Intersegmentalmembran zwischen dem

7. und 8. Abdominalsegment stark entwickelt, so daß das Hinterleibsende eine

Art ausziehbaren Ovipositor bildet. Ostium bursae liegt postsegmental oder inner-

halb des 7. Abdominalsternits, im letzteren Fall im Kopfteil einer zum Postseg-

mentalrand des Sternits führenden Rinne; Sterigma (wenn vorhanden) ring- oder

scheibenartig, das Ostium bursae einschlieBend, seltener in getrennte Lamellae

aufgeteilt. Ventralplatte nicht immer entwickelt. Antrum gewöhnlich stark sklero-

tisiert, lang oder ziemlich kurz; Ductus bursae bisweilen leicht sklerotisiert, stets

kürzer als die Cervix bursae; die letztere lang, allmählich in einen mehr oder

weniger länglichen, selten rundlichen Corpus bursae erweitert; Signa sind ein oder

zwei an der Basis erweiterte, gewöhnlich kurze Dorne, die bei manchen Arten

fehlen.

Raupe. Kopf mit einem scharfwinkligen Scheitelausschnitt; Stirndreieck all-

mählich zum Apex zugespitzt; Adfrontalia sehr schmal und bis zum Scheitelaus-

schnitt fortgesetzt; Spindel vier- bis fünfmal so lang wie breit, spatelförmig am

Distalende; Seitenlappen und Kehle des Hypopharynx deutlich beborstet; Labrum

flach eingeschnitten; Ocellen in der Dorsalansicht als eine stark abgerundete,

kaum sichtbare Reihe bemerkbar; 2. Ocellus verschieden weit vom 1. und 3.

Ocellus entfernt, gewöhnlich aber im Rahmen seiner Diameterlänge oder etwas

weniger; 4. Ocellus gleich weit vom 3. und 6. Ocellus entfernt; Borste O, sehr

nahe beim 3. Ocellus, aber nicht zwischen dem 2. und 3. Ocellus; Os ventral

vom 1. Ocellus; Abstand zwischen Cl, und F, zwei Drittel oder mehr so groß

wie der zwischen den beiden Cl, oder beiden F,; P, etwas näher bei Fr.l, als

bei F,; A, mehr oder weniger gleich weit von A, und A, entfernt. Am Prothorax

steht die Borste IV gleich weit von V und VI entfernt oder sie ist näher bei V,

alle drei Borsten auf einer Linie oder IV etwas nach unten von ihr; Nackenschild

nicht gekörnt; Borste IIIa gleich weit von III und IX entfernt oder sie befindet

sich etwas näher bei III als bei IX; Borste II caudoventral von I. Am Meso- und

Metathorax stehen die Borsten I und II auf getrennten Warzen, I dorsal von II;

Borsten III, IIIa und IV bis VI auf undeutlichen, getrennten Warzen; Borste

VIII ist am Mesothorax deutlich von der Coxa abgesetzt. Coxae der metathoracalen

Beine etwas weniger als auf ihre Breite auseinander gestellt; Klauen klein, gebogen

und untersetzt; Dorsalborsten so lang oder länger als die Klauen. Stigmen rund,

am 2. Abdominalsegment nicht größer als die Borstenansatzstelle III, die auf allen

Abdominalsegmenten auf zweieinhalb- bis fünfmal Stigmadiameter vom Stigma

entfernt ist; nur am 8. Abdominalsegment steht diese Borste näher zum Stigma,

10 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 1, 1964 (140)

dorsal von ihm. Auf allen Abdominalsegmenten sind die Borsten IV und V dia-

gonal geordnet, gewöhnlich ventral oder etwas caudoventral vom Stigma; nur am

8. Abdominalsegment sind sie manchmal horizontal angeordnet. Borstengruppe

VII besteht am 1. und 2. Abdominalsegment aus drei Borsten, am 7., 8. und 9.

aus zwei; auf den Bauchfüssen ist VIIb öfters näher bei VIIa als bei VIIc. Am

8. Abdominalsegment sind bei manchen Arten die Borsten II weiter auseinander

als die Borsten I gestellt, bei den anderen umgekehrt; Borste III befindet sich

dorsocranial vom Stigma, IVa hinter diesem. Am 9. Abdominalsegment stehen die

Borsten II auf getrennten Warzen oder auf einer gemeinsamen, undeutlichen;

I und III gewöhnlich auf einer gemeinsamen Warze; wenn I auf einer getrennten

Warze steht, ist sie gleich weit von II und III entfernt; Borsten IV, V und VI

stehen weit auseinander auf getrennten Warzen, manchmal sind die Warzen IV

und V verschmolzen; Borsten VIII sind weiter voneinander als vom 8. Abdominal-

segment entfernt, oder sie sind auf den beiden Segmenten gleich weit auseinander

gestellt; VI befindet sich gewöhnlich auf einer gesonderten Warze oder fehlt.

Am Analsegment ist die Borste I kürzer als III, II etwa halb so lang wie IV;

Analgabel fehlt. Hakenkränze der Bauchfüße einrangig; Häkchenzahl variiert

artlich, ist aber an Nachschiebern stets kleiner.1)

In den Einzelheiten sind die Gattungsmerkmale der Rhyacionia etwas variabel.

Der Punkt, aus welchem die Vorderflügelader R, entspringt, liegt immer nahe

an der Mitte der Mittelzelle, nur leicht von diesem basal- oder außenwärts abwei-

chend. Die Vorderflügeladern M, und M; entspringen bei pinivorana und duplana

in der Regel, bei bzoliana nur ausnahmsweise etwas voneinander getrennt. Dabei

bleibt doch der Abstand zwischen den Basen der genannten Adern stets kleiner

als der zwischen M; und Cu,. Die Stielung der Adern M, und Mg wird nur ganz

selten beobachtet. Die Arten pinicolana, dativa und buoliana haben einen ganz

rudimentären Pollex, der als eine abgerundete Wölbung am Analwinkel des

Cucullus bemerkbar ist. Bei pinivorana ist diese Wölbung als ein breiter, abgerun-

deter Pollex entwickelt. Die Weibchen dieser Arten haben ein langes Antrum und

kein Sterigma, was sie von den übrigen Rhyacionia-Arten gut unterscheidet. Man

könnte wohl diese Artgruppe als eine Untergattung auffassen, aber unter den

nearktischen Vertretern gibt es welche, die bei einem rudimentären Pollex ein

Sterigma haben und bei welchen das Antrum kurz ist, was eine subgenerische

Aufteilung der Rhyacionia kaum begründet macht. Die meisten holarktischen

Arten haben einen schmalen, mehr oder weniger langen Pollex und ein wohl

entwickeltes Sterigma. Bei walsinghami ist der Pollex doppelt (wie dies auch bei

der nearktischen passadenana Kearf. stattfindet) und das Sterigma ist ganz eigen-

artig gebaut. Die Arten bwoliana und walsinghami haben gar keine Signa, bei den

meisten Rhyacionia-Arten sind aber zwei kurze, dornförmige Signa vorhanden, die

auf mehr oder weniger ausgedehnten, sklerotisierten Basen stehen.

Unter dem Namen Rhyacionia (bei manchen Autoren Evetria oder Retinia)

wurden in der Literatur längere Zeit mehrere, morphologisch recht unterschiedene

Arten aufgefaßt, die in der Forstentomologie als bedeutende Schädlinge der

1) Diese und die weiteren Beschreibungen der Raupen gründen hauptsächlich auf die

Angaben, die von den Publikationen von SWATSCHEK (1958) und MacKay (1959) entliehen

sind.

(141) N. S. OBRAZTSOV : Die Gattungen der Palaearktischen Tortricidae 11

Nadelhôlzer bekannt sind. Als ein grundlegendes Unterscheidungsmerkmal dieser

Arten gab KENNEL (1913) die aus einem gemeinsamen Punkt entspringenden

Vorderflügeladern My und M; an, wie dies bereits auch von anderen Autoren

akzeptiert wurde. Auch HEINRICH (1923), der die nearktischen Arten dieses

Komplexes in drei Gattungen (Rhyacionia Hb., Petrova Heinr. und Barbara

Heinr.) aufteilte, fand kein anderes Grundmerkmal um die hierher gehòrenden

Arten von den übrigen Eucosmini zu trennen. Dies wurde auch von OBRAZTSOV

(1946) übernommen, der Clavigesta Obr., Gravitarmata Obr. und Coccyx Tr.

(1830) als weitere Gattungen des obigen Komplexes auffaßte. Nun hat SWAT-

SCHEK (1958) noch eine weitere Gattung Pseudococcyx aufgestellt und OBRAZ-

TSOV (1960) schlug für Coccyx Tr., 1830 (non 1829), den neuen Namen Blas-

testhia vor. Erst bei HANNEMANN (1961) finden wir die Angabe, daß nach dem

Vorderflügelgeäder die erwahnten Gattungen nicht einheitlich sind. Die Auftei-

lung der ursprünglich als Rhyacionia aufgefaßten Gattung in sieben besondere

Gattungen wird durch die Larvalmorphologie und Bionomie der hierher gehören-

den Arten bestätigt, was die neue Klassifikation nicht nur wissenschaftlich sondern

auch vom Gesichtspunkt der praktischen Entomologie wichtig macht. In dieser

Revision wird die Gattung Rhyacionia in einem strikten Sinne behandelt.

HÜBNER (1825) stellte die Gattung Rhyacionia für fünf Arten auf (hastana

Hb., buoliana Schiff. = xylosteana Hb., non L., gemmana Hb. = buoliana

Schiff., turionana Hb. = turionella L. und ministrana L.). WALSINGHAM (1900)

| wählte die Art buoliana als Gattungstypus der Rhyacionia. FERNALD (1908) über-

prüfte die Frage bezüglich des Typus dieser Gattung sorgfältig und bestätigte die

Richtigkeit der WALsINGHAMschen Typusbezeichnung. Es muß erwähnt werden,

daß vor vielen Jahren WESTWOOD (1840) die Art „P. T. Hastiana L. Curt. 711”

zum Typus derselben Gattung ernannte. Da aber HÜBNER in der Gattung Rhya-

cionia eine „Hastana L. Hüb. 186” erwähnte und die von ihm zitierte Abbildung

(HÜBNER, 1796—1799, t. 29 fig. 186) eine andere als die von WESTWOOD

genannte Art (CURTIS, 1838, t. 711) darstellte, ist es evident, daß die WEsT-

wooDsche Typusbezeichnung unberechtigt war (die HÜBNERsche Figur bezieht

sich auf die jetzt als Foveifera hastana Hb. bekannte Art, die von CURTIS ist

Olindia ulmana Hb.). Retinia Gn. (1845) ist ein glattes, zweitältestes Synonym

von Rhyacionia Hb. Der Gattungsname Evetria Hb. (1825) ist kein Synonym

dieser Gattung und wird in unserer Revision bei der Gattung Epinotia Hb. näher

besprochen.

Die Gattung Rhyacionia hat eine weite Verbreitung im ganzen holarktischen

Gebiet und wird durch mehrere Arten vertreten. Die Raupen leben an verschie-

denen Pinus-Arten und sind meistens schädlich. Sie bohren in Knospen und jun-

gen Trieben und verursachen Harzaustritt, bilden aber keine Harzgallen auf Stäm-

men und Ästen, die für die Raupen von Petrova Heinr. charakteristisch sind.

KATALOG DER PALAEARKTISCHEN RHYACIONIA-ARTEN

Rh. buoliana (Schiff.)* (1)

buoliana SCHIFFERMILLER & DENIS, 1776, Syst. Verz. Schm. Wien. Geg., p. 128 (Pha-

laena Tortrix); ?gemmatella (non Sc.) PANZER, 1804, Schaefferi Icon. Ins. Enum.

Syst., p. 195 (Phalaena Tinea) (sec. WERNEBURG, 1864, Beitr. Schmett.kunde, vol. 1,

TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 1, 1964 (142)

p. 350); gemmana HÜBNER, [1818—19, Samml. eur. Schm., Tortr., t. 43 fig. 269;

non bin.}, 1822, Syst.-alph. Verz., p. 61 (Olethreutes); xylosteana (non L.) HÜBNER,

[1796—99, Samml. eur. Schm., Tortr., t. 24 fig. 154; non bin.], 1822, Syst.-alph.

Verz., p. 66 (Olethreutes); bouliana FROLICH, 1828, Enum. Tortr. Wiirtt., p. 72

(Tortrix); pallasana SODOFFSKY, 1830, Bull. Soc. Imp. Nat. Moscou, vol. 2, p. 72,

t. 2 fig. 8 (Tortrix); ?geminana WESTWOOD & HUMPHREYS, 1845, Brit. Moths, vol. 2,

p. 171, t. 99 fig. 3—6 (Orthotaenia); pinicolana var. STEPHENS, 1852, List Spec. Brit.

Anim., pars 10, p. 53 (Retinia); buolina NEUGEBAUER, 1950, Verh. Deutsch. Ges.

angew. Ent., vol. 11, p. 106, fig. 1 (Rhyacionia). — STAUDINGER & REBEL, 1901, p.

102, No. 1851; KENNEL, 1913, p. 360, t. 2 fig. 13, 14 (Kopf, Geäder), t. 15 fig. 54

(2); THOMANN, 1914, p. 20, t. 3 fig. 4a—b (Falter), t. 4 fig. 4 (Beschädigung);

PIERCE & METCALFE, 1922, p. 79, t. 27 (3 ®-Genitalien); HEINRICH, 1923, p. 15,

t. 1 fig. 9 (Vorderflügelgeäder), t. 2 fig. 15, t. 9 fig. 45 (4-Genitalien); ESCHERICH,

1931, p. 283, textfig. 222, 231—239, 240B, t. 3 fig. 3 (Falter, Beschädigung); MAT-

SUMURA, 1931, p. 1070, fig. (Falter); BENANDER, 1950, p. 73, textfig. 8e ( 4 -Genita-

lien); SWATSCHEK, 1958, p. 126, fig. 129 (Larvalmorphologie); MacKay, 1959, p. 49,

fig. 34 (Larvalmorphologie); AGENJO, 1961, t. 1 fig. 2 (Vorderflügel), 5, 6 (4 2-

Genitalien); HANNEMANN, 1961, p. 115, textfig. 223 (Kopf, Geäder, & -Genitalien);

diese Arbeit, Abb. 127—130 (Kopf, Geäder, 4 ®-Genitalien). — Europa; Sibirien;

Korea; China; Japan; Nordamerika, Argentinien und Uruguay (verschleppt).

ssp. thurificana Ld.

thurificana LEDERER, 1855, Verh. zool-bot. Ges. Wien, vol. 5, p. 224, t. 4 fig. 4

(Retinia); SYNON. Nov.: relictana LE CERF, 1932, Bull. Soc. Ent. France, vol. 37, p.

164 (Evetria); buoliana (non Schiff.) AMSEL, 1933, Zoogeogr., vol. 2, p. 123 (Evetria).

— STAUDINGER & REBEL, 1901, p. 103, No. 1851b; KENNEL, 1913, p. 360, t. 15 fig. 55

(4). — Kleinasien; Südwestasien; Nordwestafrika; Iberien.

Rh. pinicolana (Dbld.)*

Rh.

turionana (non Hb.) HAWORTH, 1811, Lep. Brit., p. 399 (Tortrix); turionella (non L.)

CURTIS, 1831, Brit. Ent. expl. t. 364 (Orthotaenia); pinicolana DOUBLEDAY, 1850,

Zool., vol. 8, Append., p. CVI (Spilonota); buoliana (part.) LEDERER, 1859, Wien.

Ent. Mschr., vol. 3, p. 281 (Retinia) concinnana LEDERER, 1859, ibid., p. 282

(Retinia); occultana (non Dgl.) BARRETT, 1874, Ent. Mo. Mag., vol. 10, p. 247 (Reri-

nia); pinicola (etr.) BODENHEIMER, 1927, Zschr. angew. Ent., vol. 12, p. 473 (Evetria).

— STAUDINGER & REBEL, 1901, p. 103, No. 1851a; KENNEL, 1913, p. 360, t. 15 fig. 56

(2); PIERCE & METCALFE, 1922, p. 80, t. 27 (3 9-Genitalien); BENANDER, 1950,

p. 72, textfig. 8d (4-Genitalien), t. 4 fig. 16 (Vorderfliigel); AGENJO, 1961, p. 21,

t. 1 fig. 1, 3, 4 (Vorderflügel, & 9-Genitalien); HANNEMANN, 1961, p. 115, t. 20

fig. 13 (9), textfig. 224 (4-Genitalien); diese Arbeit, Taf. 1 Fig. 2 (&-Genitalien).

— Nord- und Mitteleuropa; Großbritannien; Spanien.

teleopa (Meyr.), comb. nova* (2)

teleopa MEYRICK, 1927, Exot. Micr., vol. 3, p. 333 (Evetria). — Diese Arbeit, Taf. 1

Fig. 3 (&-Genitalien). — Ostchina.

dativa Heinr.* (3)

dativa HEINRICH, 1928, Proc. Ent. Soc. Washington, vol. 30, p. 61, t. 3 fig. 3 (4-

Genitalien) (Rhyacionia); teleopa (non Meyr.) DIAKONOFF, 1950, Bull. Brit. Mus.,

Ent., vol. 1, p. 283 (Evetria). — Diese Arbeit, Taf. 1 Fig. 1 (4-Genitalien). Japan;

Südchina (Kanton).

Rh. ? washiyai (Kôno & Sawamoto), comb. nova (4)

washiyai KÔNO & SAWAMOTO, 1940, Ins. Matsumur., vol. 14, p. 149, figs. (Evetria). —

Japan.

(143) N. S. OBRAZTSOV : Die Gattungen der Palaearktischen Tortricidae 13

Rh. pinivorana (Z.)* (5)

resinella (non L.) STEPHENS, 1829, Syst. Cat. Brit. Ins., vol. 2, p. 181 (Crephasia);

pinivorana ZELLER, 1846, Isis, p. 225 (Coccyx); ?sciurana TENGSTROM, 1847, Notis.

Sallsk. Fauna Fenn. Helsingfors Förhandl., vol. 1, p. 158 (Coccyx); albionana DOUBLE-

DAY, 1850, Synon. List Brit. Lep., p. 25 (Retinia); pudendana HERRICH-SCHAFFER,

1851 Syst. Bearb. Schm. Eur., vol. 4, p. 122 (Tortrix, Coccyx) [1848, Tortr., t. 21 fig.

149, 150; non bin.}; mughiana (non Z.) BAZZIGHER, 1905, Jahresber. naturf. Ges.

Graubünden, N.F., vol. 47, p. 143 (Retinia); SYNON. NOV.: rhaeticana THOMANN, 1914,

ibid., vol. 55, p. 20, t. 3 fig. 3a-b (4 9), t. 4 fig. 5 (Beschädigung) (Evetria); reti

ferana (err.) PIERCE & METCALFE, 1922, Genit. Brit. Tortr., p. 80 (Rhyacionia). —

STAUDINGER & REBEL, 1901, p. 102, No. 1848; KENNEL, 1913, p. 358, t. 15 fig. 50

(4); PIERCE & METCALFE, 1922, p. 79, t. 27 (4 9-Genitalien); ESCHERICH, 1931,

p. 293, textfig. 243, t. 3 fig. 6 (Falter); BENANDER, 1950, p. 72, textfig. 8c (4-

Genitalien); SWATSCHEK, 1958, p. 127, fig. 130—132 (Larvalmorphologie); HANNE-

MANN, 1961, p. 116, textfig. 226 (&-Genitalien); diese Arbeit, Taf. 1 Fig. 4 (4-

Genitalien). — Europa; ?China (Yiinnan).

ab. miniatana Stgr., status nov.

miniatana STAUDINGER, 1871, Berl. Ent. Zschr., vol. 14 (1870), p. 281 (Retiria);

pinivorana (part.) HANNEMANN, 1961, DAHLs Tierwelt Deutschl., pars 48, p. 116

(Rhyacionia). — STAUDINGER & REBEL, 1901, p. 102, No. 1850; KENNEL, 1913, p.

358, t. 15 fig. 53 (9, Typus).

Rh. walsinghami (Rbl.), comb. nova* (6)

walsinghami REBEL, 1896, Ann. Naturh. Hofmus. Wien, vol. 11, p. 119, t. 3 fig. 6

(Retinia). — STAUDINGER & REBEL, 1901, p. 102, No. 1845; KENNEL, 1913, p. 356,

t. 15 fig. 44 (4); diese Arbeit, Taf. 2 Fig. 4, Taf. 3 Fig. 1, 2 (4 9-Genitalien). —

Kanarische Inseln (Tenerife).

Rh. duplana (Hb.)* (7)

duplana HÜBNER, [1811—13, Samml. eur. Schm., Tortr., t. 36 fig. 229, 230; non bin.],

1822, Syst.-alph. Verz., p. 60 (Olethreutes); coruscana FRÒLICH, 1828, Enum. Tortr.

Württ., p. 58 (Tortrix); spadiceana (non Hw.) FRÒLICH, 1830, HUBNERs Samml. eur.

Schm., Tortr., t. 50 fig. 312 (Tortrix); sylvestrana (part.) STEPHENS, 1852, List Spec.

Brit. Anim., pars 10, p. 53 (Retinia, Evetria); cembrella (non L.) {? ZINCKEN, 1821,

in CHARPENTIER, Zinsler etc., p. 120, nota}, WERNEBURG, 1858, Stett. Ent. Ztg., vol.

19, p. 54 (Tinea); pinivorana (part.) LEDERER, 1859, Wien. Ent. Mschr., vol. 3, p. 281

(Retinia). — STAUDINGER & REBEL, 1901, p. 102, No. 1844; KENNEL, 1913, p. 356,

t. 15 fig. 43 (2); HEINRICH, 1928, p. 64, t. 3 fig. 2 ( 9-Genitalien); ESCHERICH, 1931,

p. 273, textfig. 223—226, 240c, t. 3 fig. 1 (Falter, Beschädigung); SWATSCHEK, 1958,

p. 127, fig. 133 (Larvalmorphologie); HANNEMANN, 1961, p. 115, textfig. 225 (4-

Genitalien), t. 13 fig. 15 (2); diese Arbeit, Taf. 2 Fig. 2 (4 -Genitalien). — Mittel-

europa; West-, Zentral- und Ostrussland; Nordukraine; Iberien.

ssp. logaea Durr., status nov.

Spadiceana (non Fröl.) DUPONCHEL, 1836, Hist. Nat. Lép. France, vol. 9,

p. 524, t. 263 fig. 8 (Coccyx); ODI: (non Hb.) STAINTON, 1856, Ent. Ann, p. 34

(Retinia); logaea DURRANT, 1911, Ent. Mo. Mag., vol. 47, p. 251 (ie

STAUDINGER & REBEL, 1901, p. 102, No. 1844 (part.); BARRETT, 1905, t. 276 fig. 2

(als duplana); PIERCE & METCALFE, 1922, p. 80, t. 28 (4 9-Genitalien); BRADLEY,

1959, p. 71, t. 6 fig. 71 (Falter); diese Arbeit, Taf. 2 Fig. 1, Taf. 3 Fig. 3, 4 (6 9-

Genitalien). — Großbritannien; Frankreich; Schweden; Norwegen; Finnland.

Rh. simulata Heinr.* (8)

duplana (non Hb.) WALSINGHAM, 1900, Ann. Mag. Nat. Hist., ser. 7, vol. 6, p. 124

(Rbyacionia); simulata HEINRICH, 1928, Proc. Ent. Soc. Washington, vol. 30, p. 62,

14 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 1, 1964 (144)

t. 3 fig. 1 (Q-Genitalien) (Rhyacionia); simutata (err.) Issıkı, 1957, Icones Heteroc.

Jap. col. nat., p. 58 (Rhyacionia). — STAUDINGER & REBEL, 1901, p. 102, No. 1844

(part.); MATSUMURA, 1931, p. 1070, fig. (4); ISSIKI, 1957, p. 58, t. 8 fig. 260 (2);

OKANO, 1959, p. 260, t. 174 fig. 22 (2); diese Arbeit, Taf. 2 Fig. 3 (4 -Genitalien).

— Japan; Südostsibirien.

Rh. piniana (H.S.), comb. nova* (9)

piniana HERRICH-SCHAFFER, 1851, Syst. Bearb. Schm. Eur., vol. 4, p. 222 (Tortrix,

Coccyx) [1848, Tortr., t. 27 fig. 194; non bin.}. — STAUDINGER & REBEL, 1901, p.

102, No. 1843; KENNEL, 1913, p. 355, t. 15 fig. 41 (9, Typus); diese Arbeit, Taf. 3

Fig. 5 (®-Genitalien). — Österreich (Wien); ?Schlesien; ?Pommern; ?Südostpolen;

?Südfrankreich.

Species incertae sedis

Rh. hafneri (Rbl.), comb. nova

hafneri REBEL, 1937, Zschr. Österr. Ent. Ver., vol. 22, p. 41, t. 2 fig. 1 (Evetria). —

Osterreich.

Kommentar zum Katalog der Rbyacionia-Arten

1. Rbyacionia buoliana (Schiff.) — SCHIFFERMILLER (1776) beschrieb bzoliana aus der

Umgegend von Wien und dieser Name, trotz einer unausreichenden Originaldiagnose .

(,,Oranienfarbener silberweissgegitterter Wickler’), fand eine allgemeine Erkennung für

die Bezeichnung dieses wohl bekannten Kieferntriebwicklers. Als DOUBLEDAY (1850) seine

pinicolana aufstellte, wurde diese längere Zeit als eine Lokalvarietät der buoliana aus Eng-

land aufgefaßt, deren Absonderung manche Autoren (REBEL, 1901; KENNEL, 1913) bestrit-

ten. PIERCE (1909) als erster unwiderlegbar differenzierte pinicolana als eine besondere Art

und veröffentlichte nachträglich (PIERCE & METCALFE, 1922) die Genitalabbildungen dieser

Art und buoliana. Es ist aber fraglich, ob seine buoliana und die von SCHIFFERMILLER wirk-

lich konspezifisch sind. Der Typus der bwoliana wurde zusammen mit der ganzen Sammlung

von SCHIFFERMILLER in einem Brand vernichtet worden und nun wird die Frage über die

echte buoliana noch dadurch erschwert, da in der Wiener Umgegend angeblich nicht nur

buoliana (im PIERCEschen Sinne) sondern auch pinicolana auftritt. Ohne eine genaue Unter-

suchung der in der Umgegend von Wien fliegenden Populationen beider Arten, wäre die

Wahl eines Neotypus der buoliana wohl vorzeitig und unvorsichtig. Glücklicherweise stellt

die Auswahl eines solchen eine reine Formalität dar, mit der man noch abwarten kann, da

die von PIERCE gegebene Auffassung der buoliana für die Erkennung dieser Art vollständig

ausreicht.

Meine Untersuchungen der buoliana-Serien aus Kleinasien, Syrien, Libanon, Cypern und

Marokko haben mich überzeugt, daß die Unterarten #hurificana und relictana nicht von-

einander zu trennen sind.

2. Rh. teleopa (Meyr.). — Der Holotypus, das einzige bis jetzt bekannte und mir unzu-

gängliche Stück dieser Art, ist angeblich ein Männchen, das aus Schanghai stammt und sich

in der Sammlung von A. CARADJA befindet. Zwei Exemplare aus Kanton, die ich aus dem

British Museum (N.H.) erhielt und die von E. Meyrick als teleopa bestimmt wurden,

passen keinesfalls zur Beschreibung dieser Art und sind untereinander nicht nur nicht kon-

spezifisch, sondern gehören sogar zu zwei verschiedene Gattungen. Das Männchen erwies

sich als Rhyacionia dativa Heinr., das Weibchen als Petrova cristata (Wism.). Dagegen lag

mir ein weiteres, von MEYRICK als pinicolana bestimmtes Männchen (West-Tienmuschan,

China; Genitalpräparat No. M. 646; Museum Bonn) vor, das ich als ¢eleopa bestimmen

möchte. Nach dem Genitalbau erinnert dieses Stück an pinicolana und dativa und nimmt

gewissermaßen eine intermediäre Stellung zwischen diesen beiden Arten ein. Der Cucullus

ist kleiner als bei pinicolana, dem von dativa fast gleich. Die Sacculus-Spitze ist weniger

scharf als bei dativa, doch viel schärfer als bei pinicolana. Der Apex des Aedoeagus ist bei

(145) N. S. OBRAZTSOV : Die Gattungen der Palaearktischen Tortricidae 15

dem untersuchten Stiick abgerundet, während er bei dativa etwa zweispitzig ist und bei

pinicolana einen dornartigen Vorsprung hat.

3. Rh. dativa Heinr. — Als das einzige Exemplar dieser Art war aus der Literatur nur

ihr Holotypus (Männchen, Yokohama, Japan, 11. Juli 1925, A. Kariya leg.; Genitalpraparat

„C.H., July 8, 1929”; U.S.N.M.) bekannt. Neuerdings erhielt ich ein weiteres Männchen

aus Kanton, Südchina (,,C. 24”; Genitalpräparat No. 6629; B.M.), das ich von dativa nicht

trennen kann. Von E. MEYRICK wurde dieses Stück als ,,Evetria teleopa” bestimmt wie dies

oben, bei der Besprechung der teleopa, bereits erwähnt wurde. Obwohl der Falter etwas

bleicher gefärbte Vorderflügel mit licht ockerbräunlicher Zeichnung hat und sich dadurch

vom dativa-Holotypus etwas unterscheidet, stimmt er mit dieser Art im Genitalbau gut

überein.

Bei dieser Gelegenheit ist zweckmäßig zu erwähnen, daß die von HEINRICH (1928)

veröffentlichte Genitalabbildung etwas irreführend ist, da sie nach einem Präparat ange-

fertigt wurde, bei welchem der Sacculus nicht ausgebreitet war. Beim Umdrehen dieses

Präparates unter dem Mikroskop ist leicht festzustellen, daß die Sacculus-Form sich von der

des in dieser Arbeit abgebildeten Kanton-Stückes (Taf. 1 Fig. 1) nicht unterscheidet und

einen nach unten gerichteten Außenwinkel hat. Genitaliter steht dativa der pinicolana sehr

nahe und ist von dieser durch einen schmäleren Cucullus, außenwärts stärker zugespitzten

Sacculus und einen zweispitzigen Apex des Aedoeagus unterschieden.

4. Rh. ? washiyai (Kôno & Sawamoto). — Diese in der Originalbeschreibung mit bzo-

liana verglichene Art soll sich von letzterer im Fehlen der orangen Schuppen am Kopf

unterscheiden und noch in der Vorderflügelzeichnung, die „etwas anders” als bei buoliana

sei. Die beiden obigen Merkmale reichen für die Identifizierung der Art nicht aus, da auch

bei den mehreren buoliana-Exemplaren der Kopf keine orangen Schuppen hat und die

Vorderflügelbezeichnung etwas variiert. Die die Originalbeschreibung begleitende Abbildung

stellt einen Falter dar, der mit buoliana sehr wenig Ähnlichkeit hat. Der Text gibt sehr

wenig zum Verständnis der Abbildung. Die für die Puppe von washiyai angeführten Struk-

turmerkmale sind von denen der buoliana nicht verschieden, da bei dieser der Entwicklungs-

grad des Kopfvorsprunges und die Zahl der Hinterleibsdorne ziemlich variabel sind. Außer-

dem liegen von den meisten der bekannten Rhyacionia-Arten keine Angaben über die Puppen

und der diagnostische Wert der Puppenmerkmale ist sehr wenig, wenn überhaupt gar nicht

geklärt. Laut brieflicher Mitteilung des Herrn T. YASUDA, ist der Typus von washiyai ver-

loren gegangen. Der vorhandene Paratypus erinnert äusserlich an Rh. dativa. Solange die

Genitalien dieses Stückes ununtersucht sind, wäre wohl unvorsichtig, washiyai mit dativa zu

synonymisieren.

5. Rh. pinivorana (Z.). — Von dieser Art habe ich große Serien und einzelne Exemplare

aus verschiedenen Teilen ihres Areals untersucht. Dabei habe ich den Eindruck gewonnen,

daß im Vergleich mit dem von KENNEL (1913, t. 15 fig. 50) abgebildeten Exemplar die Art

durchschnittlich dunkler und deutlicher gezeichnet ist und sich in ganz frischen Stücken von

rhaeticana Thom. kaum trennen lässt. Deshalb finde ich es zweckmässig, den letzteren Namen

zur Synonymie der pinivorana zu ziehen. Dagegen könnte vielleicht die hellere und schwächer

gezeichnete Form, ähnlich wie sie KENNEL abbildete, als eine Aberration abgetrennt werden.

Ich enthalte mich aber ihrer Aufstellung, da zwischen dieser und der dunklen, deutlich

gezeichneten Form eine fast ununterbrochene Reihe von Übergängen vorhanden ist. Die

als eine besondere Art beschriebene miniatana Stgr. (Holotypus: Weibchen von Lyon,

Genitalpräparat No. 500, von W. E. Miller am 26. Juni 1957 angefertigt; Z.M.B.) läßt

sich von pinivorana artlich nicht trennen, wie dies bereits von HANNEMANN (1961) mitge-

teilt wurde. Der miniatana-Holotypus, das anscheinend einzig bekannte Stück, ist ein präch-

tiges, rotbraunes Exemplar, dessen Abbildung bei KENNEL (1913, t. 15 fig. 53) ziemlich

naturgetreu ist. Der Name kann als eine Aberrationsbezeichnung bestehen bleiben.

6. Rh. walsinghami (Rbl.). — Von dieser Art gelang es mir ein Pärchen zu untersuchen

(Männchen und Weibchen, Pta. Orotava, Tenerife, Kanarische Inseln, Genitalpräparate

No. 6626 und No. 6627; WALSINGHAM-Sammlung, Nummern 78867 und 18869; Raupen

16 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 1, 1964 (146)

am 18. Februar 1907 auf Pinus canariensis gesammelt; die Falter erschienen am 3. Marz und

10. Avril; B.M.). Die äußeren Merkmale entsprechen denen der Rhyacionia, nur die Vorder-

flügel sind etwa länger und verhältnismäßig schmäler als bei den anderen palaearktischen

Arten dieser Gattung. Die männlichen Genitalien zeichnen sich durch das Fehlen der Socii

aus, die durch wenige kurze und ziemlich starke Stacheln auf einer länglichen und zu den

Seiten zugespitzten Chitinplatte am Tegumenrand ersetzt sind. Die Valvae erinnern eher

an die der T’hiodia-Arten, aber die Basalaushöhlung ist so groß wie dies für Rhyacionia

üblich ist. Der Pollex ist doppelt, wobei seine zwei Vorsprünge voneinander ziemlich weit

entfernt sind. Vor und etwas nach oben von dem proximalen dieser Vorsprünge entspringt

von oberhalb des unteren Randes der Valva vor dem Cucullus ein kurzer, stumpfer Aus-

wuchs, der als ein dritter Vorsprung des Pollex identifiziert werden kann. Auf unserem

Photo sind diese Vorsprünge an der rechten und linken Valva in etwas verschiedener Stel-

lung dargestellt, in der Tat aber sind sie symmetrisch gelegen. Die weiblichen Genitalien

zeichnen sich durch eine wohl gebildete, ganz eigenartig gestaltete Lamella antevaginalis

aus, die anscheinend aus einer modifizierten Ventralplatte des 7. Abdominalsegments ent-

stand. Die Signa fehlen.

7. Rh. duplana (Hb.). — Mit der Veröffentlichung dieser Notiz muß logaea Durr., die

als eine besondere Art aufgestellt und von den britischen Mikrolepidopterologen längere

Zeit für eine solche gehalten wurde, der duplana als eine Unterart zugerechnet werden.

Dem zugunsten spricht die Untersuchung des Lectotypus der logaea (Männchen, zwischen

Forres und Elgin, Schottland, Salvage; Genitalpräparat No. 5196; BARRETT-Sammlung, No.

56717; B.M.) und eines weiblichen Paratypus (dieselbe Lokalität, 1893, McARTHUR;

Genitalpräparat No. 6628; LEECH-Sammlung, No. 62050; B.M.), sowie mehrerer Exemplare .

aus verschiedenen Teilen Englands und Frankreichs. PIERCE & METCALFE (1922) haben die

Genitalien von logaea mit denen der kontinentalen duplana nicht verglichen, da sie von der

letzteren „have not had an opportunity of examining the genitalia.’ Zwischen logaea und

duplana habe ich nicht nur in den Genitalien, sondern auch in den äußeren Merkmalen

keine Unterschiede gefunden. Nur die Fühler sind bei den logaea-Männchen bedeutend

länger als bei duplana bewimpert. Ob dieses Merkmal geographisch beständig ist, werden

wohl die zukünftigen Beobachtungen zeigen. Vorläufig ist logaea als die einzige Form für

England zu bezeichnen. Mehrere von mir untersuchten Exemplare aus Frankreich (die nähe-

ren Lokalitätsangaben fehlen) gehören auch zu logaea, die von BENANDER (1946) auch in

den skandinavischen Ländern entdeckt wurde. Aus Deutschland lagen mir nur die Exemplare

mit kurz bewimperten Fühlern vor, die der ssp. duplana angehören.

8. Rh. simulata Heinr. — ÄufBerlich ist diese Art der duplana so ähnlich, daß eine Ver-

wechslung mit dieser gut möglich ist. Die einzige Unterschied besteht im Verlauf der

mittleren der drei bräunlichen Querbinden der Vorderflügel, die sich zwischen dem Basal

und Saumfeld befinden. Bei duplana ist diese Binde, von ihrer ganz unbedeutenden Wellung

abgesehen, fast gerade. Bei simulata ist sie nur zwischen der Costa und der Ader Az + 3

gerade, dann verläuft sie in der Richtung zur Flügelbasis. Als eine Stütze dieser Binde am

Dorsum erscheinen die drei aufrechten, schwärzlichen Strichelchen, die silbergraue Zwischen-

räume einschließen. Die männlichen Genitalien der simulata gleichen denen der duplana und .

unterscheiden sich von diesen nur durch einen weniger hervortretenden Distalwinkel des

Sacculus, einen mehr flachen Ausschnitt des Ventralrandes der Valva zwischen dem Sacculus

und dem Pollex und eine weniger in die Höhe reichende Harpe. Im allgemeinen sind die

männlichen Genitalien der simnlata etwas größer als die der duplana. In den weiblichen

Genitalien bieten einen Unterschied die nach unten deutlich erweiterte Ventralplatte des

7. Sternits und die ganz kurzen, als abgerundete Knöpfchen gestalteten Signa an, die bei

simulata nur etwa halb so lang wie ihre basale Breite sind. Bei duplana ist die Ventralplatte

abgerundet und die Signa sind etwa doppelt so lang wie die Breite ihrer Basis. Der Holo-

typus der simulata ist ein Weibchen aus Yokohama, Japan, 5. Ju 1924, A. Karıya leg.

(Genitalpräparat No. 5, C.H., Aug. 3, 1927; U.S.N.M.). Weitere untersuchte Exemplare

stammen aus Shinmaruko, Kanagawa-ken, Japan, 17. März 1937, und Kaiundai, Keisho

Nando, Korea, 5. März 1937 (Genitalpräparate No. 1 und No. 2, C.H., June 3, 1937).

Diese zwei Männchen befinden sich im United States National Museum, Washington.

(147) N. S. OBRAZTSOV : Die Gattungen der Palaearktischen Tortricidae 17

9. Rh. piniana (H.S.). — Von dieser Art gelang es mir nur, ein ziemlich schlecht erhal-

tenes Weibchen zu sehen. Da es aus der Sammlung von HERRICH-SCHAFFER (Z.M.B.)

stammt und auf seinem Zettel ,,Rpn. in Kieferknospen July F. Rsm. Rodaun & Tivoli”

steht, kann man nicht zweifeln, daß dieses Stück den piniana-Holotypus darstellt. Nach der

Angabe von HERRICH-SCHAFFER (1851), sah er von p/niana „nur ein Exemplar in FR.

Sammlung” (F. Rsm. = FR. = FISCHER von RÖSLERSTAMM). Er fügte noch dazu bei:

„Die Raupe lebt in Kieferknospen, der Schmetterling erscheint bei Wien im Juli.” Die auf

dem Zettel angegebene Lokalität ,,Rodaun” liegt südwestlich von Wien; „Tivoli” ist der

Name eines Gartens bei Schönbrunn in Wien (auf dem Genitalpräparat des obigen Weib-

chens ist „Tivoli irrtümlicherweise in ,,Tirol’’ umgetauft).

Das Genitalpräparat (Zool. Mus. Berlin, I.N. 2134) erhielt ich bereits angefertigt. Leider

wurden die Genitalien bei der Präparation ziemlich unvorsichtig behandelt, sodaß von ihrer

Struktur jetzt keine genaue Vorstellung gewonnen werden kann. Das Antrum ist von seiner

normalen Stelle verschoben und vom sklerotisierten Teil des Ductus bursae abgebrochen

worden. Seine Form wird noch dadurch verändert, daß es (insgesamt mit der Intersegmental-

membran und ihr folgenden 8. und 9. Abdominalsegment) umgedreht ist und mit seiner

Dorsalfläche nach oben gerichtet liegt. Außerdem ist das ganze Präparat durch die unvoll-

ständig entfernten Gewebeteile stark verunreinigt, was seine Untersuchung noch mehr

erschwert; auf dem dieser Arbeit beigefügten Photo (Taf. 3 Fig. 5) sind diese Teile retu-

schiert. In diesen weiblichen Genitalien kann man einen Vertreter der Gattung Rhyacionia

erkennen, soweit eine solche Schlußfolgerung ohne Untersuchung eines Männchens möglich ist.

Über die Verbreitung der piniana ist vorläufig sehr wenig bekannt. HEINEMANN (1863,

p. 97) hat Wien und Schlesien als ihre Fundorte genannt. Merkwürdigerweise gab WOCKE

(1871, p. 246) nur Deutschland als Verbreitung der Art an. Diese letztere Angabe wurde

von späteren Autoren unkritisch übernommen (REBEL, 1901, p. 102; KENNEL, 1913, p. 356)

und Wien, der Originalfundort des piniana-Holotypus, verschwand auf längere Zeit aus

der Literatur. Daß KENNEL dies übersah, ist desto mehr unverständlich, da er den piniana-

Holotypus abbildete und seinen Zettel sehen sollte. Zur Ergänzung fügte KENNEL Frankreich

bei, wo piniana angeblich nur im südlichen Teil auftritt (LHOMME, 1939, p. 315). Erst

REBEL (1915, p. 144) nannte wieder den „östlichen Bruchland der Alpen” bei Wien als

Fundort dieser Art. Weiter wurde piniana noch für Pommern (PETERSEN, 1924, p. 340),

Südostpolen und die Tschechoslowakei (SCHILLE, 1931, p. 95) angegeben.

78. Gattung Thiodia Hb., 1825

Typus generis (selectus): Agapeta citrana Hb., 1825 [FERNALD, 1908, Gen. Tortr., p. 16].

Agapeta (part.) HÜBNER, 1822, Syst.-alph. Verz., p. 59.

Thiodia HÜBNER, 1825, Verz. bek. Schm., p. 391.

Tortrix (part.) FRÖLICH, 1828, Enum. Tortr. Württ., p. 97.

Cochylis (part.) TREITSCHKE, 1829, Schm. Eur., vol. 7, p. 233.

Grapholitha (part.) TREITSCHKE, 1835, op. cit., vol. 10, pars 3, p. 120.

Dichrorampha (part.) GUENEE, 1845, Ann. Soc. Ent. France, ser. 2, vol. 3, p. 186.

Catoptria (part.) GUENEE, 1845, ibid., p. 189.

Tortrix (Semasia) (part.) HERRICH-SCHÄFFER, 1851, Syst. Bearb. Schm. Eur., vol. 4,

p. 244.

Grapholita (part.) STAINTON, 1859, Man. Brit. Butt. & Moths, vol. 2, p. 255.

Grapholitha (Grapholitha) (part.) WOCKE, 1861, Stgr.-Wck. Cat. Lep. Eur, p. 102.

Grapholitha (Semasia) (part.) WOCKE, 1871, Stgr.-Wck. Cat. Lep. eur. Faun., p. 256.

Cydia (part.) MEYRICK, 1895, Handb. Brit. Lep., p. 486.

Semasia (part.) REBEL, 1901, Stgr.-Rbl. Cat. Lep. pal. Faun., vol. 2, p. 114.

Botropteryx CARADJA, 1916, Iris, vol. 30. Typus generis (design.): Grapholitha sulphu-

rana Chr., 1888.

Rhyacionia (part.) PIERCE & METCALFE, 1922, Genit. Brit. Tortr., p. 81.

Eucosma (part.) MEYRICK, 1927, Rev. Handb. Brit. Lep., p. 545.

18 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 1, 1964 (148)

Gattung Thiodia Hb.: Th. citrana (Hb.). Abb. 131: Männchen, Kopf. Abb. 132: Idem,

Geäder. Abb. 133: Abnormes Geäder im Dorsalteil des Vorderflügels eines Weibchens.

Abb. 134: Männliche Genitalien, Präparat No. 1-Obr. (8/4 1958), Speyer, Pfalz; Z.S.M.

Abb. 135: Weibliche Genitalien, Präparat No. 2-Obr. (8/4 1958), Pfalz; Z.S.M.

(149) N. S. OBRAZTSOV : Die Gattungen der Palaearktischen Tortricidae 19

Kopf (Abb. 131) lang, abstehend beschuppt. Fühler ganz leicht, beim Weib-

chen noch weniger gezähnt, anliegend beschuppt und fein oder gar nicht bewim-

pert; beim Weibchen mit kurzen, sparsamen Börstchen oder ohne diese. Labial-

palpen viel länger als der Kopf, dicht und sehr lang beschuppt; Terminalglied in

der Beschuppung des 2. Gliedes vollständig verborgen. Saugrüssel weich, mässig

lang. Brust ohne Hinterschopf. Hintertibien ziemlich anliegend beschuppt.

Vorderflügel (Abb. 132) glatt beschuppt, breit lanzettförmig; beim Männchen

oberhalb des Gabelungspunkts der Ader Ay , 3 eine mit modifizierten Schuppen

gefüllte Grube, die von der Flügeloberseite wie eine runde, glatte Stelle oder ein

Höckerchen aussieht; Costa leicht gebogen; Apex etwa scharfwinklig doch abge-

rundet; Termen schräg, gerade; Tornus breit abgerundet; Dorsum merklich ge-

baucht. Kein Costalumschlag beim Männchen. 12 Adern, alle getrennt; S leicht

wellig; R, entspringt etwa von der Mitte der Mittelzelle; R, weit von R, und R;

entfernt, zur letzteren Ader etwas näher stehend; R, näher zu R, als zu R,, von

beiden deutlich entfernt; R, führt in die Costa, R, zum Termen; keine Teilungs-

ader der Mittelzelle; R bis einschließend M, in etwa gleich weiten Abständen;

Cu, entspringt aus dem unteren Winkel der Mittelzelle und steht der M; an der

Basis und am Termen viel näher als im mittleren Adernverlauf, im allgemeinen

näher zu M; als diese zu My; Cu, entspringt kurz vor dem Ende des zweiten

Drittels der Mittelzelle; A, nur unterhalb der Mittelzelle angedeutet, erreicht den

Tornus nicht; Basalgabel A,+ 3 etwa ein Fünftel so lang wie die ganze Ader.

Hinterflügel (Abb. 132) abgerundet-trapezförmig, breiter als die Vorderflügel;

Costa leicht wellig; Apex abgerundet; Termen gerade oder ganz leicht flach ein-

gezogen; Tornus breit abgerundet; der anliegende Teil des Dorsum gerade, der

innere Teil gebaucht, zur Flügelbasis steil aufsteigend. 8 Adern; S sanft, fast un-

merklich eingebogen; R und M, entspringen dicht beisammen, verlaufen eine

kurze Strecke parallel um dann zu divergieren; M, an der Basis stark zu M3

geneigt; M, und Cu, lang gestielt, entspringen aus dem unteren Winkel der Mit-

telzelle; Cu, entspringt von zwei Drittel der Mittelzelle; A, ganz leicht ange-

deutet; A, an der Basis gegabelt; A, normal. Cubitus behaart; beim Männchen

ein langer Haarpinsel in der Mittelzelle, an ihrer Basis.

Männliche Genitalien (Abb. 134). Tegumen in eine zugespitzte Haube ausge-

zogen; Pedunculi ziemlich breit. Valva länglich, mit einem wenig oder fast nicht

abgesonderten Cucullus; Pollex öfters vorhanden; Sacculus nur im Basalteil von der

übrigen Valva abgetrennt; Basalaushöhlung der Valva groß; Processus basalis kurz,

aber wohl entwickelt. Uncus nur durch die erwähnte Haube des Tegumens ange-

deutet; Socii weich, mäßig lang, an der Basis mit der Tegumenhaube verwachsen;

Gnathos als ein halbmembranöser, in der Mitte in eine Platte erweiterter Halbring.

Anellus typisch ,,olethreutoid’’; Caulis ziemlich breit und lang, zum Coecum penis

angewachsen. Aedoeagus mäßig lang, distal etwas verjüngt, öfters mit Dornen an

seiner Oberfläche; Coecum penis nach unten ausgebogen; Cornuti als mehrere,

lange Stacheln gestaltet.

Weibliche Genitalien (Abb. 135). Die letzten Abdominalsegmente bilden einen

schmalen, langen Ovipositor. Papillae anales klein, schmal, distal in eine zuge-

spitze Haube zusammengewachsen. Apophyses posteriores sehr lang, mehr als

zweimal so lang wie die Apophyses anteriores. 9. Abdominalsegment aus zwei in

20 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 1, 1964 (150)

einander einziehbaren Teilen zusammengesetzt; 8. Abdominalsegment leicht sklero-

tisiert, mit etwas starker sklerotisierten Pleuriten. Ostium bursae befindet sich unter

dem Caudalrand der Ventralplatte des 7. Abdominalsternits, dessen Distalteil in

eine Lamella antevaginalis manchmal modifiziert ist (Th. caradjana). Antrum in

Form eines breiten, sklerotisierten Trichters, der mit weniger stark sklerotisiertem

und schmälerem Ductus bursae ein Ganzes bildet. Corpus bursae rundlich, mit

einer breiten, mäßig langen Cervix; zwei stumpfe, kegelférmige Signa von un-

gleicher Grösse.

Raupe (nur bei Th. citrana bekannt). Hakenkränze der Bauchfüße einrangig,

aus etwa 20 Häkchen zusammengestellt; die der Nachschieber bestehen aus etwa

10 Häkchen. Borste Illa steht auf den Abdominalsegmenten immer am Rande der

Warze III. Am Nackenschild ist IIIa näher bei III als bei IX. Borsten IV und V

sind auf allen Abdominalsegmenten diagonal oder am 1. Abdominalsegment verti-

kal angeordnet. Am Praestigmalschild steht IV ventral von V und VI, von beiden

gleich weit entfernt. Am 8. Abdominalsegment ist der Abstand der Borsten II

grösser als der der Borsten I; III befindet sich mit dem Stigma in gleicher Höhe.

Borstengruppe VII am 1., 2. und 7. Abdominalsegment aus drei Borsten, am 8.

und 9. aus zwei. Am 9. Abdominalsegment befinden sich die Borsten II, sowie

I und III, ferner IV, V und VI auf gemeinsamen Warzen; die Borsten VIII sind

weiter voneinander entfernt als am 8. Abdominalsegment. Auf der Ventralseite

der Nachschieber sind vier Borsten vorhanden, von denen immer zwei auf einer

Warze stehen. Das Stigma des 2. Abdominalsegments ist größer als die Ansatz-

stelle der Borste III. (SWATSCHEK, 1958).

Wegen des Vorhandenseins auf den Vorderflügeln der Männchen einer mit

Schuppen gefüllten Grube kann Thiodia mit den Gattungen Foveifera Obr. und

Hendecaneura Wism. verglichen werden, mit welchen sie sonst keine nähere Ver-

wandtschaft aufweist. Dagegen steht sie der neuaufgestellten Gattung Thiodiodes

nahe, der diese Grube fehlt. Nach den lang und abstehend beschuppten Labial-

palpen erinnert Thiodia (sowie die anschließenden Gattungen Thiodiodes und

Epibactra) an manche Vertreter der Tribus Laspeyresiini, von welchen sie sich

durch eine stark an der Basis zu M, geneigte Hinterflügelader M, unterscheidet.

Durch die an der Basis untereinander verwachsenen Socii und den Bau des An-

trums schließt sich Thiodia der Rhyacionia an.

Der Artbestand der Gattung ist ziemlich gut bekannt. Die hierher von

OBRAZTSOV (1952) seinerzeit gestellte lerneana Tr. erwies sich als der Foveifera

hastana (Hb.) nahe verwandt und wird an der richtigen Stelle besprochen. Die

Art azukivora gehört zu der Tribus Laspeyresiini. Die Gattung T'hiodia ist nur aus

dem westlichen Teil des palaearktischen Gebietes, d.h. Europa, Südwest- und

Zentralasien, bekannt. Die Zurechnung der nearktischen Arten zu dieser Gattung

(HEINRICH, 1923) beruhte auf einem systematischen Irrtum; alle diese Arten

gehören zu Phaneta Stph. (OBRAZTSOV, 1952).

KATALOG DER PALAEARKTISCHEN THIODIA-ARTEN

Th. citrana (Hb.)* (1)

citrana HÜBNER, [1796—99, Samml. eur. Schm., Tortr., t. 29 fig. 185; non bin.}, 1822,

Syst.-alph. Verz., p. 59 (Agapeta); ?messingiana (part.) LEDERER, 1861, Wien. Ent.

(151) N. S. OBRAZTSOV : Die Gattungen der Palaearktischen Tortricidae 21

Mschr., vol. 5, p. 399 (Grapholitha). — STAUDINGER & REBEL, 1901, p. 114, No.

2035; KENNEL, 1916, p. 531, t. 20 fig. 38 (9); PIERCE & METCALFE, 1922, p. 81,

t. 38 (4 Q-Genitalien); BENANDER, 1950, p. 121, t. 7 fig. 13 (Vorderflügel); Kasy,

1958, p. 274, fig. 1, 3 (4 2-Genitalien); SWATSCHEK, 1958, p. 133, fig. 143 (Larval-

morphologie); HANNEMANN, 1961, p. 122, textfig. 236—236b (Geäder, Kopf, 4-

Genitalien), t. 13 fig. 4 (9); diese Arbeit, Abb. 131—136, 143 (Kopf, Geäder, & @-

Genitalien). — Europa.

ssp. libanicolana nova

citrana (non Hb.) MANN, 1862, Wien. Ent. Mschr., vol. 6, p. 397 (Grapholitha);

libanicolana OBRAZTSOV, diese Arbeit, p. 23, fig. 137, 138, 144, 145 ( 4 ®-Genitalien)

(Thiodia). — STAUDINGER & REBEL, 1901, p. 114, No. 2035 (part.). — Siidwestasien;

Kleinasien; Armenien; ?Zentralasien; ?Ostrußland.

Th. major (Rbl.)* (2)

major REBEL, 1903, Ann. Hofmus. Wien, vol. 18, p. 321 (Semasia); SYNON. NOV.:

sardiniana SCHAWERDA, 1936, Zschr. Österr. Ent. Ver., vol. 21, p. 79 (Semasia). —

Kasy, 1958, p. 273, fig. 2, 4 (& 9-Genitalien); diese Arbeit, Abb. 139, 140, 146, 147

(& 9-Genitalien). — Bulgarien; Mazedonien; Sardinien; Korsika; Italien.

Th. sulphurana (Chr.)* (3)

sulphurana CHRISTOPH 1888, Horae Soc. Ent. Ross., vol. 22, p. 311 (Grapholitha). —

STAUDINGER & REBEL, 1901, p. 114, No. 2036; KENNEL, 1916, p. 531, t. 20 fig. 36,

36a, 37 (4 2, Vorderflügelgrube); diese Arbeit, Taf. 5 Fig. 1, 2 (2-Genitalien). —

Ostrußland; Südukraine; Armenien.

Th. caradjana Kenn.* (4)

caradjana KENNEL, 1916, Pal. Tortr., p. 533, t. 20 fig. 40 (Thiodia). — Diese Arbeit,

Abb. 141, 148 (4 2 -Genitalien). — Armenien.

Th. anatoliana Kenn.* (5)

anatoliana KENNEL, 1916, Pal. Tortr., p. 532, t. 2 fig. 53, 54 (Geäder, Vorderflügel-

grube), t. 20 fig. 39 (2) (Thiodia). — Diese Arbeit, Abb. 142 (&-Genitalien). —

Armenien; Nordpersien; ?Libanon.

Th. placidana (Stgr.)* (6)

placidana STAUDINGER, 1871, Berl. Ent. Zsch., (1870), p. 281 (Grapholitha). —

STAUDINGER & REBEL, 1901, p. 114, No. 2038; KENNEL, 1916, p. 533, t. 20 fig. 41

(2); diese Arbeit, Taf. 4 Fig. 1—3 (4 2 -Genitalien). — Ostrußland.

Species incertae sedis

Th. mirana (Car.)

mirana CARADJA, 1916, Iris, vol. 30, p. 62 (Semasia). — Südostsibirien.

Th. tscheliana (Car.)

tscheliana CARADJA, 1927, Acad. Rom., Mem. Sect. Stiint., ser 3, vol. 4, p. 392 (Se-

masia). — Rumänien.

Kommentar zum Katalog der Thiodia-Arten

1. Thiodia citrana (Hb.). — Die geographische Variabilität dieser Art war gar nicht

studiert. Deshalb ist besonders wichtig zu notieren, daß die citrana-Exemplare aus Süd-

westasien sich stark von den mitteleuropäischen unterscheiden und eine Beschreibung als

eine besondere Unterart verdienen. In seiner Sammlung vermerkte L. OSTHELDER die Exem-

plare aus dem Libanon als Jibanicolana und die aus Persien bezeichnete er als zu einer

anderen Form gehörig. M. E. sind die Unterschiede dieser beiden Formen voneinander so

gering, daß ihre Absonderung unter zwei verschiedenen Namen kaum berechtigt wäre.

Nachstehend beschreibe ich die südwestasiatischen citrana-Stücke als libanicolana ssp. nova.

22 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 1, 1964 (152)

136

142 ==

Rechte Valvae und Aedoeagus-Spitzen der Thiodia-Arten. Abb. 136: Th. citrana citrana

(Hb.), Präparat No. 6637, Vernet, Frankreich; B.M. Abb. 137: Th. citrana libanicolana

ssp. nova, Holotypus, Priparat No. 4-Obr. (8/4 1958), Bscharre, Nordlibanon; Z.S.M.

Abb. 138: Th. citrana libanicolana ssp. nova, Priparat No. 6639, Shar Devesy, Haleb; B.M.

Abb. 139: Th. major (Rbl.), Priparat No. 6632, Corté, Korsika; B.M. Abb. 140: Th. major

(Rbl.), Präparat No. 3-Obr. (8/9 1958), Piano pr. Sadali, Sardinien; Z.S.M. Abb. 141:

Th. caradjana Kenn., Präparat No. 6635, Erivan, Armenien; B.M. Abb. 142: Th. anatoliana

Kenn., Priparat No. 6634, Konia, Kleinasien; B.M.

Diese Unterart unterscheidet sich von der ssp. citrana aus Europa durch einen etwas

stärker bräunlichgelb bedeckten Grund der Vorderflügel, insbesondere in der Dorsalhälfte

der Flügel, und eine schwächer entwickelte und lichtere Vorderflügelzeichnung. In den

männlichen Genitalien fällt eine stärkere Entwicklung der Aedoeagus-Skulptur auf, die bei

libanicolana (Abb. 137, 138) aus bedeutend größeren Auswüchsen als bei den europäischen

Stücken besteht. Auch der Pollex der Valva ist bei der neuen Unterart etwas breiter als bei

der ssp. citrana. Keine wesentliche Unterschiede im weiblichen Genitalbau. Vorderflügel-

länge: 7 bis 10 mm.

Holotypus. Männchen, Bscharre, Nordlibanon, 1800 m., 16. bis 30. Juni 1931, E. PFEIF-

FER leg. (Genitalpräparat No. 4-Obr., 8/4 1958); Allotypus, Weibchen, dieselbe Lokalität

(153) N. S. OBRAZTSOV : Die Gattungen der Palaearktischen Tortricidae 23

und Sammler, 1850 m., 15. bis 30. Juni 1931; Paratypen, 4 & und 3 2, dieselbe Lokalität

und Sammler, 1300 bis 1850 m., 1. bis 30. Juni 1931 (Genitalpräparat eines Weibchens

No. 1-Obr., 8/5 1958). Die ganze Typenserie stammt aus der Sammlung L. OSTHELDER

und wird in Z.S.M. aufbewahrt. Zwei weitere Weibchen in dieser Sammlung stammen vom

Tucht-i-Suleiman, Hecarcal-Tal, Nord-Elburs-Gebirge, 2800 bis 3260 m., 3. bis 7. Juli

1936, E. PFEIFFER leg. (Genitalpräparat eines Weibchens No. 2-Obr., 8/5 1958). Je ein

Männchen und Weibchen im B.M., von Shar Devesy, Haleb. 18. Juni 1890, LEECH (Genital-

präparate No. 6638 und No. 6639).

2. Th. major (Rbl.). — Die artliche Zusammengehôrigkeit der major und sardiniana

wurde kiirzlich von Kasy (1958) nachgewiesen, der als erster auch die Genitalunterschiede

zwischen major und citrana angab und diese Arten voneinander abtrennte. Die von Kasy

erwahnte Asymmetrie im Valvenbau der major wurde auch durch meine eigenen Unter-

suchungen bestätigt. Bei dieser Art sind die Dorne am Aedoeagus nicht nur viel kleiner

und anders als bei citrana gestaltet, sie können vielmehr manchmal sogar fehlen wie z.B.

bei einem von mir untersuchten Männchen von Sardinien. Die Länge der Cornuti und der

Umriss der Valvae sind etwas variabel. In den weiblichen Genitalien sind die Unterschiede

zwischen major und citrana nicht nur im Caudalrand der Ventralplatte vorhanden, sondern

sie sind auch in der Antrum-Form zu sehen. Bei major ist der Caudalteil des Antrums etwas

kürzer und weniger als bei citrana erweitert. Der Caudalrand der Ventralplatte ist bei major

etwas variabel, hat aber keine Ausbuchtung, wie sie für c/trana so typisch ist. Die von mir

untersuchten major-Stiicke aus dem westlichen Bereich der Artverbreitung zeigen alle

Farbübergänge, die Kasy für die östlichen Exemplare erwähnte, und eine Abtrennung der

sardiniana als eine besondere Unterart unmöglich machen.

Mir lagen die folgenden Exemplare der Art vor: 1 &, Piano pr. Sadali, Zentralsardinien,

750 m., 5. Juli 1936, F. HARTIG leg. (Genitalpriparat No. 3-Obr., 8/4 1958); 3 4 und

1 2 (Genitalpräparat No. 5-Obr., 8/4 1958), Aritzo, Sardinien, 19. August 1934, A.

PREDOTA leg., und 10. Juli 1936, F. HARTIG leg.; 1 9, Monte Volino, Mittelitalien, 1500

m., 7. Juni 1928, F. DANNEHL leg.; alle erwähnten Exemplare stammen aus der Sammlung

L. OSTHELDER und werden in Z.S.M. aufbewahrt. Weitere 3 ¢ und 1 2 (Genitalpräparate

No. 6632 und No. 6633), Corte, Korsika, 28. Juni 1906, 6. bis 17. Juni 1908; befinden

sich im B.M.

3. Th. sulphurana (Chr.). — Von dieser Art habe ich ein Weibchen untersucht: Lecto-

typus, Genitalpräparat No. 8699, Sarepta, Ostrußland, B.M. Dieses Stück wurde von KENNEL

(1916, t. 20 fig. 37) abgebildet. Die von mir in der Südukraine (Akmetschetka, Provinz

Odessa) 1938 gesammelten Falter konnten nicht berücksichtigt werden.

4. Th. caradjana Kenn. — Diese, äußerlich von citrana deutlich unterschiedene Art

erinnert im Valvenbau etwas an sie, obwohl bei caradjana der Unterrand der Valva doch

viel flacher und der Pollex merklich breiter ist. Die Skulptur des Distalteils des Aedoeagus

ist in beiden Arten deutlich verschieden. Die weiblichen Genitalien weisen noch mehr

Unterschiede auf. Bei caradjana ist das Antrum dem der citrana so unähnlich, daß ein Blick

genügt um beide Arten voneinander zu trennen. Der Caudalteil des Antrums ist bei caradjana

deutlich abgesondert und mit einer eigenartigen Lamella antevaginalis zugedeckt.

5. Th. anatoliana Kenn. — Die Valva fällt bei dieser Art durch das Fehlen des Pollex

und einen mehr ,,epiblemoid”-gestalteten Cucullus auf. Auch die Aedoeagus-Spitze ist

eigenartig einfach und endet mit zwei kurzen, abgerundeten Fortsätzen. Die weiblichen

Genitalien der Art konnten nicht untersucht werden.

6. Th. placidana (Stgr.) — Merkwürdigerweise erinnert die Valvenform bei dieser Art

an die von anatoliana, obwohl äußerlich die Falter ganz verschieden aussehen. Der Außen-

winkel des Sacculus ist bei placidana doch mehr gerade und die Spitze des Cucullus ist

etwas schmäler. Die weiblichen Genitalien unterscheiden sich von denen bei den anderen

Thiodia-Arten. Es wäre sehr wichtig nachzuprüfen, ob sie denen der anatoliana ähnlich sind.

24 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 1, 1964 (154)

Antrum-Form der Thiodia-Arten. Abb. 143: Th. citrana citrana (Hb.), Priparat No. 2-Obr.

(8/4 1958), Speyer, Pfalz; Z.S.M. Abb. 144: Th. citrana libanicolana ssp. nova, Paratypus,

Präparat No. 1-Obr. (8/5 1958), Bscharre, Nordlibanon; Z.S.M. Abb.: 145: Th. citrana

libanicolana ssp. nova, Praparat No. 2-Obr. (8/5 1958), Tucht-i-Suleiman, Nord-Elburs;

Z.S.M. Abb. 146: Th. major (Rbl.), Präparat No. 5-Obr. (8/4 1958), Piano pr. Sadali,

Sardinien; Z.S.M. Abb. 147: Th. major (Rbl.), Priparat No. 6633, Corté, Korsika; B.M.

Abb. 148: Th. caradjana Kenn., Präparat No. 6636, Erivan, Armenien; B.M.

79. Gattung Thiodiodes gen. nov.

Typus generis: Grapholitha seeboldi Rössl., 1877.

Grapholitha (non Tr.) RÖSSLER, 1877, Stett. Ent. Ztg., vol. 38, p. 373.

Semasia (part.) REBEL, 1901, Stgr.-Rbl. Cat. Lep. pal. Faun., vol. 2, p. 114.

Eucosma (part.) LHOMME, 1939, Cat. Lép. France et Belg., vol. 2, p. 476.

[Thiodiodes AGENJO, 1955, Graellsia, vol. 13, Suppl., p. 9; unbeschrieben.]

Kopf (Abb. 149) rauh beschuppt, mit einem schwachen Frontalschopf. Fühler

anliegend beschuppt, ohne bemerkbare Bewimperung, doppelt sägezähnig in bei-

den Geschlechtern. Labialpalpen viel länger als der Kopf, nach vorn gestreckt,

(155) N. S. OBRAZTSOV : Die Gattungen der Palaearktischen Tortricidae 25

Gattung Thiodiodes gen. nov.: Th. seeboldi (Rössl.), Bilbao, Spanien. Abb. 149: Männchen,

Kopf. Abb. 150: Idem, Geäder. Abb. 151: Männliche Genitalien, Praparat No. 11-Obr.

(7/13 1960); Z.S.M. Abb. 152: Weibliche Genitalien, Präparat No. 6774; B.M.

lang, abstehend beschuppt; ihr Terminalglied unsichtbar. Saugriissel ziemlich kurz.

Brust mit kurzem Hinterschopf. Hintertibien glatt.

Vorderflügel (Abb. 150) glatt beschuppt, ausgezogen-dreieckig; Costa sanft

gebogen; Apex spitzwinklig, doch abgerundet; Termen schräg, gerade; Tornus

ziemlich flach abgerundet; Dorsum sanft gebaucht. Kein Costalumschlag beim

Männchen. 12 Adern, alle getrennt; S in ihrer Basalhälfte doppelt gewellt; Ry

entspringt deutlich hinter der Mitte der Mittelzelle; R, viel näher zu Rg als zu

R,; R4 nur etwas näher zu R; als zu Rs, alle diese Adern ziemlich weit auseinan-

der gestellt; R, führt in die Costa, R, in das Termen; Innenader der Mittelzelle

entspringt zwischen R, und Ro; M, der R; an der Basis deutlich genähert; Mo

steht abgesondert, doch merklich näher zu M; als zu M,; M; und Cu, entspringen

nahe beieinander und sind am Termen wieder einander genähert; Cu, entspringt

aus dem unteren Winkel, Cu, von etwa zwei Drittel der Mittelzelle; A, gut ent-

26 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 1, 1964 (156)

wickelt; Basalgabel der Ay, 3 ganz kurz, etwa ein Fünftel der ganzen Ader.

Hinterfügel (Abb. 150) etwa trapezförmig, breiter als die Vorderflügel; Costa

sanft wellig; Apex abgerundet, etwas hervortretend; Termen flach, aber ziemlich

tief eingezogen; Tornus breit abgerundet; der ihm anliegende Teil des Dorsum

fast gerade, basal von der Ader A, ziemlich sanft abgerundet. Keine besonderen

Auszeichnungen; Cubitus behaart. 8 Adern; S sanft eingebogen; R und M, ent-

springen nebeneinander, verlaufen etwa ein Drittel ihrer Lange parallel um dann

weit zu divergieren; M, zur Basis absteigend, von M, deutlich getrennt; Mz und

Cu, entspringen gestielt oder aus einem Punkt am unteren Winkel, Cu, etwa vom

dritten Viertel der Mittelzelle; alle drei Analadern deutlich.

Männliche Genitalien (Abb. 151). 8. Abdominaltergit in der Mitte tief ausge-

schnitten. Das Tegumen endet mit einer zugespitzten Haube; Pedunculi schmal.

Valva langlich, schmal, leicht nach unten ausgebogen; ihre Spitze nach unten

gerichtet, etwas verjüngt und abgerundet; äußere Valvenoberfläche ohne Aus-

zeichnungen; Außenteil der inneren Oberfläche lang beborstet; vor ihm zieht

quer über die Valva, in der Richtung zum Processus basalis, ein Streifen langer,

feiner Stacheln; Sacculus kurz, an der Basis erweitert, nach außen ganz wenig

fortgesetzt und sich im Basalviertel der Valva verlierend; Basalaushöhlung etwas

über den Endteil des Sacculus reichend; Processus basalis deutlich hervortretend.

Der Uncus ist durch die bereits erwähnte Tegumen-Haube ersetzt; Socii mittelgroß,

weich, an der Basis etwas erweitert und mit der Tegumen-Haube verschmolzen;

Gnathos in Form eines schmalen, sklerotisierten Halbrings. Anellus typisch

„olethreutoid”; Caulis ziemlich lang und mäßig breit. Aedoeagus mittelgroß, im

Außenteil fast gerade, ohne Auszeichnungen auf der Oberfläche; Coecum penis

nach unten ausgebogen; ein einzelner, stachelförmiger Cornutus.

Weibliche Genitalien (Abb. 152). Papillae anales weich, ziemlich breit und

kurz, etwa lappenförmig, dorsal längs der Mittellinie untereinander verwachsen,

vom übrigen Teil des 9. Abdominalsegments undeutlich abgesondert; im normalen

Zustand sind sie in ein Röhrchen gerollt und bilden zusammen mit dem breit

röhrenförmigen 8. Abdominalsegment eine Art Ovipositor. Apophyses posteriores

viel länger als die Papillae anales, etwa gleich lang wie die Apophyses anteriores.

Ostium bursae befindet sich unter einer halbrunden Lamella antevaginalis, die es

von der Ventralseite völlig zudeckt; diese Lamella stellt eine caudale Fortsetzung

des 7. Abdominalsternits dar und zeichnet sich durch eine etwas stärkere und

gleichmäßigere Sklerotisierung aus. Der caudale Teil des Antrum ist kurz trichter-

förmig, sklerotisiert, wie auch der mehr proximale Teil zwischen diesem Trichter

und dem Ductus seminalis. Bursa copulatrix länglich, membranös, mit einer langen

und schmalen Cervix; keine Signa.

Wie bereits bei der Besprechung der Thiodia Hb. erwähnt wurde, steht Thio-

diodes dieser Gattung nahe. Sie unterscheidet sich von Thiodia durch ein etwas

abweichendes Flügelgeäder und das Fehlen der Schuppengrube an den Vorder-

flügeln des Männchens. Die Vorderflügeladern M; und Cu, sind in den beiden

Gattungen in einer sehr typischen Weise am Termen einander genähert, aber die

Stellung der Adern R, und M, ist bei Thiodia und Thiodiodes recht verschieden.

Im Hinterflügel hat die letztere Gattung eine verhältnismäßig längere Mittelzelle,

so daß die Adern M, bis einschließlich Cu, etwas kürzer erscheinen; außerdem

(157) N. S. OBRAZTSOV : Die Gattungen der Palaearktischen Tortricidae 27

entspringen bei Thiodiodes die Adern M; und Cu, aus einem Punkt, während sie

bei Thiodia gestielt sind. Das Männchen von Thiodiodes hat keinen Haarpinsel in

der Mittelzelle der Hinterflügel, wie er bei T'hiodia typisch ist. Die Genitalunter-

schiede beider Gattungen sind auffallend und ihre eingehende Aufzählung ist

wohl überflüssig. Gemeinsam für beide Gattungen sind die mit der Tegumen-

Haube verwachsenen Socii, die von der Beborstung des Cucullus getrennt stehenden,

mehr basal und schräg über die Valva geordneten Borsten und die stachelförmigen

Cornuti. Die weiblichen Genitalien von Thiodiodes unterscheiden sich von denen

der Thiodia durch einen weniger entwickelten Ovipositor, ein weniger auszieh-

bares 9. Abdominalsegment, breitere und besser entwickelte Papillae anales und

viel kürzere Apophyses anteriores. Das Gebiet des Ostium bursae ist bei Thiodi-

odes anders als bei Thiodia gestaltet, das Antrum ist ganz kurz, die Cervix bursae

ist dagegen viel länger und dem Corpus bursae fehlen jegliche Signa.

Vorläufig wird die neue Gattung als monotypisch aufgefaßt.

PALAEARKTISCHE THIODIODES-ART

Th. seeboldi (Rössl.), comb. nova*

seeboldi RÖSSLER, 1877, Stett. Ent. Ztg., vol. 38, p. 373 (Grapholitha). — STAUDINGER

& REBEL, 1901, p. 114, No. 2033; KENNEL, 1916, p. 516, t. 20 fig. 6 (2); diese Ar-

beit, Abb. 149—152 (Kopf, Geäder, ¢ 2 -Genitalien). — Iberien; Südwestfrankreich.

80. Gattung Epibactra Rag., 1894

Typus generis (monotyp.): Grapholitha sareptana H.S., 1861.

Grapholitha (non Tr.) HERRICH-SCHÄFFER, 1861, Neue Schm. Eur., fasc. 3, p. 30.

Grapholitha (Grapholitha) \WOCKE, 1871, Stgr.-Wck. Cat. Lep. Eur., p. 102.

Aphelia Wocke, 1871, Stgr.-Wck. Cat. Lep. eur. Faun., p. 251, No. 1010.

Epibactra RAGONOT, 1894, Ann. Soc. Ent. France, vol. 63, p. 208.

Kopf (Abb. 153) rauh beschuppt, mit einem nach vorn gerichteten Frontal-

schopf. Fühler fein bewimpert, einfach. Labialpalpen viel länger als der Kopf,

leicht nach oben gebogen und dann nach vorn gestreckt, stark durch die Beschup-

pung erweitert und distal etwas verschmälert; ihr Terminalglied ist in der Be-

schuppung des 2. Gliedes fast verborgen. Saugrüssel mäßig entwickelt. Thorax

glatt.

Vorderflügel (Abb. 154) glatt beschuppt, ziemlich schmal und fast gleichmäßig

breit; Costa sanft gebogen; Apex abgerundet; Termen wenig schräg, flach oder

nur unwesentlich konvex; Tornus breit abgerundet; Dorsum leicht gebaucht.

Kein Costalumschlag beim Männchen. 12 Adern, alle getrennt; S fast gerade, nur

unwesentlich gewellt; R, entspringt von oder leicht nach der Mitte der Mittel-

zelle; R, unbedeutend näher zu R; als zu R,, alle diese Adern auseinander ge-

stellt; R, etwas näher zu R; als zu Rg; Ry führt in die Costa, R, in das Termen;

Innenader der Mittelzelle entspringt zwischen R, und R, oder fehlt; Adern M,

bis Cu, auseinander gestellt und am Termen einander nicht genähert; Cu, ent-

springt aus dem unteren Winkel, Cu, von etwa zwischen zwei Drittel und drei

Viertel der Mittelzelle; A, nur mehr am Tornus deutlich; Basalgabel der A, ‚ ,

etwa ein Viertel bis ein Fünftel der ganzen Ader.

Hinterflügel (Abb. 154) abgerundet-trapezförmig, breiter als die Vorderflügel;

28 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 1, 1964 (158)

Costa leicht aufgebogen; Apex abgerundet; Termen leicht eingezogen; Tornus breit

abgerundet; Dorsum im äußeren Teil flach oder leicht konvex, zur Basis stark

abgerundet. Keine besonderen Auszeichnungen; Cubitus behaart. 8 Adern; R und

M, entspringen entweder dicht beisammen, verlaufen eine Strecke parallel um

dann zu divergieren, oder sie entspringen aus einem Punkt oder sind gestielt;

M; der My leicht an der Basis genähert und von dieser deutlich getrennt; M:

und Cu, gestielt oder (bei manchen Weibchen) zusammenfallend; sie entspringen

aus dem unteren Winkel, Cu, etwas nach zwei Drittel der Mittelzelle; A, bis Ag

mehr oder weniger deutlich, A, mit einer kurzen Basalgabel.

Männliche Genitalien (Abb. 155). Tegumen endet mit einer zugespitzten

Gattung Epibactra Rag.: E. sareptana (H.S.). Abb. 153: Männchen, Kopf. Abb. 154: Idem,

Geäder. Abb. 155: Männliche Genitalien, Präparat No. M. 844, Sarepta, Ostrußland; Z.S.M.

Haube; Pedunculi leicht nach unten verschmälert. Valva mit einem langen, nach

oben ausgezogenen Cucullus, dessen unterer Winkel hervortritt und abgerundet

ist; Sacculus verhältnismäßig kurz, nach außen sich verlierend und hier dicht be-

borstet; Basalaushöhlung mäßig groß; Processus basalis deutlich. Socii weich, mit-

telgroß, an beiden Seiten der Tegumen-Haube befestigt; Gnathos in Form eines

schwach sklerotisierten Halbrings. Anellus typisch ,,olethreutoid”; Caulis mäßig

lang. Aedoeagus mittelgroß, unwesentlich ausgebogen, mit glatter Oberfläche;

Cornuti zwei lange, abgeflachte Stacheln.

Die weiblichen Genitalien konnten nicht untersucht werden.

Diese zunächst als der Bactra Stph. verwandt aufgefaßte Gattung erwies sich

als zu den Eucosmini gehörig und den beiden vorigen Gattungen nahe stehend.

(159) N. S. OBRAZTSOV : Die Gattungen der Palaearktischen Tortricidae 29

Sie schließt nur eine einzige Art ein und ist anscheinend Endemikum der palae-

arktischen Fauna.

PALAEARKTISCHE EPIBACTRA-ART

E. sareptana (H.S.)*

sareptana HERRICH-SCHÄFFER, 1861, Neue Schm. Eur., fasc. 3, p. 30, fig. 152—153

(Grapholitha). — STAUDINGER & REBEL, 1901, p. 113, No. 2021; KENNEL, 1916,

p. 474, t. 18 fig. 75, 76 (4 2); Kasy, 1958, p. 81; HANNEMANN, 1961, p. 196,

textfig. 409—409b (Geäder, Kopf, &-Genitalien), t. 21 fig. 19 (&); diese Arbeit,

Abb. 153—155 (Kopf, Geäder, &-Genitalien). — Ostrußland; Ungarn; Österreich.

81. Gattung Petrova Heinr., 1923

Typus generis (design.): Retinia ? comstockiana Fern., 1879.

Phalaena Tinea (part.) LINNé, 1758, Syst. Nat., ed. 10, p. 539.

Pyralis (part.) FABRICIUS, 1775, Syst. Ent., p. 654.

Phalaena (part.) RETZIUS, 1783, Caroli De Geer Gen. Spec. Ins., p. 54.

Phalaena Tortrix (part.) GMELIN, 1788, Syst. Nat., ed. 13, vol. 1, pars 5, p. 2516.

Tortrix (part.) ZINCKEN, 1821, CHARPENTIERs Zinsler etc., p. 85.

Olethreutes (part.) HUBNER, 1822, Syst.-alph. Verz., p. 64.

Evetria (part.) HUBNER, 1825, Verz. bek. Schm., p. 378.

Cnephasia (part.) STEPHENS, 1829, Syst. Cat. Brit. Ins., vol. 2, p. 181.

Coccyx (part.) TREITSCHKE, 1830, Schm. Eur., vol. 8, p. 128.

Phalaena Tortrix (Coccyx) RATZEBURG, 1840, Forst-Ins., vol. 2, p. 210.

Retinia (part.) GUENEE, 1845, Ann. Soc. Ent. France, ser. 2, vol. 3, p. 181.

Tortrix (Coccyx) HERRICH-SCHAFFER, 1851, Syst. Bearb. Schm. Eur., vol. 4, p. 221.

Cnephasia (Retinia) WESTWOOD, 1852, Woops Ind. Ent., ed. 2, p. 165.

Carpocapsa (non Tr.) LAHARPE, 1858, Faune Suisse, pars 6, Neue Denkschr. Allg.

Schweiz. Ges. ges. Naturw., vol. 16, p. 99.

Eucosma (non Hb.) Dyar, 1903, Proc. Ent. Soc. Washington, vol. 5, p. 229.

Epiblemidii genus 16 PIERCE & METCALFE, 1922, Genit. Brit. Tortr., p. 73.

Petrova HEINRICH, 1923, Bull. U. S. Natl. Mus., no. 123, p. 21.

Rhyacionia (Evetria) BROUSSIER, 1956, Bull. Inst. Agr. Sta. Rech. Gembloux, vol. 24,

p. 533.

Kopf (Abb. 156) rauh beschuppt. Fühler beim Männchen mehr oder weniger

deutlich gezähnt, biischelartig bewimpert; beim Weibchen einfach, ganz kurz

bewimpert und etwas linger beborstet. Labialpalpen nach vorn gestreckt, leicht

auf gebogen, länger als der Kopf; ihr. 2. Glied ziemlich grob beschuppt; Terminal-

glied ganz kurz bis mäßig lang, manchmal ziemlich dick. Saugrüssel entwickelt.

Brust glatt oder mit einem unwesentlichen Schopf.

Vorderflügel (Abb. 157) glatt beschuppt, ziemlich breit, nach außen etwas

erweitert; Costa leicht gebogen; Apex abgerundet; Termen gerade oder leicht

konkav; Tornus breit abgerundet; Dorsum etwas gebaucht. Beim Männchen kein

Costalumschlag. 12 Adern, alle getrennt; S leicht wellig; R, entspringt etwa von

der Mitte der Mittelzelle; R, zweimal oder mehr so nahe zu Rg als zu R,; Rz

etwas weiter von R, als diese von R;; R, führt in die Costa, R; zum Termen;

Innenader der Mittelzelle entspringt zwischen R, und R,, etwas näher zur ersten

Ader; M, etwa in gleichem Abstand von R; wie diese von Ry; M; entweder

in der Mitte zwischen M, und Cu, oder dieser oder jener von ihnen genähert,

aber von diesen stets getrennt; Cu, entspringt aus dem unteren Winkel, Cu, etwa

30 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 1, 1964 (160)

Gattung Petrova Heinr.: P. comstockiana (Fern.). Abb. 156: Männchen, Kopf. Abb. 157:

Idem, Geäder. Abb. 158: Männliche Genitalien, Präparat No. 669-Obr., Almonesson, New

Jersey, U.S.A.; A.M.N.H. Abb. 159: Weibliche Genitalien, Präparat No. 668-Obr., Mont-

clair, New Jersey, U.S.A.; A.M.N.H.

(161) N. S. OBRAZTSOV : Die Gattungen der Palaearktischen Tortricidae 31

bei zwei Drittel der Mittelzelle; A, in ihrem mittleren Teil meistens unterbrochen;

Basalgabel A, , 3 etwa ein Drittel so lang wie die ganze Ader.

Hinterflügel (Abb. 157) abgerundet trapezförmig, nur leicht breiter als die

Vorderflügel; Costa sanft gewellt; Apex abgerundet; Termen leicht eingezogen

bist fast gerade; Tornus samt Dorsum breit abgerundet. 8 Adern; S ganz unwesent-

lich wellig, fast gerade; R und M, an der Basis stark zueinander genähert, etwa

ein Drittel ihrer Länge verlaufen parallel, dann stark divergierend umfassen sie

den Apex von oben und von unten; M, zur Basis stark nach unten gebogen und

dort der M; + Cu, genähert; M; und Cu, gestielt, entspringen aus dem unteren

Winkel, Cu, etwa bei zwei Drittel der Mittelzelle; A, meistens nur gegen das

Dorsum angedeutet; A, mit einer Basalgabel; A, sanft ausgebogen; Cubitus

behaart.

Männliche Genitalien (Abb. 158). Tegumen ziemlich breit; Pedunculi gleich-

mäßig breit. Valva mit deutlich abgesonderten Sacculus und Cucullus; ihre äußere

Oberfläche glatt; Basalaushöhlung etwa ein Viertel der Valva groß; Cucullus wohl

gebildet, meistens stark erweitert, mehr oder weniger nach oben fortgesetzt, nach

unten manchmal etwas zugespitzt; Sacculus kräftig, etwa ein Drittel der ganzen

Valva lang, von außen bisweilen winklig ausgebogen und dann vom Cucullus durch

eine starke Verjüngung der Valva abgetrennt, oder fast ohne jede Verjüngung bis

zum Cucullus reichend; nach außen von der Basalaushöhlung befindet sich eine

mehr oder weniger lappenförmige Harpe; Processus basales mäßig lang. Uncus

ganz kurz, breit höckerförmig; Socii lang, membranös, nach unten hängend;

Gnathos schmal gürtelförmig. Anellus typisch ,,olethreutoid”; Caulis mäßig lang

und ziemlich breit. Aedoeagus kurz, untersetzt; ein Bündel stachelförmiger Cor-

nuti.

Weibliche Genitalien (Abb. 159). Papillae anales weich, länglich, caudal leicht

erweitert; Apophyses posteriores bedeutend länger als die Papillae anales und

merklich kürzer als die Apophyses anteriores. Die Intersegmentalmembran zwi-

schen dem 7. und 8. Abdominalsegment ermöglicht die Ausziehbarkeit des Ovi-

positors. Ostium bursae liegt etwas kopfwärts vom Postsegmentalrand des 7.

Sternits und ist von einem Sterigma umgeben, das meistens mehr oder weniger

rundlich oder oval ist und sich durch die schmalen Lateralfelder charakterisiert.

Ventralplatte meistens länger als breit. Antrum kurz; Ductus bursae länger als die

Cervix bursae, bisweilen leicht sklerotisiert; Cervix bursae kurz, mehr oder weniger

breit; Corpus bursae etwa eiförmig; Signa sind zwei ziemlich kurze, untersetzte,

bisweilen stumpfspitzige Dorne.

Raupe. Kopf mit einem scharfwinkligen Scheitelausschnitt; Stirndreieck stark

beim Apex verschmälert; Adfrontalia sehr schmal, bis zum Scheitelausschnitt

fortgesetzt; Spindel etwa sieben- bis achtmal so lang wie breit, mit einem gega-

belten Distalende; Seitenlappen und Kehle des Hypopharynx stark und grob be-

borstet; Labrum mit einem flachen, nicht auffallenden Ausschnitt; Ocellen flach

und öfters von unregelmäßiger Form, von oben gesehen in eine stark gebogene

Reihe geordnet; 2. Ocellus gewöhnlich weniger als auf seine Diameterlänge vom

1. Ocellus und etwa auf die ganze Diameterlänge vom 3. entfernt; 4. Ocellus

vom 3. und 6. gleich weit entfernt und gewöhnlich näher beim 5. als beim 3.

Ocellus; O, gewöhnlich zwischen dem 2. und 3. Ocellus, oder ungefähr so; Og

32 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 1, 1964 (162)

ventral vom 1. Ocellus; Abstand zwischen Cl, und F, zwei Drittel oder mehr so

groß wie der zwischen den beiden Cl, und (oder) beiden F,; P, gewöhnlich et-

was näher bei Fr.l, als bei F;; A, mehr oder weniger gleich weit von A, und A:

entfernt. Körper stark durch kleine, dunkle Dörnchen gekörnt; Borsten kurz, dorn-

förmig, sitzen auf mäßig großen Warzen. Am Prothorax ist das Stigma groß, von

unregelmäßiger Form; Borste IV gleich weit von V und VI entfernt, liegt manch-

mal auf einer Linie mit diesen, öfters aber etwas caudal von V und ventro-

cranial von VI; alle diese drei Borsten sind dem Stigma genähert und VI ist ge-

wöhnlich auf die Stigmadiameterweite oder weniger vom Stigma entfernt; IIIa

mehr oder weniger gleich weit von III und IX entfernt; Nackenschild nicht ge-

körnt. Am Meso- und Metathorax befindet sich I dorsal bei II. Auf allen Abdo-

minalsegmenten sind die Stigmen sehr groß und die Borste III ist auf ein bis

anderthalb die Stigmadiameterlänge vom Stigma entfernt (nicht aber am 8. Abdo-

minalsegment, wo sie dorsocranial vom Stigma steht und von diesem weniger als

auf seine Diameterlänge weit entfernt ist); IV und V befinden sich mehr oder

weniger ventral vom Stigma (auch am 8. Abdominalsegment) und V steht ge-

wöhnlich gerade dorsal von IV; IVa nicht vorhanden; Gruppe VII besteht am

1., 2., 7., 8. und 9. Abdominalsegment aus etwas unbeständiger Borstenzahl,

gewöhnlich sind aber vier oder drei Borsten am 2. und 7. Abdominalsegment (bis-

weilen sogar fünf auf dem letzteren) vorhanden, drei am 1. Abdominalsegment,

zwei oder drei am 8. und zwei am 9.; Bauchfüße stets mit vier oder sogar fünf

Borsten der Gruppe VII. Am 8. Abdominalsegment ist der Abstand zwischen den

Borsten I dem zwischen den Borsten II gleich. Am 9. Abdominalsegment sind

öfters die Warzen der Borsten I, II und III in eine große, gemeinsame Platte

verschmolzen; IV, V und VI auf getrennten Warzen, IV etwa gleich weit von

V und VI entfernt, aber VI fehlt bisweilen; beide Borsten der Gruppe VII sind

gleich weit (oder etwas weiter) wie am 8. Abdominalsegment auseinander gestellt.

Am Analsegment sind die Borsten III etwa so lang wie das ganze Segment oder

kürzer und befinden sich viel weiter voneinander als die der Gruppe I; Borste II

etwa halb so lang wie III; Abstände zwischen den beiden Borsten I und zwischen

I und IIIa sind fast gleich; Borste I kürzer als Illa; Analkamm fehlt. Coxae der

metathoracalen Beine weniger als auf ihre Diameterlänge auseinander gestellt, die

der prothoracalen dicht nebeneinander; Klauen schmal, scharf zugespitzt; Dorsal-

borsten kürzer als die Klauen und die innere von ihnen ist kürzer als die äußere.

Häkchen der Bauchfüße bilden einrangige, ovale Hakenkränze, die auf den Nach-

schiebern aus kleinerer Hakenzahl bestehen.

Die obige Raupenbeschreibung ist auf fünf Petrova-Arten gegründet (SWAT-

SCHEK, 1958; MacKay, 1959).

Die Unterschiede zwischen Petrova und Rhyacionia sind so groß, daß man sich

nur wundern kann wie diese zwei Gattungen so lange als eine einzige aufgefaßt

wurden. Die Fühlerbewimperung, Labialpalpen und insbesondere das Vorder-

flügelgeäder sind in den beiden Gattungen recht verschieden. Die Genitalien

weisen sehr grofie Unterschiede auf. Jetzt kommen noch die Larvalunterschiede

dazu. Auch die Bionomie der Petrova-Raupen ist der bei Rhyacionia ungleich.

Die Raupen von Petrova fressen die Rinde verschiedener Pinus- und Picea-Arten

durch und bohren im Bast der Zweige, worauf ein vertrockender Harzausfluß

(163) N. S. OBRAZTSOV : Die Gattungen der Palaearktischen Tortricidae 33

entsteht, der die typischen Harzgallen bildet.

Im palaearktischen Gebiet ist die Gattung durch zwei, in Nordamerika durch

mehrere Arten vertreten, die morphologisch und ökologisch viel Ähnlichkeit zu-

einander zeigen. Der Gattungstypus ist eine nearktische Art.

KATALOG DER PALAEARKTISCHEN PETROVA-ARTEN

P. resinella (L.)*

resinella LINNÉ, 1758, Syst. Nat., ed. 10, p. 539 (Phalaena Tinea); resinana FABRICIUS,

1775, Syst. Ent., p. 654 (Pyralis); corticana (non Schiff.) ZINCKEN, 1821, CHARPEN-

TIERS Zinsler etc., p. 85 (Tortrix); obesana LAHARPE, 1858, Faune Suisse, pars 6,

Neue Denkschr. allg. Schweiz. Ges. ges. Naturw., vol. 16, p. 99 (Carpocapsa). —

STAUDINGER & REBEL, 1901, p. 103, No. 1855; KENNEL, 1913, p. 362, t. 15 fig. 60

(2); PIERCE & METCALFE, 1922, p. 73, t. 35 (& Q-Genitalien); ESCHERICH, 1931, p.

294, textfig. 246—248, t. 3 fig. 9 (Falter, Beschädigung); BENANDER, 1950, p. 74,

t. 4 fig. 15 (Vorderflügel); SWATSCHEK, 1958, p. 129, fig. 22, 138, 139 (Larval-

morphologie); HANNEMANN, 1961, p. 118, textfig. 229—229b (Kopf, Geäder, &-

Genitalien), t. 13 fig. 11 (2); diese Arbeit, Abb. 156-159 (Kopf, Geäder, & 2-

Genitalien). — Ganz Europa; Kaukasus; Sibirien.

P. cristata (Wlsm.)* (1)

cristata \WALSINGHAM, 1900, Ann. & Mag. Nat. Hist., ser. 7, vol. 6, p. 439 (Enarmo-

nia); insignis HEINRICH, 1928, Proc. Ent. Soc. Washington, vol. 30, p. 63, t. 3 fig. 4

(8 -Genitalien) (Petrova). — ISSIKI, 1957, p. 58, t. 8 fig. 259 (4); OKANO, 1959,

p. 260, t. 174 fig. 21 (2); diese Arbeit, Taf. 5 Fig. 3 (Q-Genitalien). — Japan;

Südchina (Kanton).

Kommentar zum Katalog der Petrova-Arten

1. Petrova cristata (Wlsm.) — IssiKI (1957) war anscheinend der Autor, der cristata

Wilsm. und irsigris Heinr. als erster synonymisierte. Der Holotypus von cristata ist ein Männ-

chen mit fehlendem Hinterleib (Japan, 1886, PRYER; WALSINGHAM Sammlung No. 70174;

B.M.). Der Holotypus von insignis ist auch ein Männchen (Yokohama, Japan, 27. August

U.S.N.M.), dessen Genitalien von ihrem Autor präpariert und abgebildet wurden. Die

Genitaluntersuchung eines männlichen Paratypus von cristata (wie der Holotypus datiert;

WALSINGHAM Sammlung No. 70082; Genitalpräparat No. 6787; B.M.) bestätigte die Rich-

tigkeit der Angabe Issikis. Ein Weibchen aus Nagoya (Japan; Genitalpräparat No. 5, CH.

13. Juni 1935; U.S.N.M.) und ein anderes aus Kanton (Südchina, C. 24; Genitalpräparat

No. 6630; B.M.) sind den obigen Männchen so ähnlich, daß kein Zweifel in der gemein-

samen artlichen Zugehörigkeit aller dieser Exemplare bestehen kann. In den weiblichen

Genitalien ist die Ventralplatte des 7. Abdominalsternits breit, fast parallelrandig mit einem

bogenartigen Caudalausschnitt und einem geraden Vorderrand. Das Sterigma ist becher-

förmig mit einer schmalen, hufeisenförmigen Lamella antevaginalis und einer breiten La-

mella postvaginalis. Das Ostium bursae ist rund mit einem leicht verdickten Vorderrand;

das Antrum ist ziemlich lang, mäßig breit, leicht sklerotisiert. Es sind zwei seitlich abge-

flachten, dornförmigen Signa vorhanden, von welchen die distale größer und stumpfspitzig

ist, die proximale kleiner und scharfspitzig.

82. Gattung Pseudococcyx Swatschek, 1958

Typus generis (monotyp.): Retinia tessulatana Stgr., 1871.

Retinia (non Gn.) STAUDINGER, 1871, Berl. Ent. Zschr., vol. 14, (1870), p. 280.

Evetria (part.) REBEL, 1901, Stgr.-Rbl. Cat. Lep. Pal. Faun., vol. 2, p. 103.

Barbara (part.) OBRAZTSOV, 1946, Zschr. Wien. Ent. Ges., vol. 30, (1945), p. 42.

34 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 1, 1964 (164)

[Subepiblema ,,Obr. (ined.)” AGENJO, 1955, Graellsia, vol. 13, p. 5; nomenklatorisch

ungültig. }

Pseudococcyx SWATSCHEK, 1958, Larvalsystematik der Wickler, Abh. Larvalsyst. Ins., no.

5} PEA

Der Gattung Petrova Heinr. bis auf Folgendes ähnlich. Fühler des Männchens

mit sehr kurzer, feiner und sparsamer Beborstung; die des Weibchens etwas dün-

ner, mit kaum längeren Borsten. Labialpalpen anliegend beschuppt und verdickt

(Abb. 160). Vorderflügel (Abb. 161) ziemlich schmal und in die Länge gezogen;

Adern M; und Cu, an der Basis stark zueinander genähert; Basalgabel A,

deutlich mehr als ein Drittel so lang wie die ganze Ader. Hinterflügel (Abb.

161) schmäler als bei Petrova; Apex schmal, ausgezogen; Costa stufenförmig ge-

bogen; Termen sehr schräg; Außenteil des Dorsum flach oder leicht eingebogen;

Gattung Pseudococcyx Swatschek: P. tessulatana (Stgr.), Männchen. Abb. 160: Kopt.

Abb. 161: Geäder.

Ader S erreicht die Costa kurz hinter zwei Drittel ihrer Länge. In den männlichen

Genitalien (Taf. 6 Fig. 1) ist die Basalaushöhlung der Valva sehr klein; der untere

Rand der Valva ist im Halsgebiet stark gebaucht; Harpe kurz, kegelförmig, be-

findet sich auf einem breiten Vorsprung, der oberhalb des Processus basalis liegt;

Socii ziemlich kurz. In den weiblichen Genitalien (Taf. 6 Fig. 2, 3) liegt das

Ostium bursae postsegmental; Antrum unentwickelt; Proximalteil des Ductus

bursae sklerotisiert; Cervix bursae ziemlich lang.

Raupe. Eine ausführliche Beschreibung der Pseudococcyx-Raupe fehlt; nur

die nachstehend angeführten Merkmale sind bekannt (SWATSCHEK, 1958): 2.

Ocellus steht näher beim 1. als beim 3.; 4. Ocellus vom 3. und 6. gleich weit

entfernt. Körper stark durch kleine Dörnchen gekörnt. Am Prothorax ist die

Borste IV gleich weit von V und VI entfernt; Nackenschild nicht gekörnt. Auf

allen Abdominalsegmenten fehlt die Borste IVa; IV und V sind diagonal ange-

(165) N. S. OBRAZTSOV : Die Gattungen der Palaearktischen Tortricidae 35

ordnet, nur am 8. Abdominalsegment stehen sie horizontal. Am 1. und 2. Abdo-

minalsegment besteht die Gruppe VII aus drei Borsten, am 7., 8. und 9. Abdo-

minalsegment aus zwei, auf den Bauchfüßen aus drei Borsten. Am 8. Abdominal-

segment ist der Abstand der Borsten II etwas kleiner als der der Borsten I, oder

ist diesem gleich; die Borste III befindet sich dorsocranial vom Stigma. Am 8.

und 9. Abdominalsegment ist der Abstand der Borsten VIII annähernd gleich

groB. Am 9. Abdominalsegment stehen die Borsten IV, V und VI auf getrennten

Warzen. Hakenkränze der Bauchfüße einrangig; die der Medianen zugekehrten

Häkchen sind größer als die sich an der Seite befinden.

Obwohl der Gattungsname Pseudococcyx von mir noch 1951 auf den Zetteln

in der Zoologischen Sammlung des Bayerischen Staates gebraucht wurde, ist

SWATSCHEK (1958), der ihn in Begleitung einer Raupenbeschreibung und mit

der Angabe „OBRAZTSOV i. lit” in seiner larvalmorphologischen Arbeit veröffent-

lichte, als sein nomenklatorischer Autor zu bezeichnen. Durch die Bezeichnung

der Gattung als monotypisch, hat SwATSCHEK tessulatana als Gattungstypus aus-

drücklich festgelegt. HANNEMANN (1961) vervollständigte diese Beschreibung

durch die Angabe der Imaginalmerkmale; leider waren diese Angaben unvoll-

ständig um eine genaue Vorstellung über die Gattung zu gewinnen.

Der Publikation des obigen Gattungsnamens durch SWATSCHEK vorangehend,

hat AGENJO (1955) den Namen „Pseudococcyx Obr. (ined.)” für die Art post

cana Zett. gebraucht. Diese Publikation kann nicht als nomenklatorisch berechtigt

gelten, da sie einer Reihe der Bedingungen nicht entspricht, die im Einklang mit

dem neuen Nomenklaturcode die nach 1930 veröffentlichten Namen gültig

machen. Der Text des Artikels 13 (Paragraph a) des Codes lautet: „a name

published after 1930 must be either (i) accompanied by a statement that purports

to give characters differentiating the taxon; or (ii) accompanied by a definite

bibliographic reference to such a statement; or (iii) proposed expressly as a

replacement for a pre-existing available name.” Außerdem (Paragraph b): „A

genus-group name published after 1930 must, in addition to satisfying the provisi-

ons of Section (a), be accompanied by the definite fixation of a type-species (Art.

68).” Wenn der letztere Umstand mit dem Artikel 68 (c) in einem vollen Ein-

klang steht, verbietet doch der Artikel 13 (a) des Codes den Gebrauch des von

AGENJO (1955) für posticana eingeführten Namen „Pseudococcyx”. Dasselbe gilt

auch für den Gattungsnamen „Szbepiblema Obr. (ined.)”, den AGENJO (1955)

für die Art tessulatana Stgr. vorschlug.

Die Gattung steht der Gattung Petrova am nächsten und könnte vielleicht dieser

als eine Untergattung zugerechnet werden, wenn nicht eine Reihe von erwähnten

Merkmalen sie von Petrova-Arten trennten. Die Unterschiede bestehen im Fühler-

bau, Flügelgeäder und in den Genitalien. Bei Petrova sind die Fühler des Männ-

chens büschelartig bewimpert, die des Weibchens sind einfach kurz bewimpert,

die Vorderflügeladern M; und Cu, sind weiter auseinander gestellt; die Vorder-

flügelader Ay, 3 hat eine merklich kürzere Basalgabel; die Hinterflügelader S

erreicht die Costa merklich weiter von der Flügelbasis entfernt als dies bei Pseudo-

coccyx der Fall ist. Die Valvae sind bei Petrova niemals im Halsgebiete erweitert,

die Basalaushöhlung der Valva ist bedeutend größer und die Socii sind sehr lang.

Ebenso liegt bei Petrova das Ostium bursae intrasegmental, der Proximalteil des

36 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 1, 1964 (166)

Ductus bursae ist nicht sklerotisiert und die Cervix bursae ist etwas kürzer. Larval-

morphologisch unterscheidet sich Psewdococcyx von Petrova in der Borstengruppe

VII, die bei Psewdococcyx am 7. und 8. Abdominalsegment aus zwei Borsten

besteht und an allen Bauchfüßen drei Borsten zählt. Bei Petrova besteht diese

Gruppe aus drei bis fünf Borsten am 7. Abdominalsegment, aus drei am 8. und

aus vier oder fünf auf den Bauchfüßen. In ihrer Gesamtheit bilden alle diese

Merkmale einen genügenden Grund für die generische Trennung von Pseudo-

coccyx und Petrova. In der Bionomie scheint besonders wichtig zu sein, daß die

Raupen von Pseudococcyx in den Cupressus-Frichten leben, während die der

Petrova-Arten im Bast der Coniferen bohren.

Die Gattung Pseudococcyx ist monotypisch und für die mediterrane Region

des palaearktischen Gebietes endemisch.

PALAEARKTISCHE PSEUDOCOCCYX-ART

P. tessulatana (Stgr.)*

tessulatana STAUDINGER, 1871, Berl. Ent. Zschr., vol. 14, (1870), p. 280 (Retinia). —

STAUDINGER & REBEL, 1901, p. 103, No. 1852; KENNEL, 1913, p. 361, t. 15 fig. 57

(2); FiLIPJEV, 1931, p. 338, fig. 1, 2 (Genitalien); diese Arbeit, Abb. 160, 161

(Kopf, Geäder), Taf. 6 Fig. 1—3 (4 9-Genitalien). — Südeuropa; Kleinasien; Süd-

westasien; Westtranskaukasien; Nordwestafrika.

83. Gattung Blastesthia Obr., 1960

Typus generis (design.): Phalaena Tinea turionella L., 1758.

Phalaena Tinea (part.) LINNé, 1758, Syst. Nat., ed. 10, p. 539.

Phalaena Tortrix (part.) VILLERS, 1789, Caroli Linnaei Ent., vol. 2, p. 477.

Olethreutes (part.) HUBNER, 1822, Syst.-alph. Verz., p. 65.

Rbyacionia (part.) HUBNER, 1825, Verz. bek. Schm., p. 379.

Tortrix (part.) FRÖLICH, 1828, Enum. Tortr. Württ., p. 69.

Cnephasia (part.) STEPHENS, 1829, Syst. Cat. Brit. Ins., vol. 2, p. 181.

Coccyx (part.) TREITSCHKE, 1830, Schm. Eur., vol. 8, p. 136.

Phalaena Tortrix (Coccyx) RATZEBURG, 1840, Forst-Ins., vol. 2, p. 207.

Retinia (part.) GUENEE, 1845, Ann. Soc. Ent. France, ser. 2, vol. 3, p. 181.

?Orthotaenia (part.) WESTWOOD & HUMPHREYS, 1845, Brit. Moths, vol. 2, p. 171.

Tortrix (Coccyx) (part.) HERRICH-SCHAFFER, 1851, Syst. Bearb., vol. 4, p. 222.

Retinia (Rhyacionia) (part.) STEPHENS, 1852, List Spec. Brit. Anim., pars 10, p. 53.

Euchromia (Euchromia) (part.) STEPHENS, 1852, op. cit., pars 10, p. 70.

Evetria (part.) MEYRICK, 1895, Handb. Brit. Lep., p. 241.

Epiblemidii genus 16 PIERCE & METCALFF, 1922, Genit. Brit. Tortr., p. 73.

[Pseudococcyx ,,Obr. (ined.)”” AGENJO, 1955, Graellsia, vol. 13, p. 5; nomenklatorisch

ungültig. |

Blastesthia OBRAZTSOV, 1960, Beitr. Ent., vol. 10, p. 462.

Der Gattung Petrova bis auf Folgendes ähnlich. Labialpalpen schräg aufstei-

gend, gerader als bei Petrova; ihr Terminalglied schmal und klein (Abb. 162).

Im Vorderflügel (Abb. 163) sind die Adern S bis Rg einschließlich merklich zur

Costa ausgebogen; R, entspringt noch vor der Mitte der Mittelzelle; Rg und Ry

etwa zweimal so weit wie Ry und R; auseinander gestellt; M, und M, stark an

der Basis zueinander genähert oder sie entspringen aus einem gemeinsamen Punkt

am unteren Winkel der Mittelzelle; Cu, entspringt vor diesem Winkel. Männliche

Genitalien (Abb. 164) denen der Petrova gleich. In den weiblichen Genitalien

(167) N. S. OBRAZTSOV : Die Gattungen der Palaearktischen Tortricidae 37

(Abb. 165) liegt das Ostium bursae postsegmental und ist von einem schmalen,

tingförmigen Sterigma umgeben; Signum ist ein einziger Dorn, der auf einer

grofien, sklerotisierten Platte ruht.

Von den Raupen dieser Gattung sind nur die nachstehenden Merkmale bekannt

(SWATSCHEK, 1958). 2. Ocellus ist vom 1. und 3. und der 4. vom 3. und 6. gleich

Gattung Blastesthia Obr.: B. turionella (L.). Abb. 162: Männchen, Kopf. Abb. 163: Idem,

Geäder. Abb. 164: Männliche Genitalien, Präparat No. M. 703, Speyer, Pfalz; Z.S.M.

Abb. 165: Weibliche Genitalien, Präparat No. M. 736, Speyer, Pfalz; Z.S.M.

weit entfernt. Kôrper durch mikroskopisch kleine Dòrnchen gekôrnt. Am Protho-

rax ist die Borste IIIa gleich weit von III und IX entfernt; IV und VI stehen

auf einem gemeinsamen Schildchen, V ist getrennt; Nackenschild durch kleine

Dôrnchen gekôrnt. Auf allen Abdominalsegmenten fehlt die Borste IVa; Warzen,

auch am Mesothorax, nicht deutlich ausgebildet; die Borsten IV und V diagonal

angeordnet (nur am 1. Abdominalsegment stehen sie horizontal). Am 1. bis 7.

Abdominalsegment einschließlich befindet sich die Borste IIIa dorsocranial vom

38 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 1, 1964 (168)

Stigma, III darüber; Gruppe VII zählt am 7., 8. und 9. Abdominalsegment zwei

Borsten, auf anderen Abdominalsegmenten und Bauchfüßen drei. Am 8. Abdomi-

nalsegment befindet sich die Borste III mit dem Stigma in gleicher Höhe. Am

9. Abdominalsegment stehen die Borsten II sowie IV, V und VI nicht auf gemein-

samen Warzen; der Abstand der Borsten VIII ist größer als am 8. Abdominal-

segment. Bauchfüße an der Seite nicht sklerotisiert; Hakenkränze einrangig.

Die meisten morphologischen Merkmale, die Blastesthia und Petrova unter-

scheiden, trennen diese Gattung auch von Pseudococcyx. Larvalmorphologisch

unterscheidet sich Blastesthia von den zwei erwähnten Gattungen durch den 2.

Ocellus, der gleich weit vom 1. und dem an der anderen Körperseite gelegenen

2. Ocellus entfernt ist, und einen durch kleine Dörnchen gekörnten Nackenschild.

Die Raupen der Blastesthia-Arten leben in Pinzs- und Abies-Knospen, die sich

durch die Beschädigung mit einem Harzfluß bedecken. Dies ist noch ein Unter-

scheidungsmerkmal der Gattung der Petrova und Pseudococcyx gegenüber.

Die Ungültigkeit des für diese Gattung von AGENJO (1955) gebrauchten

Namen ,,Psexdococcyx” wurde bei der Besprechung der Gattung 82 bereits er-

wähnt. Die Gattung zählt drei Arten, die im palaearktischen Gebiete endemisch

sind.

KATALOG DER PALAEARKTISCHEN BLASTESTHIA-ARTEN

B. posticana (Zett.)*

posticana ZETTERSTEDT, 1840, Ins. Lap., p. 982 (Coccyx); mulsantiana (Rtzb.) NÖRD-

LINGER, 1848, Stett. Ent. Ztg., vol. 9, p. 266 (Coccyx); duplana (part.) HERRICH-

SCHÄFFER, 1855, Syst. Bearb. Schm. Eur., vol. 4, Index, p. 14 (Coccyx); sylvestrana

(non Curt.) HEINEMANN, 1863, Schm. Deutschl. u. d. Schweiz, Abth. 2, vol. 1, fasc. 1,

p. 95 (Retinia); fulvimitrana HEINEMANN, 1863, op. cit., vol. 1, fasc. 1, p. 241 (Re-

tinia). — STAUDINGER & REBEL, 1901, p. 102, No. 1847; KENNEL, 1913, p. 357, t. 15

fig. 48, 49 (2); THOMANN, 1914, p. 17, t. 3 fig. 2a—b, t. 4 fig. 3; PIERCE & MET-

CALFE, 1922, p. 73, t. 25 (4 ®-Genitalien); ESCHERICH, 1931, p. 293, textfig. 242,

t. 3 fig. 8 (Falter); BENANDER, 1950, p. 73, textfig. 8a (4-Genitalien), t. 4 fig. 18

(Vorderflügel); SWATSCHEK, 1958, p. 130, fig. 140, 141 (Larvalmorphologie); HAN-

NEMANN, 1961, p. 118, textfig. 231 (4-Genitalien), t. 13 fig. 8 (4); diese Arbeit,

Abb. 162—165 (Kopf, Geäder, 4 9 -Genitalien). — Europa (mit Ausnahme der Polar-

region und des südlichen Teils).

B. turionella (L.)

turionella LINNÉ, 1758, Syst. Nat., ed. 10, p. 539 (Phalaena Tinea); turionana HÜBNER,

[1811—13, Samml. eur. Schm., Tortr., t. 35 fig. 220—221; non bin.}, 1822, Syst.-alph.

Verz., p. 65 (Olethreutes); ?gemmana (non Hb.) FRÒLICH, 1828, Enum. Tortr. Württ.,

p. 67 (Tortrix); resinella (non L.) STEPHENS, 1829, Syst. Cat. Brit. Ins., vol. 2, p. 181

(Cnephasia); ?fulvipunctana var. a STEPHENS, 1852, List Spec. Brit. Anim., pars 10,

p. 70 (Euchromia). — STAUDINGER & REBEL, 1901, p. 102, No. 1849; KENNEL, 1913,

p. 358, t. 15 fig. 51 (9); PIERCE & METCALFE, 1922, p. 74, t. 35 (4 2 -Genitalien);

ESCHERICH, 1931, p. 276, textfig. 227—230, 240A, t. 3 fig. 2 (Falter, Beschädigung);

SWATSCHEK, 1958, p. 131 (Larvalmorphologie); SOFFNER, 1960, p. 83, 91, t. 9 fig. 5

(4-Genitalien); bei allen obigen Autoren als /urionana; OBRAZTSOV, 1960, p. 463,

fig. 2 (4-Genitalien); HANNEMANN, 1961, p. 118, textfig. 230—230b (Kopf, Geäder,

6 -Genitalien), t. 13 fig. 7 (2). — Europa (mit Ausnahme der Polarregion und des

südlichen Teils); Sibirien; Korea; Japan; ?China.

(169) N. S. OBRAZTSOV : Die Gattungen der Palaearktischen Tortricidae 39

B. mughiana (Z.)*

mughiana ZELLER, 1868, Stett. Ent. Ztg., vol. 29, p. 123 (Retinia). — STAUDINGER &

REBEL, 1901, p. 102, No. 1849a; KENNEL, 1913, p. 358, t. 15 fig. 52 (9); SOFFNER,

1960, p. 83, 91, t. 8 fig. 1a—2c, t. 9 fig. 6 (Falter, 4 -Genitalien); OBRAZTSOV, 1960,

p. 463, fig. 1 (4-Genitalien); HANNEMANN, 1961, p. 118 nota, t. 21 fig. 9 (4). —

Alpen Mitteleuropas; Riesengebirge; Böhmerwald.

84. Gattung Barbara Heinr., 1923

Typus generis (design.): Evetria colfaxiana Kearf., 1907.

Retinia (part.) WOCKE, 1861, Stgr.-Wck. Cat. Lep. Eur., p. 99.

Evetria (part.) REBEL, 1901, Stgr.-Rbl. Cat. Lep. Pal. Faun., vol. 2, p. 102.

Barbara HEINRICH, 1923, Bull. U. S. Natl. Mus., no. 123, p. 27.

Der Gattung Petrova bis auf Folgendes ähnlich. Kopf (Abb. 166) mit einem

Stirnschopf; Fühler dicht, kurz, nicht biischelartig bewimpert. Vorderfliigel (Abb.

167) öfters mit verdickten Schuppenanhäufungen; Adern Ro und Rg weiter als

bei Petrova voneinander entfernt; M, und Mg an der Basis stark zueinander ge-

nähert. Hinterflügeladern R und M, (Abb. 167) öfters gestielt. Männliche Geni-

talien (Abb. 168; Taf. 7 Fig. 1, 2) denen von Petrova sehr ähnlich, aber die

Valva hat keine Harpe und die Socii sind kürzer. In den weiblichen Genitalien

(Abb. 169; Taf. 8 Fig. 1—4) sind die Apophyses anteriores kürzer als bei Petrova,

das Sterigma liegt intersegmental und ist etwa ausgezogen-subrectangular; ein

abgesondertes Antrum fehlt; Ductus bursae ist unbedeutend kürzer als bei Petrova.

Raupe (die nachstehende Beschreibung beruht auf zwei Arten, colfaxiana Kearf.

und herrichiana Obr.; SWATSCHEK, 1958; MacKay, 1959; PATOCKA, 1960).

Kopf mit einem scharfwinkligen Scheitelausschnitt; Stirndreieck mit einem schar-

fen, aber nicht verschmälerten Apikalwinkel; Adfrontalia ziemlich breit, bis zum

Scheitelausschnitt fortgesetzt; Spindel sechs- bis siebenmal so lang wie breit, mit

einem gegabelten Distalende; Labrum seicht ausgerandet. Ocellen, von oben gese-

hen, in eine stark abgerundete Reihe geordnet; 2. Ocellus mehr oder weniger als

auf seine Diameterlänge vom 1. und 3. Ocellus entfernt; 4. Ocellus etwa gleich

weit vom 3. und 6. liegend; diese Ocellen sind nicht besonders größer als die

übrigen; O, nahe beim 3. Ocellus; Oy ventral vom 1. Ocellus; P, näher zu Fr.l,

als zu F,; A, mehr oder weniger gleich weit von A, und A, entfernt. Körper

durch lange und feine mikroskopische Dörnchen dicht gekörnt; Borsten kurz, auf

sehr kleinen Warzen sitzend. Am Prothorax sind die Stigmen mehr oder weniger

rund, fast so groß wie am 8. Abdominalsegment oder größer; Borste IIIa gewöhn-

lich näher bei III als bei IX; IV gleich weit von V und VI entfernt oder ist näher

zu V und merklich ventral von der durch V und VI gezogenen Linie; Nacken-

schild durch kleine Dörnchen gekörnt. Am Meso- und Metathorax befindet sich

die Borste I auf getrennter Warze; dorsal von II; Borsten III, Illa, IV, V und

VI auf getrennten Warzen. Auf allen Abdominalsegmenten (mit Ausnahme vom

8.) sind die Stigmen klein; Borste III dorsal oder dorsocranial vom Stigma, von

diesem auf drei- bis fünfmal seine Diameterlänge entfernt (am 8. Abdominal-

segment cranial oder ventrocranial vom Stigma stehend und anderthalb- bis zwei-

mal Diameterlänge von diesem entfernt); IV und V gewöhnlich ventral vom

Stigma, V öfters mehr dorsal als dorsocranial (am 8. Abdominalsegment gewöhn-

40 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 1, 1964 (170)

Gattung Barbara Heinr.: B. colfaxiana (Kearf.). Abb. 166: Männchen, Kopf. Abb. 167:

Weibchen, Geäder. Abb. 168: Männliche Genitalien, Holotypus, Präparat No. 671-Obr.,

Colfax, Placer County, Kalifornien, Juli (A. H. VACHELL); A.M.N.H. Abb. 169: Weibliche

Genitalien, Präparat No. 672-Obr., Eldorado County, Kalifornien, 14. April 1913 (J. M.

MILLER); A.M.N.H.

(171) N. S. OBRAZTSOV : Die Gattungen der Palaearktischen Tortricidae 41

lich cranial) von IV; IVa fehlt; an den vorderen Abdominalsegmenten ist IIIa

von der Warze III abgesondert; Gruppe VII zählt auf dem 1., 2. und 7. Abdo-

minalsegment drei Borsten, am 8. und 9. zwei (am 8. manchmal drei); VIIb fehlt

Ofters auf dem 7. und 8. Abdominalsegment. Am 8. Abdominalsegment stehen

die beiden Borsten II weiter als die beiden I auseinander. Am 9. Abdominal-

segment befinden sich die Borsten II nahe beieinander, aber gewöhnlich auf ge-

trennten Warzen; in deren Nähe sind manchmal überzählige Borsten vorhanden;

manchmal eine solche Borste auch in der Gruppe VII; Borsten IV, V und VI

auf getrennten oder untereinander verschmolzen Warzen; VI fehlt bisweilen. Am

Analsegment ist die Borste I viel kürzer als IIIa; Borsten I zwischen sich und der

anliegenden Illa gleich weit entfernt; Borste II halb so groß wie III oder noch

kürzer; Borsten III kürzer als das Segment, sie stehen weiter auseinander als die

Borsten I; Analkamm fehlt. Thoracalbeine kurz und untersetzt; Klauen klein,

ausgebogen und scharf zugespitzt; innere Dorsalborste kürzer als die äußere, die

mit den Klauen gleich lang ist; Coxae der Metathoracalbeine etwas näher als auf

ihre Diameterlänge auseinander gestellt. Bauchfüße mit uniordinalen und zum Teil

biordinalen Hakenkränzen; Nachschieber mit kleinerem Häkchenzahl.

Puppe (nur bei herrichiana beschrieben; PATOËKA, 1960). „Gedrungen, 8—10

x 3—4 mm, Färbung dunkel (bei der Exuvie hell) rotbraun. Stirn sehr schwach

vor die Fühler erhaben. Rückendornen sehr regelmäßig, weniger steil als bei vori-

gen [Zeiraphera diniana (Gn.)], an den Basalreihen deutlich größer. Die Kaudal-

reihendornen laufen frontalwärts etwas kielartig aus. Dornreihe des 10. Abdo-

minalringes unregelmäßig doppelt. Kremaster fehlt praktisch. Endhäkchen in der

Richtung zum Ende schmaler werdend.”

Die Gattung schließt fünf holarktische Arten ein; zwei davon gehören zur

palaearktischen Fauna. Die Raupen bohren in Zapfen der Abies- und Picea-Arten.

Der Gattungstypus ist eine nordamerikanische Art.

KATALOG DER PALAEARKTISCHEN BARBARA-ARTEN

B. herrichiana Obr.* (1)

margarotana HERRICH-SCHÄFFER, 1848, Syst. Bearb. Schm. Eur., vol. 4, Tortr., t. 21

fig. 148 (uninominal); margarotana (non Hein.) STAUDINGER, 1871, Horae Soc. Ent.

Ross., vol. 7, (1870), p. 220 (Retinia; präokkupiert); herrichiana OBRAZTSOV, 1960,

Beitr. Ent., vol. 10, p. 464 (Barbara). — STAUDINGER & REBEL, 1901, p. 103, No.

1853; KENNEL, 1907, p. 264, t. 84 fig. 65; 1913, p. 361, t. 15 fig. 58 (2); EscHr-

RICH, 1931, p. 294, textfig. 245, t. 3 fig. 8 (Falter); SWATSCHEK, 1958, p. 128, fig. 137

(Larvalmorphologie); PATOCKA, 1960, p. 72, fig. 97—102 (alle Stadien); bei allen

obigen Autoren als margarotana; HANNEMANN, 1961, p. 120, textfig. 232—232b (Geä-

der, Kopf, 4 -Genitalien), t. 13 fig. 2, 5 (4 2); diese Arbeit, Taf. 7 Fig. 1, Taf. 8

Fig. 3, 4 (3 Q-Genitalien). — Mitteleuropa; ?Balkan; ?Rußland; ?Spanien; Kleinasien.

B. osmana Obr.* (2)

osmana OBRAZTSOV, 1952, Zschr. Lepid., vol. 2, p. 38, fig. 2 (Barbara). — Diese

Arbeit, Taf. 7 Fig. 2, Taf. 8 Fig. 1, 2 (4 Q-Genitalien). — Kleinasien.

Kommentar zum Katalog der Barbara-Arten

1. Barbara herrichiana Obr. — Der erstälteste Name dieser Art (margarotana H.S.)

erwies sich als nomenklatorisch ungültig, da er als uninominal veröffentlicht wurde. Die

42 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 1, 1964 (172)

erste binominale Kombination (Retinia margarotana Stgr.) erschien präokkupiert, da bereits

HEINEMANN (1863) diesen Namen für eine andere Art gebrauchte, die gegenwärtig als

Gravitarmata margarotana (Hein.) (= retiferana Wek.) bekannt ist. Aus diesem Grunde

schlug ich für margarotana H.S. den neuen Namen berrichiana Obr. vor.

2. B. osmana Obr. — Diese Art wurde nach einem einzigen, ziemlich stark abgeflogenen

Männchen von Acipayam-Bozdag (Türkei) aufgestellt, dessen Zustand nur für eine ganz

oberflächliche Beschreibung ausreichte. Die drei weiteren mir jetzt, dank der Liebenswür-

digkeit des Herrn H. CANAKCIOGLU zu Verfügung stehenden Falter (Acipayam-Gediz, Tür-

kei, ein Männchen und zwei Weibchen, 24. März und 26. Mai 1958; Genitalpräparate No.

457-Obr. und No. 644-Obr.; A.M.N.H.) geben mir die Möglichkeit osmana ausführlicher

zu beschreiben und ihre Genitalien abzubilden.

Kopf asch- bis ockergrau mit ockergelben Schuppen um die Augen und zwischen den

Fühlern; occipitale Schuppenschöpfe mit einer dunklen, fast schwarzen, nach außen rost-

braunen Strähne. Fühler fein schwarz und gelblich geringelt; Scapus schwarz mit einem

lichtgrauen Fleck von außen. Labialpalpen aschgrau mit starker Beimischung von dunkel-

braunen Schuppen; Terminalglied der Labialpalpen dunkelbraun, fast schwarz. Thorax

schwarz mit Beimischung von weißlichen Schuppen in der Mitte und rostbraunen am Vorder-

und Hinterrand; Tegulae dunkelbraun, weißlichgrau umrandet, manchmal mit rostbraunen

Schuppen an den Schultern und hier und da in der Mitte. Vorderflügel weißlichgrau mit

etwa zwölf mehr oder weniger breiten, dunkelbraunen, schwarz umrandeten Querstreifen,

die den Vorderflügel vollständig oder nur zum Teil durchschneiden und die weißlichgraue

Grundfarbe in einzelne Streifen und Flecke auflösen; Costa mit acht bis zehn weißen Häk-

chen, die zum Teil doppelt sind; die sieben bis acht das Dorsum erreichenden weißlichgrauen -

Streifen sehen bei abgeriebenen Stücken wie Dorsalflecke aus; Fransen schwärzlich, fein weiß

gescheckt; Unterseite einfarbig dunkelbraun mit weißen, zum Teil doppelten Costalfleckchen

und einer Reihe gleichfarbiger Terminalflecke, die bisweilen in eine feine Linie verschmel-

zen. Vorderflügellänge: 9 bis 12 mm. Hinterflügel dunkelbraun, schwärzlich nach außen;

Fransen bräunlich lichtgelb mit einer breiten, schwarzen, basal gelegenen Teilungslinie;

Unterseite der Hinterflügel mit einer breiten, weißlichen Costa mit schwärzlichen Flecken.

Von berrichiana unterscheidet sich osmana durch ihre eher gestreiften als gefleckten Vor-

derflügel, breite dunkle Räume zwischen den Flecken (bei berrichiana sind die Flecke nur

durch feine schwärzliche Linien voneinander getrennt), zahlreichere Costalflecke und die

weiß gescheckten Fransen. Die Grundfarbe der Vorderflügel ist bei osmana viel weißlicher

als bei herrichiana. Außerdem sind bei ihr die occipitalen Schuppenschöpfe im allgemeinen

viel lichter als bei herrichiana, bei welcher das Schwarz in diesen Schöpfen (wie überhaupt

auf dem ganzen Kopf) vorherrschend ist.

Die männlichen Genitalien sind in beiden Arten ziemlich ähnlich, aber bei osmana (Taf. 7

Fig. 2) tritt der Sacculus mehr rechtwinklig aus, ist weniger abgerundet als bei herrichiana

(Taf. 7 Fig. 1), und der Cucullus ist etwas größer und ziemlich deutlich, obwohl nicht

besonders stark nach unten verjüngt, während er bei herrichiana im unteren Teil breit abge-

rundet ist. Der Ausschnitt zwischen dem Sacculus und Cucullus (,,Valvenhals”) ist bei

osmana kaum nach unten erweitert; bei berrichiana ist dieser Ausschnitt unten merklich

breiter als oben. Man darf aber nicht vergessen, daß dieses Merkmal vom Druck des Deck-

glases auf das Präparat etwas abhängig ist. Die weiblichen Genitalien beider Arten sind in

Einzelheiten verschieden. So ist bei osmana (Taf. 8 Fig. 1, 2) der Caudalrand des Sterigma

in der Mitte deutlich gebaucht; bei herrichiana (Taf. 8 Fig. 3, 4) ist er fast gerade. Für

osmana-Weibchen ist die sklerotisierte Ventralplatte des 7. Abdominalsegments besonders

typisch, die cephalolateral tief ausgeschnitten ist und hier zwei schmale Lateralwinkel auf-

weist; bei berrichiana ist diese Platte ganzrandig und lateral abgerundet.

85. Gattung Gravitarmata Obr., 1946

Typus generis (monotyp. design.): Retinia margarotana Hein., 1863 (= Retinia retiferana

Wek., 1879).

Retinia (part.) HEINEMANN, 1863, Schm. Deutschl. u. der Schweiz, Abth. 2, vol. 1,

fasc. 1, p. 95.

(173) N. S. OBRAZTSOV : Die Gattungen der Palaearktischen Tortricidae 43

Gattung Gravitarmata Obr.: G. margarotana (Hein.). Abb. 170: Männchen, Kopf. Abb. 171:

Idem, Geäder. Abb. 172: Männliche Genitalien, Präparat No. 4-Obr. (4/28 1961), Potsdam,

Deutschland; U.S.N.M. Abb. 173: Weibliche Genitalien, Praparat No. 5-Obr. (4/28 1961),

Potsdam, Deutschland; U.S.N.M.

44 ‘TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 1, 1964 (174)

Evetria (part.) MEYRICK, 1895, Handb. Brit. Lepid., p. 471.

Rhyacionia (part.) WALSINGHAM, 1900, Ann. & Mag. Nat. Hist., ser. 7, vol. 6, p. 124.

Gravitarmata OBRAZTSOV, 1946, Zschr. Wien. Ent. Ges., vol. 30, (1945), p. 42.

Äußerlich der Gattung Petrova bis auf Folgendes ähnlich. Kopf (Abb. 170)

mit einem nach unten gerichteten Stirnschopf. Fühler in beiden Geschlechtern

biischelartig bewimpert. Labialpalpen stark durch Schuppen erweitert; ihr Ter-

minalglied groß und dick. Vorderflügel (Abb. 171) mit Adern M und M, an

der Basis dicht beisammen; M; entspringt aus dem unteren Winkel der Mittel-

zelle; Cu, beginnt noch weit vor diesem Winkel; Cu, von kurz nach der Mitte

der Mittelzelle. Hinterflügeladern M; und Cu, (Abb. 171) entspringen aus einem

gemeinsamen Punkt oder sind gestielt.

Männliche Genitalien (Abb. 172) nach den meisten Merkmalen denen der

Barbara ahnlich, unterscheiden sich aber von diesen sowie von denen der Gattun-

gen Petrova, Blastesthia und Pseudococcyx durch einen breit abgerundeten Anal-

winkel des Cucullus, das Vorhandensein eines wohl entwickelten zweispitzigen

Uncus und durch die stark sklerotisierten, nach oben gerichteten Socii. In den

weiblichen Genitalien (Abb. 173) sind die Apophyses anteriores and posteriores

etwa gleich lang und kiirzer als die Papillae anales; das Sterigma liegt interseg-

mental; es ist breit, in Form eines Halbkreises; Antrum ganz kurz, sichelförmig;

Ductus bursae ist nur im nahe beim Antrum sich befindenden Teil so breit wie

dieses, übrigens ist er bedeutend breiter und ist mäßig sklerotisiert; Cervix bursae

kurz und breit; Corpus bursae mehr oder weniger oval; zwei dornförmige Signa,

von welchen das eine viel größer als das andere ist.

Die Raupe ist morphologisch noch nicht beschrieben.

Nach dem Vorderflügelgeäder erinnert die Gattung an Blastesthia, da bei den

beiden die Ader Cu, noch vor dem unteren Winkel der Mittelzelle entspringt;

sonst ist die Ähnlichkeit nicht größer als bei den anderen Gattungen der s.g. Rhya-

cionia-Gruppe. Die Valvenform unterscheidet sich von allen Gattungen dieser

Gruppe durch einen breit abgerundeten Analwinkel des Cucullus. Insbesondere

charakteristisch für Gravitarmata sind die umgestalteten, sklerotisierten Socii und

ein ganz eigenartig gebauter, zweispitziger Uncus, dessen Spitzen stark erweitert

sind. Das Vorhandensein eines Uncus ist desto mehr interessant, daß er in der

ganzen Rhyacionia-Gruppe fehlt.

Die Gattung ist monotypisch und nur im palaearktischen Gebiete vertreten. Die

Raupen leben in Pinus-Trieben, nach anderen Angaben (WOLFF & KRAUSSE,

1922, p. 47) auch in denen von Abies und Picea. Im allgemeinen ist die Biologie

der zu dieser Gattung gehörenden Art noch wenig erforscht.

PALAEARKTISCHE GRAVITARMATA-ART

G. margarotana (Hein.)*

margarotana HEINEMANN, 1863, Schm. Deutschl. u. der Schweiz, Abth. 2, vol. 1,

fasc. 1, p. 95 (Retinia); amethystana PEYERIMHOFF, 1872, Pet. Nouv. Ent. vol. 4,

p. 239 (Retinia); retiferana WOCKE, 1879, Bresl. Ent. Zschr., N.F., vol. 7, p. 73

(Retinia). — STAUDINGER & REBEL, 1901, p. 103, No. 1854; KENNEL, 1907, p. 264;

1913, p. 362, t. 15 fig. 59 (2); ESCHERICH, 1931, p. 294, textfig. 244, t. 3 fig. 7

(Falter); OBRAZTSOV, 1946, p. 42, fig. 4 (4-Genitalien); bei allen obigen Autoren

(175) N. S. OBRAZTSOV : Die Gattungen der Palaearktischen Tortricidae 45

als retiferana; OBRAZTSOV, 1960, p. 465 (Nomenklatur); HANNEMANN, 1961, p. 116,

textfig. 227—227b (Geäder, Kopf, ¢-Genitalien), t. 13 fig. 9 (2); diese Arbeit,

Abb. 170—173 (Kopf, Geäder, & Q-Genitalien). — Lokal in Mitteleuropa; Polen;

Westukraine; ?Japan; ?China.

86. Gattung Clavigesta Obr., 1946

Typus generis (design.): Spilonota sylvestrana Cutt., 1850.

Spilonota (non Stph.) CURTIS, 1850, Ann. & Mag. Nat. Hist., ser. 2, vol. 5, p. 111.

Retinia (Evetria) STEPHENS, 1852, List Spec. Brit. Anim., pars 10, p. 53.

Retinia (part.) STAINTON, 1855, Ent. Ann., p. 31.

Evetria (part.) MEYRICK, 1895, Handb. Brit. Lepid., p. 471.

Rhyacionia (part.) DURRANT, 1911, Ent. Mo. Mag., vol. 47, p. 252.

Rhyacionia (Retinia) ADKIN, 1917, The Ent., vol. 50, p. 141.

Ephippiphoridii genus 8 PIERCE & METCALFE, 1922, Genit. Brit. Tortr., p. 82.

Clavigesta OBRAZTSOV, 1946, Zschr. Wien. Ent. Ges., vol. 30, p. 43.

Kopf (Abb. 174) rauh beschuppt, ziemlich gleichmäßig geschoren. Fühler beim

Männchen leicht sägezähnig, anliegend beschuppt; beim Weibchen fast einfach,

mit einzelnen kurzen Börstchen. Labialpalpen stark durch Schuppen erweitert,

besonders distal; Terminalglied klein. Saugrüssel entwickelt. Brust glatt.

Vorderflügel (Abb. 175) glatt beschuppt, mäßig breit; Costa sanft gebogen;

Apex abgerundet; Termen bildet zusammen mit dem Tornus eine schräge, gleich-

mäßig abgerundete Kurve; Dorsum sanft gebaucht. Kein Costalumschlag beim

Männchen. 12 Adern; S fast gerade; R, bis R, einschließlich leicht zur Costa

ausgebogen; R, entspringt etwa an der Mitte der Mittelzelle; R, mehr als zweimal

so nahe zu Rg wie zu R,; Rz und R, in kleinen, etwa gleichen Abständen von R4;

R, führt zur Costa, R, zum Termen; Innenader der Mittelzelle rudimentär, ent-

springt zwischen R, und Ro; M, etwa in der Mitte zwischen R, und Mg, von

den beiden weit entfernt; M, und My entspringen sehr nahe zueinander oder

aus einem Punkt und sind von Cu, entfernt; Cu, aus dem unteren Winkel der

Mitelzelle, Cu, von etwas weniger als drei Viertel; Basalgabel A, | , etwas länger

als ein Drittel der ganzen Ader; diese endet am Tornus sehr nahe zu Cu, so daß

kein Platz für die Ader A, bleibt, die nur in ihrem Basalteil und ziemlich un-

deutlich entwickelt ist.

Hinterflügel (Abb. 175) länglich subtrapezförmig, etwa gleich breit wie die

Vorderflügel; Costa gebogen; Apex ausgezogen, scharf abgerundet; Termen ein-

gezogen; Tornus breit abgerundet; Außenteil des Dorsum flach, der innere gebo-

gen. 8 Adern; S nur im Basalteil erst nach oben, dann nach unten ausgebogen,

weiter verläuft sie fast gerade; Rund M, an der Basis dicht beieinander, verlaufen

eine Strecke dicht beisammen um dann zu divergieren 1); M, stark zur Basis ge-

neigt und zu M; genähert, ist aber von dieser abgetrennt; M; und Cu, entsprin-

gen gestielt aus dem unteren Winkel der Mittelzelle; Cu, etwa an drei Viertel;

A, normal ausgebildet; A, mit einer Basalgabel, der A; nahe; Cubitus behaart.

Männliche Genitalien (Abb. 176). Tegumen schmal, beborstet, nur durch die

1) Die von mir in der Originalbeschreibung der Gattung angegebene Anastomose der

Hinterflügelader R und M1 hinter der Mittelzelle ist nicht beständig und wird mehr als eine

individuelle Eigenschaft mancher Exemplare (ebenfalls bei den Rhyacionia-Arten) beobachtet.

46 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 1, 1964 (176)

Gattung Clavigesta Obr.: C. sylvestrana (Curt.). Abb. 174: Männchen, Kopf. Abb. 175:

Idem, Geäder. Abb. 176: Männliche Genitalien, Präparat No. 1-Obr. (4/28 1961), Briissel,

Belgien; U.S.N.M. Abb. 177: Weibliche Genitalien, Präparat No. 3-Obr. (4/28 1961),

Europa; U.S.N.M.

(177) N. S. OBRAZTSOV : Die Gattungen der Palaearktischen Tortricidae 47

anliegende Membrane etwas erweitert; Pedunculi schmal. Valva lang, rakettformig,

etwas ausgebogen; Sacculus kurz, abgerundet-geradewinklig ausgebogen; Cucullus

oval oder abgerundet; Basalaushöhlung ziemlich groß; Processus basales entwickelt.

Kein Uncus vorhanden; Socii vollständig am Tegumen angewachsen und bilden

seinen erwähnten, beborsteten Teil. Anellus typisch ,,olethreutoid”; Caulis mäßig

lang. Aedoeagus ziemlich dick, zum Ende schmäler; bis fünf stachelförmige

Cornuti.

Weibliche Genitalien (Abb. 177). Papillae anales weich, länglich, zu den Enden

zugespitzt; Apophyses posteriores bedeutend länger als Papillae anales und etwas

länger als die Apophyses anteriores. Ostium bursae ohne Sterigma, liegt inter-

segmental, aber sein subquadratisches Antrum befindet sich im Postsegmental-

ausschnitt des 7. Abdominalsternits; Ductus bursae ganz kurz, den Ductus semi-

nalis nahe beim Antrum empfangend; Cervix bursae breit, in seiner caudalen,

zylinderförmigen Abteilung sklerotisiert; Corpus bursae länglich; zwei ungleich

lange, dornförmige Signa, von welchen die eine besonders lang und zugespitzt ist.

Raupe (nur bei sylwestrana untersucht; SWATSCHEK, 1958). Der 4. Ocellus

vom 3. und 6. gleich weit entfernt. Am Prothorax ist die Borste IX fast in glei-

cher Weise von Illa wie diese von III entfernt; I und II etwas näher zueinander

als I und X; Nackenschild nicht gekörnt. Mesothorax mit undeutlichen Warzen;

II befindet sich ventrocaudal von I; diese Borsten sind etwas weiter als die ähnli-

cherweise zueinander stehenden IIa und III auseinander gestellt; V, IV und VI

stehen fast auf einer gemeinsamen dorsocaudalen Linie, VI von IV etwa zweimal

so weit wie IV von V; VII etwas mehr cranial als VIII. Auf den Abdominal-

segmenten befindet sich die Borste IVa hinter dem Stigma; Warzen sind kaum

ausgebildet; Gruppe VII besteht auf dem 1. und 2. Abdominalsegment und auf

den Bauchfüßen aus drei Borsten, auf dem 7., 8. und 9. Abdominalsegment aus

zwei. Am 8. Abdominalsegment ist der Abstand zwischen den beiden Borsten II

kleiner als der der Borsten I; Borsten VIII näher zueinander als am 9. Abdominal-

segment. Am 9. Abdominalsegment stehen die Borsten IV, V und VI getrennt.

Am Analsegment ist die Borste III kürzer als das ganze Segment und etwas länger

als die Borste II; Borsten I weiter auseinander als I von der ventral liegenden

und etwa gleich langen Illa; die beiden Borsten II sind näher zueinander als die

beiden I. Häkchen der Bauchfüße unregelmäßig groß, so daß die Hakenkränze

eher zwei- als einrangig zu sein scheinen.

Obwohl diese Gattung nach dem Geäder an Blastesthia erinnert, sind die beiden

genitaliter so stark verschieden, daß ein weiterer Vergleich sich erübrigt. Die Rau-

pen leben in Knospen und Trieben von Pinus-Arten. Die Gattung ist ein Ende-

mikum des palaearktischen Gebietes und zählt nur zwei Arten.

KATALOG DER PALAEARKTISCHEN CLAVIGESTA-ARTEN

C. sylvestrana (Curt.)*

sylvestrana CURTIS, 1850, Ann. & Mag. Nat. Hist., ser. 2, vol. 5, p. 111 (Spélonota);

duplana (part.) LEDERER, 1859, Wien. Ent. Mschr., vol. 3, p. 281 (Retinia). —

STAUDINGER & REBEL, 1901, p. 102, No. 1846; KENNEL, 1913, p. 357, t. 15 fig. 45,

46 (2); PIERCE & METCALFE, 1922, p. 83, t. 28 (& 2 -Genitalien); ESCHERICH, 1931,

p. 293, textfig. 241, t. 3 fig. 4 (Falter); SWATSCHEK, 1958, p. 127, fig. 134—136

48 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 1, 1964 (178)

Larvalmorphologie); BRADLEY, 1959, p. 71, t. 6 fig. 72 (Flügel); HANNEMANN, 1961,

p. 116, textfig. 228—228b (Geäder, Kopf, &-Genitalien), t. 13 fig. 16 (@); diese

Arbeit, Abb. 174—177 (Kopf, Geäder, & 9 -Genitalien). — England; Norddeutschland;

Frankreich; Belgien; ?Spanien; ?Ostbalticum.

ab. pollinis Mill.

pollinis MILLIERE, 1874, Rev. & Mag. Zool., p. 251 (Retinia); sylvestrana (part.)

REBEL, 1901, Stgr.-Rbl. Cat. Lep. Pal. Faun., vol. 2, p. 102, No. 1846 (Evetria). —

KENNEL, 1913, p. 357, t. 15 fig. 47 (©).

C. purdeyi (Durr.)*

purdeyi DURRANT, 1911, Ent. Mo. Mag., vol. 47, p. 252 (Rhyacionia). — PIERCE &

METCALFE, 1922, p. 83, t. 28 (4 Q-Genitalien); BRADLEY, 1959, p. 71, t. 7 fig. 73

(Flügel). — England.

PLAAT 1

TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 1, 1964

GI Y WSZ

HNNV

‘eury) ‘UEYPSNUIUAI ],

€

“(aurA ‘D ‘Y) puejdug ‘xassng ‘uoWsIIg “IgO-FS9 ‘ON Ferederd ('Z) vursoarurd

wa 979 N ‘ON }erederg ‘(‘IASN) 2409191 ‘qu ‘€ “HN NV ‘(AION) puersug “I1dO-8£9 ‘ON Yeredeig

‘(‘PIqda) purgosiund ‘du ‘T IN ‘EUIUD ‘UOJUEM ‘6799 ‘ON jeredeig ‘IUI5H pvampp ‘GUT ‘Ua -viuorvlgy Jap uaIpemUusn) IPIUUEN ‘I [PIEL

p . €

PLAAT 2

TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 1, 1964

Wd :LO6I ZIEN ‘€ ‘U[aSU] SUISTIEUES, ‘OFITOU I

‘AEJOIO ‘Pd ‘9299 ‘ON Jeredesg ‘('IQU) zurgdusmwn qr WNSN ‘LEGT ZIEN ‘S ‘E10 ‘opueN OUSION ‘Tepuntey ‘(LE61 ‘€ aunf “HD) Z

‘ON Jesredeig “IH 21015 q M € HN NV ‘puerypsinad ‘UIEN “IqQ-Sh9 ‘ON yesedelg ‘(qH) Purıdnp vuvidup ‘qu Tt WG :(28vAIES) puejnoys

‘UISJT pun SOIIOJ waydsımz ‘OGIC “ON Yerederg ‘sndAjopaT ‘(‘JIng) verdoj vuvjdnp ‘QU ‘1 ‘UIIV-22401IPAYY Jop UI]EHUID SUTIUUEN ‘7 [PIEL

TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 1, 1964 PLAAT 3

Tafel 3. Weibliche Genitalien der Rhyacionia-Arten. 1. Rh. walsinghami (Rbl.), Präparat

No. 6627, Pta. Orotava, Tenerife, Kanarische Inseln, 10. April 1907; B.M. 2. Idem, Gebiet

des Ostium bursae. 3. Rh. duplana logaea (Durr.), Paratypus, Praparat No. 6628, zwischen

Forres und Elgin, Schottland, 1893 (MCARTHUR); B.M. 4. Idem, Gebiet des Ostium bursae.

5. Rh. piniana (H.S.), Holotypus, Präparat No. 2134, Rodaun und Tivoli, Österreich; Z.M.B.

N. S. OBRAZTSOV : Die Gattungen der Palaearktischen Tortricidae

TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 1, 1964 PLAAT 4

Tafel 4. Genitalien von Thiodia placidana (Stgr.), Sarepta, Ostrußland; B.M. 1. Männchen,

Präparat No. 8697. 2. Weibchen, Präparat No. 8698. 3. Idem, Gebiet des Ostium bursae

N. S. OBRAZTSOV : Die Gattungen der Palaearktischen Tortricidae

TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 1, 1964 PLAAT 5

end

Tafel 5. Weibliche Genitalien der Eucosmini. 1. Thiodia sulphurana (Chr.), Lectotypus,

Präparat No. 8699, Sarepta, Ostrußland; B.M. 2. Idem, Gebiet des Ostium bursae. 3. Petrova

cristata (Wlsm.), Präparat No. 6630, Kanton, China. 4. Idem, Gebiet des Ostium bursae

N. S. OBRAZTSOV : Die Gattungen der Palaearktischen Tortricidae

TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 1, 1964 PLAAT 6

Tafel 6. Genitalien von Pseudococcyx tessulatana (Stgr.), Gravosa, Dalmatien; Z.S.M. 1.

Männchen, Präparat No. 5-Obr. (5/14 1960). 2. Weibchen, Präparat No. 6-Obr. (5/14

1960). 3. Idem, Gebiet des Ostium bursae

N. S. OBRAZTSOV : Die Gattungen der Palaearktischen Tortricidae

TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 1, 1964 PLAAT 7

Tafel 7. Männliche Genitalien der Barbara-Arten. 1. B. herrichiana Obr., Präparat No.

6-Obr. (4/28 1961), Potsdam, Deutschland, 21. Oktober 1892; U.S.N.M. 2. B. osmana Obr.,

Präparat No. 457-Obr., Acipayam-Gediz, Türkei; A.M.N.H.

N. S. OBRAZTSOV : Die Gattungen der Palaearktischen Tortricidae

TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 1, 1964 PLAAT 8

3 4 | |

Tafel 8. Weibliche Genitalien der Barbara-Arten. 1. B. osmana Obr., Präparat No. 644-Obr.,

Acipayam-Gediz, Türkei; A.M.N.H. 2. Idem, Gebiet des Ostium bursae. 3. B. herrichiana

Obr., Präparat No. 7-Obr. (4/28 1961), Potsdam, Deutschland, 2. Februar 1892; U.S.N.M.

4. Idem, Gebiet des Ostium bursae

N. S. OBRAZTSOV : Die Gattungen der Palaearktischen Tortricidae

de gehele wereld met hun Sino worden er in behandeld. Van alle

ra worden de type-soorten aangewezen en de literatuur zal van 1758 tot eind

| met de geografische verspreiding vermeld worden. Delen I en II kosten

),— per stuk, delen III en IV f 45,—. Van alle delen zijn ook éénzijdig bedrukte

mplaren beschikbaar. De prijsverhoging hiervoor bedraagt f 2,50.

staris, W. Hellinga, Weesperzijde 2311, Amsterdam-O.

Ile pe cet over de redactie van het eae voor Entomologie te

NOTICE TO SUBSCRIBERS

NOTICE TO CONTRIBUTORS

Contributors will receive free of charge fifty reprints of their papers, joint authors hav ve

to divide this number between them at their discretion. Additional reprints may be ordered =

when returning proofs ; they will be charged at about two Dutch cents per page. 3

Manuscripts should be written in Dutch, English, French, German or Italian. If they 4

contain description of new genera, species, etc., they should be in one of the four last —

mentioned languages: only when the descriptions form a minor part of the paper, the —

manuscript may be written in Dutch, with the descriptions in one of these languages. Papers —

in Dutch should contain a short summary in one of these four languages. 5

Manuscripts should be typewritten in double spacing on only one side of the paper, with —

a margin of at least three cm at the left side of each sheet. Paragraphs should be indented. «

Carbon copies cannot be accepted, as handling makes them illegible. È

Captions for text figures and plates should be written on a separate sheet in double —

spacing, numbered consecutively in arabic numerals ; the use of a, b, c, or any other sub

division of the figure numbering should be RSI |

Drawings for reproduction should be on good paper in Indian ink, preferably at least 3

one and a half times as large as the ultimate size desired. Lettering should be uniform, .

and, after reduction, of the same size. Photographs should be furnished as glossy positi

prints, unmounted. Plates should be arranged so as to fill a whole page (11.5 x 19 cm

of the Tijdschrift, or a portion thereof. Combinations of illustrations into groups are

preferable to separate illustrations since there is a minimum charge per block. È

Names of genera and lower systematic categories, new terms and the like are to be under-

lined by the author in the manuscript by a single straight line. Any other directions as to

size or style of the type are given by the editors, not by the author. Italic type or spacing |

to stress ordinary words or sentences is to be avoided. Dates should be spelled as follows :

either ’’10.V.1948” or "10 May, 1948”. Other use of latin numerals should be avoided, as

well as abbreviations in the text, save those generally accepted. Numbers from one to ten

occurring in the text should be written in full, one, two, three, etc. Titles must be kept

short. Footnotes should be kept at a minimum. > vel

text in the proofs. l

Bibliography should not be given in footnotes but compiled in a list at the end of the

paper, styled as follows : Ki

ptera)”. hes NES Nat. Hist., ser. 10, vol. 10, p. 1—41, pl. 1—5, figs. 1—57.

Text references to this list might be made thus :

“Mosely (1932) says...” or (Mosely, 1932)”.

The editors reserve the right to adjust style to certain standards of uniformity.

È +7 e

LIBRARY

BPR 28 1964

AFLEVERING 2 HAR 6 ARD

TINT Sy

ZEN i Rs of

ENS UITGEGEVEN DOOR

PI DE NEDERLANDSCHE ENTOMOLOGISCHE VEREENIGING

INHOUD:

J. Lepre. - _ Sio der Nederlandse Macrolepidoptera (Tiende Supple-

= pp- “ie og ERSEADS 30 53, 1.9 15.

ift voor Entomologie, deel 107, afl 23 Gepubliceerd 31-III-1964 23 es

À 4

Nederlandsche Entomologische -Vereeniging |

BESTUUR

Prof. Dr. J. van der Vecht, President (1961—1967), en

Dr. J. G. Betrem, Vice-Pregident (1959—1965), Deventer.

W. Hellinga, Secretaris (1963—1969), Amsterdam.

Drs. H. Wiering, Penningmeester (1962—1968), Bergen (N. HJ).

Drs. C. A. W. Jeekel, Bibliothecaris (1960— 1966), Amsterdam.

F. C. J. Fischer (1958—1964), Rotterdam. :

Dr. H. J. de Fluiter (1960—1965), Wageningen.

/ a x

i DEE AVA TAN if :

E en eh AE EE TS à FL ENT. SE 7E

is 3

“4

COMMISSIE VAN REDACTIE VOOR DE PUBLICATIES

Prof. Dr. J. van der Vecht (1961—1967), Oegstgeest.

P. Chrysanthus (1961—1964), Oosterhout (N.B.).

Dr. A. Diakonoff (1961—1964), Leiderdorp.

G. L. van Eyndhoven (1963—1966), Haarlem.

Dr. L. G. E. Kalshoven (1961—1964), Blaricum.

Prof. Dr. D. J. Kuenen (benoemd 1957), Leiden.

Dr. P. A. van der Laan (benoemd 1957), Bennekom.

B. J. Lempke (1962—1965), Amsterdam.

Prof. Dr. J. de Wilde (benoemd 1957), Wageningen.

Dr. J. T. Wiebes (1963—1966), Leiden.

BESTUUR DER AFDELING VOOR TOEGEPASTE ENTOMOLOGIE

Dr. H. J. de Fluiter, Voorzitter, Wageningen. :

Dr. F. J. Oppenoorth, Secretaris, Utrecht.

Mej. Dr. A. Post, Wilhelminadorp.

Dr. C. F. A. Bruyning, Oegstgeest.

Ir. P. Gruys, Rheden.

f 2.50, per jaar. — Begunstigers betalen is omis f 15.—. -

De leden, behalve de student- leden, ontvangen gratis de Email

minderde prijzen verkrijgbaar.

TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE

Het Tijdschrift voor Entomologie wordt uitgegeven door de Nederlandsct

Entomologische Vereeniging en is bestemd voor de publicatie van de resu

van de studie der Entomologie van algemene en bijzondere aard. Het verschijnt

in één deel van 300—400 bladzijden per jaar, bestaande uit enkele afleveringen

Bovendien worden monographieën handelende over bijzondere ondes

met onregelmatige tussenpozen uitgegeven.

CATALOGUS DER NEDERLANDSE MACROLEPIDOPTERA

(TIENDE SUPPLEMENT)

DOOR

B. J. LEMPKE

Amsterdam

HADENINAE

Anarta Ochsenheimer

Anarta myrtilli L. Tijdschr. Entom., vol. 83, p. 243; Cat. V, p. (321). Deze

typische heidebewoner is een enkele keer buiten zijn biotoop aangetroffen: Slijk-

Ewijk (1961, VAN DE Por), Amsterdam (1948, JONKER), Stein (vier exemplaren

in 1958, één in 1962, collectie Missiehuis; waarschijnlijk afkomstig uit heide aan

de Belgische kant van de Maas).

Op de waddeneilanden is myrtzlli, behalve van Terschelling, nu ook bekend

geworden van Texel (VAN WISSELINGH) en Vlieland (CAMPING).

Geen correctie op de vliegtijd van de eerste generatie, die dus blijft: 21.IV—

30.VI. De enige vangst in maart is een uitzondering gebleven. De tweede generatie

kan wat vroeger aanvangen dan in 1940 werd vermeld en kan tot in september

blijven vliegen. Misschien zijn hier enkele exemplaren van een partiéle derde

generatie bij. Op 24.VIII.1946 ving VON HERWARTH een vers uitgekomen vlinder

te Rhenen. 31 oktober 1961 kwamen tientallen exemplaren te Otterlo op licht.

De grenzen van de tweede generatie worden nu: 8.VII—6.IX en van de mogelijke

derde tot 31.X.

Variabiliteit. De vlinder is zeer variabel in allerlei kleine details, maar

behalve de typische donkere vorm, f. rufescens Tutt en f. /ugens Culot, zijn op-

vallend afwijkende exemplaren toch zeldzaam.

f. sulphurescens Heydemann, 1929. Exemplaren met althans gedeeltelijk geel

gekleurde voorvleugels komen weinig voor. Nieuwe vindplaats: Nuenen (NEIJTS).

f. mediosanguinea Heydemann, 1929. Exemplaren met geheel rood middenveld

afgezet door de twee witte dwarslijnen zijn nog bekend geworden van Apeldoorn

(LEFFEF) en Zeist (Zoöl. Mus.).

f. peralbata Warren, 1911. Exemplaren met een witte band door het midden-

veld van voorrand tot binnenrand zijn blijkbaar grote zeldzaamheden. Slechts

enkele nieuwe vindplaatsen: Odoorn (PEERDEMAN), Wiessel (LEFFEF, in Zoöl.

Mus.); Warken (Zool. Mus.).

f. nigrolineata nov. Eerste en tweede dwarslijn op de voorvleugels diepzwart,

scherp afstekend tegen de grondkleur. Ermelo (holotype, JONKER).

[The antemedian and the postmedian on the fore wings deep black, sharply contrasting

with the ground colour. }

50 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 2, 1964 (612)

f. albomaculata nov. Op de grote witte middenvlek (en in de regel sporen van

de witte golflijn) na ontbreekt op de voorvleugels alle tekening. Komt bij alle

kleurvormen voor. Otterlo, 4, 22.VIII.1960 (holotype) en Bussum (Zoël. Mus.);

Barneveld (HARDONK); Imbosch (VAN WISSELINGH) ; Groenekan (BERK); Nuenen

(NETS).

[All markings on the fore wings fail with the exception of the large white central spot

and as a rule traces of the submarginal line. }

f. variegata nov. De wortellijn wit, de twee dwarslijnen zwart, wit afgezet, de

middenvlek en de golflijn wit. Al deze tekening scherp afstekend tegen de don-

kere grondkleur van de voorvleugels, waardoor een prachtige bonte vorm ontstaat.

Brunssum, ¢, 14.V.1958 (holotype, LUKKIEN).

[The basal line white, the antemedian line and the postmedian line black, bordered with

white, the discal spot and the submarginal line white. All these markings sharply contrasting

with the dark ground colour of the fore wings. A beautiful variegated form. }

f. postalbescens nov. Grondkleur van de achtervleugels geelachtig wit. Bussum,

3, 20.V.1939 (holotype, Zoöl. Mus.). Het holotype behoort tegelijkertijd tot

f. lugens, waardoor het lichte basale deel van de achtervleugels sterk gereduceerd

is, maar de lichte kleur is heel duidelijk.

[Ground colour of the hind wings yellowish white. }

f. snelleni Rebel, 1910. Een goed exemplaar van deze ongetwijfeld zeer zeld-

zame vorm met geheel zwarte achtervleugels zag ik van Swalmen (PIJPERS). Een

paar sterke overgangsexemplaren met nog slechts enkele resten van de gele grond-

kleur van Kootwijk (Lucas), Hollandse Rading (VAN DER MEULEN) en Deurne

(NIEs).

f. clausa nov. Op de bovenzijde van de voorvleugels raken de eerste en de

tweede dwarslijn elkaar aan de binnenrand. Brunssum, 4, 20.VI.1953 (holotype,

LUKKIEN).

[The antemedian line and the postmedian line meet each other at the inner margin. ]

Somatische mozaiek. Van een exemplaar van Overasselt, 4.VIII.1944,

heeft de linker voorvleugel de normale tekening en de kleur van f. rufescens, ter-

wijl de rechter voorvleugel tot f. albomaculata behoort (VAN DE Por). Mogelijk

een somatische mozaiek.

Discestra Hampson

Discestra trifolii Hufnagel. Tijdschr. Entom., vol. 83, p. 232; Cat. V, p. (310).

Aan de verbreiding zoals die in 1940 werd opgegeven, kan weinig nieuws toege-

voegd worden. De vlinder is nu ook op Rottum aangetroffen (DIDDEN) en is

daardoor bekend van alle waddeneilanden. Enkele nieuwe vindplaatsen buiten de

zandgronden zijn: Sexbierum (STOBBE), Geldermalsen (Tuinbouwschool), Arkel

(gewoon, ZWAKHALS), Amsterdamse Bos (PEERDEMAN), Halfweg (VAN AART-

SEN), Zaandam (BANK) en Woerdense Verlaat (VAN AARTSEN).

(613) B. J. LEMPKE : Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 51

De eerste generatie begint in vroege jaren al in april te vliegen. De vroegste

datum is nu 4 april (Lucas, 1959). Andere april-waarnemingen zijn: 8.IV.1961

(Lucas), 16.1V.1957 (BOGAARD), 19.IV.1949 (TOLMAN), 20.1V.1960 (Missie-

huis Stein). In gunstige jaren komt ongetwijfeld een partiéle derde generatie voor.

In 1940 werd reeds een vers exemplaar van 23 september gemeld. Maar later zijn

zelfs oktobervangsten bekend geworden (10.X.1947, Warnsveld, WILMINK;

28.X.1953, Maasniel, LANDSMAN; 4.X.1959, Valkenisse, en 11.X.1959, Halfweg,

VAN AARTSEN).

Een exemplaar van 15.IX.1954 te Hoorn gevangen (HOUTMAN) behoorde in

dit ongunstige jaar nog wel tot de tweede generatie. Van een exemplaar, dat 22

september 1955 te Colmschate werd gevangen (LEFFEF) is in dit seizoen moeilijk te

zeggen tot welke generatie het behoorde. In elk geval valt het einde van de tweede

generatie omstreeks half september. De vangst van een vers 4 op 6.VII.1952 te

Almelo (KnooP) is de vroegste van de tweede generatie die nu bekend is.

Variabiliteit. De vlinder is vrij variabel, meer dan op het eerste gezicht

lijkt. Naar de grondkleur van de voorvleugels komen twee haast even gewone

typen voor, een lichter grijsbruine, de typische vorm, en een donkere (soms zeer

donkere) bruinachtige vorm, f. brunnescens Heydemann, 1933. Over het geheel

gerekend blijkt de typische iets meer in aantal te zijn. Scherp is de grens tussen

beide vormen overigens niet.

f. pallescens Bergmann, 1954. Schmetterl. Mitteldeutschl., vol. 4, (1), p. 256,

plaat 133, rij A, fig. 7, 9. Grondkleur van de voorvleugels zeer licht geelachtig

grijs met scherpe fijne tekening. Exemplaren met opvallend lichte grondkleur van

de voorvleugels (waarbij ook de achterrandsband van de achtervleugels lichter kan

zijn) komen nu en dan voor. Ook bij deze lichte exemplaren kan de grondkleur

variéren van meer grijs tot meer bruinachtig. Lelystad (VAN DE POL); Zeist, 4,

1956 (GORTER); Beemster, 4, 1960 (HUISENGA); Woerdense Verlaat (VAN

AARTSEN); Melissant, 4, 1954 (HUISMAN); Burgh, 4 (LEFFEF, in Zoöl. Mus.).

f. virgata nov. Grondkleur van de voorvleugels lichtgrijs, middenveld donker

afstekend. Heemskerk, 9, 31.VII.1948 (holotype, BANK); Nuenen (NEIJTS);

Maastricht (KORTEBOS).

{Ground colour of the fore wings pale grey, central area dark, distinctly contrasting.]

f. paradoxa nov. Grondkleur van de voorvleugels normaal donker bruingrijs,

middenveld licht bruingrijs. Valkenisse, 9, 4.X.1959 (holotype, VAN AARTSEN).

{Ground colour of the fore wings of a normal dark brown-grey, central area pale brown-

grey.]

f. fuscomarginata nov. Grondkleur van de voorvleugels geelbruin (tenminste

bij het holotype), franjeveld donkerbruin, scherp afstekend. Plaat 10, fig. 9. Wilp,

3, 27.V.1960 (holotype, TER LAAG); Slijk-Ewijk, 4, 3.VIII.1960 (VAN DE Por).

{Ground colour of the fore wings yellow-brown (at least with the holotype), the area

between submarginal line and fringes dark brown, sharply contrasting. }

52 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 2, 1964 (614)

f. pallidistigma nov. Ronde vlek witachtig of licht geelachtig, scherp afstekend.

Apeldoorn, 9, 14.V.1959 (holotype, LEFFEF, in Zoöl. Mus.) ; Schelluinen (SLoB);

Waalwijk, 1954 (DIDDEN).

[Orbicular whitish or pale yellowish, sharply contrasting. }

f. fasciata Lempke, 1940. Exemplaren met duidelijke donkere middenschaduw

op de voorvleugels werden nog aangetroffen te: Lelystad (VAN DE POL); Apel-

doorn (Lucas).

f. clarivittata van Wisselingh, 1963, Ent. Ber., vol. 23, p. 134. De golflijn

op de bovenzijde van de voorvleugels breder en zeer licht. Lelystad (VAN DE

Por); Heemskerk (BANK); Wassenaar (VAN WISSELINGH).

f. clausa nov. Op de voorvleugels raken de eerste en de tweede dwarslijn elkaar

aan de binnenrand. Apeldoorn, 9, 26.V.1962 (holotype, LEFFEF, in Zoöl. Mus.).

[The antemedian and the postmedian of the fore wings touch each other at the inner

margin. }

f. cruda nov. Voorvleugels met diep zwarte basale, eerste en tweede dwarslijn.

Twello, 4, 1.V.1934 (holotype, Zoöl. Mus.).

[Fore wings with deep black basal, antemedian and postmedian lines. }

f. semiconfluens nov. Ronde vlek en niervlek smal met elkaar verbonden.

Apeldoorn, ?, 14.VIII.1954 (holotype, LUCAS).

[Orbicular and reniform connected by a narrow isthmus. }

f. indistincta Tutt, 1892. Exemplaren met onduidelijk getekende voorvleugels

kunnen zowel bij de vlinders met lichtere als bij die met donkerder voorvleugels

voorkomen. De vorm is niet gewoon, maar is waarschijnlijk op vele plaatsen onder

de soort aan te treffen. Hij komt het meest by de wijfjes voor.

Dwergen. Lelystad, Slijk-Ewijk (VAN DE Por); Lunteren (BRANGER); Zeist

(GorTER); Zaandam (BANK); Vlaardingen (VAN KATWIJK); Nuenen (NEIJTS);

Eindhoven (HAANSTRA) ; Swalmen (LÜCKER).

Teratologische exemplaren. Rechter voorvleugel te klein. Zeist

(GORTER).

Rechter voorvleugel te klein en de achterrand daarvan sikkelvormig naar binnen

gebogen. Sevenum (VAN DE POL).

Polia Ochsenheimer

Polia bombycina Hufnagel, 1766 (advena Schiff. 1775). Túdschr. Entom.,

vol. 83, p. 241; Cat. V, p. (319). De in 1940 gegeven verbreiding is goed. Slechts

een enkele vindplaats buiten de zandgronden is bekend geworden, waarschijnlijk

van zwervers uit het duingebied. Met uitzondering van Rottum is de vlinder nu

aangetroffen op alle waddeneilanden. Over het algemeen is bombycina in het

binnenland niet gewoon. In de duinstreek daarentegen is hij althans plaatselijk

geen zeldzaamheid.

(615) B. J. LEMPKE: Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 53

In zeer vroege jaren kan de vliegtijd al half mei beginnen. De vroegste datum

is nu 14.V, in 1957 waargenomen door Lucas, zodat de grenzen worden: 14.V—

ale VI.

Vindplaatsen. Fr.: Terschelling, Vlieland, Fochtelo, Duurswoude, Beetsterzwaag,

Oosterwolde, Nijetrijne. Gr.: Veendam, Vlagtwedde. Dr.: Roden, Norg, Peest, Donderen,

Zuidlaren, Grollo, Odoornerveen, Hooghalen, Dwingelo, Ruinen, Vledder, Havelte. Ov.:

Volthe, Albergen, Saasveld, Delden, Nijverdal, Oud-Leusden, Frieswijk, Deventer, Vollen-

hove. Gdl.: Ermelo, Vierhouten, Wiessel, Beekbergen, Woeste Hoeve, Hoenderlo, Harskamp,

Schaarsbergen, Ede, Lunteren; Ruurlo, Ratum, Aalten. Utr.: Amersfoort, Soesterberg, Hol-

landse Rading. N.H.: Blaricum, Hoorn, Schoorl, Egmond aan Zee, Heemskerk, Santpoort,

Bloemendaal, Aerdenhout (steeds vrij talrijk, VAN WISSELINGH). Z.H.: Leiden, Meijendel,

Scheveningen, Staelduin, Oostvoorne, Melissant, Goeree. Zl.: Renesse, Burgh, Westenschou-

wen, Oostkapelle, Domburg, Zoutelande, Valkenisse, Cadzand. N.B.: Teteringen, Drunen,

Hilvarenbeek, Bergeijk, Oirschot, Mill, Nuenen, Geldrop, Maarheeze, Deurne, Helenaveen.

Lbg.: Geijsteren, de Hamert, Lomm, Velden, Tegelen, Swalmen, Montfort, Heerlen, Schaes-

berg, Welterberg, Eperheide, Epen, Vijlen.

Variabiliteit. f. nitens Haworth, 1809. Exemplaren met licht roodachtig

grijze voorvleugels zijn niet gewoon. Nieuwe vindplaatsen: Apeldoorn, Twello,

Hilversum (Zoöl. Mus.); Overveen, Wassenaar (VAN WISSELINGH); Meijendel,

Teteringen (Lucas).

f. pallida nov. Voorvleugels lichtgrijs, achtervleugels witachtig met iets donker-

der achterrand, abdomen witachtig. Bilthoven, 9, 3.VII.1912 (holotype, Zoöl.

Mus.) ; Deurne, Welterberg (Nies).

[Fore wings pale grey, hind wings whitish, marginal band a little darker, abdomen whitish. }

f. unicolor Tutt, 1892. De vorm met donker roodachtige voorvleugels komt bij

ons blijkbaar weinig voor. Nieuwe vindplaatsen: Glimmen (VAN DE Por); Vijlen

(NIES).

f. grisea Lucas, 1959, Ent. Ber., vol. 19, p. 205. Grondkleur van de voorvleu-

gels donker grijsachtig. Blijkbaar nogal verbreid. Terschelling, Vlieland, Rockanje,

Helenaveen (Zoöl. Mus.); Havelte, Saasveld (VAN DER MEULEN); Wageningen,

Heemstede (VAN DE POL); Zeist (GORTER); Wassenaar, Bergeijk (VAN WISSE-

LINGH) ; Meijendel, Oostvoorne (Lucas); Zoutelande, Valkenisse (VAN AARTSEN).

f. semiconfluens nov. De ronde vlek en de niervlek smal met elkaar verbonden.

Venlo, 4, 21.VI (holotype, Zoöl. Mus.).

[Orbicular and reniform connected by a narrow isthmus.]

f. clausa nov. De eerste en de tweede dwarslijn komen aan de binnenrand van

de voorvleugels samen. Hilversum, 4, 11.VII.1940 (holotype, Zoöl. Mus.); Was-

senaar (VAN WISSELINGH).

[The antemedian and the postmedian meet each other at the inner margin of the fore

wings. |

f. divisa nov. Het middenveld van de voorvleugels is in twee delen gesplitst,

waarvan het bovenste het grootst is. Hoenderlo, 4, 27.VI.1959 (holotype,

LEFFEF, in Zool. Mus.).

54 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 2, 1964 (616)

[The central area of the fore wings is divided into two parts, the upper of which is

largest. ]

Dwergen. Heemskerk (VAN AARTSEN); Tegelen (OTTENHEIJM).

Polia hepatica Clerck, 1759 (tincta Brahm, 1791). Tijdschr. Entom., vol. 83,

p. 240; Cat. V, p. (318). Buiten de in 1940 aangegeven biotopen weinig waarge-

nomen. Het meest voorkomend in bosgebieden met ondergroei van bosbessen, daar

plaatselijk niet zelden vrij gewoon.

In het Waddendistrict nu bekend van Texel (STAMMESHAUS) en Terschelling

(LEFFEF ).

De vliegtijd kan vroeger beginnen en later eindigen dan in 1940 bekend was.

De uiterste grenzen worden nu: 31.V (1959, KNooP) —20.VII.

Vindplaatsen. Fr.: Terschelling, Leeuwarden, Beetsterzwaag, Oosterwolde, Rijs.

Gr.: Loppersum (VAN WISSELINGH). Dr.: Westervelde, Norg, Zuidlaren, Grollo, Odoorner-

veen, Hooghalen. Ov.: Denekamp, Volthe, Vasse, Saasveld, Markelo. Gdl.: Nijkerk, Elspeet,

Epe, Tongeren, Nierssen, Wiessel, Hoog-Soeren, Assel, Uchelen, Loenen, Laag-Soeren, Im-

bosch, Schaarsbergen, Arnhem, Wageningen, Bennekom, Ede, Otterlo, Harskamp, Hoenderlo,

Hoog-Buurlo, Kootwijk; Gorssel, Vorden, Ratum, Doetinchem, Babberich. Utr.: Amerongen

(in 1950 talrijk, CARON), Leersum, Baarn. N.H.: Beemster (P. DE VRIES, stellig wel een

zwerver), Texel, Egmond aan Zee, Bakkum. Zl.: Westenschouwen. N.B.: Teteringen, Waal-

wijk, Drunen, Vught, Oirschot, Geldrop, Helmond, Deurne, Helenaveen, Maarheeze. Lbg.:

de Hamert, Swalmen, Geulem, Vijlen, Vaals.

Variabiliteit. De vlinder varieert weinig. Sommige exemplaren zijn wat

lichter dan normaal, terwijl ook nu en dan een donkere vorm voorkomt. De teke-

ning is zeer standvastig. Van de twee in 1940 vermelde afwijkende vormen zag ik

geen enkel nieuw exemplaar.

f. suffusa Tutt, 1892, Brit. Noct., vol. 3, p. 70. Voorvleugels paarsachtig ver-

donkerd, vooral in het middenveld. Volthe (VAN DER MEULEN); Hoenderlo (Dab-

belo), Helenaveen (Zoöl. Mus.).

Polia nebulosa Hufnagel. Tijdschr. Entom., vol. 83, p. 239; Cat. V, p. (317).

Over het algemeen klopt het in 1940 opgegeven biotoop wel, hoewel ook enkele

vindplaatsen in volkomen afwijkende gebieden bekend geworden zijn, zelfs in het

Hafdistrict. Vermoedelijk zijn dit steeds zwervers. Het meest komt de vlinder op

droge bosachtige terreinen voor (LEFFEF). In het Waddendistrict is nebulosa nu

aangetroffen op Vlieland en Terschelling.

De vliegtijd kan tot half augustus duren; de uiterste data worden nu: 1.VI—

15.VIIL.

Vindplaatsen. Fr: Vlieland, Terschelling, Sexbierum, Duurswoude, Beetsterzwaag,

Oosterwolde, Rijs. Dr.: Roden, Norg, Westervelde, Peest, Zuidlaren, Grollo, Hoogeveen,

Dwingelo, Wapserveen, Havelte. Ov.: Denekamp, Volthe, Ootmarsum, Almelo, Saasveld,

Hertme, Rijssen, Eerde, Oud-Leusen, Raalte, Colmschate, Platvoet. Gdl.: Terschuur, Garder-

broek, Hulshorst, Vierhouten, Tongeren, Epe, Wiessel, Hoog-Soeren, Teuge, Leesten (Uche-

len), Beekbergen, Dabbelo, Hoenderlo, Harskamp, Velp, Ede, Lunteren; Almen, Hackfort,

Lochem, Bredevoort, Hoog-Keppel, Loerbeek. Utr.: Grebbe, Soestduinen, Soesterberg, Maar-

tensdijk, Hollandse Rading. N.H.: ’s-Graveland, Middelie, Oosthuizen, Hoorn, Schoorl,

(617) B. J. LEMPKE: Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 55

Egmond aan Zee, Heemskerk, IJmuiden, Aerdenhout. Z.H.: Noorderwijkerhout, Leiden,

Meijendel, Scheveningen, Staelduin, Kralingerhout, Schelluinen, Hendrik-Ido-Ambacht, Oost-

voorne. Zl.: Burgh, Westenschouwen, Domburg, Oostkapelle, Cadzand. N.B.: Drunen, Hil-

varenbeek, Bergeijk, Sint Michielsgestel, Oisterwijk, Kampina, Best, Eindhoven, Geldrop,

Heeze, Nuenen, Helmond, Deurne, Helenaveen, Maarheeze. Lbg.: De Hamert, Arcen, Velden,

Swalmen, Roggel, Sint Odiliënberg, Montfort, Echt, Stein, Sittard, Brunssum, Heerlen,

Chèvremont, Imstenrade, Bocholtz, Treebeek, Geulem, Gronsveld, Vijlen, Holset, Vaals.

Variabiliteit. f. bimaculosa Esper, [1788]. De vorm met donkergrijze

voorvleugels is vrij gewoon en komt bijna overal onder de soort voor.

f. albilinea Lempke, 1940. De donkergrijze vorm met scherp afstekende witte

dwarslijnen is veel zeldzamer. Plaat 8, fig. 8. Nieuwe vindplaatsen: Hulshorst

(VAN OOSTEN); Apeldoorn, Hoenderlo (LEFFEF, in Zoöl. Mus.); Harskamp

(Lucas); Lunteren (BRANGER) ; Bennekom (VAN DE POL).

f. robsoni Collins, 1891. Plaat 15, fig. 7. De vorm met zwarte voorvleugels blijft

een rariteit. Lunteren, 1941 (BRANGER).

f. pallida Tutt, 1892. De vorm met witachtige voorvleugels is eveneens verre

van gewoon. Nieuwe vindplaatsen: Harskamp (Lucas); Hatert (LANZ); Doorn

(Zoël. Mus.); Wassenaar (VAN WISSELINGH); Ulvenhout (Mus. Rotterdam).

f. juncta nov. Ronde vlek en niervlek raken elkaar. Apeldoorn, 4, 20.VI.1904

(holotype, Zoöl. Mus.); Breda (Mus. Rotterdam); Maasniel (rechts, FRANSSEN) ;

Rolduc (links, Mus. Maastricht).

[Orbicular and reniform touch each other. }

f. semiconfluens nov. Ronde vlek en niervlek smal met elkaar verbonden. Berg

en Dal, 4, 1904 (holotype), Nijmegen, 9 (Zoöl. Mus.); Dwingelo (PIET);

Wassenaar (VAN WISSELINGH).

[Orbicular and reniform connected by a narrow isthmus. }

f. conspicua Warren, 1910. De vorm met ononderbroken zwarte golflijn is nog

bekend geworden van Epen (VAN WISSELINGH). Blijkbaar zeldzaam.

Dwergen. Hoenderlo (GORTER); Drunen (SLoB); de Hamert (AUKEMA).

Pachetra Guenée

Pachetra sagittigera Hufnagel. Tijdschr. Entom., vol. 83, p. 222; Cat. V, p.

(300) (sagittifera is een drukfout). De verbreiding zoals die in 1940 werd aange-

geven, is goed, maar zij is eigenaardig genoeg om er wat dieper op in te gaan. De

vlinder blijkt het sterkst verbreid te zijn op de zandgronden van Gelderland,

Utrecht en het Gooi en in het midden en zuiden van Limburg. Ook is hij op vrij

veel plaatsen in het oosten van Gelderland aangetroffen. Naar het noorden toe

wordt hij daarentegen snel veel zeldzamer: geen enkele vindplaats is nog uit

Overijsel bekend, terwijl hij slechts op twee plaatsen in Drente is aangetroffen. In

het Duindistrict is sagittigera ook verte van gewoon, getuige de weinige vindplaat-

sen die bekend geworden zijn. Heel vreemd is, dat hij tot nu toe nog nooit in

Noord-Brabant is gevonden.

Geen correctie op de vliegtijd, die dus blijft: 9.V—2.VII.

56 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 2, 1964 (618)

Vindplaatsen. Dr.: Grollo. Gdl.: Nijkerk, Soerel, Wiessel, Dabbelo, Hoenderlo,

Oosterbeek, Heelsum, Wageningen, Lunteren; Gorssel, Almen, Aalten, Hoog-Keppel, Babbe-

rich. Utr.: Driebergen, Amersfoort, Groenekan, Maartensdijk, Hollandse Rading, Lage

Vuursche. N.H.: Bakkum. Zl.: Westenschouwen. Lbg.: Geijsteren, Velden, Blerick, Tegelen,

Belfeld, Reuver, Beesel, Swalmen, Roggel, Heel, Montfort, Sint Joost, Echt, Stein, Schinveld,

Eijgelshoven, Geulem, Eperheide, Terziet, Vijlen.

Variabiliteit. In tegenstelling tot wat in 1939 werd geschreven, blijkt de

typische vorm met grijsachtig bruine voorvleugels bij ons de hoofdvorm te zijn.

f. fulminea Fabricius, 1777. De contrastvorm met sterk wit getekende voorvleu-

gels komt vermoedelijk wel overal onder de soort voor, maar is duidelijk minder

gewoon dan de typische vorm.

f. extrema Lempke, 1940. Het holotype van deze extreem witte vorm met scherp

getekende voorvleugels is afgebeeld op plaat 9, fig. 9. Nieuwe vindplaatsen van

de zeldzame vorm zijn: Hilversum, @, 1954 (PEERDEMAN) en Sint Joost, &,

1960 (VAN AARTSEN).

f. nigrescens nov. De voorvleugels vrijwel eenkleurig zwartachtig, de tekening

duidelijk zichtbaar, alleen de niervlek nog wit geringd. Roggel, 4, 8.VI.1962

(holotype, NEIJTS).

[Fore wings nearly unicolorous blackish, markings distinctly visible, only the reniform with

white circumscription.]

f. quadrimaculata Kujau, 1918. Nieuwe vindplaats: Leersum (VAN WISSE-

LINGH).

f. protensa nov. De ronde vlek wortelwaarts uitgerekt en de eerste dwarslijn

rakend. Apeldoorn, @, 16.VI.1897 (holotype, Zoöl. Mus.); Zeist (GORTER);

Hilversum (CARON); Montfort (MAASSEN) ; Kerkrade (Leids Mus.).

[Orbicular and reniform connected by a narrow isthmus. }

f. semiconfluens nov. Ronde vlek en niervlek smal met elkaar verbonden. Lage

Vuursche, 4, 20.V.1946 (holotype, VAN DER MEULEN).

[Orbicular and reniform connected by a narrow isthmus. }

f. clausa nov. De eerste en de tweede dwarslijn raken elkaar aan de binnenrand.

Venlo, &, 3.VI (holotype) en Hilversum, &, 1958 (Zoöl. Mus.); Assel (VAN

AARTSEN). Ook het holotype van f. extrema behoort tot deze vorm.

[The antemedian and the postmedian touch each other at the inner margin. }

Dwerg. Vaals (VAN WISSELINGH).

Sideridis Hübner

Sideridis albicolon Hübner. Tijdschr. Entom., vol. 83, p. 220; Cat. V, p. (298).

Het hoofdverspreidingsgebied is zonder twijfel het duingebied, zowel op het vaste-

land als op de eilanden. Hier kan de vlinder plaatselijk zeer gewoon zijn. Op de

(619) B. J. LEMPKE : Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 57

zandgronden in het binnenland is albicolon veel schaarser, al blijkt hij thans wel in

een groot deel van het land op zulke terreinen voor te komen. Zowel in het Haf-

als in het Fluviatiel District zijn enkele vindplaatsen bekend geworden, mogelijk

voor een deel als zwerver en voor een deel als bewoner van de bermen der spoor-

dijken.

In het Waddendistrict is de vlinder nu aangetroffen op Rottum (DIDDEN),

Schiermonnikoog, Terschelling, Vlieland en Texel. Ameland ontbreekt dus nog,

maar ook daar is hij ongetwijfeld wel aanwezig.

In gunstige jaren komt een partiéle tweede generatie voor, maar toch steeds in

gering aantal. De eerste generatie kan iets vroeger verschijnen dan in 1940 bekend

was en in een koel seizoen (zoals 1962) tot half augustus doorvliegen. De gren-

zen worden nu: 7.V—14.VIII. De vroegste datum werd door Lucas in 1960 waar-

genomen. Van de tweede generatie zijn enkele augustus-vangsten bekend:

18.VIII.1936, Den Haag (Zoöl. Mus.), 17.VIII.1951, Aerdenhout (VAN WISSE-

LINGH), 24.VIII.1960, Valkenisse en Oostkapelle (VAN AARTSEN). Daaraan slui-

ten de volgende september-waarnemingen: 8.IX en 24.IX.1959, Wiessel (LEFFEF),

8.IX en 11.IX.1961, Burgh (drie exemplaren, dezelfde), terwijl zelfs nog een

datum uit begin oktober bekend is: 4.X.1959, Valkenisse (VAN AARTSEN). De

grenzen van deze herfstgeneratie zijn dus nu: 17.VIII—4.X.

Vindplaatsen. Fr: Terschelling, Vlieland, Nijetrijne. Gr.: Rottum. Dr.: Gieten,

Grollo, Hooghalen, Odoornerveen, Ruinen, De Wijk. Ov.: Almelo, Borne, Rijssen. Gdl.: Epe,

Wiessel, Apeldoorn, Velp, Otterlo, Bennekom; Gorssel, Zutfen, Aalten. Utr.: Amersfoort,

Maarssen. N.H.: Blaricum, Bussum, Weesp, Amsterdamse Bos, Halfweg, Zaandam, Wor-

merveer, Schoorl, Egmond aan Zee, Heemskerk, Aerdenhout, Vogelenzang. Z.H.: Leiden,

Meijendel, Scheveningen, Staelduin, Kralingerhout, Reeuwijk, Arkel (ZWAKHALS), Schel-

luinen (SroB), Hendrik-Ido-Ambacht (BOGAARD), Oostvoorne, Rockanje, Melissant, Goeree,

Ouddorp. Zl.: Burgh, Westenschouwen (op beide plaatsen talrijk, LEFFEF), Oostkapelle,

Valkenisse, Cadzand. N.B.: Oirschot, Eindhoven, Bergeijk. Lbg.: Swalmen, Heel, Montfort,

Stein, Brunssum, Epen.

Variabiliteit. Vrijwel alle exemplaren uit het binnenland behoren tot de

typische vorm met donkere voorvleugels, maar deze komt ook in het duingebied

voor met overgangen naar de lichte f. cinerascens. Het zou wel de moeite waard

zijn door kweekproeven uit te maken, of laatstgenoemde alleen maar een oecolo-

gische vorm is. Waarschijnlijk lijkt het me niet. Overigens komen in dit district

plaatselijk blijkbaar nogal verschillen voor. Te Heemskerk behoort op het ogenblik

niet meer dan vijf procent tot de donkere vorm (VAN AARTSEN), terwijl in

Meijendel en te Oostvoorne de lichte vorm in de minderheid is (Lucas).

f. cinerascens Tutt, 1889. Hoewel een duinserie inderdaad een andere indruk

maakt dan een serie uit het binnenland, is het verschil dus niet zo absoluut, dat

van een aparte subspecies in de duinen gesproken zou kunnen worden. In het bin-

nenland komt de vorm slechts sporadisch voor. Behalve de twee reeds vermelde

exemplaren van Bilthoven zag ik er ook één van Apeldoorn (LEFFEF, 1954, in

Zoöl. Mus.), terwijl zich in het Mus. Rotterdam twee exemplaren uit deze stad

bevinden, die natuurlijk via de spoorbaan met de populaties uit het Duindistrict in

verbinding kunnen staan.

58 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 2, 1964 (620)

f. brunnea Tutt, 1889. Exemplaren met donkerbruine voorvleugels komen toch

niet veel voor. Leiden, Meijendel (Lucas).

f. nigrescens nov. Grondkleur van de voorvleugels sterk verdonkerd, zwart-

achtig, tekening onduidelijk, de witte vlekjes aan de niervlek en de golflijn geheel

of vrijwel geheel verdwenen. Nijmegen (LANZ); Aerdenhout, Bergeijk (VAN

WISSELINGH) ; Heemstede (VON HERWARTH); Leiden, Meijendel (Lucas).

Holotype: 4 van Meijendel, 16.VI.1958, in collectie-Lucas.

[Ground colour of the fore wings strongly darkened, blackish, markings obsolete, the

white spots of the reniform and the submarginal line absent or nearly 50.]

Dwerg. Apeldoorn (LEFFEF, in Zoöl. Mus.).

Heliophobus Boisduval

Heliophobus reticulata Goeze, 1781 (saponariae Borkhausen, 1792). Tijdschr.

Entom., vol. 83, p. 220; Cat. V, p. (298). De verbreiding van deze soort komt in

veel opzichten met die van de vorige overeen. Ook reticulata is in de duinen het

talrijkst en veel geringer in aantal op de zandgronden in het binnenland. Buiten

deze gronden is de vlinder slechts op enkele plaatsen waargenomen. In het Wad-

dendistrict nu van alle eilanden bekend met uitzondering van Rottum.

De vliegtijd van de enige generatie kan tot in augustus duren (2.VIII.1948,

7.VIII.1949, 7.VIII.1951, 4.VIII.1953, alle waarnemingen door VAN WISSELINGH) ;

in 1962 op Schouwen vrijwel zonder onderbreking van 6.VI tot 19. VIII (LEFFEF).

Het is uitgesloten, dat we hier met een partiéle tweede generatie te doen hebben.

Voor het warmste deel van Zwitserland, Tessin, geeft VORBRODT als data van zo’n

herfstgeneratie: 17.IX—11.X, veel later dus dan onze vrij goed bij de vooraf gaan-

de Nederlandse data aansluitende augustus-data (Mitt. Schweizer. ent. Ges., vol.

14, p. 281, 1930). De grenzen van onze enige generatie worden nu dus: 11.V—

19. VIII.

Vindplaatsen. Fr.: Ameland, Vlieland, Fochtelo. Dr.: Zuidlaren, Eext, Grollo,

Odoornerveen, Dwingelo, Ruinen, Havelte. Ov.: Volthe, Rijssen, Nijverdal. Gdl.: Vierhou-

ten, Epe, Assel, Velp, Bennekom, Lunteren; Zutfen, Winterswijk, Ratum. Utr.: Amersfoort,

Utrecht. N.H.: ’s-Graveland, Blaricum, Weesp, Amsterdamse Bos (1963, PEERDEMAN),

Aalsmeer, Halfweg, De Koog (Texel), Schoorl, Egmond aan Zee, Bakkum, Heemskerk. Z.H.:

Wassenaar, Meijendel, Staelduin, Oostvoorne, Rockanje, Melissant, Goeree. Zl.: Burgh, Wes-

tenschouwen (beide talrijk, LEFFEF), Oostkapelle, Cadzand. N.B.: Bergeijk, Eindhoven, Mill,

Helenaveen. Lbg.: Arcen, Velden, Tegelen, Belfeld, Swalmen, Montfort, Stein, Brunssum,

Gronsveld, Epen, Vijlen.

Variabiliteit. De grondkleur van de voorvleugels varieert nogal. De paars-

achtige of roodachtige tint kan geheel ontbreken, zodat deze vleugels dan zuiver

bruin van kleur worden. Onder het Nederlandse materiaal komt nu en dan een

opvallend donkere vorm voor:

f. obscura nov. Grondkleur van de voorvleugels sterk verdonkerd, zwartbruin.

Zeist (GORTER); Bussum, 9, 10.VI.1939 (holotype), Heemskerk, & (Zoöl.

Mus.); Halfweg (VAN AARTSEN); Aerdenhout, & (VAN WISSELINGH); Oost-

voorne (Lucas); Helenaveen (LEFFEF, in Zoöl. Mus.).

(621) B. J. LEMPKE : Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 59

[Ground colour of the fore wings strongly darkened, black-brown.]

f. roseosignata van Wisselingh, 1963, Ent. Ber., vol. 23, p. 134. Behalve de

dwarslijnen, de aderen en de omranding van de vlekken ook de gehele gewaterde

band op de pijlvlekken na rose. Twee mannetjes van deze prachtige bonte vorm

van Aerdenhout (VAN WISSELINGH).

f. virgata nov. De ruimte tussen tweede dwarslijn en golflijn lichtbruin, duide-

lijk afstekend tegen de normale donkere grondkleur. Plaat 10, fig. 1. Burgh, ¢,

23.VI.1962 (holotype, LEFFEF, in Zoöl. Mus.).

[The area between postmedian and submarginal line pale brown, clearly contrasting with

the normal dark ground colour. }

f. typica Hübner, [1800—1803}. De vorm, waarbij de lichte adertekening vrij-

wel geheel ontbreekt, is stellig zeldzaam. Nieuwe vindplaatsen: Hilversum (Zoöl.

Mus.); Aerdenhout (VAN WISSELINGH).

f. semiconfluens nov. De ronde vlek en de niervlek smal met elkaar verbonden.

Santpoort, 2 , 10.VI.1892 (holotype, Zoöl. Mus.).

[Orbicular and reniform connected by a narrow isthmus. }

f. simplex nov. Van de normale dubbele eerste en tweede dwarslijn ontbreekt

de buitenste component, zodat de lichte dwarslijnen onmiddellijk aan de donkere

grondkleur van wortelveld en achterrandsveld grenzen. Plaat 10, fig. 2. Heemstede,

2, 19.VI.1955 (holotype, VAN DE Por).

{The outer component of the normally double antemedian and postmedian is absent, so

that the pale transverse lines are not separated from the dark ground colour of basal and

marginal area. ]}

f. clarivittata Lucas, 1959, Ent. Ber., vol. 19, p. 205. Op de bovenzijde van de

voorvleugels is de golflijn opvallend verbreed. Meijendel (Lucas).

Dwerg. Wassenaar (UILENBROEK).

Mamestra Ochsenheimer

Mamestra brassicae L. Tijdschr. Entom., vol. 83, p. 242; Cat. V, p. (320).

Behalve op Texel en Terschelling is de vlinder nu ook op Ameland aangetroffen.

Overigens is over de verbreiding niets nieuws mee te delen.

De uiterste data van de vliegtijden liggen nu verder uit elkaar dan in 1940 be-

kend was. De vroegste is op het ogenblik 7.IV en werd in 1961 te Montfort

waargenomen door MAASSEn. De laatste viel eveneens in dat jaar. Nog op 30

oktober ving VAN AARTSEN een exemplaar te Vrouwenpolder (en de dag ervoor

een ander te Oostkapelle). Het is niet uitgesloten, dat in dergelijke extreme sei-

zoenen zulke heel late exemplaren tot een exceptionele (natuurlijk zeer partiéle)

derde generatie behoren.

Variabiliteit. De grondkleur van de voorvleugels varieert bij exemplaren,

60 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 2, 1964 (622)

die overigens toch als typisch beschouwd moeten worden, tamelijk sterk van meer

grijsbruin tot een donkerder bruin zonder grijze tint.

f. ochracea Tutt, 1889. Deze lichte vorm is stellig niet gewoon, hoewel hij op

vrij veel plaatsen onder de soort is aangetroffen. Lang niet altijd is dit een dwerg-

vorm en evenmin behoren alle kleine exemplaren er toe. Een exemplaar van Rot-

terdam heeft op de linker voorvleugel de grondkleur van f. ochracea, terwijl de

rechter voorvleugel de typische grondkleur heeft; mogelijk een somatische mozaiek

(in Leids Mus.).

f. cinerascens van Wisselingh, 1963, Ent. Ber., vol. 23, p. 134. Grondkleur van

de voorvleugels en de thorax licht grijsachtig, tekening normaal. Plaat 9, fig. 2.

Epen, ¢, 1959 (VAN WISSELINGH).

f. concolor Cockayne, 1944, Ent. Rec., vol. 54, p. 56. Tekening normaal aan-

wezig, maar de golflijn, de niervlek en zijn omranding en alle overige tekeningen

die normaal lichter zijn, van dezelfde bruine tint als de grondkleur. Apeldoorn,

9,1952 (LEFFEF, in Zoöl. Mus.).

f. unicolor Tutt, 1889, Entomologist, vol. 22, p. 251. Grondkleur van de voor-

vleugels zwartachtig grijs, golflijn bijna afwezig, de overige tekening nauwelijks

tegen de grondkleur afstekend, maar het wit in de niervlek normaal. De gewoonste

van onze verdonkerde vormen. Wijster (Leids Mus.); Ruurlo (LUKKIEN); Apel-

doorn, Den Haag (Zoöl. Mus.); Slijk-Ewijk, Buren, Heemstede (VAN DE Por);

Bussum (TER LAAG); Amsterdamse Bos (PEERDEMAN); Zaandam (BANK); Was-

senaar, Bergeijk (VAN WISSELINGH); Hendrik-Ido-Ambacht (BOGAARD); Oost-

voorne (Vis c.s.) ; Valkenisse (VAN AARTSEN); Roggel (NEIJTS).

f. scotochroma Röber, 1884, Iris, vol. 1, p. 340, pl. 12, fig. 13. Als de vorige

vorm, maar niet alleen de golflijn vrijwel verdwenen, doch ook de witte tekening

van de niervlek. Het extreem van wnicolor dus en er niet scherp van gescheiden,

maar zeldzamer. Plaat 9, fig. 1. Apeldoorn (Zoöl. Mus.); Emmen (WITMOND);

Slijk-Ewijk (VAN DE Por); Zeist (GORTER) ; Amsterdam, Rotterdam (Leids Mus.);

Melissant (HUISMAN); Eindhoven (VAN DurM); Heerlerbaan (LUKKIEN).

f. albidilinea Haworth, 1809. Exemplaren, waarbij de voorvleugels een zwart-

achtige grondkleur hebben, maar waarbij de golflijn en de tekening van de niervlek

wit blijven, zijn zeker zeldzaam. Daarnaast komen ook nu en dan vlinders voor met

meer normale grondkleur, maar met opvallend afstekende witte golflijn. Ook zulke

exemplaren kunnen tot deze vorm gerekend worden. Plaat 9, fig. 3. Nieuwe vind-

plaatsen: Marknesse, Slijk-Ewijk (VAN DE Por); Heemskerk (BANK); Haamstede,

Burgh (LEFFEF, in Zoöl. Mus.).

f. fuscolimbata nov. Het franjeveld van de voorvleugels zeer donker, duidelijk

afstekend tegen de rest van de vleugels. Slijk-Ewijk, &, 28.VII.1961 (holotype,

VAN DE Por); Soest, & (VAN ELMPT); Amsterdam (HELMERS).

[The marginal area of the fore wings very dark, distinctly contrasting with the rest of

the wings. |}

f. albimacula nov. Franjewaarts van de niervlek bevindt zich een witte vlek, die

in extreme exemplaren zelfs vrijwel de gehele gewaterde band kan vullen en die

doorsneden is door de donker gekleurde aderen. Nuenen, 9, 9.IX.1953 (holotype,

Nets); Apeldoorn, &, 1954 (SOUTENDIJK).

(623) B. J. LEMPKE : Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 61

[Distad of the reniform stigma there is a white spot, which in extreme cases even fills

nearly the whole submarginal band, and which is crossed by the dark nervures.]

f. approximata nov. Bovenzijde voorvleugels: de eerste en de tweede dwarslijn

staan dicht bij elkaar, zodat het middenveld sterk versmald is. Rotterdam, 4,

30.IV, e.l. (holotype, Leids Mus.).

[Upper side fore wings: antemedian and postmedian close together, so that the central area

is strongly narrowed. }

f. clausa nov. De eerste en de tweede dwarslijn raken elkaar aan de binnenrand

van de voorvleugels. Amsterdam 9, 29.VIII.1942 (holotype), Weesp, 9 (Zoöl.

Mus.).

{The antemedian line and the postmedian line touch each other at the inner margin of the

fore wings.]

f. diffluens Cockayne, 1952, Ent. Rec., vol. 64, p. 35. Op de voorvleugels ont-

breken de eerste en de tweede dwarslijn; de overige tekening en de kleur zijn nor-

maal. Wamel, 3, 1910 (Zool. Mus.).

Dwergen. Niet al te zeldzaam, bekend van vrij veel vindplaatsen. Soms behoren

ze wat de grondkleur van de voorvleugels betreft tot f. ochracea, maar minstens

even vaak zijn ze typisch bruinachtig van kleur.

Teratologisch exemplaar. Van de rechter voorvleugel is de achter-

rand naar binnen gebogen. Apeldoorn (SOUTENDIJK).

Mamestra persicariae L. Tijdschr. Entom., vol. 83, p. 241; Cat. V, p. (319).

Behalve van Schiermonnikoog is de vlinder nu ook bekend van Vlieland en Ter-

schelling. Overigens is hij beslist niet overal een even gewone soort. Het meest

komt hij voor op plaatsen, waar in tuinen planten groeien, die door de rupsen

graag gegeten worden, zoals Dahlia’s. Buiten zulke cultuurgebieden is persicariae

veel schaarser. LEFFEF vindt hem bijv. zeer gewoon te Apeldoorn, maar veel minder

te Wiessel en op alle andere bosrijke plaatsen op de Veluwe en daarbuiten, waar

hij verzamelde.

De vliegtijd kan al in mei beginnen. Op 28.V.1943 ving VAN WISSELINGH een

exemplaar. In zeer vroege seizoenen kan de vlinder zelfs al in april te voorschijn

komen, zoals blijkt uit de vangst van een exemplaar op 20.IV.1959 te Hendrik-

Ido-Ambacht door BOGAARD. Aan de andere kant kan de vliegtijd tot eind augustus

voortduren zoals blijkt uit vangsten op 27.VIII en 30.VIII.1962 te Burgh (LEFFEF).

In 1945 vond HUISENGA nog op 30 november een jonge rups te Purmerend, zodat

de mogelijkheid niet uitgesloten is, dat nu en dan een zeer kleine tweede generatie

kan voorkomen.

Variabiliteit. Reeds uit de in 1940 gepubliceerde tekst was op te maken,

dat de vlinder vrij variabel is, al lijkt dit oppervlakkig niet zo.

f. nigra nov. Grondkleur van de voorvleugels zwart zonder bruine tint met nog

net zichtbare tekening; golflijn geheel verdwenen, doch niervlek normaal; de don-

kere band langs de achterrand van de achtervleugels enigszins verbreed. Weesp,

62 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 2, 1964 (624)

®, 29.V.1927 (holotype), Apeldoorn, 9, 16.IV.1959, e. 1. (Zoöl. Mus., het

laatste exemplaar uit een kweek van LEFFEF); Heemskerk (VAN AARTSEN);

Bergeijk (VAN WISSELINGH) ; Montfort (MAASSEN).

[Ground colour of the fore wings black without any brown tint, markings still present

with the exception of the submarginal line which fails completely; reniform stigma normal;

marginal band of the hind wings somewhat broader. }

f. albirena nov. Niervlek eenkleurig wit zonder donkere kern. Hilversum (holo-

type, BAKKER).

[Reniform unicolorous white without dark centre. }

f. bimaculata nov. Ook de ronde vlek is licht met een donkere kern. Plaat 11,

fig. 7. Apeldoorn, ® , 10.VII.1959 (holotype, LEFFEF, in Zoöl. Mus.).

[Also the orbicular is pale with a dark centre. ]

f. ochrorenis Kardakoff, 1928. De vorm, waarbij het wit van de niervlek geel-

achtig verdonkerd is, is vooral in het zuiden van het land verbreid, zoals blijkt uit.

de volgende lijst van vindplaatsen: Vaals, Heerlerbaan, Kerkrade, Chévremont,

Geulem, Gronsveld, Sittard, Montfort, Posterholt, Tegelen, Sevenum, Asten, Deur-

ne, Cuyck, Geldrop, Eindhoven, Nuenen, Chaam, Breda, Valkenisse. Ten noorden

van de grote rivieren komen bij de reeds vermelde slechts enkele nieuwe vind-

plaatsen: de Voorst (S. R. DIJKSTRA); Zeist (VLUG); Bussum (TER LAAG); Am-

sterdam (PEERDEMAN); Wormerveer (HUISENGA); Voorburg (Leids Mus.);

Colmschate (LUKKIEN).

f. unicolor Staudinger, 1871. De vorm met geheel verdonkerde niervlek is even-

eens vooral in het zuiden van het land aangetroffen, maar veel zeldzamer dan de

vorige vorm. Plaat 11, fig. 8. In de grond van de zaak is unicolor niets anders dan

een extreme ochrorenis, waarbij de kern geen licht centrum meer heeft en de gele

ring er omheen geheel verdwenen is. Er komen dan ook exemplaren voor, die dui-

delijk een overgang tussen beide vormen zijn. Ongetwijfeld zijn ze erfelijk nauw

aan elkaar verwant. Nieuwe vindplaatsen: Veendam (S. R. DijKSTRA); Apeldoorn

(LEFFEF, in Zoöl. Mus.); Hendrik-Ido-Ambacht (Lucas); Dordrecht (Leids

Mus.); Waalwijk (DIDDEN); Nuenen (NEIJTS); Helmond (KNIPPENBERG);

Deurne (Nies); Asten (LUKKIEN); Stein (Missiehuis); Epen (VAN WISSELINGH).

f. signata nov. Voorvleugels met volledige lichte golflijn. Apeldoorn (LEFFEF,

in Zoöl. Mus.); Nijmegen, 9, 27.V.1921 (holotype), Amsterdam, Best (Zoöl.

Mus.) ; Weesp (VAN SCHAIK); Dubbeldam (GROENENDIJK).

[Fore wings with complete pale submarginal line. }

f. marginata nov. Voorvleugels met witachtig achterrandsveld, soms doorsne-

den door donkere aderen; achtervleugels witachtig, achterrandsband lichter. Zeist,

&, 2.VIII.1954 (holotype, GORTER); twee mannetjes van dezelfde vindplaats,

beide van 12.VII.1958 (VLUG).

(625) B. J. LEMPKE : Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 63

[Fore wings with whitish marginal area, sometimes crossed by dark nervures: hind wings

whitish, marginal band paler than normal. (Three specimens from the same locality in two

different years, possibly a hereditary form).]

Een merkwaardig & met geelbruine kop en halskraag ving VAN WISSELINGH

in 1954 te Epen.

Dwergen. Vledder (BROUWER); Bussum (TER LAAG); Rotterdam (Leids Mus.) ;

Melissant (HUISMAN); Oostkapelle (VAN AARTSEN); Gassel (VAN DE Por);

Nuenen (NEIJTS); Meerssen (Zoöl. Mus.).

Mamestra contigua Schiff. Tijdschr. Entom., vol. 83, p. 236; Cat. V, p. (314).

De vlinder is inderdaad vrijwel in hoofdzaak gebonden aan de zandgronden. Vol-

gens de ervaring van LEFFEF vooral in droge bosgebieden met ondergroei van bos-

bes. Alleen te Hoenderlo trof hij de soort in redelijk aantal aan.

In het Waddendistrict nu bekend van Terschelling.

In natura zijn geen exemplaren van een tweede generatie aangetroffen. De blijk-

baar enige generatie kan van begin mei tot eind juli voorkomen. De reeds door

HEIJLAERTS vermelde datum van 6 mei (1885) is nog altijd de vroegste gebleven,

zodat de grenzen dus zijn: 6.V—30.VII. Mei-vangsten zijn echter zeldzaamheden.

Vindplaatsen. Fr.: Terschelling (LEFFEF), Eernewoude, Olterterp, Beetsterzwaag,

Nijetrijne, Rijs. Dr.: Zuidlaren, Grollo. Gdl.: Hulshorst, Wiessel, Hoog-Soeren, Assel, Gietel,

Beekbergen, Woeste Hoeve, Hoenderlo, Dabbelo, Harskamp, Otterlo, Velp, Ede; Lochem,

Didam, Loerbeek, Beek bij Nijmegen. Utr.: Amerongen. N.H.: Schoorl, Oostdorp, Egmond

aan Zee, Bakkum, Heemskerk, Wijk aan Zee. Z.H.: Wassenaar, Meijendel, Vlaardingen,

Oostvoorne, Rockanje. Zl: Westenschouwen. N.B.: Ginneken, Ulvenhout, Bergeijk, Nuenen,

Deurne, Helenaveen, Someren, Maarheeze. Lbg.: Venraij, Griendsveen, de Hamert, Velden,

Tegelen, Swalmen, Sint Odiliënberg, Maalbroek, Montfort, Heel, Schinveld, Geulem, Grons-

veld, Bocholtz, Epen, Vijlen, Vaals.

Variabiliteit. f. rufescens van Wisselingh, 1963, Ent. Ber., vol. 23, p.

134. Op de bovenzijde van de voorvleugels zijn alle normaal lichte gedeelten (bo-

venhelft wortelveld, ronde vlek, niervlek, de lichte vlek eronder en de gewaterde

band) prachtig roodachtig getint. Aerdenhout, 4, 1949 (VAN WISSELINGH).

f. grisea nov. Voorvleugels eenkleurig donkergrijs, ook de gewaterde band,

maar de vlekken en dwarslijnen normaal; ook het lichaam donkergrijs. Breda, 4,

6.V.1872 (holotype, Leids Mus.).

[Fore wings of a uniform dark grey, also the submarginal band, but the stigmata and the

transverse lines normal; body also dark grey. }

f. subcontigua Eversmann, 1852. De vorm met donker bestoven voorvleugels

zonder de lichte vlekken is niet gewoon. Nieuwe vindplaatsen: Wiessel, Apeldoorn,

Hoenderlo, Helenaveen, Vijlen (LEFFEF, in Zoöl. Mus.); Heemskerk (WESTER-

NENG); Meijendel (Lucas).

f. dives Haworth, 1809. De vorm met witachtige gewaterde band is evenmin

gewoon. Nieuwe vindplaatsen: Heemskerk (VAN AARTSEN); Aerdenhout (VAN

WISSELINGH) ; Harskamp, Meijendel (Lucas).

f. albomaculata Lempke, 1940. Hoenderlo (LEFFEF); Aerdenhout (VAN WISSE-

LINGH, het exemplaar van f. dives).

64 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 2, 1964 (626)

f. juncta nov. Ronde vlek en niervlek raken elkaar. Heemskerk, 4, 1959 (VAN

AARTSEN); Breda, & , 12.VI.1873 (holotype, Leids Mus.).

[Orbicular and reniform touch each other. }

Teratologisch exemplaar. Linker voorvleugel te klein. Bennekom

(VAN DE POL).

Rechter achtervleugel te klein. Bennekom (VAN DE POL).

Mamestra w-latinum Hufnagel, 1766 (genistae Borkhausen, 1792). Tijdschr.

Entom., vol. 83, p. 234; Cat. V, p. (312). Een typische bewoner van de zand-

gronden, maar over het algemeen niet talrijk. Ook voorkomend in het Duindistrict,

maar tot nog toe niet bekend van de waddeneilanden. Enkele vindplaatsen (Kor-

tenhoef, Halfweg, Ingen in de Betuwe, Hendrik-Ido-Ambacht, Melissant) vallen

geheel buiten het normale biotoop. Mogelijk waren de hier gevangen exemplaren

zwervers.

De vliegtijd kan iets vroeger beginnen dan in 1940 bekend was en wordt nu:

3.V—19.VII. De vroege datum werd in 1959 te Stein waargenomen door Pater

MUNSTERS.

Vindplaatsen. Gr.: Borgercompagnie. Dr.: Eext, Grollo, Odoornerveen, Ruinen.

Ov.: Volthe, Albergen, Saasveld, Delden, Rijssen, Hellendoorn, Vilsteren, Oud-Leusen, Raalte,

Frieswijk. Gdl.: Garderbroek, Wezep, Epe, Wiessel, Hoog-Soeren, Wilp, Hoenderlo, Koot-

wijk, Wageningen, Lunteren, Ede; Gorssel, De Voorst, Eefde; Ingen. Utr.: Leersum, Wou-

denberg. N.H.: Huizen, Kortenhoef, Amsterdam-Slotermeer (WITMOND), Halfweg (1962,

VAN AARTSEN), Heemskerk, Aerdenhout. Z.H.: Hendrik-Ido-Ambacht (1961, BOGAARD),

Oostvoorne, Rockanje, Melissant. Zl.: Burgh, Westenschouwen, Oostkapelle, Cadzand. N.B.:

Oosterhout, Haaren, ’s-Hertogenbosch, Sint Michielsgestel, Kampina, Best, Vessem, Bergeijk,

Eindhoven, Geldrop, Nuenen, Helmond, Uden, Mill. Lbg.: Velden, Tegelen, Swalmen,

Roggel, Heel, Montfort, Stein, Amstenrade, Wrakelberg (bij Schin op Geul), Meerssen,

Cannerbos, Rijckholt, Gronsveld, Bocholtz, Vijlen.

f. mediofasciata Bergmann, 1954, Schmetterl. Mitteld., vol. 4, (1), p. 268.

Middenveld van de voorvleugels verdonkerd. Blijkbaar weinig voorkomend. Meers-

sen (RIK).

f. obscura nov. Alle lichte delen van de voorvleugels verdonkerd, paarsachtig

grijs. Apeldoorn, &, 17.V.1952 (holotype, LEFFEF, in Zoöl. Mus.) en wijfjes van

1894 en 1956 (Zoöl. Mus.); Bennekom (VAN DE Por); Nijmegen (VAN WISSE-

LINGH) ; Roggel (NEIJTS).

[All pale parts of the fore wings darkened, purplish grey. }

Dwergen. Bennekom (VAN DE POL); Oostvoctne (LUCAS).

Mamestra thalassina Hufnagel. Tijdschr. Entom., vol. 83, p. 235; Cat. V, p.

(313). De in 1940 gegeven verbreiding is juist. Maar bovendien zijn enkele vind-

plaatsen buiten de zandgronden bekend geworden in het Hafdistrict en het Fluvia-

tiel District. In de regel zullen deze wel van zwervers zijn, die ver buiten hun

normale biotoop terecht gekomen waren. In het Waddendistrict is #halassina nu

bekend van Texel, Vlieland, Terschelling en Schiermonnikoog.

(627) B. J. LEMPKE : Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 65

De tweede generatie kan vroeger beginnen te vliegen dan aangegeven was. De

vliegtijden worden nu: eerste generatie van 7.V—22.VII, tweede van 20.VIII—

28.IX (maar in 1959 reeds een prachtig & op 1.VIII in het Molenven bij Saas-

veld! KNOOP).

Vindplaatsen. Fr.: Vlieland, Terschelling, Sexbierum, Olterterp, Oosterwolde, Nije-

trijne, Oude Mirdum. Gr.: Veendam. Dr.: Peize, Roden, Steenbergen, Norg, Westervelde,

Donderen, Eelde, Vries, Assen, Gieten, Grollo, Hooghalen, Ruinen, Havelte. Ov.: Dene-

kamp, Volthe, Vasse, Albergen, Saasveld, Borne, Rijssen, Holten, Raalte, Abdij Sion, Olst,

Vollenhove. Gdl.: Vierhouten, Epe, Nierssen, Wiessel, Hoog-Soeren, Assel, Kootwijkerveen,

Harskamp, Dabbelo, Hoenderlo, Beekbergen, Velp, Schaarsbergen, Wageningen, Ede; Almen,

Ruurlo, Eibergen, Korenburgerveen, Ratum, Didam; Slijk-Ewijk. Utr.: Utrecht, Maarsseveen.

N.H.: ’s-Graveland, Naarden, Amsterdamse Bos (geregeld, maar weinig, PEERDEMAN; hier

blijkbaar inheems), Halfweg, Beemster (HUISENGA), Schoorl, Bergen, Heemskerk, Aerden-

hout, Heemstede. Z.H.: Wassenaar, Meijendel, Staelduin, Woerdense Verlaat, Hendrik-Ido-

Ambacht (1961, BOGAARD), Oostvoorne. ZI.: Burgh, Westenschouwen, Oostkapelle, Cad-

zand. N.B.: Kampina, Best, Bergeijk, Vessem, Eindhoven, Geldrop, Heeze, Helmond, Maar-

heeze, Helenaveen. Lbg.: Mook, Arcen, Tegelen, Beesel, Swalmen, Heel, Maalbroek, Montfort,

Stein, Valkenburg, Geulem, Cannerbos, Rijckholt, Huls, Eperheide, Epen, Vaals.

Variabiliteit. De meeste exemplaren behoren tot de typische vorm, hoewel

deze op zichzelf toch weer vrij variabel is. Hij is bovendien door overgangen met

de beide volgende kleurvormen verbonden.

f. humeralis Haworth, 1809. De vorm met grijsbruine grondkleur is overal on-

der de soort aan te treffen.

f. achates Hübner, [1809—1813}. De vorm met roodbruine grondkleur van

de voorvleugels komt veel minder voor (in het Zoöl. Mus. slechts 12 exemplaren),

maar is toch waarschijnlijk wel op de meeste vindplaatsen aan te treffen.

f. pallida Cockayne, 1944, Ent. Rec., vol. 56, p. 54. Grondkleur van de voor-

vleugels lichtbruin met weinig afstekende tekening; alleen de wortelstreep blijft

diepzwart. Lichaam en achtervleugels eveneens lichter. Best, 1961 (VAN AARTSEN).

f. virgata nov. Wortelveld en achterrandsveld van de voorvleugels licht, mid-

denveld donker, duidelijk afstekend. Hatert, &, 1926 (VAN WISSELINGH);

Hendrik-Ido-Ambacht, 4, 16.V.1961 (holotype, BOGAARD).

[Basal area and marginal area of the fore wings pale, central area dark, distinctly

contrasting. |

f. cinerea nov. Grondkleur van de voorvleugels lichtgrijs, tekening normaal.

Wageningen, 4, 20.V.1927 (FRANSSEN).

{Ground colour of the fore wings pale grey, markings normal. }

f. juncta nov. Ronde vlek en niervlek raken elkaar. Schoonoord, 4, 29.V.1904

(holotype, Zool. Mus.).

[Orbicular and reniform touch each other. }

Dwergen. Apeldoorn, Dabbelo, Hoenderlo (LEFFEF, de eerste twee in Zoöl.

Mus.) ; Laag-Soeren, Hilversum (Zoöl. Mus.).

66 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 2, 1964 (628)

Mamestra suasa Schiff., 1775 (dissimilis Knoch, 1781). Tijdschr. Entom., vol.

83, p. 234; Cat. V, p. (312). Inderdaad in hoofdzaak verbreid op de zandgronden,

maar ook in het Hafdistrict en het Fluviatiel District voorkomend, hoewel de vlin-

der hier zeker lang niet overal gewoon is. In het Amsterdamse Bos bijv. trof

PEERDEMAN hem pas één enkele maal aan. Nu bekend van alle waddeneilanden

(ook Rottum) met uitzondering van Ameland, waar szasa zeer waarschijnlijk ook

wel zal voorkomen. KNoop meldt, dat de vlinder vroeger gewoon was in Twente,

maar dat hij na 1956 geen enkel exemplaar meer gezien heeft.

De vliegtijd kan van half april tot begin oktober duren. De uiterste grenzen

zijn nu: 15.IV—7.X. De vroegste datum werd in 1952 te Sint Michielsgestel waar-

genomen door de Zeer Eerw. Heer KNIPPENBERG, de late in 1949 door VAN

WISSELINGH te Aerdenhout. Het betrof toen een vers exemplaar, dat ongetwijfeld

tot een overigens wel zeer partiële derde generatie behoord moet hebben.

Variabiliteit. De nominaatvorm heeft eenkleurige maar duidelijk gete-

kende voorvleugels. Phalaena w-latinum Esper, {1788}, is er een synoniem van.

Over het gehele land gerekend is dit onze hoofdvorm, al is het mogelijk, dat er

plaatselijk afwijkingen op deze regel voorkomen.

f. dissimilis Knoch, 1781. Deze bonte vorm is eveneens gewoon en overal onder

de soort aan te treffen.

f. concolor nov. Voorvleugels eenkleurig licht bruingrijs, alle tekening ont-

breekt, alleen de golflijn is flauw zichtbaar. Plaat 9, fig. 6. Stein, 9 , 26.VIII.1956

(holotype, VAN DE Por).

[Fore wings unicolorous pale brown-grey, markings absent, only the subterminal feebly

visible. }

f. pallida nov. Grondkleur van de voorvleugels effen licht bruinachtig, de om-

trek van ronde vlek en niervlek en de twee dwarslijnen zwak, wortelstreep en

golflijn duidelijk, alleen het achterrandsveld donkerder; achtervleugels zeer licht

met zwakke donkerder achterrandsband. Plaat 9, fig. 4. Lelystad, 4, 18.V.1960

(holotype, VAN DE PoL).

[Fore wings plain pale brownish, circumscription of orbicular and reniform and the two

transverse lines feeble, only the marginal area darker; basal stripe and submarginal line

distinct; hind wings very pale with feeble darker marginal band. }

f. rufescens nov. Grondkleur van de voorvleugels helder roodachtig, tekening

duidelijk. Volthe, &, 23.V.1949 (holotype, VAN DER MEULEN); Heerlerbaan

(LUKKIEN).

[Ground colour of the fore wings clear reddish, markings distinct. }

f. laeta Reuter, 1893. De extreem bonte vorm komt niet veel voor. Nieuwe vind-

plaatsen zijn: Donderen, Apeldoorn (Zoöl. Mus.); Aerdenhout (VAN WISSE-

LINGH) ; Serooskerke (op Schouwen, Lucas); Montfort (MAASSEN).

f. confluens Eversmann, 1844. Deze donkere nauwelijks nog getekende vorm is

vrij zeldzaam, maar komt vermoedelijk wel op de meeste plaatsen onder de soort

voor. Hy is door overgangen met de typische vorm verbonden. Plaat 9, fig. 5.

(629) B. J. LEMPKE : Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 67

f. juncta nov. Ronde vlek en niervlek raken elkaar. Deventer, 4, 27.VII.1912

(holotype, Zoöl. Mus.).

[Orbicular and reniform touch each other.]

Dwergen. Harderwijk (VAN BEEK); Wiessel (LEFFEF, in Zoöl. Mus.); Den

Haag (Zoöl. Mus.); Nuenen (NEIJTS); Swalmen (LUCKER); Tegelen (OTTEN-

HEIJM); Cannerbos (Leids Mus.).

Mamestra splendens Hübner. Tijdschr. Entom., vol. 83, p. 226; Cat. V, p.

(304). Vooral dank zij het werken met vanglampen op allerlei plaatsen waar vroe-

ger vrijwel nooit een verzamelaar kwam, is de verbreiding van deze soort in ons

land nu heel wat beter bekend dan in 1940. Hij blijkt op vele moerassige plaatsen

in het Hafdistrict voor te komen, maar is ook op enkele plaatsen op de hogere

gronden aangetroffen. Of dit zwervers waren, of dat ook hier kolonies van

splendens voorkomen, moet afgewacht worden. Op de oude vindplaats Bussum

komt de vlinder nog steeds voor. TER LAAG heeft hem herhaaldelijk de laatste

jaren op licht gevangen.

De moerasvaren is niet de enige voedselplant, waarop de rups in de vrije natuur

voorkomt. In Ent. Z. Frankfurt, vol. 54, p. 273—276 (1941), delen LomB &

HILDEBRACHT mee, dat zij begin oktober 1940 in het Zeller Loch by Fulda rupsen

vonden op Cicuta (waterscheerling) en Menyanthes (waterdrieblad). Mogelijk

leven ze van nog meer moerasplanten.

De vlinder is nu ook in Denemarken gevonden. In 1959 werd het eerste Deense

exemplaar op Falster aangetroffen (G. JoRGENSEN, Flora og Fauna, vol. 67, p.

162, fig., 1961).

De vliegtijd van de hoofdgeneratie kan van half mei tot begin augustus duren

(nu bekende grenzen: 15.V—6.VIII). Daarnaast verschijnt zeer sporadisch in

gunstige jaren een enkel exemplaar van een tweede generatie. Vertegenwoordigers

daarvan zijn: twee exemplaren op 20.VIII.1957 te Noorden (Lucas), en een zeer

vers exemplaar op 18.VIII.1959 te Woerdense Verlaat (VAN AARTSEN).

Vindplaatsen. Fr: Tietjerk, 1950, 1952 (CAMPING); Eernewoude, 1953, 1954

(idem); Nijetrijne, 1959 (CAMPING, G. DijKSTRA), 1963 (talrijk, LEFFEF). Dr.: Havelte,

1955 (VAN DER MEULEN). Ov.: Vollenhove, 1950 (WINTERS); Marknesse, 1954 (VAN DE

Por). Gdl.: Twello, 1950 (VLUG). Utr.: Amersfoort, 1952 (NIEUWLAND); Nieuw-Loos-

drecht, 1951 (GORTER); Botshol (talrijk, LOURENS). N.H.: ’s-Graveland, 1958 (VAN

HEIJNSBERGEN); Hilversum, weer in 1940 (Doets); Kortenhoef, 1939 enz. (Doets), 1947

zeer talrijk op stroop (CARON); Naarden (AUKEMA); Naardermeer, 1950 (GORTER), 1962

(TER LAAG); Amsterdamse Bos, 1961 (PEERDEMAN); Aerdenhout, 1956 (VAN WISSELINGH).

Z.H.: Woerdense Verlaat (talrijk, VAN AARTSEN); Noorden (talrijk, Lucas); Oostvoorne,

vers 2, 1963 (VIS c.s.).

Variabiliteit. Ongetwijfeld een van de meest constante soorten van het

geslacht. Tintverschillen bij gevangen exemplaren zijn vrijwel uitsluitend het ge-

volg van min of meer afgevlogen zijn. Ik zag tot nog toe geen enkel exemplaar,

dat op vermeldenswaardige wijze in de tekening afweek.

68 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 2, 1964 (630)

Mamestra oleracea L. Tijdschr. Entom., vol. 83, p. 227; Cat. V, p. (305). De

door het gehele land voorkomende en op vele plaatsen gewone vlinder is nog

steeds slechts van dezelfde drie waddeneilanden bekend als in 1940.

De vliegtijd kan al half april beginnen (14.1V.1952, Eefde, Zoöl. Mus.) en

voortduren tot half oktober (16.X.1949, vers exemplaar, Hilversum, CARON).

Ongetwijfeld komt in gunstige seizoenen dan ook een overigens zwakke derde gene-

ratie voor. Andere exemplaren, die daartoe behoord moeten hebben, zijn een vers

dier dat 4.X.1952 te Apeldoorn werd gevangen (SOUTENDIJK) en een oleracea,

die 14.X.1961 te Montfort werd aangetroffen (MAASSEN). Beslist buiten elke

normale vliegtijd vallen twee maart-waarnemingen, de eerste 24.III.1958 te Oost-

Knollendam (Mevr. Lor), de tweede 26.III.1960 te Oostvoorne (Vis c.s.).

Variabiliteit. f. rufa Tutt, 1892. Exemplaren met helder roodachtige

voorvleugels zijn vrij zeldzaam. Nieuwe vindplaatsen: Schiermonnikoog, Wasse-

naar, Epen (VAN WISSELINGH).

f. obscura Spuler, 1905. Exemplaren met sterk verdonkerde grondkleur van de

voorvleugels komen meer voor. Naar het aantal bekende vindplaatsen te oordelen

zijn zij vrijwel overal onder de soort te verwachten.

f. pallida nov. Voorvleugels bleek roodachtig, vooral langs de binnenrandshelft;

achtervleugels normaal. Noorden, 9, 6.VII.1956 (holotype, Lucas).

[Fore wings pale reddish, especially the lower half; hind wings normal. ]

f. grisescens nov. Voorvleugels langs achterrand en binnenrand grijsachtig, maar

de franje heeft de normale donkere kleur. Middelie, 9, 24.VII.1948 (holotype,

DE BOER).

{Fore wings greyish along outer margin and inner margin, but the fringes have the normal

dark colour.}

f. obsoleta Lambillion, 1913. Exemplaren met onduidelijke vlekken zijn niet

zeldzaam en komen wel overal onder de soort voor.

f. albomaculata Lempke, 1940. Exemplaren met geheel witte ronde vlek zijn

stellig zeldzaamheden. Behalve het holotype van Nijmegen een tweede exemplaar

van Maarssen (DE NIJS).

f. confluens nov. Ronde vlek en niervlek samengesmolten tot één vlek. Onge-

twijfeld een rariteit. Colmschate, alleen op de linker vleugel (holotype, maar he-

laas verloren gegaan, LUKKIEN).

[Orbicular and reniform connected, so as to form a single large spot. |

f. nervosa nov. Alle aderen op de voorvleugels zijn donker van kleur. Apeldoorn,

4, 3.V.1954 (holotype, LEFFEF, in Zoöl. Mus.).

{All nervures on the fore wings of a dark colour.]

f. clarivittata nov. Voorvleugels met opvallend dikke witte golflijn. Bussum,

2, 4.VII.1956 (holotype, TER LAAG); Westenschouwen (LEFFEF).

(631) B. J. LEMPKE : Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 69

[Fore wings with striking thick white submarginal line. }

f. reducta nov. De golflijn ontbreekt geheel of bijna geheel. Melissant, ¢,

1.IX.1958 (holotype, HUISMAN).

[The submarginal line fails completely or nearly completely. }

Dwergen. Nijkerk, Wamel (Zoöl. Mus.); Zeist (GORTER); Hendrik-Ido-

Ambacht (BOGAARD) ; Nuenen (NEIJTS).

Mamestra pisi L. Tijdschr. Entom., vol. 83, p. 225; Cat. V, p. (303). In hoofd-

zaak verbreid in bosachtige niet te droge gebieden, daardoor het meest op de zand-

gronden voorkomend, maar ook van verschillende plaatsen in het Hafdistrict be-

kend, waar het geschikte biotoop voorkomt. Bovendien een paar vindplaatsen in

het Fluviatiel District, waar het aangegeven biotoop niet te vinden is. In het

Waddendistrict aangetroffen op Vlieland, Terschelling en Schiermonnikoog.

De eerste generatie kan al in de eerste helft van mei beginnen te vliegen. De

grenzen ervan worden nu: 9.V (1959, Lucas)—16.VII. De tweede kan tot begin

september voorkomen. Uiterste data nu: 19.VII—4.IX (1962, LEFFEF).

Vindplaatsen. Fr.: Terschelling, Vlieland, Tietjerk, Bergum, Eernewoude, Olterterp,

Beetsterzwaag, Duurswoude, Fochtelo, Appelsga, Oosterwolde, Wolvega, Oude Mirdum.

Dr.: Roden, Westervelde, Schipborg, Zuidlaren, Eext, Grollo, Vledder, Dwingelo, Ruinen,

Havelte. Ov.: Volthe, Agelo, Albergen, Tubbergen, Saasveld, Bornerbroek, Hengelo, Vriezen-

veen, Wierden, Raalte, Steenwijk, Vollenhove. Gdl.: Garderbroek, Vierhouten, Epe, Tonge-

ren, Heerde, Wiessel, Assel, Hoog-Soeren, Uchelen (Leesten), Empe, Hoenderlo, Otterlo,

Harskamp, Kootwijk, Schaarsbergen, Ede; Gorssel, Ratum, Aalten, Loerbeek. Utr.: Soester-

berg, Utrecht, Zegveld. N.H.: ’s-Graveland, Blaricum, Huizen, Amsterdam (1940, JONKER),

Amsterdamse Bos (KUCHLEIN, PEERDEMAN), Schoorl, Oostdorp, Heemskerk, IJmuiden,

Haarlem, Aerdenhout. Z.H.: Meijendel, Den Haag, Staelduin, Rockanje, Schelluinen,

Dordrecht, Melissant, Goeree. ZI.: Haamstede, Westenschouwen, Oostkapelle, Zoutelande,

Cadzand. N.B.: Bergen op Zoom, Hoogerheide, Galder, Ulvenhout, Hilvarenbeek, Waalwijk,

‘s-Hertogenbosch, Sint Michielsgestel, Kampina, Vessem, Bergeijk, Eindhoven, Geldrop,

Heeze, Deurne, Helenaveen, Sint Anthonis, Mill. Lbg.: Plasmolen, de Hamert, Geijsteren,

Horst, Tegelen, Swalmen, Maalbroek, Montfort, Stein, Chèvremont, Huls, Gronsveld, Epen,

Vijlen, Vaals.

Variabiliteit. Zoals reeds in 1940 werd geschreven, behoort de meerder-

heid van onze exemplaren tot de typische vorm, al is deze op zichzelf tamelijk

variabel. Een verdere onderverdeling van deze groep dan reeds bestaat lijkt me

echter niet gewenst, omdat de verschillen vaak moeilijk onder woorden te brengen

zijn en er geen scherpe grenzen tussen de verschillende varianten zijn. Alle min

of meer roodbruine exemplaren met bonte duidelijk getekende voorvleugels worden

dus tot de typische vorm gerekend.

f. splendens Stephens, 1829. Roodbruine exemplaren met onduidelijk getekende

voorvleugels (doch met duidelijke witte golflijn) zijn vrij gewoon en overal onder

de soort te verwachten.

f. distincta-rufa Tutt, 1892. Exemplaren met helder rode duidelijk getekende

voorvleugels komen weinig voor. Soest, Bussum (Zoöl. Mus.); Meijendel (Lucas);

Plasmolen (VAN WISSELINGH).

70 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 2, 1964 (632)

f. rufa Tutt, 1892. Exemplaren met helder rode onduidelijk getekende voorvleu-

gels komen eveneens weinig voor. Hoenderlo (VAN WISSELINGH); Hilversum,

Blaricum (Zoöl. Mus.) ; Meijendel (Lucas).

f. kanei Donovan, 1936. Exemplaren met zuiver bruine voorvleugels zijn nog

aangetroffen te: Nijmegen, Zandvoort (VAN WISSELINGH); Soest, Arnhem (Zoöl.

Mus.).

f. distincta-scotica Tutt, 1892. Exemplaren met purperkleurige duidelijk gete-

kende voorvleugels behoren met de volgende twee vormen tot onze donkerste pisi.

Vrij gewoon.

f. scotica Tutt, 1892. Exemplaren met purperkleurige onduidelijk getekende

voorvleugels zijn vrij gewoon.

f. nigrescens nov. Grondkleur van de voorvleugels bruinzwart, tekening op de

lichte golflijn na onduidelijk. Zeist, 4, 29.VI.1952 (holotype, GORTER); Volthe,

& , 24.V.1958 (VAN DER MEULEN); Geijsteren (NEIJTS).

{Ground colour of the fore wings brown-black, markings with the exception of the

submarginal line indistinct. ]

f. bicolor van Wisselingh, 1963, Ent. Ber., vol. 23, p. 134. De wortelhelft van

de voorvleugels tot de schaduwlijn is licht, de achterrandshelft donker, tekening ‘

normaal. Heeze, 3, 1959 (VAN WISSELINGH).

f. limbata nov. Bovenzijde voorvleugels: franjeveld witachtig, scherp afstekend

tegen de overigens normale roodbruine grondkleur. Plaat 11, fig. 6. Nunspeet, 9,

14.V.1904 (holotype, Zoöl. Mus.).

[Upper side fore wings: marginal area whitish, sharply contrasting with the normal red-

brown ground colour of the rest of the wings. }

f. grisea nov. Grondkleur van de voorvleugels grijs, tekening variérend in duide-

lijkheid. Havelte (VAN DER MEULEN); Wiessel, 9, 23.VII.1954 (holotype,

LEFFEF, in Zoöl. Mus.); Zeist (GORTER); Bergen op Zoom (LUCAS).

{Ground colour of the fore wings grey, markings varying in distinctness.]

f. flavisignata nov. De niervlek geel gerand in plaats van wit, de golflijn diep

geel, enkele gele striemen langs de aderen. Bergen op Zoom, 9, 30.V.1905, e. I.

(holotype, Leids Mus.).

{Fore wings: reniform with yellow circumscription instead of a white one, submarginal

line deep yellow; some yellow streaks along the nervures.]

f. semiconfluens nov. Ronde vlek en niervlek smal met elkaar verbonden. Wies-

sel, 9, 13.VII.1957 (holotype, Lucas).

[Orbicular and reniform connected by a narrow isthmus. }

f. cotangens nov. Voorvleugels: de eerste en de tweede dwarslijn raken elkaar

onder de beide vlekken en lopen dan als één lijn door naar de binnenrand. Apel-

doorn, 9, 8.VIII.1901 (holotype, DE Vos).

(633) B. J. LEMPKE : Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 7

[The antemedian line and the postmedian line touch each other below the discal spots and

do not separate again.]

Dwerg. Groenlo (Zoöl. Mus.).

Mamestra glauca Hübner. Tijdschr. Entom., vol. 83, p. 238; Cat. V, p. (316).

Afgezien van de weinige reeds in 1940 vermeide vangsten in de omgeving van

Breda is de vlinder in hoofdzaak aangetroffen in een paar bosgebieden met flinke

ondergroei van bosbessen in de provincie Gelderland, waar hij plaatselijk niet zeld-

zaam is. Daarnaast is één enkele vangst bekend geworden op het eiland Terschel-

ling. Tot nog toe is het niet meer gelukt glauca hier terug te vinden, zodat het

twijfelachtig is of de vlinder hier werkelijk inheems is. Bovendien werd hij op

een nieuwe vindplaats in N. Brabant aangetroffen.

Vliegtijd volgens de nu bekende gegevens: begin mei tot in de tweede helft van

juni (3.V—24.V]).

Vindplaatsen. Fr.: Terschelling, één exemplaar in 1939 (VAN HUNEN, volgens op-

gave van LEFFEF). Gdl.: Wiessel, sinds 1954 geregeld gevangen, in sommige jaren vrij

gewoon (LEFFEF en andere verzamelaars); Apeldoorn, 4.VI.1958 (LEFFEF); Montferland,

6.V.1948 (SCHOLTEN). N.B.: Helenaveen, 1963 (LEFFEF).

Variabiliteit. De vrij lange serie, die LEFFEF aan het Zoòl. Mus. schonk,

varieert iets in tint. Sommige exemplaren zijn wat donkerder dan de meerderheid,

een paar wijfjes zijn wat grijzer, maar goed definieerbare kleurafwijkingen zijn

tot nog toe niet aangetroffen.

f. signata nov. De golflijn op de bovenzijde van de voorvleugels aan de bin-

nenzijde door een dikke zwarte lijn afgezet. Plaat 9, fig. 7. Wiessel, 9, 6.V.1955,

a. 0. (holotype, LEFFEF, in Zoöl. Mus.).

[The submarginal line on the upper side of the fore wings on its inner side bordered by

a thick black line. }

Mamestra bicolorata Hufnagel, 1766 (serena Schiff., 1775). Tijdschr. Entom.,

vol. 83, p. 237; Cat. V, p. (315). Uit de combinatie van beide lange lijsten van

vindplaatsen blijkt, dat de vlinder vrijwel overal in het land is aan te treffen.

Alleen op al te droge gronden komt hij niet of weinig voor, waarschijnlijk alleen

omdat de voedselplant van de rups (streepzaad) daar ook ontbreekt. In het Wad-

dendistrict tot nog toe alleen op Terschelling aangetroffen.

De eerste generatie kan eerder verschijnen en nog iets later vliegen dan in 1940

bekend was. De uiterste data worden nu: 1.VI—4.VIII. De vroegste datum werd

in 1952 te Sint Michielsgestel genoteerd (KNIPPENBERG), de late in 1951 te

Aerdenhout (VAN WISSELINGH). De ongetwijfeld zeer partiéle tweede generatie

is de laatste jaren herhaaldelijk waargenomen tussen half augustus en begin sep-

tember (17.VIII—7.IX). Een merkwaardige datum is 19.IX.1939, toen een @

verscheen uit een pop van 1938, gekweekt van een te Soest gevonden rups

(TOLMAN).

Vindplaatsen. Fr: Terschelling, Oosterwolde. Gr.: Noordlaren. Dr.: Norg, Vries,

Schipborg, Eext, Odoorn, Odoornerveen, Hooghalen. Ov.: Denekamp, Volthe, Agelo, Al-

72 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 2, 1964 (634)

bergen, Mariénberg, Notterveld (Wierden), Rijssen, Markelo, Diffelen, Diepenveen, Fries-

wijk, Platvoet. Gdl.: Terschuur, Voorthuizen, Wezep, Epe, Tongeren, Heerde, Wiessel,

Teuge, Brummen, Laag-Soeren, Velp, Ede, Lunteren; Eefde, Warnsveld, Almen, Loerbeek,

Didam, Babberich, Duiven; Groesbeek, Elden, Geldermalsen, Driel. Utr.: Rhenen, Ameron-

gen, Woudenberg, Maarn, Hoogland, Soesterberg, Baarn, Zuilen. N.H.: Uitermeer, Weesp,

Amsterdamse Bos, Nes aan de Amstel, Aalsmeer, Halfweg, Katham, Volendam, Kwadijk,

Middelie, Beemster, Wormer, Wormerveer, Krommenie, Hoorn, Castricum, Bakkum, Heems-

kerk, Uitgeest, IJmuiden, Haarlem, Aerdenhout, Heemstede. Z.H.: Oud-Ade, Oegstgeest,

Leidschendam, Delft, Staelduin, Vlaardingen, Schiedam, Zoetermeer, Waddinxveen, Reeuwijk,

Capelle aan den IJsel, Krimpen aan den IJsel, Krimpen aan de Lek, Schelluinen, Arkel,

Hendrik-Ido-Ambacht, Dubbeldam, Rhoon, Spijkenisse, Geervliet, Heenvliet, Zwartewaal,

Oostvoorne, Melissant, Stellendam, Goeree. Z1.: Haamstede, Burgh, Westenschouwen, Oost-

kapelle, Zoutelande, Valkenisse, Sloedam, Cadzand. N.B.: Willemsdorp, Bergen op Zoom,

Hoogerheide, Chaam, Hilvarenbeek, Moerdijk, Waalwijk, Drunen, Sint Michielsgestel, Kam-

pina, Vessem, Bergeijk, Eindhoven, Geldrop, Nuenen, Someren, Sint Anthonis, Mill, Helena-

veen. Lbg.: De Hamert, Blerick, Tegelen, Baarlo, Belfeld, Reuver, Swalmen, Maalbroek,

Sint Odiliënberg, Montfort, Putbroek, Linne, Nieuwstad, Holtum, Stein, Amstenrade, Heer-

lerheide, Heerlen, Heerlerbaan, Chèvremont, Bocholtz, Aalbeek, Geulem, Neercanne, Grons-

veld, Eperheide, Vijlen.

Variabiliteit. De nominaatvorm is die uit de omgeving van Berlijn. Onze

exemplaren stemmen daarmee overeen (subsp. /ezcomelaena Spuler is er een

synoniem van). De kleur van de middenband der voorvleugels varieert van vrij .

licht grijsbruin tot zwartbruin met alle mogelijke overgangen daartussen. Het &

heeft lichte achtervleugels met smalle donkere achterrand, die van het ® zijn

donkerder met brede vervloeide achterrand. Vgl. „SourH” (oude editie), plaat

125, fig. 3 (4) en 4 (2 ). Opvallende afwijkingen komen weinig voor.

f. albolimbata nov. Achterrandsveld van de voorvleugels eenkleurig wit. (In

1939 vermeld onder lezconota Eversmann. Dit is echter een Oosteuropese subspe-

cies, zodat deze naam in geen geval voor een infrasubspecifieke vorm gebruikt kan

worden.) Soest, Bussum (Zoöl. Mus.); Kapelle (DE Vos); Maalbroek (Mus.

Rotterdam) ; Stein (Missiehuis).

Holotype: & van Soest, 26.VI.1934, in collectie Zoöl. Mus.

[Marginal area of the fore wings unicolorous white. }

f. latefasciata nov. Middenveld van de voorvleugels opvallend verbreed. Vijlen,

2, 28.VI.1961 (holotype, VAN AARTSEN).

{Central area of the fore wings strongly broadened.]

f. angustefasciata nov. Middenveld van de voorvleugels sterk versmald. Mid-

delie (DE Boer); Stein, ¢ , 9.VII.1927 (holotype, Missiehuis aldaar).

{Central area of the fore wings strongly narrowed.]

f. grisescens nov. Voorvleugels: wortelveld en achterrandsveld grijsachtig ver-

donkerd. Zeldzaam. Putbroek (MAASSEN); Holtum (DELNOYE); Brunssum

(CLAASSENS) ; Chèvremont (LUKKIEN); Epen, 4, 17.VII.1955 (holotype) en

14.VII.1956 (VAN WISSELINGH).

(635) B. J. LEMPKE: Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 73

[Fore wings: basal area and marginal area greyish, not white.]

f. glaucoobscura Bergmann, 1954, Schmetterl. Mitteldeutschl., vol. 4, (1), p.

289. Nog donkerder dan de vorige vorm: wortelveld en achterrandsveld donker

blauwgrijs. De beide in vol. 5 van de Catalogus als typisch vermelde exemplaren.

f. postnigrescens nov. Achtervleugels vrijwel eenkleurig zwartachtig. Amster-

damse Bos, ©, 1.VII.1961 (holotype, PEERDEMAN); Goes, 9 (VAN DE Por).

[Hind wings almost unicolorous blackish.]

Dwerg. Sint Anthonis (DEN BOER).

Mamestra dysodea Schiff. Tijdschr. Entom., vol. 83, p. 233; Cat. V, p. (311).

Deze soort is zonder twijfel zelfs in het zuiden van het land een vrij zeldzame

verschijning geworden. In de noordelijke helft is het een rariteit. Wij zitten

trouwens aan de noordwestgrens van het verbreidingsgebied. Bij Hamburg, een

van de noordelijkste vindplaatsen, is uit de 20ste eeuw al geen enkele vangst

meer bekend (ALBERS, Mitt. faun. Arbeitsgem. Schleswig-Holst. etc., N. F., vol.

4, p. 32, 1951). Ook in Engeland reikt het areaal nauwelijks tot de 53ste breedte-

graad.

Geen correctie op de vliegtijd, die dus blijft: 26.V—15.VIII.

Vindplaatsen. Ov.: Zwolle (oude vangst, Zoöl. Mus.). Gdl.: De Velhorst (idem),

Groesbeek (1890). Utr.: Doorn (1959), Woudenberg (1912). Z.H.: Ouddorp (1960). N.B.:

Bergen op Zoom, Chaam, Tilburg, Eindhoven, Helmond, Someren. Lbg.: Weert, Montfort

(1960), Stein (sinds 1930 niet meer waargenomen! Pater MUNSTERS), Sittard, Amstenrade,

Heerlerbaan, Chèvremont, Lemiers.

Variabiliteit. De vlinder varieert enigszins in tint, vooral van het mid-

denveld van de voorvleugels, terwijl ook het aantal oranjegele vlekjes nogal wisselt

in aantal.

f. semiconfluens nov. Ronde vlek en niervlek smal met elkaar verbonden.

Leeuwen, 9, 24.VI.1920 (holotype, Zoöl. Mus.).

[Orbicular and reniform connected by a narrow isthmus.]

Hadena Schranck

Hadena rivularis Fabricius, 1775 (cucubali Schiff., 1775; zie supplement VIII,

p. (449), eerste correctie op supplement VI). Uit de hierbij gegeven verspreidings-

kaart (fig. 30) blijkt, dat de vlinder sterk verbreid is in het Hafdistrict. Dit staat

in verband met de voorkeur voor de gewone koekoeksbloem (Coronaria flos-

cuculi) als voedselplant van de rupsen. Een andere plant waarop de larven geregeld

aan te treffen zijn, is de blaassilene (Silene vulgaris = Silene inflata) en waar-

schijnlijk ook wel andere Silene-soorten. Vandaar dat er ook tal van vindplaatsen

op minder vochtige terreinen bekend zijn. Op de zandgronden is rivularis echter

over het algemeen vrij schaars en in het droge Duindistrict is hij zelfs op de meeste

74 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 2, 1964 (636)

Cee

fesa

Fig. 30. De verspreiding van Hadena rivularis F. in Nederland.

(The distribution of Hadena rivularis F. in the Netherlands)

plaatsen beslist zeldzaam. In het Waddendistrict is de vlinder alleen bekend van

Terschelling.

De vliegtijd kan al eind april beginnen. De uiterste data worden nu: 29.IV (in

1961 waargenomen door Lucas) tot 27.IX. De twee (soms drie) generaties gaan

zonder scherpe grenzen in elkaar over. Volgens de ervaring van KNOOP en van

VAN WISSELINGH is ook bij deze soort (net als bij H. bicruris) de tweede generatie

talrijker dan de eerste. Maar volgens mijn eigen kweekervaringen blijft een deel

van de poppen, die afstammen van de eerste generatie, overliggen tot het volgende

(637) B. J. LEMPKE : Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 75

voorjaar. Hieruit blijkt dus duidelijk, dat het risico sterk toeneemt bij verlenging

van de duur der volledige ontwikkeling.

Variabiliteit. f. nigrescens nov. Grondkleur van de voorvleugels zwart-

achtig, zonder paarsachtige tint. Zeist, 9, 4.VIII.1955 (holotype, GORTER).

{Ground colour of the fore wings blackish, without purplish tint. }

f. disjuncta Lempke, 1940. De vorm, waarbij ronde vlek en niervlek elkaar niet

raken, is vrij gewoon en wel overal onder de soort te verwachten.

f. conjuncta Klemensiewicz, 1912. De vorm, waarbij deze beide vlekken aan de

onderzijde breed met elkaar verbonden zijn, is wat minder gewoon, maar is ook

van zoveel vindplaatsen bekend, dat een opsomming achterwege blijft.

Dwergen. Hendrik-Ido-Ambacht (BOGAARD) ; Geldrop (HAANSTRA).

Hadena lepida Esper. Tijdschr. Entom., vol. 83, p. 229; Cat. V, p. (307). Tot

nog toe was het Nederlandse areaal beperkt tot het zuiden van Limburg, waar de

vlinder blijkbaar vrij verbreid is. Buiten dit gebied werd hij voor het eerst in 1963

in het oosten van Noord-Brabant aangetroffen tijdens het inventariseren van de

Peel door het Rivon, ongetwijfeld een zeer verrassende vondst.

Er komen in elk geval twee generaties voor, waarvan de vliegtijden volgens

gevangen exemplaren zijn: eerste generatie half mei tot begin juli (16.V—3.VII),

tweede van eind juli tot eind augustus (27.VII—23.VIII). Maar uiteraard zijn dit

nog voorlopige gegevens. De eerste generatie zal vrij zeker al vroeger kunnen ver-

schijnen.

Vindplaatsen. NB.: Helenaveen, 3.VII.1963 (LEFFEF). Lbg.: Stein, 11.VI.1958,

7.VI. en 27.VII.1959 (Missiehuis); Heerlerbaan, 18.V.1960 (LUKKIEN); Huls, 16.V. en

20.VI.1959 (CLAASSENS); Simpelveld, juni 1954 (VAN DE Por); Eijs, el. (VAN WISSELINGH) ;

Wijlre, e. 1. (idem); Wrakelberg, 5.VI.1963 (LEFFEF); Gerendal (rupsen, idem); Valken-

burg, 3.VIII.1954 (Zoöl. Mus.); Bemelen, 23.VIII.1941 (BENTINCK), rupsen in 1963 (VAN

AARTSEN) ; Cadier en Keer, e. 1. (LEFFEF); Vaals, 17.V. en 20.VI.1953 (LÜCKER).

Variabiliteit. Blijkens de prachtige uit rupsen gekweekte serie van onge-

veer 70 exemplaren in collectie-VAN WISSELINGH is de soort vrij constant. Slechts

enkele ervan wijken duidelijk van het normale type af, dat bruinachtige scherp

getekende voorvleugels heeft. Zie plaat 10, fig. 3 en 4.

f. brunnea Tutt, 1892, Brit. Noct., vol. 3, p. 30. Voorvleugels okerachtig bruin,

dus lichter dan bij de typische vorm, tekening wel aanwezig, maar niet scherp afste-

kend, doordat de lichte omranding van de vlekken en de golflijn nu dezelfde tint

hebben als de grondkleur. Zie ,,SEITZ”, vol. 3, pl. 18 d, fig. 3 en 4 (niet mooi) en

onze plaat 10, fig. 5. Welterberg, 9, 1940, e. I. (VAN WISSELINGH).

f. capsophila Boisduval, 1840, Ind. Meth., p. 125. Grondkleur van de voorvleu-

gels (en de thorax) donker sepiabruin (een kleur, die sterk doet denken aan die

van H. bicruris), tekening scherp als bij de typische vorm. Zie „SOUTH” (oude

editie), pl. 124, fig. 7 en 8 en (nieuwe editie) pl. 68, fig. 5, 5a. Ook onze plaat 10,

fig. 6. Vroeger als een goede soort beschouwd, maar blijkens het genitaalapparaat

slechts een vorm van /epida, die op vele plaatsen onder de soort is aangetroffen.

Vgl. DRAUDT in ,,SEITZ”, vol. 3, suppl., pag. 102, 1934. Eijs, 3, 1959, e.l. (VAN

WISSELINGH).

76 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 2, 1964 (638)

Hadena bicruris Hufnagel. Tijdschr. Entom., vol. 83, p. 229; Cat. V, p. (307).

Over het hele land gerekend is deze soort vooral voor de drogere gronden zeker

onze gewoonste Hadena. Doordat de rupsen zich ook graag met de zaden van de

gekweekte anjers (uiteraard vooral Dianthus plumarius) voeden, komt de soort

ook veel in tuinen voor. In kwekerijen van anjerzaad kan bicruris daardoor zelfs

schadelyk worden. Zo was dit in 1959 in ernstige mate het geval te Andijk

(HOUTMAN). Op vochtige gronden daarentegen is bicruris duidelijk minder ge-

woon dan rzvularis. In het Waddendistrict is de vlinder nu bekend van Terschel-

ling, Ameland en Schiermonnikoog.

De vliegtijd kan van eind april tot in de tweede helft van september duren. De

nu bekende grenzen zijn: 29.IV (in 1959 waargenomen door LEFFEF) tot 23.IX.

De twee (soms drie) generaties gaan zonder scherpe grenzen in elkaar over. In

koele zomers (zoals 1956) behoren de septemberdieren wel haast alle nog tot de

tweede generatie. Bij kweken kunnen exemplaren van een partiële derde generatie

zelfs nog in oktober uit de pop komen, maar zo late vlinders zijn uit de vrije na-

tuur niet bekend.

Vindplaatsen. Fr: Terschelling, Schiermonnikoog, Leeuwarden, Beetsterzwaag, Ap-

pelscha. Gr.: Harendermolen, Haren. Dr.: Peizermade, Eelde, Bunnerveen, Een, Zuidlaren,

Grollo, Odoornerveen, Wijster, Meppel. Ov.: Beerze, Colmschate, Vollenhove. Gdl.: Ermelo,

Hulshorst, Tongeren, Wiessel, Otterlo, Lunteren; Eefde, Warnsveld, Ruurlo, Lichtenvoorde,

Ratum, Didam; Ingen, Slijk-Ewijk. Utr.: Bunnik, Utrecht, Zuilen, Den Dolder, Hollandse

Rading, Tienhoven, Maarsseveen, Botshol. N.H.: Bussum, Kortenhoef, Muiden, Amsterdamse

Bos, Halfweg, Zaandam, Wormerveer, Assendelft, Middelie, Beemster, Oosthuizen, Hoorn,

Andijk, Alkmaar, Egmond aan Zee, Heemskerk, IJmuiden, Aerdenhout. Z.H.: Leiden, Oegst-

geest, Meijendel, Rijswijk, Staelduin, Schiedam, Arkel, Schelluinen, Hendrik-Ido-Ambacht,

Oostvoorne, Melissant, Goeree, Ouddorp. Zl.: Burgh, Westenschouwen, Domburg, Oost-

kapelle, Valkenisse, Cadzand. N.B.: Hilvarenbeek, Sint Michielsgestel, Kampina, Bergeijk,

Eindhoven. Lbg.: Bergen, Tegelen, Heel, Maalbroek, Montfort, Stein, Amstenrade, Heerler-

baan, Chèvremont, Bocholtz, Wrakelberg, Geulem, Sint Pietersberg, Gronsveld, Cadier, Epen,

Vijlen, Lemiers, Vaals.

Variabiliteit. f. nigrescens nov. Grondkleur van de voorvleugels zwart-

achtig bruin, tekening normaal. Apeldoorn, @, 23.VII.1960 (holotype, LEFFEF);

Zeist (GORTER); Beemster (HUISENGA); Aerdenhout, Domburg, Epen (VAN

WISSELINGH).

{Ground colour of the fore wings blackish brown, markings normal. ]

f. flavescens nov. Op de voorvleugels zijn de omrandingen van ronde vlek en

niervlek, de golflijn en de lichte aderstreepjes in de franje geel in plaats van wit-

achtig. Burgh, 9, 4.IV.1961, e. I. (holotype, LEFFEF, in Zoöl. Mus.).

[Fore wings: circumscription of orbicular and reniform, submarginal line, and the stripes

along the nervures in the fringe yellow, instead of whitish.]

f. juncta Lempke, 1940. Exemplaren, waarbij ronde vlek en niervlek elkaar

raken, zijn vrij zeldzaam. Nieuwe vindplaatsen: Nes-Ameland, Wiessel, Den Haag

(Zoòl. Mus.); Zutfen (Leids Mus.); Zaandam (AUKEMA); Haarlem, Overveen

(HEEZEN).

(639) B. J. LEMPKE : Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 707

Dwergen. Halfweg (VAN AARTSEN); Heemskerk (BANK); Den Haag (HAR-

DONK).

Teratologische exemplaren. Linker voorvleugel te klein. Heem-

stede (VAN DE POL).

Rechter achtervleugel te klein. Slijk-Ewijk (vAN DE PoL).

Hadena irregularis Hufnagel. Tijdschr. Entom., vol. 83, p. 223; Cat. V, p.

(301). De vlinder is beslist geen immigrant, maar een in ons land inheemse soort,

doch met een zeer beperkt vlieggebied. Afgezien van de oude vangst te Vorden is

de soort alleen uit het Duindistrict bekend en wordt de laatste jaren geregeld

(maar uitsluitend) in een beperkt gebied van de Noordhollandse duinen op de

groeiplaatsen van Szlene otites (de geoorde silene) vooral als rups gevonden. Deze

voedt zich met de onrijpe zaden van de plant, maar is gemakkelijk verder te kwe-

ken met zaden van koekoeksbloemen en anjers. De vlinder rust overdag graag op

bloemen, maar is dan in de regel zeer moeilijk te zien (BANK c.s.). Zie fig. 31.

Foto G. BANK Jr.

Fig. 31. Hadena irregularis Hufnagel overdag rustend op wilde peen.

(Resting on wild Daucus carota in the daytime)

Doordat de meeste exemplaren gekweekt zijn, is de vliegtijd vrij slecht bekend.

De uiterste data van gevangen exemplaren zijn nu: 4.VI—19.VII. De poppen

overwinteren in de regel, maar in de warme zomer van 1959 kwamen enkele in

augustus uit en leverden een partiële tweede generatie (3.VII[—29.VIII)

(AUKEMA). Of deze ook in de vrije natuur kan voorkomen, is niet bekend.

Vindplaatsen. N.H.: Egmond aan Zee (diverse verzamelaars); Bakkum (1954, DE

BOER).

Variabiliteit. Bij vrijwel alle exemplaren hebben de voorvleugels een

mooie bruinachtig gele grondkleur.

f. brunnescens nov. Grondkleur van de voorvleugels donkerder, zonder de gele

tint en daardoor bruinachtig. Egmond aan Zee, 9, 19.VII.1956 (holotype, DE

BOER).

78 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 2, 1964 (640)

[Ground colour of the fore wings darker, without the yellow tint and therefore brownish. ]

f. protensa nov. Ronde vlek wortelwaarts uitgerekt en de eerste dwarslijn ra-

kend. Plaat 10, fig. 8. Egmond aan Zee, &, 8.VII.1956 (holotype, DE BOER). Een

9 van dezelfde vindplaats in collectie-BANK.

[Orbicular lengthened and touching the antemedian. }

f. juncta nov. Ronde vlek en niervlek raken elkaar. Egmond aan Zee, 4

2.VII.1950 (holotype, DE BOER).

[Orbicular and reniform touch each other. }

f. effusa nov. De voorvleugeltekening onscherp; de dwarslijnen en de pijlvlek-

ken niet bruinzwart, maar slechts iets donkerder dan de grondkleur. Plaat 10, fig.

7. Egmond aan Zee, &, 14. VII.1960, e. 1. (holotype, AUKEMA).

[The markings of the fore wings unsharp; the transverse lines and the wedge-shaped marks

not brown-black, but only somewhat darker than the ground colour. }

Een merkwaardig exemplaar bezit BANK van Egmond aan Zee, 20.VI.1954,

waarbij de linker voorvleugel normaal is, terwijl op de rechter voorvleugel de

tweede dwarslijn wortelwaarts inspringt tot de eerste dwarslijn.

Hadena compta Schiff. Tijdschr. Entom., vol. 83, p. 230; Cat. V, p. (308)

(als H. confusa). Het nu bekende Nederlandse areaal is al weer groter dan in 1940

gemeld werd. Toch is de vlinder in het noorden van het land nog weinig verbreid.

Hij ontbreekt blijkbaar ook nog op de waddeneilanden evenals in het Hafdistrict

en in het Duindistrict ten noorden van de grote rivieren. In het Fluviatiel District,

in het biezonder op de Zeeuwse en Zuidhollandse eilanden, is compta daarentegen

verbreid. De rups leeft vooral op gekweekte anjers in tuinen.

Ook het zuiden van Engeland behoort nu tot het areaal van de soort. Reeds in

1948 was hij inheems te Dover, terwijl hij in 1960 al verbreid was in Hertfordshire,

Cambridgeshire en Suffolk (R. M. MERE, 1961, Trans. South London ent. nat.

Hist. Soc. 1960, p. 69).

De hoofdvliegtijd van de eerste generatie is van begin juni tot begin Juli,

maar een enkele keer komen ook vroege vangsten voor. In 1940 werd reeds een

exemplaar van 29.IV vermeld. Een tweede vroege compta werd 1.V.1935 te Zuilen

gevangen (TEN HOVE), maar blijkbaar zijn dit toch uitzonderingen. In elk geval

zijn de uiterste data voor generatie I: van 29.IV—27.VII. De zeer partiële tweede

generatie kan in de tweede helft van augustus verschijnen. De grenzen ervan wor-

den nu: 23.VIII—7.IX.

Vindplaatsen. Fr.: Oosterwolde. Gr.: Onnen. Dr.: Zuidlaren. Ov.: Almelo, Raalte,

Deventer. Flevoland: Lelystad. Gdl.: Ermelo, Harderwijk, Nunspeet, Epe, Vaassen, Wiessel,

Apeldoorn (hier talrijk, LEFFEF), Arnhem, Lunteren; Eefde, Warnsveld, Ruurlo, Winterswijk,

Ratum, Hatert; Ochten, Geldermalsen. Utr.: Kesteren, Amerongen, Bilthoven, Amersfoort,

Maartensdijk, Zuilen. N.H.: ’s-Graveland, Hilversum, Blaricum, Naarden, Bussum, Heems-

kerk. Z.H.: Asperen, Arkel, Schelluinen, Hendrik-Ido-Ambacht, Oostvoorne, Melissant, Goe-

(641) B. J. LEMPKE : Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 79

ree. Zl.: Burgh, Oostkapelle, Domburg, Valkenisse, Biezelinge, Cadzand. N.B.: Waalwijk,

Bergeijk, Nuenen, Eindhoven, Geldrop, Helmond, Heeze. Lbg.: Sevenum, Velden, Steijl,

Swalmen, Montfort, Stein, Sittard, Amstenrade, Chévremont, Simpelveld, Bocholtz, Aalbeek,

Valkenburg, Geulem, Gronsveld, Rijckholt, Vijlen, Vaals.

Variabiliteit. Er is vooral enige variatie in de breedte van de witte mid-

denband op de bovenzijde van de voorvleugels, maar over het algemeen zijn

afwijkingen van betekenis toch schaars.

f. ochrea nov. Voorvleugels: wortelveld en golflijn geelachtig. Swalmen,

15.V1.1953 (holotype, LÜCKER).

[Fore wings: basal area and subterminal line yellowish.}

f. tenuifasciata nov. De witte middenband op de voorvleugels aanwezig, maar

sterk versmald. Ermelo (VAN DER MEULEN); Apeldoorn (LEFFEF, in Zoöl. Mus.) ;

Nijmegen, &, 19.1V.1925, e. 1. (holotype, Zoöl. Mus.); Nuenen (NEIJTS); Vel-

den (OTTENHEIJM).

[Fore wings: the white central band present, but strongly narrowed. }

f. defasciata Hannemann, 1916, Int. ent. Z. Guben, vol. 10, p. 103. De witte

middenband op de bovenzijde van de voorvleugels ontbreekt geheel, maar de ronde

vlek blijft wit. Breda, 4, 7.VII.1883 (Leids Mus.). Verder een overgangsexem-

plaar naar deze ongetwijfeld zeer zeldzame vorm, waarbij de onderhelft van de

band nog gereduceerd aanwezig is, van Geldrop (9, 24.VI.1959, HAANSTRA).

f. latefasciata nov. Voorvleugels met opvallend brede witte middenband. Lely-

stad (VAN DE Por); Nuenen (NEIJTS); Kerkrade, ¢, 21.VII.1907 (holotype,

Leids Mus.).

[Fore wings with broad white central area.]

f. juncta Lempke, 1940. Exemplaren waarbij ronde vlek en niervlek elkaar

raken, zijn geen zeldzaamheden. In elke flinke serie duiken ze op, zodat ze wel

haast overal onder de soort te verwachten zijn.

Dwergen. Geldrop (HAANSTRA) ; Steijl (OTTENHEIJM).

Pathologisch exemplaar. Linker voorvleugel: achterrandsveld groten-

deels lichtgrijs en ongetekend. Apeldoorn, 4 (LEFFEF, in Zoöl. Mus.).

Hadena confusa Hufnagel, 1766 (conspersa Schiff., 1775; nana von Rottem-

burg, 1776). Tijdschr. Entom., vol. 83, p. 231; Cat. V, p. (309). In Bull. mens.

Soc. Linn. de Lyon, vol. 22, p. 119, 1953, vestigt BOURSIN er de aandacht op, dat

de beschrijving van HUFNAGEL niet betrekking heeft op de soort met de witte

middenband op de voorvleugels (de vorige dus), maar op die met de witte mid-

denvlekken.

Vergelijkt men de gecombineerde lijsten van vindplaatsen van deze soort met

die van de vorige, dan blijkt het voorkomen in het land niet gelijk te zijn. H.

compta is vooral in Limburg veel sterker verbreid dan H. confusa. Deze laatste

daarentegen is op vrij veel plaatsen in het Hafdistrict aangetroffen en is ook in het

80 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 2, 1964 (642)

noorden van het land en in het Duindistrict veel beter verbreid dan compta. Maat

ook confusa ontbreekt tot nog toe op de waddeneilanden. In tegenstelling tot

compta, die althans plaatselijk gewoon kan zijn, is confusa over het algemeen nogal

schaars. Mogelijk staat dit in verband met het voorkomen van de rupsen van eerst-

genoemde soort ook op gekweekte anjers, terwijl die van confusa vooral (uitslui-

tend?) op verschillende soorten Stlene leven (al zijn ze ook verder te kweken met

anjers). Te Egmond aan Zee komen ze wel voor in de zaaddozen van Silene

nutans, maar niet in die van Szlene otitis (volgens S. DE BOER etc.).

De uiterste data van de eerste generatie lopen nu van 5.V—1.VII. De tweede

moet wel zeer partieel zijn. Ik heb er geen nieuwe gegevens over. Soms ligt de

pop een jaar over: rups verpopt in 1953, vlinder uit in 1955 (BANK).

Vindplaatsen. Fr.: Rijperkerk. Dr.: Peizerwolde, Peizermade. Ov.: Volthe, Almelo,

Rijssen, Marknesse. Gdl.: Wageningen, Bennekom; Zutfen, Lichtenvoorde, Aalten. Utr.: Bilt-

hoven, Amersfoort. N.H.: Kortenhoef, Weesp, Diemen, Amsterdamse Bos (één exemplaar

in 1960, PEERDEMAN), Halfweg (1960, 1963, VAN AARTSEN), Zaandam (1948, BANK; 1955,

1963, AUKEMA), Wormerveer (1963, HUISENGA), Hoorn (1954, HOUTMAN), Egmond aan

Zee, Heemskerk, Aerdenhout, Heemstede. Z.H.: Woerdense Verlaat, Loosduinen, Kapelle

aan den IJsel, Schelluinen, Arkel, Hollandse Biesbosch, Oostvoorne. ZI.: Domburg. N.B.:

Waalwijk, Tilburg, Haaren, Sint Michielsgestel, Mill, Eindhoven, Helmond, Heeze. Lbg.:

Beek.

Variabiliteit. f. jancta Lempke, 1940. Van de vorm met elkaar rakende

ronde vlek en niervlek nog een exemplaar van Weert in Zoöl. Mus.

f. semiconfluens nov. Ronde vlek en niervlek smal met elkaar verbonden. Epen,

& , 1.VII.1905 (holotype, Zoöl. Mus.).

[Orbicular and reniform connected by a narrow isthmus.]

Hadena albimacula Borkhausen. Tijdschr. Entom., vol. 83, p. 231; Cat. V, p.

(309). Op enkele incidentele vangsten na uitsluitend beperkt tot het Duindistrict.

De vliegtijd kan langer duren dan in 1940 bekend was en wordt nu: 28.V—

22.VII. In collectie-NEIyTs bevindt zich een exemplaar van 20.VIII.1949, maar

dit is qua datum een unicum.

Ook bij Egmond aan Zee, waar de rups de laatste jaren herhaaldelijk werd aan-

getroffen, werd deze uitsluitend gevonden op de knikkende silene (Szlene nutans)

(AUKEMA c.s.), zodat deze plant wel de enige voedselplant blijkt te zijn, althans

hier te lande. Overigens kan ook deze rups makkelijk opgekweekt worden met

onrijpe zaden van koekoeksbloemen en anjers.

Vindplaatsen. N.H.: Egmond aan Zee (diverse verzamelaars, uitsluitend gekweekte

exemplaren); Aerdenhout (1954, VAN WISSELINGH). Z.H.: Katwijk aan Zee (1929, VAN

WESTEN); Leiden (KROON, Lucas); Voorschoten (GROENENDIJK); Loosduinen (1941, Zool.

Mus.); Vlaardingen (1949, NEIJTS); Oostvoorne (1963, Vis c.s); Goeree (1954, 1961,

HUISMAN).

Variabiliteit. f. jancta Lempke, 1940. Vrij gewoon onder de soort.

f. semiconfluens Lempke, 1940. Egmond aan Zee, 9 (BANK); een tweede exem-

plaar van Scheveningen ( 2 , 1908) in collectie-Leids Museum.

(643) B. J. LEMPKE: Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 81

Lasionycta Aurivillius

Lasionycta nana Hufnagel (dentina Schiff.). Tijdschr. Entom., vol. 83, p. 224;

Cat. V, p. (302). Het in 1940 aangegeven biotoop is wel in het algemeen juist,

maar het betekent niet, dat de soort ook overal op dergelijke terreinen gewoon is.

Volgens de ervaring van LEFFEF is de vlinder op de Veluwe vrij schaars, daaren-

tegen zeer gewoon op Terschelling en Schouwen.

Enkele vindplaatsen zijn bekend geworden buiten de zandgronden. In het Haf-

district werd in 1942 een nana gevangen te Middelie (DE BOER), terwijl in het

Fluviatiel District exemplaren werden aangetroffen te Asperen en Schelluinen

(SLoB) en te Melissant (HUISMAN), vermoedelijk voor het grootste deel zwervers.

De soort is nu bekend van alle waddeneilanden, behalve Rottum.

De eerste generatie kan al eind april beginnen te vliegen, zodat de uiterste data

daarvan nu worden: 29.IV—-20.VII, terwijl de veel zeldzamere tweede van eind

juli tot eind september kan voorkomen (29.VII—26.IX).

Variabiliteit. De verschillende kleurvormen gaan bijna alle geleidelijk

in elkaar over.

f. leucostigma Haworth, 1809. De vorm met witachtig grijze grondkleur van de

voorvleugels is vrij zeldzaam. Nieuwe vindplaatsen: Colmschate (LUKKIEN);

Doetinchem, Soest (Zoöl. Mus.); Aerdenhout, Wassenaar (VAN WISSELINGH);

Oostvoorne (LUCAS).

f. ochrea Tutt, 1892. Juistere diagnose: in het wortelveld van de voorvleugels

bevinden zich een of meer gele vlekjes, soms ook langs de golflijn. Deze vorm

komt bij verschillende typen van grondkleur voor en is vooral bij het & vrij ge-

woon. In het Zoöl. Mus. daarentegen slechts één 9 van Oisterwijk.

f. brunnescens Schawerda, 1938. Exemplaren waarbij de grondkleur van de

voorvleugels bruinachtig getint is, zijn zowel bij het 4 als bij het 9 gewoon.

f. latenai Pierret, 1837. Exemplaren met bruinachtig zwarte grondkleur zijn iets

minder gewoon dan de vorige vorm, maar komen overal onder de soort voor, zowel

by & als 2. |

f. hilaris Zetterstedt, 1839. Exemplaren, waarbij de ronde vlek met de tand-

vormige vlek tot één grote lichte vlek is samengevloeid, zijn zeldzaam. Nieuwe

vindplaats: Schiermonnikoog (VAN WISSELINGH).

f. obsoleta Tutt, 1892. Exemplaren, waarbij de donkere tekening in het midden-

veld om de vlekken heen ontbreekt, zijn niet gewoon. Nieuwe vindplaatsen:

Apeldoorn (VAN WISSELINGH); Gaanderen, Bilthoven, Bussum (Zoöl. Mus.);

Oostvoorne (LUCAS).

f. schultzi Rebel, 1910. Exemplaren met donkere voorvleugels en onduidelijke

tekening, maar waarbij de gewaterde band opvallend licht afsteekt, zijn rariteiten.

Nieuwe vindplaats: Aerdenhout (VAN WISSELINGH).

f. protensa nov. De ronde vlek wortelwaarts uitgerekt en de eerste dwarslijn

rakend. Arnhem, &, 26.V.1865 (holotype), Wientjesvoort, 9, 1892 (Zoöl.

Mus.).

{The orbicular lengthened in the direction of the base and touching the antemedian line.]

82 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 2, 1964 (644)

f. juncta Lempke, 1940. Exemplaren, waarbij de ronde vlek de niervlek raakt,

komen blijkbaar weinig voor. Nieuwe vindplaatsen: Putten (Zoòl. Mus.); Heems-

kerk (VAN AARTSEN).

f. edentata Meves, 1914. Exemplaren, waarbij de tandvormige vlek in het mid-

denveld ontbreekt, zijn nog aangetroffen te: Almen, Bussum, Amsterdam (Zoöl.

Mus.); Heemskerk (VAN AARTSEN); Wassenaar (VAN WISSELINGH); Nieuwkuik

(DIDDEN).

f. clausa nov. De eerste en de tweede dwarslijn raken elkaar aan de binnenrand

van de voorvleugels. Heemskerk, 4, 31.V.1959 (holotype, VAN AARTSEN).

[The antemedian and the postmedian touch each other at the inner margin of the fore

wings. |

Cerapteryx Curtis

Cerapteryx graminis L. Tijdschr. Entom., vol. 83, p. 205; Cat. V, p. (283).

De in 1940 gegeven verbreiding in ons land is juist. Behalve de ook door TER

Haar vermelde twee gevallen uit de vorige eeuw is in Nederland nooit melding

gemaakt van schade door de rupsen aan de wortels van grassen.

De vlinder is nu van alle waddeneilanden bekend met uitzondering van Rottum.

In 1959 was het de meest voorkomende soort te de Koog op Texel (FISCHER),

terwijl TANIS hem van Terschelling als talrijk vermeldt.

De vliegtijd kan tot in oktober duren en wordt nu: 29.VI—5.X.

Variabiliteit. f. albineura Boisduval, 1841. Deze contrastvorm met zwart-

achtige vulling van de middencel en zwartachtige zomen langs de aderen van de

voorvleugels is niet opvallend gewoon, maar komt stellig wel op de meeste vind-

plaatsen onder de soort voor.

f. rufo-costa Tutt, 1889. Als in 1940 werd vermeld.

f. brunnea Lampa, 1884. Exemplaren met roodbruine voorvleugels en normale

witte tekening zijn niet al te zeldzaam en komen op vele plaatsen onder de soort

voor.

f. rufa Tutt, 1889, Entomologist, vol. 22, p. 153. Grondkleur van de voorvleu-

gels zuiver roodachtig zonder bruine tint, witte tekening normaal. Ongetwijfeld

een zeldzaamheid. Egmond aan den Hoef, een prachtig rood ¢, 1948 (CARON).

(Hoewel Tutt de vorm in zijn tabel in Brit. Noct., vol. 1, p. 128 (1891)

red-brown” noemt, schrijft hij op p. 130: „This name should include alle red

forms with white markings”. De naam kan daarom uitstekend gebruikt worden

voor de schaarse exemplaren met zuiver roodachtige voorvleugels.)

f. tricuspis Esper, [1786]. Exemplaren met eenkleurig roodbruine voorvleugels,

waarop de twee vlekken en de vertakte lijn eronder nog licht afsteken, zijn zeld-

zaamheden. Wiessel (Lucas); Amsterdam (CETON).

f. obsoleta Tutt, 1889. Exemplaren met grijsachtige voorvleugels waarop de

lichte tekening alleen bestaat uit de niervlek en de vorkvlek eronder, zijn nog be-

kend van: Epe (Zoöl. Mus.); Apeldoorn (LEFFEF, in Zoöl. Mus.); Bussum (TER

LAAG); Bergeijk, Epen (VAN WISSELINGH).

f. hibernicus Curtis, 1833. Nieuwe vindplaatsen van deze eenkleurige geelachtig

(645) B. J. LEMPKE : Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 83

bruine vorm zijn: Nes op Ameland, Apeldoorn, Doorn, Hilversum, Laren-N.H.,

de Cocksdorp (Texel) (Zoöl. Mus.); Bennekom (VAN DE Por); Zeist (GORTER) ;

Den Helder (Lucas); Roermond (LUCKER).

f. nigrescens nov. Grondkleur van de voorvleugels zwartachtig bruin, bijna even

donker als de achtervleugels, tekening op de lichte vlekken na onduidelijk. Bussum,

4 , 10.VIII.1958 (holotype, TER LAAG).

{Ground colour of the fore wings blackish brown, almost as dark as the hind wings,

markings with the exception of the pale spots indistinct. }

f. juncta Lempke, 1940. Exemplaren, waarbij ronde vlek en niervlek elkaar

raken, zijn niet gewoon. Nieuwe vindplaatsen: Terschelling (Zoöl. Mus.); Mark-

nesse (VAN DE Por); Hoenderlo (ZWAKHALS); Den Dolder, Zeist (GORTER).

f. semiconfluens nov. Ronde vlek en niervlek smal met elkaar verbonden.

Apeldoorn, 9, 23.VIII.1957 (holotype, LEFFEF, in Zoöl. Mus.); Zeist (GORTER) ;

Heemskerk (VAN AARTSEN) ; Bergeijk (VAN WISSELINGH).

[Orbicular and reniform connected by a narrow isthmus. }

f. pallida Tutt, 1889. Exemplaren, waarbij tapvlek, ronde vlek en niervlek tot

één grote lichte vlek zijn samengesmolten. Havelte (VAN DER MEULEN); Beerze-

Ov. (LUKKIEN) ; Zeist (GORTER).

f. pupillata van Wisselingh, 1963, Ent. Ber., vol. 23, p. 134. De ronde vlek

en de niervlek met donkere kern (of een van beide; volgens mijn ervaring is dit

dan bijna steeds de niervlek). Putten, Soest, Kortenhoef, Ankeveen (Zoöl. Mus.) ;

Bergeijk (VAN WISSELINGH).

f. postnigrescens van Wisselingh, 1963, Ent. Ber., vol. 23, p. 134. Achtervleu-

gels eenkleurig zwartachtig, alleen de wortel nog iets lichter. Bergeijk (VAN

WISSELINGH).

Dwerg. Marknesse (VAN DE POL).

Tholera Hübner

Tholera cespitis Schiff. Tijdschr. Entom., vol. 83, p. 222; Cat. V, p. (300).

Uit de combinatie van beide lijsten van vindplaatsen blijkt, dat de in 1940 aange-

geven verbreiding in het algemeen juist is. Wel is nu duidelijk, dat de vlinder veel

meer in het Duindistrict voorkomt dan toen bekend was. Slechts zelden wordt

cespitis blijkbaar in het Hafdistrict en het Fluviatiel District aangetroffen. In het

Waddendistrict is hij nu bekend van Vlieland en Terschelling.

De vliegtijd kan in vroege jaren al eind juli beginnen en hij kan voortduren tot

begin oktober. De uiterste data zijn nu: 27.VII—2.X. Beide werden in 1959 waar-

genomen, de eerste door LUCAS en VAN AARTSEN, de laatste door HUISMAN.

Vindplaatsen. Fr.: Vlieland, Terschelling, Leeuwarden, Eernewoude, Oosterwolde.

Gr.: Haren, Noordlaren, Veendam, Vlagtwedde. Dr.: Norg, Westervelde, Veenhuizen, Smilde,

Eext, Grollo, Valthe, Wijster, Ruinen, Havelte. Ov.: Volthe, Albergen, Saasveld, Rectum,

Boekelo, Enschede, Delden, Rijssen, Beerze, Raalte, Platvoet. Gdl.: Ermelo, Hulshorst, Vier-

houten, Wezep, Wiessel, Hoog-Soeren, Wilp, Uchelen, Schaarsbergen, Otterlo, Kootwijk;

84 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 2, 1964 (646)

Gorssel, Eefde, de Voorst, Warnsveld, de Velhorst, Neede, Didam; Hatert, Ingen, Neerijnen.

Utr.: Rhenen, Doorn, Zeist, Bunnik, Bilthoven, Amersfoort. N.H.: ’s-Graveland, Blaricum,

Bussum, Naardermeer, Halfweg, Groet, Heemskerk, Aerdenhout. Z.H.: Leiden, Wassenaar,

Meijendel, Den Haag, Kijkduin, Oostvoorne, Goeree. Zl.: Burgh, Haamstede, Westenschou-

wen, Oostkapelle, Valkenisse. N.B.: Hoogerheide, Waalwijk, Oirschot, Vessem, Bergeijk,

Eindhoven, Geldrop, Deurne, Helenaveen. Lbg.: Plasmolen, Velden, Swalmen, Maalbroek,

Heel, Montfort, Stein, Sittard, Vaals.

Variabiliteit. f. nigrescens nov. Grondkleur van de voorvleugels zwart-

achtig. Hengelo-Ov. (LUKKIEN); Ermelo (VAN DER MEULEN); Otterlo (TER

LAAG); Zeist, &, 2.IX.1951 (holotype, GORTER); Bergeijk (VAN WISSELINGH) ;

Swalmen (PIJPERS).

[Ground colour of the fore wings blackish.]

f. pallida nov. Grondkleur van de voorvleugels licht grijsbruin. Platvoet

(LUKKIEN); Apeldoorn, &, 4.IX.1953 (holotype, LEFFEF, in Zoöl. Mus.).

[Ground colour of the fore wings pale grey-brown. }

f. signata nov. Voorvleugels met opvallend duidelijk afstekende golflijn;

bovendien is (althans bij het holotype) de omranding van ronde vlek en niervlek

zeer duidelijk. Plaat 11, fig. 1. Apeldoorn, 4, 27.VIII.1954 (holotype, LEFFEF, in

Zool. Mus.).

[Fore wings with strikingly contrasting submarginal line; the circumscriptions of orbicular

and reniform are also very distinct (at least with the holotype).]

f. undulata nov. Bovenzijde voorvleugels: golflijn en franjelijn opvallend duide-

lijk, de laatste sterk gegolfd en langs sommige aderen door lichte lijntjes met de

golflijn verbonden. Plaat 11, fig. 2. Zeist, &, 13.IX.1956 (holotype, GORTER).

[Upper side fore wings: submarginal line and marginal line very distinct, the latter

strongly undulated and connected by pale lines along some nervures with the former. }

f. unicolor nov. Voorvleugels vrijwel eenkleurig, tekening met inbegrip van

de golflijn nauwelijks zichtbaar. Schaarsbergen (VAN AARTSEN); Goeree, &,

2.X.1959 (holotype, HUISMAN).

[Fore wings almost unicolorous, all markings obsolete.]

f. juncta nov. Ronde vlek en niervlek raken elkaar. Zeist, 4, 24.VIII.1951

(holotype, GORTER) ; Plasmolen (Lucas).

[Orbicular and reniform touch each other. ]

f. semiconfluens Lempke, 1940. Exemplaren waarbij ronde vlek en niervlek

smal met elkaar verbonden zijn, werden nog bekend van Wageningen (VAN DE

Por) en Aalten (GORTER).

f. clausa van Wisselingh, 1963, Ent. Ber., vol. 23, p. 135. De eerste en de tweede

(647) B. J. LEMPKE : Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 85

dwarslijn raken elkaar aan de binnenrand van de voorvleugels. Bergeijk (VAN

WISSELINGH).

Dwergen. Apeldoorn (LEFFEF, in Zoöl. Mus.); Wilp (TER LAAG); Maalbroek

(Mus. Rotterdam).

Tholera decimalis Poda, 1761 (popzlaris Fabricius, 1775). Tijdschr. Entom.,

vol. 83, p. 221; Cat. V, p. (299). Uit de beide lijsten van vindplaatsen blijkt, dat

de vlinder over bijna het gehele land verbreid is, al is hij blijkbaar niet overal even

gewoon. Niet alleen op de zandgronden (met inbegrip van de duinen), maar ook

in het Hafdistrict en het Fluviatiel District is hij op vele plaatsen aangetroffen. In

het Waddendistrict is hij nu bekend van Texel, Terschelling en Ameland.

Geen correctie op de vliegtijd, die dus blijft: 11. VIII—16.IX.

Vindplaatsen. Fr.: Terschelling, Leeuwarden, Fochtelo, Oosterwolde. Gr.: Haren,

Glimmen, Noordlaren, Veendam, Ter Apel. Dr.: Peizermade, Peize, Eelde, Westervelde,

Grollo, Smilde, Ruinen, Wapserveen. Ov.: Volthe, Albergen, Almelo, Saasveld, Raalte, Plat-

voet. Flevoland: Lelystad. Gdl.: Garderen, Uddel, Vierhouten, Wezep, Wiessel, Hoog-Soeren,

Wilp, Uchelen, Beekbergen, Otterlo, Wageningen, Lunteren; Gorssel, Eefde, de Voorst,

Zutfen, Lochem, Neede, Winterswijk, Kotten, Ratum, Didam, Groessen; Hatert, Ochten,

Ingen, Slijk-Ewijk. Utr.: Doorn. N.H.: ’s-Graveland, Blaricum, Naardermeer, Halfweg, Zaan-

dam, Middelie, Beemster, Oosthuizen, de Cocksdorp, Catrijp, Groet, Castricum, Heemskerk,

Santpoort, Aerdenhout. Z.H.: Noorden, Oegstgeest, Meijendel, Voorschoten, Kijkduin, de

Beer, Staelduin, Vlaardingen, Kralingerhout, Giessen-Nieuwkerk, Schelluinen, Arkel, Hendrik-

Ido-Ambacht, Dordrecht, Oostvoorne, Melissant. Zl.: Burgh, Haamstede, Valkenisse. N.B.:

Hoogerheide, Wouw, Chaam, Waalwijk, Oisterwijk, Haaren, Sint Michielsgestel, Vessem,

Bergeijk, Eindhoven, Geldrop, Nuenen, Helmond, Helenaveen, Gassel. Lbg.: Swalmen,

Vlodrop, Montfort, Stein, Amstenrade, Heerlerheide, Heerlerbaan, Neercanne, Epen, Lemiers,

Vaals.

Variabiliteit. De vlinder varieert nogal in de grondkleur van de voor-

vleugels en in duidelijkheid van de tekening.

[f. nigrescens van Wisselingh, 1954, Ent. Ber., vol. 15, p. 18. Beschreven als

een melanistische vorm, die sterk aan de vorige soort doet denken. Moet vervallen,

het holotype is een normaal © van Tholera cespitis.]

[The form must be suppressed as the holotype is a normal ® of Tholera cespitis.]

f. grisescens van Wisselingh, 1963, Ent. Ber., vol. 23, p. 135. Grondkleur van

de voorvleugels grijsbruin. Plaat 11, fig. 4. Bergeijk (VAN WISSELINGH).

f. pallida Cockayne, 1937, Entomologist, vol. 70, p. 193, pl. IV, fig. 3 en 4.

Grondkleur van lichaam en voorvleugels zeer licht bruin, bijna van dezelfde tint

als de aderen; de drie vlekken bruin gerand, de wigvormige vlekken voor de golf-

lijn donker bruin, scherp afstekend; achtervleugels grijsachtig wit. Een 9 van

Groningen en een & van Nijmegen met zeer lichte geelgrijze grondkleur kunnen

wel tot deze vorm gerekend worden, al zijn ze ook niet zo extreem als de door

COCKAYNE beschreven exemplaren van Cornwall (vAN WISSELINGH). Plaat 11,

big. 5.

f. protensa nov. De ronde vlek wortelwaarts uitgerekt tot de eerste dwarslijn.

Heemskerk, ¢ , 30.VIII.1959 (holotype, VAN AARTSEN).

86 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 2, 1964 (648)

[The orbicular lengthened in the direction of the base and touching the antemedian.]

f. juncta nov. Ronde vlek en niervlek raken elkaar. Niet al te zeldzaam, waar-

schijnlijk wel op de meeste plaatsen onder de soort voorkomend. Holotype: 4

van Putten, 4.IX.1918, in collectie-Zoöl. Mus.

[Orbicular and reniform touch each other. ]

f. semiconfluens Lempke, 1940. Exemplaren waarbij de beide vlekken smal met

elkaar verbonden zijn, werden nog aangetroffen te: Bennekom (VAN DE Por);

Hatert (Mus. Rotterdam); Zeist (Zoòl. Mus.); Valkenisse (VAN AARTSEN); Roer-

mond (FRANSSEN).

f. amarginata Schawerda, 1927, Verh. zool.-bot. Ges. Wien, vol. 77, p. (82).

Op de bovenzijde van de voorvleugels ontbreekt de lichte golflijn, overigens nor-

maal. Apeldoorn, 4, 1952 (LEFFEF, in Zoöl. Mus.).

f. uniformis van Wisselingh, 1963, Ent. Ber., vol. 23, p. 134. De normaal lichte

tekening van de voorvleugels nauwelijks afstekend tegen de donkere grondkleur.

Plaat 11, fig. 3. Epen, 4, 1957 (VAN WISSELINGH).

Dwerg. Nuenen (NEIJTS).

Panolis Hübner

Panolis flammea Schiff. Tijdschr. Entom., vol. 83, p. 206; Cat. V, p. (284).

Deze door zijn voedselplant, de den, vooral aan droge zandgronden gebonden uil

is nu niet alleen van Terschelling maar ook van Vlieland bekend, waar CAMPING

hem ving. Buiten zijn normale biotoop is hy nog aangetroffen te Amsterdam

(weer in 1948, BOTZEN), te Leiden (1946, Lucas, 1951, KROON), te Arkel

(1963, ZWAKHALS), te Dubbeldam (1959, kapelaan GROENENDIJK), te Gelder-

malsen (Tuinbouwschool) en te Lelystad (1961, VAN DE POL). Vooral laatst-

genoemde vindplaats, waar wijd en zijd geen den te vinden is, maakt het duidelijk,

dat we hier met zwervers te maken hebben.

Geen correctie op de vliegtijd, die dus blijft: 8.1I—9.VI.

Variabiliteit. Van de kleurvormen is alleen te vermelden, dat f. grisea

Tutt wel vrij zeldzaam is, maar waarschijnlijk op vele plaatsen onder de soort is

aan te treffen. Het is dan ook niet nodig hiervan afzonderlijke vindplaatsen op te

sommen.

Van de afwijkingen van de typische tekening zijn, zoals reeds in 1940 werd

vermeld, f. clausa Lempke en f. semiconfluens Lempke gewoon.

f. juncta Lempke, 1940. De vorm, waarbij ronde vlek en niervlek elkaar raken,

is wel vrij zeldzaam, maar komt vermoedelijk op de meeste plaatsen onder de soort

voor.

f. confluens Lempke, 1940. Deze vorm is blijkbaar zeer zeldzaam. Geen nieuwe

gegevens.

f. reducta Lempke, 1940. Van de zeldzame vorm met ontbrekende ronde vlek

bevindt zich nu een mooi exemplaar van Apeldoorn ( 4, 7.V.1958, LEFFEF leg.)

in Zool. Mus.

(649) B. J. LEMPKE : Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 87

Pathologisch exemplaar. Beide achtervleugels bij de apex verbleekt.

Soest, 9 (Zoöl. Mus.).

Xylomiges Guenée

Xylomiges conspicillaris L. Tijdschr. Entom., vol. 83, p. 218; Cat. V, p. (296).

Deze uil is een van de grootste zeldzaamheden van onze fauna gebleven. Reeds

in 1940 konden slechts weinige vangsten worden opgegeven en daar zijn in de

daaropvolgende 23 jaren slechts drie bij gekomen. Ik krijg dan ook wel sterk de

indruk, dat de vlinder niet in staat is zich duurzaam in ons land te handhaven,

maar slechts af en toe in het zuiden of midden-oosten van Nederland weet door

te dringen om daar telkens weer te verdwijnen, een typisch verschijnsel voor het

uiterste grensgebied van een areaal.

De weinige nieuwe vangsten vallen alle binnen de beperkte vliegtijd die in 1940

werd vermeld, zodat deze dus blijft: 3. V—29.V.

Vindplaatsen. Gdl.: Beek bij Nijmegen, ¢, 18.V.1939 (SCHOLTEN).

Lbg.: Neercanne, 8.V.1951 (Leids Mus.); Simpelveld, 4, 12.V.1954 (VAN DE

ROL);

Variabiliteit. Het 4 van Beek was een typisch gekleurd exemplaar, dat

van Simpelveld behoort tot f. melalenca Vieweg. Van het derde exemplaar heb

ik geen notitie.

Orthosia Ochsenheimer

Orthosia cruda Schiff. Tijdschr. Entom., vol. 83, p. 214; Cat. V, p. (292). Wel

in de eerste plaats een bewoner van bosachtige terreinen en daardoor vooral (maar

niet uitsluitend) in de zandstreken voorkomend. Ook verscheidene vindplaatsen in

het Hafdistrict en het Fluviatiel District, waar dit biotoop te vinden is, zijn bekend.

Bovendien enkele waar geen bos voorkomt, voor een deel althans afkomstig van

zwervers. Dat cruda zich inderdaad soms ver van zijn normale biotoop verwijdert,

blijkt wel uit de vangst in Flevoland. Nog niet bekend van de waddeneilanden.

Geen correctie op de vliegtijd, die dus blijft: 3.1II—13.V.

Vindplaatsen. Fr: Tietjerk, Grouw, Olterterp, Beetsterzwaag, Bakkeveen, Ooster-

wolde, Balk, Oude Mirdum, Rijs. Gr.: Glimmen, Noordlaren, Ter Apel. Dr.: Roden, Don-

deren, Norg, Westervelde, Veenhuizen, Vries, Anlo, Grollo, Schoonoord, Hooghalen, Ruinen,

Doldersum. Ov.: De Lutte, Lattrop, Volthe, Albergen, Almelo, Saasveld, Wierden, Rijssen,

Dalfsen, Vilsteren, Platvoet, Marknesse. Flevoland: Lelystad. Gdl.: Tongeren, Wiessel, Ter-

wolde, Wilp, Hoenderlo, Bennekom; Gorssel, Eefde, de Voorst, Warnsveld, Warken, Ruurlo,

Drempt, Didam, Babberich; Ochten, Slijk-Ewijk, Geldermalsen. Utr.: Amersfoort, Lage

Vuursche, Hollandse Rading, Maarsseveen. N.H.: ’s-Graveland, Huizen, Naardermeer, Am-

sterdamse Bos (geregeld, maar weinig, PEERDEMAN), Zaandam, Heemskerk, Zandvoort,

Aerdenhout, Heemstede. Z.H.: Noordwijkerhout, Warmond, Leiden, Oegstgeest, Meijendel,

Voorschoten, Loosduinen, Staelduin, Rotterdam, Arkel (1963, ZWAKHALS), Hendrik-Ido-

Ambacht (één in 1961, twee in 1962, enkele in 1963, BOGAARD), Oostvoorne. Zl.: Haam-

stede, Burgh, Goes. N.B.: Bergen op Zoom, Oosterhout, Drunen, Alphen, Haaren, Kampina,

Best, Bergeijk, Eindhoven, Nuenen, Helmond, Deurne, Gassel. Lbg.: Plasmolen, Geijsteren,

de Hamert, Arcen, Velden, Tegelen, Swalmen, Maalbroek, Montfort, Stein, Spaubeek, Bruns-

sum, Heerlen, Kaalheide, Aalbeek, Oud-Valkenburg, Houthem, Cannerbos, Gronsveld, Vij-

len, Lemiers, Vaals.

88 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 2, 1964 (650)

Variabiliteit. De vlinder is vrij variabel, zowel in kleur als in duidelijk-

heid van tekening. De meeste kleurvormen gaan geleidelijk in elkaar over. De

typische bruinachtig grijze vorm is zowel bij & als ® vrij gewoon.

f. pallida Tutt, 1892. Deze lichte vorm is niet gewoon, maar komt op vele

plaatsen onder de soort voor.

f. flavescens nov. Grondkleur van voorvleugels en lichaam licht grijsachtig

geel. Ongetwijfeld een zeldzame kleurvorm. Wiessel, 9, 14.1V.1959 (holotype,

VAN AARTSEN); Wassenaar (VAN WISSELINGH).

[Ground colour of fore wings and body pale greyish yellow. ]

f. pusillus Haworth, 1803. Exemplaren met zuiver grijsachtige voorvleugels

zijn vrij zeldzaam. In de serie van het Zoöl. Mus. bevinden zich slechts twee man-

netjes en drie wijfjes. Nieuwe vindplaatsen: Apeldoorn (LEFFEF, in Zoël. Mus.);

Aalten, Hilversum, Overveen (Zoöl. Mus.); Oostvoorne (LUCAS).

f. nanus Haworth, 1803. Deze vorm met licht roodachtig grijze voorvleugels

is inderdaad onze meest voorkomende.

f. pulverulenta Esper, {1786}. Gewoon bij & en 9.

f. rufa Tutt, 1892. De vorm met helder roodachtige voorvleugels is zeldzaam.

In de collectie van het Zoòl. Mus. bevinden zich slechts twee wijfjes, het reeds

vermelde van Winterswijk en een exemplaar van Apeldoorn (LEFFEF leg.). Nieuwe

vindplaatsen: Volthe, Almelo (VAN DER MEULEN); Babberich (POSTEMA);

Heemskerk (VAN AARTSEN); Heemstede (VAN DE POL); Staelduin (Lucas);

Nuenen (HAANSTRA); Brunssum (LUKKIEN).

f. nigra Hoffmeyer, 1962, Danske Ugler, 2de ed., p. 124, fig. 2. Grondkleur

van lichaam en voorvleugels zwartachtig roodbruin tot zwartachtig. Heemskerk,

& , 5.1V.1960 (VAN AARTSEN); Aerdenhout (VAN WISSELINGH).

f. nictitans Lempke, 1940. De vorm met donker gevulde en licht gerande ronde

vlek en niervlek is over het algemeen niet gewoon, maar komt vrij regelmatig

onder de soort voor, zodat een opsomming van nieuwe vindplaatsen achterwege

kan blijven.

f. obsolescens Lempke, 1940. De vorm met nauwelijks zichtbare tekening is

vooral bij het 9 niet zeldzaam. Bij het & komt hij minder voor.

f. nigropunctata Wehrli, 1917. De vorm met opvallend donkere eerste en

tweede dwarslijn, bestaande uit een aaneenschakeling van donkere puntjes, is over

het algemeen vrij zeldzaam, maar komt waarschijnlijk wel op de meeste plaatsen

onder de soort voor. Ik heb althans notities van ruim een tiental nieuwe vind-

plaatsen.

f. marmorata nov. De grondkleur van de voorvleugels bedekt met talrijke don-

kere streepjes. Plaat 12, fig. 4. Heemstede, 9, Gassel, 9, 24.III.1957 (holotype,

VAN DE POL).

[The ground colour of the fore wings covered by numerous small dark dashes. }

f. protensa nov. De ronde vlek wortelwaarts uitgerekt tot aan de eerste dwars-

lijn. Heemstede, ¢ , 22.111.1957 (holotype, VAN DE POL).

[The orbicular lengthened in the direction of the base and touching the antemedian.]

(651) B. J. LEMPKE : Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 89

f. juncta nov. Ronde vlek en niervlek raken elkaar. Heemstede, 3, 22.11.1957

(holotype) en Slijk-Ewijk (VAN DE Por).

[Orbicular and reniform touch each other. }

f. signata nov. Voorvleugels met opvallend lichte golflijn, die wortelwaarts

donker afgezet is. Hilversum, &, 25.111.1943, e. 1. (holotype, Zoöl. Mus.).

[Fore wings with striking pale submarginal line which has a dark border on its inner side.]

f. nigrilinea nov. In de bovenhelft van de voorvleugels een zwartachtige vlek,

die de niervlek bedekt en doorloopt tot de golflijn; in het franjeveld met zwarte

streepjes op de aderen. Twello, &, 29.1II.1946 (holotype, Zoöl. Mus.).

[In the upper half of the fore wings a blackish spot which covers the reniform and

reaches as far as the submarginal line; in the marginal area with black lines on the nervures.]

Orthosia miniosa Schiff. Tijdschr. Entom., vol. 83, p. 213; Cat. V, p. (291).

Met de eik verbreid in bosachtige streken, maar over het algemeen niet gewoon.

Enkele zwervers zijn buiten dit biotoop aangetroffen.

De vliegtijd kan iets vroeger beginnen dan in 1940 bekend was. De uiterste

data zijn nu: 26.III—15.V.

Vindplaatsen. Fr: Beetsterzwaag, Balk (15 exemplaren in 1957! VAN DE POL),

Oude Mirdum. Dr.: Donderen, Doldersum. Ov.: Volthe, Almelo, Saasveld, Raalte, Fries-

wijk, Diepenveen, Marknesse. Flevoland: Lelystad (1961, VAN DE Por). Gdl.: Ermelo, Ton-

geren, Wiessel, Assel, Apeldoorn, Hoenderlo, Wageningen, Bennekom; Gorssel, Almen,

Ruurlo, Didam, Babberich; Slijk-Ewijk. Utr.: Amersfoort, Soestduinen, Hollandse Rading.

N.H.: ’s-Graveland, Huizen, Weesp, Amsterdam (Lucas), Amsterdamse Bos (geregeld, maar

weinig, PEERDEMAN), Heemskerk, Aerdenhout (geregeld, maar steeds in klein aantal, VAN

WISSELINGH), Heemstede. Zl: Haamstede, Burgh, Oostkapelle. N.B.: Bergen op Zoom,

Eindhoven. Lbg.: Plasmolen, Milsbeek, Arcen, Sevenum, Steijl, Swalmen, Maasniel, Maal-

broek, Montfort, Brunssum, Heerlen, Gronsveld, Rijckholt, Vijlen.

Variabiliteit. De meeste exemplaren behoren tot de typische vorm met

licht roodachtige duidelijk getekende voorvleugels.

f. rubricosa Esper, {1786}. De vorm met donkerder rood middenveld is niet

gewoon. Balk (VAN DE Por); Diepenveen (LUKKIEN); Wiessel (VAN AARTSEN) ;

Apeldoorn (LEFFEF) ; De Bilt (Zoöl. Mus.).

f. rufa Dannehl, 1926. Exemplaren met eenkleurig donker roodachtige voor-

vleugels zijn zeldzaam. Nieuwe vindplaatsen: Balk (VAN DE Por); Apeldoorn

(Lucas); Wiessel (VAN AARTSEN); Zeist (GORTER); Aerdenhout (VAN WISSE-

LINGH).

f. pallida Tutt, 1892. Exemplaren met geelachtig grijze voorvleugels zijn niet

zeldzaam en komen wel overal onder de soort voor.

f. protensa. De ronde vlek wortelwaarts uitgerekt en de eerste dwarslijn rakend.

Hilversum, 9 , 20.1V.1902 (holotype, Zoöl. Mus.).

[Orbicular lengthened in the direction of the base and touching the antemedian line.]

90 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 2, 1964 (652)

f. juncta Lempke, 1940. Nieuwe vindplaats: Hilversum (Zoòl. Mus.). Blijkbaar

zeldzaam.

f. semiconfluens nov. Ronde vlek en niervlek smal met elkaar verbonden. Balk,

8, 24.V.1957 (holotype, VAN DE Por); Deurne (NIES).

[Orbicular and reniform connected by a narrow isthmus. |

f. cruda nov. Voorvleugels met opvallend duidelijke dwarslijnen. Bij de tot deze

vorm behorende exemplaren zijn de beide vlekken in de regel ook donkerder ge-

vuld. Wiessel ( 9, 25.IV.1961, holotype), Burgh, Vijlen (LEFFEF, in Zoöl. Mus.) ;

Balk (VAN DE Por); Hilversum (CARON).

{Fore wings with very distinct transverse lines. In specimens belonging to this form the

orbicular and reniform are also as a rule darker. |

f. clausa nov. De eerste en de tweede dwarslijn raken elkaar aan de binnenrand

van de voorvleugel. Breda, © , 18.1V.1867 (holotype, Leids Mus.).

[Antemedian and postmedian touch each other at the inner margin of the fore wing. ]

Teratologisch exemplaar. Linker vleugels te klein. Saasveld (Mo-

lenven) (VAN DER MEULEN).

Orthosia opima Hübner. Tijdschr. Entom., vol. 83, p. 212; Cat. V, p. (290).

De vlinder blijkt in ons land toch wel meer verbreid te zijn dan in 1940 bekend

was, al blijft hij een lokale soort. In het gehele oosten, midden en zuiden liggen

de vindplaatsen verspreid in bosachtige terreinen, soms droge dennenbossen, dan

weet loofbossen, en beide vaak met ondergroei van bosbessen, maar een vereiste

is dit niet. Het meest verrassend is het voorkomen op Schouwen, waar zich de enige

vindplaatsen in het Duindistrict bevinden. De oude vondst te Wamel is een excep-

tionele gebleven. Over het algemeen is opima vrij zeldzaam, maar plaatselijk kan

hij wat meer voorkomen.

Dat de vlinder niet zo streng aan één biotoop gebonden is, blijkt ook uit het

voorkomen in Denemarken. Hier wordt hij zowel in loofbossen als op heiden en

venen aangetroffen (mededeling van Dr. HOFFMEYER).

De nu bekende vliegtijd is: half maart tot half mei (18.IIIT--14.V).

Vindplaatsen. Gr.: Glimmen, 13.1V.1959 (VAN DE PoL). Gdl.: Wiessel (geregeld,

soms vrij gewoon, LEFFEF en anderen); Apeldoorn, 1952, 1954 (LEFFEF); Twello, 1956

(GORTER); Terwolde, 1956 (BERK); Bennekom, 1954, 1956, 1957 (VAN DE Por); Ruurlo,

1962 (LUKKIEN); Bijvank, weer in 1946 (SCHOLTEN). Zl.: Burgh, 1961, 1962, 1963

(LEFFEF); Haamstede, 1962 (idem). N.B.: Waalwijk, 1957 (DIDDEN). Lbg.: Stein, 1957,

1958, 1961 (Missiehuis); Brunssum, 1946 (GIELKENS); Vaals, 1952 (LUCKER).

Variabiliteit. De typische door HUBNER (Samml. Europ. Schmett., Noct.,

fig. 424) afgebeelde vorm heeft geen donker middenveld op de voorvleugels. Het

is nauwelijks donkerder dan de grondkleur, maar er loopt een niet eens opvallend

duidelijke middenschaduw door. Deze vorm is onze meest voorkomende. (De f.

firma, fig. 676, is sterk afwijkend. De eerste dwarslijn loopt dwars door de ronde

(653) B. J. LEMPKE : Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 91

vlek en de achtervleugels hebben een brede scherp afstekende donkere achterrand

en een scherpe donkere discale vlek, zodat ik me zelfs afvraag, of dit wel een vorm

van opima is). De hierna volgende behandeling van de variabiliteit vervangt die

van 1940.

f. cinerae Robson, 1888, Young naturalist, vol. 9, p. 122 (grisea Tutt, 1892;

griseor Strand, 1916, Arch. Naturgesch., vol. 82, Abt. A, Heft 2, p. 30). Grond-

kleur van de voorvleugels lichtgrijs, middenschaduw slechts zwak zichtbaar of

afwezig. Niet zeldzaam onder de soort.

f. mediolugens Schultz, 1900, Ill. Z. für Entom., vol. 5, p. 349 (virgata Lenz,

1927, in OSTHELDER, Schmetterl. Südb., p. 316). Gehele middenveld van de voor-

vleugels verdonkerd, grondkleur normaal. Apeldoorn (DE Vos); Breda (Leids

Mus.).

f. distinctae Robson, 188, l.c., p. 122 (virgata-grisea Tutt, 1892). Als de vorige

vorm, maar grondkleur van de voorvleugels lichtgrijs. Wiessel, 9 (LEFFEF, in

Zoöl. Mus.) ; Stein (Missiehuis aldaar).

f. obscura Lenz, 1927, |. c., p. 316, pl. 16, fig. 9. Gehele voorvleugel donker-

grijs tot zwartgrijs, tekening duidelijk. Wiessel, 9 (LEFFEF, in Zoöl. Mus.);

Apeldoorn (GORTER); Ruurlo (LUKKIEN).

f. fuscatae Robson, 1888, 1. c., p. 122 (brunnea Tutt, 1892). Grondkleur van

de voorvleugels donkerbruin, tekening duidelijk, ook de middenschaduw. Waal-

wijk (DIDDEN).

f. nigra Lempke, 1940. Grondkleur van de voorvleugels zwartachtig, omranding

van de vlekken en golflijn licht afstekend. Bijvank (SCHOLTEN); Breda (Leids

Mus.).

f. juncta Lucas, 1960, Ent. Ber., vol. 20, p. 229. Wiessel (LEFFEF, in Zoöl.

Mus.); Apeldoorn (Lucas).

Dwerg. Stein (Missiehuis aldaar).

Orthosia populeti Fabricius, 1781 (populi Ström, 1783). Tijdschr. Entom., vol.

83, p. 216; Cat. V, p. (294). De vlinder komt vrij lokaal voor in bosachtige ge-

bieden, die niet noodzakelijk op zandgrond behoeven te liggen. Over het algemeen

is hij nogal zeldzaam, maar plaatselijk kan hij soms gewoon zijn.

De vliegtijd duurt veel langer dan in 1940 bekend was. De uiterste data zijn

nu: 7.IJI—25.V. De laatste datum werd in 1963 te Heemskerk genoteerd door

VAN AARTSEN.

Vindplaatsen. Fr.: Beetsterzwaag, Oosterwolde, Balk. Gr.: Glimmen, Noordlaren

(in de tweede helft van april 1958 niet minder dan 38 stuks op de lamp van de P.D., VAN

DE Por). Dr.: Donderen, Grollo (in 1961 gewoon, LEFFEF), Hooghalen, Doldersum. Ov.:

Volthe, Albergen, Almelo, Saasveld, Raalte, Marknesse. Gdl.: Wiessel, Apeldoorn; Warken,

Aalten, Didam; Slijk-Ewijk, Geldermalsen. N.H.: Amsterdamse Bos (geregeld, maar weinig,

PEERDEMAN), Heemskerk, Aerdenhout. Z.H.: Hendrik-Ido-Ambacht, Oostvoorne. Zl.: Burgh.

N.B.: Schijf, Haaren, Best, Gassel, Alphen, Valkenswaard, Maarheeze. Lbg.: Sevenum, Mont-

fort, Stein, Spaubeek, Brunssum, Heerlen, Gronsveld, Vijlen, Lemiers.

Variabiliteit. De verschillen tussen f. populi Strom en f. ocularis Freyer

zijn zo gering, dat het wel het beste is alle exemplaren met een volledige rij zwarte

vlekjes langs de golflijn te verenigen onder de oudste naam, dus f. populi. Overal

92 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 2, 1964 (654)

onder de soort in een klein percentage aan te treffen.

Evenmin is het mogelijk f. donasa Esper te handhaven. WERNEBURG determi-

neert de afbeelding van ESPER als een vorm van O. incerta (Beitr. Schmetterlingsk.,

vol. 2, p. 30, 1864) en dit is wel juist.

De overal onder de soort voorkomende f. rufomaculata Lempke, 1940, met rood-

achtige vlekjes langs de golflijn is in elk geval niet steeds de meest voorkomende.

Te Best is hij beslist in de minderheid.

f. immaculata Lempke, 1940. De vorm zonder vlekjes langs de golflijn is nog

aangetroffen te Best (VAN AARTSEN) en te Stein (collectie Missiehuis).

f. nigra Tutt, 1892. De zeldzame vorm met zwartachtige grondkleur is te Aer-

denhout gevonden (VAN WISSELINGH), te Slijk-Ewijk (VAN DE POL) en te Best

(VAN AARTSEN).

f. pallida nov. Grondkleur van voorvleugels en borststuk lichtgrijs. Slijk-Ewijk,

Gassel (VAN DE Por); Best, 4, 11.111.1961 (holotype) en enkele andere exem-

plaren (VAN AARTSEN).

[Ground colour of fore wings and thorax pale grey.]

f. protensa nov. De ronde vlek wortelwaarts uitgerekt tot aan de eerste dwars-

lijn. Slijk-Ewijk, 9, 18.IV.1961 (holotype, VAN DE POL).

[Orbicular lengthened in the direction of the base and touching the antemedian.]

f. obsoleta Tutt, 1892. De vorm met nauwelijks zichtbare ronde vlek en niervlek

is mogelijk vrij verbreid onder de soort. Nieuwe vindplaatsen: Volthe, Saasveld

(van DER MEULEN); Apeldoorn, Gronsveld (LEFFEF, in Zoòl. Mus.); Wiessel

(Lucas); Aerdenhout (VAN WISSELINGH); Best (VAN AARTSEN); Spaubeek

(DELNOYE).

f. nictitans nov. Ronde vlek en niervlek opvallend duidelijk licht geringd.

Twello, 9, 28.1II.1927 (holotype, Zoöl. Mus.); Best (VAN AARTSEN).

[Orbicular and reniform with striking pale circumscription. }

f. centrifasciata nov. Voorvleugels met duidelijke donkere middenschaduw.

Hooghalen, 9, 14.1V.1962 (holotype, VAN DER MEULEN); Heemstede (VAN DE

POL).

[Fore wings with distinct dark central shade.]

f. cruda Lempke, 1940. De vorm met scherpe zwarte dwarslijnen op de voor-

vleugels is blijkbaar niet gewoon. Nieuwe vindplaats: Hooghalen (VAN DER

MEULEN).

Orthosia gracilis Schiff. Tijdschr. Entom., vol. 83, p. 210; Cat. V, p. 288).

De vlinder is over vrijwel het gehele land verbreid in bosachtige terreinen op niet

te droge gronden. Ook op moerassige plaatsen, waar een kruidenlaag gemengd met

struikgewas voorkomt, is hij een regelmatige verschijning. In het kale polderland

daarentegen komt gracilis nauwelijks voor. Ook op de drogere zandgronden is hij

(655) B. J. LEMPKE : Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 93

verre van gewoon. In het Waddendistrict nu bekend van Vlieland en Terschelling.

De vliegtijd kan tot eind mei duren en wordt nu: 22.1II—30.V.

Vindplaatsen. Fr: Terschelling, Vlieland, Sint Annaparochie, Harlingen, Leeuwar-

den, Tietjerk, Eernewoude, Olterterp, Oosterwolde, Wolvega (de rupsen in juli gewoon tus-

sen samengesponnen topbladeren van Lysimachia, CAMPING), Balk, Oude Mirdum. Gr.:

Grijpskerk, Groningen, Glimmen. Dr.: Peizermade, Peize, Donderen, Norg, Westervelde,

Assen, Grollo, Hooghalen, Dwingelo, Ruinen. Ov.: Volthe, Albergen, Almelo, Raalte, Schalk-

haar, Diepenveen, Olst, Vollenhove, Marknesse. Gdl.: Wiessel, Wilp, Wageningen, Benne-

kom, Ede, Lunteren; Gorssel, de Voorst, Warnsveld, Warken, Ruurlo, Winterswijk, Aalten,

Didam, Babberich; Slijk-Ewijk, Geldermalsen. Utr.: Cothen, Zeist, Rhijnauwen, Amersfoort,

Hollandse Rading, Zegveld. N.H.: ‘s-Graveland, Kortenhoef, Amsterdamse Bos (vrij gewoon,

PEERDEMAN), Halfweg, Hoorn, Heemskerk, Zandvoort, Aerdenhout, Heemstede, Vogelen-

zang. Z.H.: Woerdense Verlaat, Leiden, Oegstgeest, Wassenaar, Meijendel, Leidschendam,

Staelduin, Schelluinen, Arkel, Hendrik-Ido-Ambacht, Oud-Beijerland, Oostvoorne, Melissant.

ZI.: Burgh, Haamstede, Westenschouwen, Oostkapelle, Valkenisse, Goes, Philippine. N.B.:

Bergen op Zoom, Roosendaal, Schijf, Princenhage, Alphen, Waalwijk, Best, Eindhoven,

Geldrop, Nuenen, Gassel. Lbg.: Sevenum, Tegelen, Reuver, Swalmen, Maalbroek, Montfort,

Stein, Spaubeek, Brunssum, Heerlen, Heerlerbaan, Simpelveld, Cannerbos, Gronsveld, Rijck-

holt, Epen, Vijlen, Vaals.

Variabiliteit. De typische vorm is niet opvallend lichtgrijs, maar tamelijk

donkergrijs, zoals blijkt uit de beschrijving van FABRICIUS naar het materiaal uit

de SCHIFFERMÜLLER-collectie (,,fwsco-cinereis’’, Mantissa Ins., vol. 2, p. 148, 1787).

Het is een van de meest voorkomende vormen bij ons.

f. pallida Stephens, 1829. De vorm met lichtgrijze voorvleugels, die niet met

donkere schubben bestoven zijn, is vrij zeldzaam, maar wel op vele plaatsen onder

de soort aan te treffen.

f. sparsus Haworth, 1803, Lep. Brit., p. 122. Als de vorige vorm, maar de voor-

vleugels sterk met zwarte schubben bestoven. Zeldzaam. Hollandse Rading, Hil-

versum (Zoöl. Mus.).

f. rosea Tutt, 1892. Tot deze vorm reken ik ook de exemplaren met licht rood-

achtig grijze voorvleugels, die niet donker bestoven zijn. Gewoon.

f. rosea-sparsus Tutt, 1892. Als de vorige, maar de voorvleugels donker be-

stoven. Wat minder, maar toch ook wel haast overal onder de soort aanwezig.

f. brunnea Tutt, 1892. De vorm met donker bruine voorvleugels is stellig zeld-

zaam. In Zoòl. Mus. alleen een 9 van Twello. Verder zag ik exemplaren van het

Amsterdamse Bos (PEERDEMAN), van Best (VAN AARTSEN) en van Geldrop

HAANSTRA).

f. rufescens Cockerell, 1889. De vorm met donker roodachtige voorvleugels is

eveneens een zeldzaamheid. Nieuwe vindplaatsen: Glimmen, Slijk-Ewijk (VAN DE

Por); Didam (POSTEMA); Amsterdamse Bos (PEERDEMAN); Zaandam (BANK).

f. obscura Lenz, 1927. Deze naam is te gebruiken voor de opvallend donker-

grijze exemplaren. Niet zeldzaam, zowel by & als 9.

f. marmorata Lenz, 1927. De vorm met donkere streepjes op lichte grondkleur

is niet gewoon. Nieuwe vindplaatsen: Almelo (VAN DER MEULEN); Aerdenhout,

Epen (VAN WISSELINGH); Deurne (Nies); Gassel, Sevenum, Stein (VAN DE POL).

f. obsolescens Lenz, 1929. De vorm met zeer zwak getekende voorvleugels is niet

gewoon, maar vrij verbreid onder de soort.

94 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 2, 1964 (656)

f. nictitans Lenz, 1929. Hetzelfde geldt voor de vorm met scherp omrande

vlekken.

f. rufannulata Lempke, 1940. Ook deze vorm met roodachtig omrande vlekken

en roodachtige golflijn komt hoewel niet talrijk vrij regelmatig onder de soort voor.

f. juncta Lempke, 1940. De vorm waarbij ronde vlek en niervlek elkaar raken,

is daarentegen zeldzaam. Nieuwe vindplaats: Bennekom (VAN DE POL).

f. semiconfluens nov. Ronde vlek en niervlek smal met elkaar verbonden.

Twello, 4, 22.1V.1930 (holotype, Zoöl. Mus.).

{Orbicular and reniform connected by a narrow isthmus.]

f. bimaculata nov. Ronde vlek en niervlek geheel donker gevuld en sterk afste-

kend tegen de grondkleur. Amsterdamse Bos, 9, 12.V.1962 (holotype, PEERDE-

MAN); Oostvoorne (LUCAS).

[Orbicular and reniform completely filled with dark and strongly contrasting with the

ground colour.]

f. fasciata Wehrli, 1917. De vorm met duidelijke donkere middenschaduw op

de bovenzijde van de voorvleugels is zeldzaam. Aerdenhout (VAN WISSELINGH) ;

Gassel (VAN DE POL).

f. cruda Lenz, 1929. De vorm met scherpe donkere eerste en tweede dwarslijn

op de voorvleugels is niet gewoon. Nieuwe vindplaatsen: Aalten (VAN GALEN);

Didam (SCHOLTEN); Babberich (ELFRINK); Hilversum (Zoël. Mus.); Oostvoorne

(Vis c.s.); Deurne (Nies); Spaubeek (KAMMERER); Stein (Missiehuis aldaar).

f. flavilinea Lempke, 1940. De vorm met gele niet donker afgezette golflijn is

vermoedelijk niet al te zeldzaam. Nieuwe vindplaatsen: Apeldoorn (LEFFEF, in

Zoöl. Mus.); Nijmegen (VAN WISSELINGH); Hilversum, Kortenhoef (Zoöl.

Mus.) ; Heemskerk, Valkenisse (VAN AARTSEN) ; Deurne (NIES).

f. sinelinea Lempke, 1940. De vorm waarbij de golflijn ontbreekt, is ongetwij-

feld zeer zeldzaam. Nieuwe vindplaats: Valkenisse (VAN AARTSEN).

Dwergen. Twello (Zoöl. Mus.); Heemskerk (TER LAAG).

Orthosia stabilis Schiff. Tijdschr. Entom., vol. 83, p. 209; Cat. V, p. (287).

Hoewel de vlinder inderdaad in hoofdzaak in de in 1940 aangegeven biotopen

voorkomt en daar in de regel zeer gewoon is, is hij toch ook op zoveel plaatsen in

het Hafdistrict en het Fluviatiel District aangetroffen, dat hij zich ook hier, zij

het dan misschien slechts plaatselijk, blijkt thuis te voelen. Behalve de vijf reeds

in 1940 vermelde vindplaatsen kennen we nu: Sint Annaparochie, Sexbierum,

Grijpskerk, Marknesse, Lelystad (reeds in 1960!), Ochten, Slijk-Ewijk, Gelder-

malsen, Arkel, Hoorn, het Amsterdamse Bos, Rotterdam (ook Kralinger Hout),

Schelluinen, Hendrik-Ido-Ambacht, Oud-Beijerland, Goes en Philippine.

Van de waddeneilanden is tot nu toe alleen Terschelling als vindplaats bekend,

waar LEFFEF de soort in 1961 in klein aantal aantrof.

Geen correctie op de vliegtijd, waarvan de uiterste data dus blijven: 25.U—8.VI.

Variabiliteit. De roodachtig bruine tot bruinachtige typische vorm is

zowel bij & als @ de meest voorkomende.

(657) B. J. LEMPKE : Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 95

f. albescens Cockayne, 1962, Ent. Rec., vol. 64, p. 36. Grondkleur van voor- en

achtervleugels witachtig, tekening nauwelijks zichtbaar. Plaat 12, fig. 3. Bergeijk,

& ,19.1V.1961 (VAN WISSELINGH).

f. pallida Tutt, 1892. De vorm met licht grijze grondkleur van de voorvleugels

is in beide geslachten niet zeldzaam.

f. obliqua de Villers, 1789. De vorm met donkergrijze voorvleugels (niet scherp

gescheiden van de vorige) is na de typische wel de meest voorkomende.

f. flavescens nov. Grondkleur van de voorvleugels licht bruingeel. Zeist, 9,

20.1V.1951 (holotype, GORTER); Lage Vuursche (VAN DER MEULEN).

[Fore wings with pale brown-yellow ground colour. }

f. rufa Tutt, 1892. Exemplaren met helder roodachtige voorvleugels (en

thorax!) zijn vrij zeldzaam. In de collectie van het Zoöl. Mus. bevinden zich slechts

vier exemplaren van Apeldoorn (LEFFEF leg.), Zeist en Hollandse Rading. Verder

bekend van Roordahuizen (VAN RANDEN); Assen (VAN DE POL); Bussum (TER

LAAG); Amsterdamse Bos (PEERDEMAN); Heemskerk, Best (VAN AARTSEN).

f. suffusa Tutt, 1892. De voorvleugels, waarvan de grondkleur bruin of grijs

kan zijn, zijn over de hele oppervlakte bestoven met zwarte schubben en daardoor

sterk verdonkerd. De in 1940 vermelde vindplaatsen moeten vervallen. Ik zag

een paar goede exemplaren van Zeist (GORTER), van Oostkapelle, Arcen (VAN

AARTSEN) en Stein (collectie Missiehuis).

f. marginata Cockayne, 1952, Ent. Rec., vol. 64, p. 36, pl. II, fig. 11. Het franje-

veld van de voorvleugels is witachtig, zwak bestoven met bruine schubben. Ik ge-

bruik de naam voor alle exemplaren met opvallend licht franjeveld. Bennekom,

Ede, Gassel (VAN DE Por); Bergen op Zoom (Leids Mus.).

f. rufannulata Haworth, 1809. De vorm waarbij de omranding van de vlekken

en de golflijn roodachtig is, is inderdaad vrij gewoon.

f. extincta Heinrich, 1916. De vorm met nauwelijks zichtbare omranding van

de vlekken der voorvleugels is vrij zeldzaam, maar toch wel op vele plaatsen onder

de soort aan te treffen, zodat een opsomming ervan overbodig is.

f. obsoleta nov. Alle tekening op de voorvleugels zeer onduidelijk, dus ook de

golflijn. Veel minder dan extincta. Doetinchem (Zoöl. Mus.); Slijk-Ewijk, 4,

5.1V.1960 (holotype) en 9, 5.IV.1961 (VAN DE POL).

[All markings on the fore wings obsolete, also the submarginal line. }

f. nictitans Lenz, 1927. De scherp getekende vorm is zowel bij 4 als 9 vrij

gewoon.

f. tangens Heinrich, 1916, Deutsche ent. Z., p. 518 (junctus Warren, 1910, in

»Seitz”, vol. 3, p. 91, pl. 22, rij f, fig. 3, nec Haworth). Dit is de correcte naam

voor de vorm waarbij ronde vlek en niervlek elkaar raken. Gewoon.

f. semiconfluens nov. Ronde vlek en niervlek smal met elkaar verbonden.

Wiessel, 9, 14.1V.1959 (holotype, LEFFEF, in Zod]. Mus.); Hollandse Rading,

2 (Zool. Mus.); Beemster (HUISENGA).

[Orbicular and reniform connected by a narrow isthmus. }

96 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 2, 1964 (658)

f. junctus Haworth, 1803 (confluens Lempke, 1940). Dat dit de correcte naam

is voor de vorm waarbij ronde vlek en niervlek met elkaar samengesmolten zijn

tot één vlek, is zonder enige twijfel duidelijk volgens HAWORTH's oorspronkelijke

beschrijving: ,,annulis duobus confluentibus”. Mijn verwarring werd veroorzaakt

door TuTT’s opmerking: „This form of variation is so frequent in all the different

varieties, that it is hardly worthy of special notice”, doch vooral door de figuur

in „SEITZ. Maar de echte f. junctus is stellig geen gewone vorm, integendeel.

Nieuwe vindplaatsen: Putten, Hollandse Rading (Zoöl. Mus.); Hoenderlo (vAN

AARTSEN); Wageningen, Bennekom (VAN DE Por); Zeist (GORTER); Aerden-

hout, Wassenaar (VAN WISSELINGH); Goes (D. J. DE JONG); Aalbeek (PRIEMS).

f. cruda Lenz, 1927 (cruda Cockayne, 1952, Ent. Rec., vol. 64, p. 36, pl. II,

fig. 12). De vorm met scherpe donkere eerste en tweede dwarslijn is bj & en 9

vrij gewoon.

f. fasciata Lenz, 1927. De vorm met donker gevulde niervlek en donkere mid-

denschaduw is inderdaad niet zeldzaam.

f. flavilinea Heinrich, 1927. De vorm met tamelijk brede gele golflijn, die de

donkere beschaduwing aan de binnenzijde mist, is vrij zeldzaam. Nieuwe vind-

plaatsen: Wiessel, Apeldoorn (LEFFEF, in Zoöl. Mus.); Nijmegen, Aerdenhout

(VAN WISSELINGH); Zeist (GORTER); Bussum (TER LAAG); Amsterdamse Bos

(PEERDEMAN ) ; Heemstede (VAN DE Por); Drunen (DIDDEN).

f. signata nov. De golflijn aan de binnenzijde zwart (of in elk geval zeer don-

ker) afgezet en daardoor scherp afstekend. Slijk-Ewijk (VAN DE Por); Oostvoorne,

4, 20.1V.1960 (holotype, Lucas).

[The submarginal line bordered on its inner side by a black (or at any rate very dark) line

and therefore strongly contrasting. }

f. brevipennis nov. Voor- en achtervleugels opvallend verkort. Brunssum, &,

1.1V.1960 (holotype, CLAASSENS).

{Fore and hind wings strongly shortened. }

Dwergen. Warnsveld (Zoöl. Mus.); Zeist (GORTER); Amsterdam (WITMOND) ;

Nuenen (NEIJTS).

Orthosia incerta Hufnagel. Tijdschr. Entom., vol. 83, p. 207; Cat. V, p. (285).

De vlinder komt vrijwel overal voor waar loofhout groeit en is op vele plaatsen

gewoon tot zeer gewoon, maar niet overal. Er is van de oecologie van de soort

echter te weinig bekend om met zekerheid de voorkeursbiotopen te kunnen op-

geven. Van de waddeneilanden is incerta tot nog toe uitsluitend vermeld van

Vlieland (CAMPING) en Terschelling (talrijk, TANIS), maar dit is alleen een ge-

volg van het feit, dat op deze eilanden nauwelijks in het voorjaar verzameld is.

In Lelystad (waar toen nog maar weinig houtgewas groeide), werd de vlinder voor

het eerst in 1961 waargenomen (VAN DE POL).

De vliegtijd kan in vroege jaren al eind februari beginnen en in late tot begin

juni voortduren. De uiterste data worden nu: 24.1I—8.VI. De vroegste datum werd

in 1961 te Stein waargenomen (Pater MUNSTERS), terwijl BOGAARD in 1959 te

(659) B. J. LEMPKE : Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 97

Hendrik-Ido-Ambacht op 25.11 een exemplaar zag; de late junidatum werd in 1962

door LEFFEF te Burgh genoteerd.

Variabiliteit. Het in 1940 gegeven overzicht berustte op de behandeling

van dit onderwerp door TUTT in 1892. In de practijk bleek het echter bezwaarlijk

toe te passen. Er kwamen bovendien ook enkele onjuistheden in voor. Ik geef nu

een geheel nieuw overzicht, waarmee het mij mogelijk was de zeer grote serie in

het Zoòl. Mus. op bevredigende wijze in te delen. Toch blijft een zo variabele

soort altijd moeilijkheden geven bij de rangschikking van het materiaal, vooral

wanneer dit uitgebreid is, omdat de verschillende kleurgroepen door overgangen

met elkaar verbonden zijn, een verschijnsel waarop ik al bij de inleiding van supple-

ment IX gewezen heb.

In 1940 schreef ik reeds, dat door het ontbreken van het materiaal van HUFNA-

GEL zelf de figuur van RòsEL als het holotype van de soort beschouwd moet wor-

den. Maar precies dezelfde donker roodbruine vorm wordt door ESPER afgebeeld

onder de naam contacta, zoals een vergelijking van beide afbeeldingen duidelijk

laat zien. Ook de instabilis van EsPER (Schmetterl. in Abb., vol. 4, (2), plaat 151,

fig. 3, [1790}) is de typische incerta. In „Svenska Fjarilar’’ wordt EsPER's naam

gebruikt voor deze kleurvorm (pl. 21, fig. 13 b), maar ten onrechte. Tenslotte

moet ook f. angustus Haworth, 1803 (,,spadiceo fuscoque” = donker roodachtig

bruin) als een synoniem van de typische vorm beschouwd worden.

De grondkleur kan bij de lichtere vormen min of meer met donkere schrapjes

overdekt zijn. De middenschaduw, die vooral bij lichte exemplaren soms zeer op-

vallend is, is veel vaker niet dan wel aanwezig. Van de genetica der talrijke vor-

men is helaas nog niets bekend. Van een ab ovo-kweek uit Aalten (collectie-VAN

GALEN) zag ik acht exemplaren. Vijf daarvan weken af in de tekening van de vlek-

ken, als volgt verdeeld: één f. confluens, twee f. semiconfluens, één f. juncta (al-

leen links) en één bijna f. j#ncta. Dit is een duidelijke aanwijzing, dat deze vlek-

afwijkingen iets met elkaar te maken hebben en dat ze afhangen van één of meer

erfelijke factoren.

De indeling van de verschillende kleurvormen wordt nu als volgt:

f. albescens nov. Grondkleur van de vleugels witachtig grijs, tekening vrijwel

onzichtbaar. Plaat 12, fig. 1. Amsterdamse Bos, 4, 5.1V.1960 (holotype, PEERDE-

MAN).

[Ground colour of the wings whitish grey, markings obsolete. }

f. pallida Lampa, 1885. Grondkleur van de voorvleugels lichtgrijs, soms iets

geel of bruin getint, al of niet met donkere schrapjes, zonder donkere midden-

schaduw. Gewoon, overal onder de soort aan te treffen.

N ote. STAUDINGER described the subspecies from Central Asia as var. (= subsp.) pallida

(1888, Stett. ent. Z., vol. 49, p. 32). In 1901 (Cat. Lep. pal. Faunengeb., p. 201) he changed

the name into subsp. pallidior because of homonymy with f. pallida Lampa. According

to the modern rules of nomenclature however an infrasubspecific name cannot invalidate a

name of a higher category, so that the correct name for the Asiatic subspecies is again subsp.

pallida Staudinger. It goes without saying that STAUDINGER’s names cannot be used to denote

a colour form occurring in western Europe.

98 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 2, 1964 (660)

f. instabilis Schiff., 1775, Syst. Verz., p. 76 (trigutta Esper, [1790}). Als de

vorige vorm, maar de voorvleugels met donkere middenschaduw. FABRICIUS geeft

een beschrijving van het materiaal van SCHIFFERMULLER en noemt de kleur

»griseis”, wat eigenlijk donkerder grijs is, maar hij voegt eraan toe: „Color anticae

variat” (1787, Mantissa, vol. 2, p. 146). Bovendien trekt EsPER zelf zijn naam

trigutta in ten gunste van instabilis (Schmetterl. in Abb., vol. 4, (2), p. 474,

[1798}). Zijn figuur is lichtgrijs met lichtbruinachtige tint en scherpe midden-

schaduw. De vorm is vrij gewoon, hoewel mooie geprononceerde exemplaren nogal

schaars zijn.

f. caerulescens Tutt, 1892. Volgens de oorspronkelijke beschrijving licht blauw-

achtig grijs met duidelijke middenschaduw. Er komen echter ook exemplaren zon-

der middenschaduw voor en andere met donkerder blauwachtig grijze grondkleur.

Al deze dieren reken ik tot f. caerulescens. De vorm is gewoon.

f. subsetaceus Haworth, 1803. Grondkleur van de voorvleugels donker grijsach-

tig zonder middenschaduw. Niet gewoon, maar toch van vrij veel vindplaatsen

bekend.

f. nebulosus Haworth, 1803. Als de vorige vorm, maar met donkere midden-

schaduw. Zeldzamer dan swbsetaceus. In Zoöl. Mus. bijv. slechts zeven exemplaren

van diverse vindplaatsen.

f. rufo-grisea Tutt, 1892. Voorvleugels licht roodachtig grijs, zonder donkere

middenschaduw. Zeer gewoon.

f. subcarnea Warren, 1910. Als de vorige vorm, maar met duidelijke midden-

schaduw. Niet zeldzaam, maar weer duidelijk minder dan r#fo-grisea.

f. unicolor-brunnea Tutt, 1892. Grondkleur van de voorvleugels bruin, geen

donkere middenschaduw. Tot deze vorm reken ik alle exemplaren waarbij de grond-

kleur een of andere tint bruin is, zonder bijmenging van rood. Aldus ontstaat een

nogal gevarieerde groep, maar het is volkomen onmogelijk hierin nog weer een

bruikbare onderverdeling te maken. Gewoon.

f. virgata-brunnea Tutt, 1892. Als de vorige vorm, maar voorvleugels met don-

kere middenschaduw. Stellig een zeldzame vorm. In Zoöl. Mus. slechts twee exem-

plaren van Hilversum en Aerdenhout (VAN WISSELINGH).

f. rufa Tutt, 1892. Exemplaren met helder roodachtige voorvleugels zijn inder-

daad grote zeldzaamheden. De enige nieuwe vindplaats is Wiessel (LUCAS).

f. fuscatus Haworth, 1803. Volgens de oorspronkelijke beschrijving zwartachtig

(,,nigricantibus”), maar HAWORTH zegt zelf, dat het 4 donkerder is dan het 9.

Het is dan ook volkomen verantwoord de naam te gebruiken voor de exemplaren

met zeer donker purperachtig roodbruine grondkleur, die oppervlakkig wel enigs-

zins de indruk maken zwartachtig te zijn. Zeer gewoon.

f. grisea-fuscatus Tutt, 1892. Voorvleugels met dezelfde donkere grondkleur als

de vorige vorm, maar aan de wortel, soms ook aan de voorrand en de achterrand

grijs getint. Niet gewoon, maar van vele vindplaatsen bekend.

f. atra Tutt, 1892. Grondkleur van de voorvleugels zwartachtig (,,sooty black”,

roetachtig zwart, dus nog met iets bruin in de tint; zuiver zwarte exemplaren schij-

nen inderdaad niet voor te komen). Tekening in de regel vrijwel onzichtbaar. Vrij

zeldzaam. Nieuwe vindplaatsen: Volthe, Ermelo (VAN DER MEULEN); Grollo,

Wiessel (LEFFEF leg., Zoöl. Mus.); Aalten (VAN GALEN); Bussum (TER LAAG);

(661) B. J. LEMPKE : Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 99

Zeist (GORTER); Amsterdamse Bos (PEERDEMAN); Beemster (HUISENGA);

Bergen-N.H. (AUKEMA); Aerdenhout (VAN WISSELINGH); Schelluinen (SLOB);

Stein (Missiehuis); Spaubeek (DELNOYE) ; Rijckholt (VAN DE Por).

f. marginata nov. Op de bovenzijde van de voorvleugels is de ruimte tussen

golflijn en achterrand (het franjeveld) opvallend donkerder dan de rest van de vleu-

gels. Dit type kan uiteraard bij verschillende kleurvormen voorkomen, maar is on-

getwijfeld zeldzaam. Bennekom (VAN DE PoL); Arkel, 4, 1961, met roodbruine

grondkleur (ZWAKHALS); Oostvoorne (Vis c.s.); Roermond, 4, 5.IV.1922, met

lichtgrijze grondkleur (holotype, FRANSSEN).

{Upper side fore wings: the space between submarginal line and outer margin is strikingly

darker than the rest of the fore wings. This type of variation may occur with different forms

of ground colour, but it is rare. }

De afwijkingen die betrekking hebben op de tekening van de vleugels leveren

bij de indeling van het materiaal geen moeilijkheden op. Uit ons land zijn bekend:

f. bimaculata nov. Ronde vlek en niervlek geheel donker gevuld, scherp afste-

kend tegen de lichte grondkleur. Plaat 12, fig. 2. Slijk-Ewijk, ¢ , 4.IV.1960 (holo-

type, VAN DE PoL); Beemster (HUISENGA).

[Orbicular and reniform completely filled with dark, sharply contrasting with the pale

ground colour. }

f. nictitans nov. Ronde vlek en niervlek scherp licht geringd. Niet al te zeld-

zaam, in klein aantal bijna overal onder de soort voorkomend. Holotype: 4 van

Apeldoorn, 25.III.1957 (LEFFEF leg., Zoòl. Mus.).

{Orbicular and reniform with sharp pale circumscription. }

f. junctoides nov. (juncta Lempke, 1940, nec Foltin, 1938). Ronde vlek en nier-

vlek raken elkaar. Hoewel de vorm zeldzaam is, is hij blijkbaar vrij verbreid onder

de soort. Ik ken hem van zoveel vindplaatsen, dat een opsomming ervan achterwege

blijft.

Holotype: 4 van Apeldoorn, 29.111.1953 (LEFFEF, in Zoöl. Mus.).

[Orbicular and reniform touch each other. (In ForTIN's form juncta the two spots are

confluent like in Orthosia stabilis, f. confluens Haworth. Cf. his original description in Z.

österr. Ent. Ver., vol. 23, p. 126, 1938.) }

f. semiconfluens Lempke, 1940. Exemplaren waarbij de twee vlekken smal met

elkaar verbonden zijn, zijn veel zeldzamer. Nieuwe vindplaatsen: Wiessel (LEFFEF,

in Zoöl. Mus.); Aalten (VAN GALEN); Zeist (Zoöl. Mus.); Heemskerk (WESTER-

NENG); Aerdenhout (VAN WISSELINGH).

f. juncta Foltin, 1938, 1. c. (confluens Lempke, 1940). Ronde vlek en niervlek

breed met elkaar verbonden, één vlek vormend. Nog zeldzamer. Nieuwe vindplaats:

Aalten (VAN GALEN).

f. elongata Cockayne, 1951, Ent. Rec., vol. 63, p. 229. Ronde vlek wortelwaarts

sterk uitgerekt. Bennekom, Stein (VAN DE POL); Zeist (GORTER); Amsterdamse

Bos (Zoöl. Mus.).

100 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 2, 1964 (662)

f. cruda nov. Voorvleugels met zwartachtige scherp afstekende volledige eerste

en tweede dwarslijn. Westervelde (Zoöl. Mus.) ; Wiessel, drie exemplaren (LEFFEF,

in Zoöl. Mus.); Zeist (GORTER); Amsterdam (WOLSCHRIJN); Heemskerk (VAN

AARTSEN).

Holotype: 4 van Wiessel, 27.1V.1955, in Zoöl. Mus.

{Fore wings with sharply contrasting complete blackish antemedian and postmedian lines.]

f. flavilinea Lempke, 1940. Exemplaren met vrij brede scherp afstekende golflijn

werden nog aangetroffen te: Tongeren (Zoöl. Mus.) ; Wiessel, Apeldoorn (LEFFEF,

in Zoöl. Mus.) ; Slijk-Ewijk, Heemstede (VAN DE POL).

f. dentatelineata Lempke, 1940. Exemplaren met dubbel getande golflijn zijn

blijkbaar rariteiten. Geen enkele nieuwe vindplaats.

f. sinelinea Lempke, 1940. Exemplaren waarbij de golflijn geheel ontbreekt, ko-

men onder vrijwel alle kleurtypen voor. Stellig niet al te zeldzaam en op de meeste

vindplaatsen aan te treffen.

Dwergen. Bussum (TER LAAG); Stein (Missiehuis aldaar).

Teratologisch exemplaar. Rechter achtervleugel te klein. Zeist

(GORTER).

Orthosia munda Schiff. Tijdschr. Entom., vol. 83, p. 215; Cat. V, p. (293).

De vlinder komt in een groot deel van het land in bosachtige streken voor, die zich

niet noodzakelijk op zandgrond behoeven te bevinden. Plaatselijk wisselt het aantal

nogal. Met drogere of vochtigere terreinen heeft dit weinig te maken. O. munda

is even gewoon in het droge duingebied van Heemskerk en Aerdenhout als in de

veel vochtiger loofbosgebieden van Best of het zuiden van Limburg. Nog niet aan-

getroffen op de waddeneilanden.

De vliegtijd kan tot in de tweede helft van mei duren en wordt nu: 27.1I—22.V.

De late mei-datum werd in 1941 te Twello genoteerd door COLDEWEY.

Vindplaatsen. Fr.: Tietjerk, Balk, Rijs. Gr.: Borgercompagnie, Noordlaren. Dr.:

Roden, Westervelde, Eext, Grollo, Havelte. Ov.: De Lutte, Lattrop, Volthe, Rossum, Saas-

veld, Almelo, Wierden, Rijssen, Vilsteren, Raalte, Platvoet, Vollenhove. Gdl.: Harderwijk,

Wiessel (hier in de regel niet gewoon, LEFFEF), Assel, Wilp, De Steeg, Velp, Schaarsbergen,

Wageningen, Bennekom, Ede, Lunteren; Gorssel, de Voorst, Eefde, Warken, Almen, Ruurlo,

Aalten, Babberich, Zevenaar; Slijk-Ewijk, Geldermalsen. Utr.: Doorn, Maarn, Zeist, Bilthoven,

Maartensdijk. N.H.: ’s-Graveland, Blaricum, Bussum, Amsterdamse Bos (gewoon, PEERDE-

MAN), Hoorn, Castricum, Heemskerk, Beverwijk, Santpoort, Bloemendaal, Zandvoort, Heem-

stede, Vogelenzang. Z.H.: Leiden, Oegstgeest, Meijendel, Vlaardingen, Kralingerhout, Schel-

luinen (één exemplaar in 1959, Stop), Arkel (1963, ZWAKHALS), Hendrik-Ido-Ambacht

(één exemplaar in 1960, BOGAARD), Oostvoorne. Zl.: Oostkapelle, Goes. N.B.: Wouw,

Princenhage, Teteringen, Oosterhout, Hilvarenbeek, Haaren, Best, Vught, Sint Michielsgestel,

Uden, Gassel, Eindhoven, Valkenswaard, Bergeijk, Nuenen, Helmond, Deurne. Lbg.: Geijste-

ren, de Hamert, Tegelen, Swalmen, Maasniel, Montfort, Stein, Spaubeek, Brunssum, Heerlen,

Heerlerbaan, Kerkrade, Simpelveld, Aalbeek, Gronsveld, Rijckholt, Vijlen.

Variabiliteit. De enige beschrijving die SCHIFFERMULLER van de soort

geeft, is, dat hij hem indeelt bij een groep uilen met ,,ròthlichtgrauen Oberflügeln”

(Syst. Verz., p. 76, 1775). De eerste goede beschrijving vergezeld van een afbeel-

ding is die van EsPER, die in de oudere literatuur dan ook vaak als de oorspron-

(663) B. J. LEMPKE : Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 101

kelijke auteur genoemd wordt. In zijn tekst zegt hij, dat hij de vlinder beschrijft

en afbeeldt naar materiaal, dat hij uit de omgeving van Wenen heeft ontvangen

(Schmetterl. in Abb., vol. 3, p. 264, [1785}). Daar het materiaal van SCHIFFER-

MÜLLER niet meer bestaat, kan EsPER's figuur dan ook gevoegelijk als het neotype

van de soort beschouwd worden. Laastgenoemde auteur beschrijft de grondkleur

van de voorvleugels als ,,ein lichtes mit hellgrau vermengtes Braun” en zijn figuur

is hiermee wel in overeenstemming.

Wat de grondkleur betreft moeten dus alle exemplaren met licht bruingrijze tot

lichtbruine voorvleugels als typisch beschouwd worden. Zij zijn gewoon en vormen

op vele plaatsen waarschijnlijk wel de meest voorkomende vorm.

f. pallida Tutt, 1892. De vorm met zeer lichtgrijze voorvleugels komt in wer-

kelijk aan de beschrijving beantwoordende exemplaren niet talrijk voor, al lijkt hij

in klein percentage toch vrij verbreid te zijn, gezien het tamelijk grote aantal vind-

plaatsen dat ik ervan ken.

_f. grisea Tutt, 1892. De vorm met donkergrijze voorvleugels komt meer voor.

Beide grijze kleurvormen zijn echter niet scherp van elkaar gescheiden. De meeste

exemplaren met grijze voorvleugels behoren tot tussenvormen.

f. rufa Tutt, 1892. Exemplaren met werkelijk roodbruine voorvleugels, dus don-

kerder dan bij de typische vorm, komen in klein aantal wel op de meeste plaatsen

onder de soort voor.

f. obsolescens Lenz, 1927. Inderdaad vrij gewoon.

f. discomaculata nov. De onderhelft van de niervlek zwart gevuld. Wiessel, à,

29.1V.1955 (holotype), Apeldoorn (LEFFEF, in Zoöl. Mus.); Heemskerk (VAN

AARTSEN, BANK).

[Lower half of the reniform filled in with black. In many specimens the lower half of the

reniform is filled in with fuscous, but specimens with a really black spot are rare. It is

certainly not a rule that in such cases all the other markings are very distinct too. }

f. nictitans nov. Ronde vlek en niervlek met scherpe lichte omranding. Zeld-

zaam. Heemskerk, ¢ , 31.1V.1959 (holotype, VAN AARTSEN).

[Orbicular and reniform with sharp pale circumscription. }

f. semiconfluens Lempke, 1940. Exemplaren waarbij ronde vlek en niervlek smal

met elkaar verbonden zijn, zijn zeldzaamheden. Nieuwe vindplaats: Aerdenhout

(VAN WISSELINGH).

f. fasciata Lenz, 1927. Exemplaren met duidelijke donkere middenschaduw zijn

niet gewoon. Nieuwe vindplaatsen: Grollo (Zoöl. Mus.); Platvoet (LUKKIEN);

Assel (VAN AARTSEN); Heemstede (VAN DE POL); Aerdenhout (VAN WISSE-

LINGH); Oostvoorne, Kerkrade (Lucas); Deurne (Nies); Geijsteren (NEIJTS).

f. strigata Slastshevsky, 1911, Horae Soc. ent. Ross., vol. 40, p. 85 (cruda Foltin,

1938). Exemplaren met duidelijke eerste en tweede dwarslijn zijn vrij zeldzaam.

Nieuwe vindplaatsen: Zeist (GORTER); Bussum (TER LAAG); Heemskerk (AUKE-

MA, VAN AARTSEN); Aerdenhout (VAN WISSELINGH); Geijsteren (NEIJTS); Sim-

pelveld (VAN DE Por).

f. geminatus Haworth, 1803. Exemplaren met een min of meer volledige rij

102 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 2, 1964 (664)

zwarte vlekjes langs de binnenkant van de golflijn zijn niet zeldzaam. Zij komen

overal onder de soort voor.

f. rufomaculata Lempke, 1940. Exemplaren met roodachtige of bruinachtige

vlekjes langs de golflijn zijn eveneens overal onder de soort aan te treffen. Door

overgangen met nog zwak zichtbare vlekjes zijn ze met de volgende vorm ver-

bonden.

f. immaculata Staudinger, 1871. Exemplaren waarbij de vlekjes langs de golflijn

volkomen ontbreken, zijn in hun extreme vorm werkelijk zeldzaam. Veel vaker zijn

nog flauwe sporen van de vlekjes te zien. Toch komen ze wel haast overal onder

de soort voor, te oordelen naar het aantal vindplaatsen dat ik ervan ken.

Dwerg. Heemskerk (VAN AARTSEN).

Teratologisch exemplaar. Linker achtervleugel te klein. Bussum

(TER LAAG).

Orthosia gothica L. Tijdschr. Entom., vol. 83, p. 217; Cat. V, p. (295). Over

het gehele land gerekend wel onze gewoonste Orthosia, zonder voorkeur voor enig

biotoop. In het Waddendistrict nu bekend van Vlieland en Terschelling, maar vrij

zeker ook wel op de andere waddeneilanden voorkomend, mogelijk met uitzonde-

ring van Rottum. In Flevoland werd de vlinder voor het eerst in 1961 te Lelystad

aangetroffen (VAN DE POL).

De vliegtijd kan al in de eerste week van maart beginnen zoals blijkt uit de

vangst van een exemplaar te Stein, dat zich in de collectie van het Missiehuis aldaar

bevindt. De uiterste data worden nu: 1.IIIT--1.VI. Geheel hierbuiten vallen de twee

volgende data: 22.VIII.1960 een exemplaar op licht te Grollo (LEFFEF) en

2.X1.1961 een exemplaar te Stein (Pater MUNSTERS). De Orthosia-soorten ont-

wikkelen zich reeds vöör de overwintering in de pop tot het imaginale stadium,

doch gaan dan in diapauze om pas het volgende voorjaar de pop te verlaten. Een

heel enkele maal werkt dit mechanisme echter blijkbaar niet goed en wordt de dia-

pauze overgeslagen of duurt in elk geval veel te kort. Voor de soort is dit een onge-

wenste eigenschap, daar het betreffende dier vrijwel nooit in staat zal zijn zich

voort te planten. Andere voorbeelden van hetzelfde type die in deze Catalogus

reeds genoemd werden, zijn: Orthosia stabilis, Cat. V, p. (287); Cerastis rubricosa,

Suppl. IX, p. (606).

Variabiliteit. De vlinder is zowel in kleur als in tekening zeer variabel.

De meeste tinten gaan echter wegens de bekende oorzaken geleidelijk in elkaar

over.

STAUDINGER’s naam askoldensis (1892) moet uit de Westeuropese faunistische

overzichten verdwijnen. De auteur beschrijft hieronder een subspecies uit het uiter-

ste oosten van Azié, zodat de naam zeker niet voor een kleurvorm uit onze streken

gebruikt kan worden.

Hetzelfde geldt ongetwijfeld ook voor de naam gothicina. HERRICH-SCHAFFER

geeft hem aan de subspecies uit Lapland, gekenmerkt 0.a. door een donker rood-

bruine ,,gothica-vlek” en een donkergrijze grondkleur (,,schiefergrau” zegt deze

auteur). De naam te gebruiken voor alle exemplaren uit zuidelijker gebieden,

waarbij de bedoelde vlek niet zwart is, is stellig onjuist. Wel is het merkwaardig,

dat het percentage van zulke exemplaren al naar de streek sterk in aantal schom-

(665) B J. LEMPKE : Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 103

melt. In Schotland bedraagt het ongeveer 10% (VINE-HALL, Ent. Gazette, vol. 13,

p. 69; Harper, |. c., p. 109, 1962), in het zuiden van Engeland en ook bij ons

daarentegen zijn het rariteiten.

Als typisch moeten beschouwd worden alle vrij donker grijsachtige exemplaren,

waarbij de grondkleur niet zelden een paarsachtige tint heeft. Zij zijn de meest

voorkomende vorm bij ons.

f. pallida Tutt, 1892. Exemplaren met lichtgrijze grondkleur zijn niet zeldzaam

en komen overal onder de soort voor. Plaat 5, fig. 11.

f. variegata Tutt, 1892. Donkerder grijze exemplaren, waarbij het middenveld

van de voorvleugels en de gewaterde band duidelijk lichter zijn, zijn eveneens niet

zeldzaam.

f. rufescens Tutt, 1892. Exemplaren met licht roodachtig grijze grondkleur zijn

vrij gewoon.

f. rufa Tutt, 1892. Exemplaren met helder rode grondkleur moeten stellig grote

zeldzaamheden zijn. Nieuwe vindplaatsen: Grollo (LEFFEF); Wiessel (VAN

AARTSEN).

f. brunnea Tutt, 1892. Afgezien van de zeer zeldzame volgende vorm behoren

hiertoe wel onze donkerste exemplaren, donker roodachtig bruin met een paars-

achtige tint. De vorm is beslist niet gewoon, hoewel hij vrij verbreid is onder de

soott. In Zoöl. Mus. exemplaren van Wiessel, Apeldoorn (LEFFEF leg.), Hollandse

Rading, Blaricum, Heemskerk en Haarlem.

f. nigra Robson, 1888, Young Naturalist, vol. 9, p. 121. Grondkleur van de

voorvleugels zwartachtig, de gothica-vlek duidelijk afstekend. Plaat 12, fig. 12.

Zeist, 1963 (GORTER) ; Heerlerbaan (LUKKIEN).

f. pseudogothicina nov. De gothica-vlek en de tapvlekstreep niet zwart, maar

lichter van kleur. Grollo (LEFFEF); Wiessel (VAN AARTSEN); Muiderberg (PIET);

Amsterdamse Bos (PEERDEMAN); Overveen, 9, 18.IV.1874 (holotype, Zoöl.

Mus.); Oostvoorne (VIS c.s.).

[The gothica mark and the stripe from the claviform not black, but of a paler colour. It

is not correct to indicate such specimens with the denomination f. gothicina Herrich-Schäffer.

This name must be reserved for the subspecies from Lapland. According to the original

description and the figure it is a dark grey form with dark red-brown gothica mark. ]

f. circumscripta Hasebroek, 1915, Int. ent. Z. Guben, vol. 9, p. 36 (circumsig-

nata Ford, 1955, Moths, p. 23, pl. 9, fig. 9). De zwarte gothica-vlek is van boven

gesloten, zodat de ronde vlek gereduceerd is tot een klein rond vlekje liggend in

een zwarte wigvormige vlek. Zeldzaam. Oostvoorne (Vis c.s.); Deurne (NIEs);

Stein (Missiehuis); Spaubeek (DELNOYE); Simpelveld (VAN DE Por); Vijlen

(VAN AARTSEN). Bijna alle nu bekende vindplaatsen liggen dus in het zuidoosten

van het land. Zie overigens nog bij Genetica.

f. conflua Kiefer, 1913, Ent. Rundschau, vol. 30, p. 32. Op de voorvleugels is

de zwarte gothica-vlek door een donkerbruine vlek met de zwarte tapvlekstreep

verbonden. Slijk-Ewijk (VAN DE POL).

f. separata Frémont, 1929. De vorm waarbij de gothica-vlek in het midden door-

gebroken is, is vrij gewoon. Ik ken hem van tal van vindplaatsen, zodat hij waar-

104 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 2, 1964 (666)

schijnlijk wel haast overal onder de soort is aan te treffen. Een extreem exemplaar

is afgebeeld op plaat 12, fig. 10.

f. hirsuta Warren, 1910. Ontdaan van alle franje is deze vorm niets anders dan

een combinatie van f. separata en f. cruda, dus een separata met zwarte dwarslijnen.

Nieuwe vindplaatsen: Wiessel, Apeldoorn (LEFFEF, in Zoöl. Mus.); Zeist

(GORTER).

f. semigothica nov. Van de zwarte gothica-vlek is alleen het gedeelte tussen

ronde vlek en niervlek over. Plaat 12, fig. 7. Grollo, &, 27.V.1961 (holotype,

LEFFEF, in Zool. Mus.); Zeist, 2 , 20.IV.1958, tegelijk f. semzconfluens (GORTER).

[Only the part of the black gothica spot between orbicular and reniform is present. }

f. agothicina Donovan, 1935, Entomologist, vol. 68, p. 36. De zwarte gothica-

vlek ontbreekt geheel. Ongetwijfeld een zeer zeldzame vorm. DONOVAN bezat twee

Ierse exemplaren. Een ¢ van Zeist, 29.11.1957, bezit alleen nog de lichte om-

randing van bedoelde vlek en van de tapvlekstreep. De normaal zwarte tekening

heeft bij dit exemplaar dezelfde grijze kleur als de rest van de voorvleugel (Gor-

TER). Het is het enige Nederlandse exemplaar van agothicina, dat ik op het ogen-

blik ken. Plaat 12, fig. 9.

f. reducta Lenz, 1927. De ronde vlek is wortelwaarts verlengd en doorbreekt de

zwarte tekening langs de eerste dwarslijn, zodat dus weer een reductie van de

gothica-vlek ontstaat (in 1940 vermeld als f. no. 19). Het is dus niets anders dan

de ,,protensa-vorm’’. Plaat 12, fig. 8. Niet zeldzaam. Olst, Bennekom, Slijk-Ewijk,

Heemstede, Roermond, Stein (VAN DE Por); Wiessel, Apeldoorn (LEFFEF, in

Zool. Mus.); Amsterdamse Bos (PEERDEMAN); Wassenaar (VAN WISSELINGH) ;

Leiden, Oostvoorne (Lucas); Breda (VAN AARTSEN).

f. juncta nov. Ronde vlek en niervlek raken elkaar. Plaat 12, fig. 5. Glimmen,

& , 19.IV.1962 (holotype, VAN DE POL).

[Orbicular and reniform touch each other.]

f. semiconfluens nov. Ronde vlek en niervlek smal met elkaar verbonden. Plaat

12, figs. 6 en 7. Eveneens een rariteit bij deze soort. Twello (in 1940 vermeld als

reducta; COLDEWEY vond het exemplaar in een spinneweb, alleen de vier op pa-

pier geplakte vleugels zijn over, Zoòl. Mus.); Zeist, 9, 1958 (GORTER); Beem-

ster, een prachtig ¢, 16.IV.1961 (holotype, HUISENGA).

[Orbicular and reniform connected by a narrow isthmus. }

f. nictitans Lenz, 1927. De vorm met scherp licht geringde ronde vlek en nier-

vlek is niet zeldzaam en op vele plaatsen onder de soort aan te treffen.

f. obsolescens Lenz, 1927. De vorm waarbij met uitzondering van zwarte vlek

en streepje alle andere tekening zeer onduidelijk is, is eveneens geen zeldzaamheid.

f. totoobsolescens Hoffmeyer, 1962, Danske Ugler, 2de ed., p. 118, fig. 2. Op

de voorvleugels ontbreekt alle tekening met uitzondering van de gothica-vlek en

de tapvlekstreep. Best, 4, 1960 (VAN AARTSEN).

f. cruda Lempke, 1940. De vorm met zwarte eerste en tweede dwarslijn is vri

gewoon.

(667) B. J. LEMPKE : Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 105

f. costijuncta nov. De (zwarte) eerste en tweede dwarslijn door een zwarte lijn

langs de voorrand met elkaar verbonden. Twello, 9, 9.1V.1925 (holotype, Zoöl.

Mus.).

[The (black) antemedian and postmedian connected by a black line along the costa.]

f. clausa Lempke, 1940. De vorm waarbij eerste en tweede dwarslijn elkaar aan

de binnenrand raken, is stellig zeldzaam. Nieuwe vindplaatsen: Balk, Bennekom,

Gassel (VAN DE Por); Veenhuizen (Zoöl. Mus.); Apeldoorn (LEFFEF, in Zoöl.

Mus.) ; Nigtevecht (Leids Mus.); Arcen (VAN AARTSEN).

f. conjuncta Lempke, 1940. De vorm waarbij het zwarte dwarsstreepje de eerste

en tweede dwarslijn met elkaar verbindt, en de tapvlek dus ontbreekt, is eveneens

zeldzaam. Nieuwe vindplaatsen: Apeldoorn (LEFFEF, in Zoöl. Mus.); Arkel

(ZWAKHALS); Hendrik-Ido-Ambacht (BOGAARD); Voorne (VIS c.s.); Gassel

(VAN DE POL).

f. estrigata Lempke, 1940. Hetzelfde geldt voor de vorm waarbij het zwarte

dwarsstreepje geheel ontbreekt. Nieuwe vindplaatsen: Colmschate (LUKKIEN) ;

Babberich (ELFRINK).

f. taeniata Lenz, 1927. De vorm, waarbij aan de binnenzijde van de golflijn een

opvallend lichte band loopt, maar het middenveid is niet lichter. Vrij gewoon,

overal onder de soort aan te treffen.

Dwergen. Slijk-Ewijk (VAN DE Por); Nuenen (NEIJTS).

Teratologisch exemplaar. Linker achtervleugel te klein. Slyk-

Ewijk (VAN DE POL).

Genetica. Slechts van één van de vele vormen is bekend hoe zijn genetische

constitutie is, nl. van f. circumscripta. Deze is recessief ten opzichte van de vorm

met normale gothica-tekening en bovendien steriel. Hij kan dus alleen uit een

kruising van twee heterozygoten ontstaan en het heeft geen enkele zin te trachten

nakomelingen te verkrijgen van een tot deze vorm behorend exemplaar. Maar he-

terozygoten zijn uiterlijk niet als zodanig te herkennen. Het is dan ook slechts het

toeval dat ons een dergelijk exemplaar in handen kan spelen. Zie ook FoRD, Moths,

p. 23, 1955. Overigens zijn stellig nog vele, zo niet alle, andere afwijkingen van

de normale tekening erfelijk.

Mythimna Ochsenheimer

Subgenus Mythimna Ochsenheimer

Mythimna (Mythimna) turca L. Tijdschr. Entom., vol. 83, p. 204; Cat. V, p.

(282). Volgens de gecombineerde lijsten van vindplaatsen verbreid in het oosten

en zuiden van het land, in het westen uitsluitend bekend uit het duingebied van de

Zeeuwse en Zuidhollandse eilanden. De meeste vindplaatsen (ook de modernere)

liggen in Noord-Brabant en Limburg. Op vele van de noordelijker gelegen plaatsen

komt de vlinder nu niet of nauwelijks meer voor. Op het ogenblik is hij beslist

een zeer lokale en over het algemeen schaarse soort, die vergeleken met vroeger

duidelijk achteruit is gegaan.

Geen correctie op de vliegtijd, die dus blijft: 12.IV—6.VIII.

106 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 2, 1964 (668)

Vindplaatsen. Ov.: Volthe, Vasse, Albergen, Almelo (hier in 1936 niet zeldzaam,

een dozijn op licht, CETON), Frieswijk. Gdl.: Voorthuizen, Stroe; Aalten. Utr.: Renswoude,

Baarn. Zl.: Burgh, Westenschouwen. N.B.: Galder, Sint Michielsgestel, Schijndel, Kampina,

Moergestel, Nuenen, Geldrop, Helmond, Helenaveen. Lbg.: Griendsveen, Swalmen, Maal-

broek, Amstenrade, Brunssum, Vijlen.

Variabiliteit. De meeste exemplaren behoren tot de typische roodbruine

vorm.

f. lutescens Tutt, 1888. Exemplaren met meer geelachtige grondkleur werden

nog bekend van Almelo (CETON) en Deurne (Nies).

f. obscura Tutt, 1888. Exemplaren met sterk donker bestoven voorvleugels nog

aangetroffen te: Almelo (CETON) en Swalmen (Pijpers). Bij het laatstgenoemde

exemplaar zijn ook de achtervleugels opvallend verdonkerd.

De discale vlek op de bovenzijde van de voorvleugels mist soms de witte kern,

maar exemplaren zonder de vlek zijn nog niet in ons land aangetroffen.

Pathologisch exemplaar. Rechter achtervleugels verbleekt, franje

wit. Hatert (VAN WISSELINGH).

Mythimna (Mythimna) conigera Schiff. Tijdschr. Entom., vol. 83, p. 199;

Cat. V, p. (277). Het hoofdverspreidingsgebied in Nederland is op het ogenblik

wel duidelijk het zuiden van Limburg. Hier is de vlinder algemeen verbreid en al-

thans plaatselijk geen zeldzaamheid. Daarnaast komt conigera hier en daar in het

Duindistrict voor en is ook hier (zij het misschien zeer lokaal) stellig inheems.

Een paar vindplaatsen in het Hafdistrict zijn vrij zeker wel afkomstig van zwer-

vers. Vermoedelijk is dit ook met de Gelderse vindplaats het geval.

Alle nieuwe waarnemingen liggen tussen de twee reeds in 1940 als grenzen

opgegeven uiterste data, zodat de vliegtijd dus blijft: 18.VI—21.VIII. De meeste

vangsten vallen in juli.

Vindplaatsen. Gdl.: Lobith, 8.VII.1938 (SCHOLTEN). N.H.: Oosthuizen, één exem-

plaar in 1961 (DE BoER); Hoorn, één exemplaar op 8.VIII.1956 (HOUTMAN); Heemskerk

(de laatste jaren geregeld, diverse verzamelaars); Bakkum, twee exemplaren in 1960 (DE

Borer). Z.H.: Leiden, 1957 (KROON); Oostvoorne, 1963 (Vis cs). Zl: Burgh, 1962

(LEFFEF); Valkenisse, 1962 (VAN AARTSEN); Cadzand, 1963 (PEERDEMAN). N.B.: Deurne,

1962 (Nies); Helenaveen, 1963 (LEFFEF). Lbg.: Griendsveen, 1963 (VESTERGAARD); de

Hamert, 1962 (AUKEMA); Maasniel (LÜCKER); Montfort, 1962, 1963 (MAASSEN); Putbroek,

1963 (idem); Stein, 1959, 1962 (Missiehuis); Schaesberg, Huls (op beide vindplaatsen in

1959 gewoon, CLAASSENS); Chèvremont, 1953 (LUKKIEN); Simpelveld, in 1954 in aantal

(VAN DE Por); Bocholtz, 1955 (LANGOHR); Eijs, 1955 (VAN WISSELINGH); Wijlre, 1945

(idem); Welterberg, 1932 (SCHOLTEN); Maastricht, weer in 1953 (BENTINCK); Cannerbos,

1950 (Leids Mus.); Gronsveld, 1954 (VAN DE Por); Heer (idem); Epen, 1954—1956 (VAN

WISSELINGH); Vaals, weer in 1951 en 1958 (PIJPERS, LÜCKER).

Variabiliteit. De typische en meest voorkomende vorm is die met oranje-

gele grondkleur van de voorvleugels. De soort is overigens tamelijk variabel zowel

in kleur als in duidelijkheid van tekening.

f. intermedia Tutt, 1888, Entomologist, vol. 21, p. 101. Grondkleur van de voor-

vleugels roder dan bij de typische vorm, weinig met donkere schubben bestoven.

Epen (VAN WISSELINGH).

(669) B. J. LEMPKE : Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 107

f. suffusa Tutt, 1888, 1. c. Grondkleur verdonkerd, zonder spoor van geel, en

sterk bestoven met donkere schubben. Simpelveld (VAN DE POL).

f. semiconfluens van Wisselingh, 1963, Ent. Ber., vol. 23, p. 135. Ronde vlek

en niervlek smal met elkaar verbonden. Wijlre, Eijs (beide exemplaren alleen op

de rechter voorvleugel, VAN WISSELINGH).

Dwergen. Heemskerk (VAN AARTSEN) ; de Hamert (AUKEMA).

Mythimna (Mythimna) ferrago Fabricius, 1787 (Mantissa Insectorum, vol. 1,

p. 160) (/ythargyria Esper, [1788}). Tijdschr. Entom., vol. 83, p. 200; Cat. V, p.

(278). De vlinder komt op een grote verscheidenheid van terreinen voor. De enige

voorwaarde is blijkbaar, dat er grassen groeien die voor de rupsen acceptabel zijn.

In droge dennenbossen en op heiden zonder tussenbegroeiing van grassen kan men

hem dan ook nauwelijks of in het geheel niet verwachten. In het Waddendistrict

is ferrago nu bekend van Texel, Vlieland en Terschelling.

Als regel komt slechts één generatie voor, die iets vroeger kan verschijnen en

iets langer kan blijven doorvliegen dan in 1940 bekend was. De uiterste grenzen

ervan worden nu: 4.VI—30.VIII. Als grote uitzondering komt laat in de herfst

nu en dan een enkel exemplaar van een wel zeer partiéle tweede generatie voor.

Op 2 oktober 1956 ving VAN WISSELINGH een exemplaar te Aerdenhout en 9 ok-

tober 1959 ving BOGAARD een vers exemplaar te Hendrik-Ido-Ambacht.

Variabiliteit. De typische door FABRICIUS beschreven vorm heeft rood-

achtig gekleurde voorvleugels. Soms is de tint prachtig dieprood, vaak wat fletser

en zo geleidelijk overgaand in de andere kleurvormen. Deze typische vorm is vrij

gewoon en komt overal onder de soort voor, al verschilt het percentage plaatselijk.

Op Schouwen trof LEFFEF hem naar verhouding meer aan dan elders.

f. lythargyria Esper, Schmetterl. in Abb., vol. 4, (1), p. 341, pl. 124, fig. 6,

[1788]. Dit is de vorm met geelachtig rode, soms wat grijs getinte voorvleugels.

Stellig wel een van onze gewoonste vormen.

f. grisea Haworth, 1809. Exemplaren met werkelijk grijze voorvleugels zijn vrij

zeldzaam. Nieuwe vindplaatsen: Apeldoorn, Lochem, Soest, Hilversum (Zoöl.

Mus.); Bennekom (CETON, VAN DE Por); Uden (Br. ANTHONIUS).

f. pallida Tutt, 1891. Exemplaren met licht geelachtige, soms nog iets rood ge-

tinte voorvleugels zijn eveneens verre van gewoon. Nieuwe vindplaatsen: Kippen-

burg, Vledder, Apeldoorn, Wassenaar, Den Haag (Zoòl. Mus.); Valkenisse (VAN

AARTSEN); Deurne (VAN WESTEN).

f. fulvescens Tutt, 1891. Exemplaren met bruingele voorvleugels (zonder rode

tint) zijn nogal zeldzaam. Nieuwe vindplaatsen: Slijk-Ewijk (VAN DE Por); Am-

sterdamse Bos (PEERDEMAN) ; Den Haag (Zoöl. Mus.).

f. fuscolimbata nov. Op de bovenzijde van de voorvleugels is de ruimte tussen

tweede dwarslijn en achterrand verdonkerd en doorsneden door smalle lichte ade-

ren (tenminste bij het holotype). Best, 4, 3.VIII.1962 (holotype, VAN AARTSEN).

[Upper side fore wings: the space between postmedian and outer border is darkened and

crossed by narrow pale nervures (at least with the holotype). ]}

f. postnigra nov. Achtervleugels eenkleurig zwart. Paterswolde (VAN WISSE-

LINGH); Ruurlo, @, 1.VIII.1962 (holotype, LUKKIEN); Amsterdamse Bos, Aarle-

108 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 2, 1964 (670)

Rixtel (PEERDEMAN); Oostkapelle, Valkenisse (VAN AARTSEN); Nuenen (NEIJTS).

[Hind wings unicolorous black, for the rest normal. }

f. amota Strand, 1910. Exemplaren waarbij op de witte middenstip na alle teke-

ning op de voorvleugels ontbreekt, zijn nog bekend geworden van: Raalte (FLINT) ;

Bennekom, Slijk-Ewijk (VAN DE Por); Hendrik-Ido-Ambacht (BOGAARD); Oost-

kapelle (VAN AARTSEN) ; Helmond (van KATWIJK).

f. demaculata Hoffmann & Klos, 1916. Exemplaren waarbij op de voorvleugels

alleen de witte middenstip ontbreekt of in elk geval zeer flauw is, zijn minder zeld-

zaam. Nieuwe vindplaatsen: Kippenburg, Weesp (Zoöl. Mus.); Heuvelse Steeg

(STAKMAN); Amsterdamse Bos (PEERDEMAN); Aerdenhout (VAN WISSELINGH);

Waalwijk (DIDDEN).

f. extralinea Tutt, 1888. Exemplaren met extra dwarslijn op de voorvleugels

tussen middenstip en de rij zwarte vlekjes voor de achterrand zijn blijkbaar nogal

verbreid onder de soort, daar ik de vorm van tal van vindplaatsen ken, zodat deze

niet opgesomd worden.

f. deinographa Dannehl, 1926. Exemplaren waarbij de dwarslijnen op de voor-

vleugels opvallend duidelijk zijn, zijn zeldzamer. Nieuwe vindplaatsen: Ermelo

(VAN DER MEULEN); Boekhorst (Zoöl. Mus.); Nijmegen (VAN WISSELINGH);

Heemstede (HERWARTH) ; Leiden (KROON); Wijlre (VAN KATWIJK).

f. tangens nov. Op de voorvleugels raken de eerste en tweede dwarslijn elkaar

onder het midden, om daarna weer afzonderlijk naar de binnenrand te lopen. Een,

9, 9.VII.1955 (holotype, Zoöl. Mus.).

[The antemedian and the postmedian touch each other below the centre of the fore wings

and then separate again. |

f. striata van Wisselingh, 1961, Ent. Ber., vol. 21, p. 39 (weer beschreven 1963,

Ent. Ber., vol. 23, p. 135). De lichte middenstip op de bovenzijde van de voor-

vleugels staat in een zwartachtige streep, die zich wortelwaarts verder uitstrekt dan

franjewaarts. Apeldoorn (Zoël. Mus.); Bennekom (VAN DE Por); Beemster

(HUISENGA); Aerdenhout (VAN WISSELINGH).

f. poststriata nov. Op de bovenzijde van de achtervleugels een postdiscale rij van

zwarte streepjes op de aderen, overigens normaal. Nijmegen (holotype, BOLDT).

{On the upper side of the hind wings a postdiscal row of small black dots on the nervures.

(It is of course incorrect to use for such specimens names of subspecies from southern

Europe, viz., argyritis Rambur and meridionalis Dannehl) ].

Dwerg. Hollandse Rading (Zoël. Mus.).

Somatische mozaiek. Tot deze afwijking behoort vermoedelijk een

exemplaar, waarbij de linker voorvleugel tot f. pallida behoort en de rechter tot f.

lythargyria. Best, 9, 1962 (VAN AARTSEN).

Mythimna (Mythimna) albipuncta Schiff. Tijdschr. Entom., vol. 83, p. 197;

Cat. V, p. (275). Ruim 20 jaar registratie van trekvlinders heeft in elk geval tot

een beter inzicht in de verspreiding van albipuncta hier te lande geleid dan in 1940

mogelijk was, al blijkt het toen gegeven overzicht toch vrij juist geweest te zijn.

(671) B. J. LEMPKE : Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 109

Het is nu wel zeker, dat de vlinder in de zuidelijke helft (dat wil zeggen: beneden

de grote rivieren) inheems is, al kan het aantal waargenomen exemplaren plaat-

selijk en per jaar sterk schommelen. Vooral in Limburg en Noord-Brabant is hij

zeer verbreid. Maar vrij zeker geldt dit ook voor Zeeland, gezien het vrij grote aan-

tal vindplaatsen in deze toch altijd nog tamelijk slecht doorvorste provincie. Ook

op de Zuidhollandse eilanden kan albipuncta zich nog wel handhaven, al gaat het

daar blijkens de geregelde waarnemingen van HUISMAN al moeilijker. De aantallen

zijn er duidelijk kleiner. Voor het gebied tussen de grote rivieren hebben we nog

slechts de gegevens van de laatste jaren, maar deze wettigen toch wel de conclusie,

dat de vlinder hier althans plaatselijk nog wel thuis hoort.

Ten noorden van dit gebied is de situatie echter duidelijk anders. Ik geloof niet,

dat albipuncta zich hier blijvend kan handhaven. Wel gedurende een aantal jaren

in een gunstige periode, maar daarna verdwijnt hij weer. Stelt men uit de trek-

verslagen een lijst samen van de vindplaatsen uit de noordelijke helft van het land

met de jaren waarin daar de vlinder werd waargenomen, dan blijken er vooral in

de provincies Zuid-Holland, Noord-Holland, Utrecht en Gelderland tal van plaat-

sen te zijn, waar albipuncta van omstreeks 1947 tot 1955 vrijwel ieder jaar werd

waargenomen. Daarna echter ging de soort hard achteruit. Dat is ook duidelijk uit

de jaartotalen te zien. Het maximum werd bereikt in 1949 met 225 stuks. In no-

vember en december van dat jaar vonden wijlen R. BOLDT en zijn zoon de rupsen

talrijk, zowel te Berg en Dal als te Blaricum (Ent. Ber., vol. 13, p. 148, 1950). In

1950 bedroeg het aantal waargenomen vlinders nog 179 en in 1951 111, maar

sinds 1955 is albipuncta veel zeldzamer geworden. In 1958 werd in de noordelijke

helft van het land geen enkel exemplaar gezien, in 1959 bedroeg het totaal aantal

zes stuks, in 1960 twee, in 1961 vier en in 1962 negen.

Met welke oecologische omstandigheden deze ups en downs samenhangen is nog

een volkomen raadsel. Vast staat in elk geval, dat er geen correlatie bestaat tussen

warme zomers en aantallen waarnemingen. Dit is wel opvallend als men bedenkt,

dat albipuncta in de drie noordelijkste (dus onze koudste) provincies steeds een

grote zeldzaamheid gebleven is. In het Waddendistrict is de vlinder alleen bekend

van Terschelling, waar LEFFEF hem in 1956 aantrof en TANIS in 1962.

In het omringende gebied is dezelfde tendens te bespeuren als bij ons. In Dene-

marken werd het eerste exemplaar in 1941 op Seeland gevangen, terwijl de vlinder

sinds 1956 herhaaldelijk op Bornholm is aangetroffen. In de omgeving van Ham-

burg werd hij in het begin van de vijftiger jaren op verschillende plaatsen gesigna-

leerd. Bij Hannover werd albipuncta voor het eerst in 1934 gezien, was in 1936 al

tamelijk gewoon en kwam daarna geregeld voor. In Engeland wordt de vlinder

hoofdzakelijk in het zuiden en zuidoosten aangetroffen met sterke fluctuaties in de

jaarlijkse aantallen, terwijl hij soms zelfs volkomen ontbreekt. Voor het voorko-

men in de jaren 1868—1939 zie G. F. Cockpit in Trans. R. ent. Soc. London,

vol. 92, p. 124, 1942. Van 1933 tot 1942 werd geen enkel exemplaar waargeno-

men, maar vanaf 1945 was albipuncta elk jaar present. Het topjaar was 1950 met

167 stuks, nadat het aantal reeds in 1949 tot 55 was opgelopen. Daarna bedraagt

het jaartotaal hoogstens enkele tientallen, terwijl in 1957 zelfs slechts één exem-

plaar werd gezien. Er bestaat dus een vrij duidelijke correlatie tussen de fluctuaties

in Engeland en in Nederland.

110 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 2, 1964 (672)

De eerste generatie kan reeds in de eerste helft van april beginnen te vliegen, al

blijft dit natuurlijk een grote uitzondering. De vroegste datum is nu 11.IV, in 1961

te Gronsveld waargenomen door LEFFEF. De uiterste data van deze generatie wor-

den nu: 11.IV—3.VII. Van de tweede, die veel sterker in aantal is, worden de

grenzen nu: 11.VII—3.X. In gunstige jaren komt nog een partiéle derde generatie

voor, met als uiterste data: 3.X—12.XI. In sommige jaren is er een duidelijke grens

tussen de verschillende generaties, zoals in 1947, in andere overlappen ze elkaar,

zelfs de eerste en de tweede.

Vindplaatsen. Fr.: Terschelling (1956, 1962), Leeuwarden (1950). Dr.: De Punt

(1951). Ov.: Albergen, Almelo, Rectum, Boekelo, Delden, Rijssen, Markelo, Holten, Om-

men, Diepenveen, Deventer, Platvoet, Vollenhove. Gdl.: Voorthuizen, Garderbroek, Nun-

speet, Vaassen, Wiessel, Twello, Hoenderlo, Otterlo, Harskamp, Wageningen, Lunteren;

Gorssel, Eefde, Warnsveld, Zutfen, Almen, Rekken, Neede, Ruurlo, Korenburgerveen, Aal-

ten, Hoog-Keppel, Doesburg, Babberich, Groessen, Berg en Dal; Slijk-Ewijk, Buren. Utr.:

Rhenen, Amerongen, Zeist, Bunnik, Rhijnauwen, Utrecht, Amersfoort, Soest, Loenen. N.H.:

Hilversum, Blaricum, Bussum, Naarden, Kortenhoef, Weesp, Amsterdamse Bos, Zaandam,

Middelie, Den Helder, Castricum, Heemskerk, Overveen, Haarlem, Aerdenhout, Heemstede.

Z.H.: Leiden, Oegstgeest, Wassenaar, Den Haag, Kijkduin, Staelduin, Vlaardingen, Rotter-

dam, Schelluinen, Gorkum, Arkel, Hendrik-Ido-Ambacht, Dordrecht, Dubbeldam, Dordse

Biesbos, Pernis, Hoogblokland, Oostvoorne, Rockanje, Melissant. Zl: Rennesse, Burgh,

Haamstede, Westenschouwen, Domburg, Oostkapelle, Zoutelande, Valkenisse, ’s Heer Arends- |

kerke, Cadzand, Clinge. N.B.: Hoogerheide, Rozendaal, Waalwijk, Sint Michielsgestel, Haa-

ren, Best, Hilvarenbeek, Vessem, Bergeijk, Eindhoven, Nuenen, Helmond, Leende, America,

Helenaveen, Mill. Lbg.: Milsbeek, Ottersum, Bleijenbeek, Geijsteren, Arcen, Tegelen, Belfeld,

Swalmen, Montfort, Maalbroek, Heel, Stein, Amstenrade, Benzenrade, Chèvremont, Eijs,

Aalbeek, Geulem, Heer, Cannerbos, Sint Pieter, Gronsveld, Rijckholt, Vijlen, Vaals.

Variabiliteit. De typische kleurvorm met min of meer roodbruine voor-

vleugels is bij ons de meest voorkomende.

f. suffusa Tutt, 1891. De vorm met donker bestoven voorvleugels en daardoor

fel afstekende witte stip is niet al te zeldzaam. Nieuwe vindplaatsen: Apeldoorn,

Helenaveen (LEFFEF, in Zoöl. Mus.); Zeist (GORTER) ; Den Helder, Leiden, Oost-

voorne (LUCAS); Amsterdamse Bos (PEERDEMAN); Aerdenhout (VAN WISSE-

LINGH); Rijckholt (VAN DE Por); Voerendaal, Valkenburg (Zoöl. Mus.).

f. rufa Tutt, 1891. Exemplaren met roodachtige voorvleugels zonder bruine tint

zijn niet gewoon. Nieuwe vindplaatsen: Apeldoorn, Sint Odiliënberg (Zoöl. Mus.) ;

Montfort (MAASSEN) ; Cannerbos (LUCAS).

f. italo-gallica Millière, 1872. Exemplaren met lichter of donkerder bruinachtige

voorvleugels zonder rode tint zijn vrij gewoon.

f. ochrea Warren, 1910. Exemplaren met geelachtige, grijs bestoven voorvleugels

zijn waarschijnlijk toch niet al te zeldzaam. Nieuwe vindplaatsen: Olst, Twello,

Arnhem, Hollandse Rading, Roermond, Meerssen (Zoöl. Mus.); Kerkrade

(Lucas).

f. fasciata Spuler, 1906, Schmetterl. Eur., vol. 1, p. 227. Het middenveld van

de voorvleugels grijsachtig verdonkerd. Een vrij zwakke vertegenwoordiger van

deze vorm van Maalbroek (Mus. Rotterdam).

f. clausa nov. De eerste en tweede dwarslijn raken elkaar aan de binnenrand

van de voorvleugel. Epen, &, 17.VIII.1954 (holotype, VAN WISSELINGH).

[Antemedian and postmedian touch each other on the inner margin of fore wings. }

(673) B. J. LEMPKE : Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 111

f. cruda nov. Voorvleugels met opvallend duidelijke dwarslijnen. Otterlo (VAN

AARTSEN); Bennekom (VAN DE Por); Montfort, 4, 11.VIII.1960 (holotype,

BOGAARD).

{Fore wings with very distinct transverse lines. }

Dwergen. Eefde (Zoòl. Mus.); Melissant (HUISMAN); Nuenen (NEIJTS).

Mythimna (Mythimna) vitellina Hübner. Tijdschr. Entom., vol. 83, p. 199;

Cat. V, p. (277). De vlinder blijft tot onze zeldzame immigranten behoren. De

jaren waarin hij nu bij ons is waargenomen, zijn de volgende: 1924, 1935, 1938,

1946, 1951, 1953, 1954, 1958, 1961 en 1962. Het jaar met het maximum aantal

exemplaren is nog altijd 1938 gebleven met zeven stuks.

Van het omringende continentale gebied zijn geen nieuwe meldingen bekend

geworden. In Zuid-Engeland wordt de vlinder in veel meer jaren wel dan niet ge-

zien, al is het jaartotaal dikwijls niet hoog. Ook daar is 1938 het gunstigste jaar

geweest met 96 gemelde exemplaren.

Van de eerste generatie zijn slechts twee waarnemingen bekend, nl. 17.VI.1954

en 1.VII.1953. Alle andere vangsten hebben betrekking op de herfstgeneratie en

vallen tussen 26.VIII en 12.X, waarvan de meeste weer in de laatste week van

september.

Vindplaatsen. Gdl.: Wageningen, 17.VI.1954 (VAN DE Por). Utr.: Zeist, 1.VII.1953

(GorTER). N.H.: Aerdenhout, 30.IX en 3.X.1951 (VAN WISSELINGH). Z.H.: Rotterdam,

4, 26.VIII.1958 (DEN Boer). Zl: Burgh, 6.X.1962, Haamstede, 2.X.1962, Westen-

schouwen, 10.X.1961, 2.X en 12.X.1962 (alle door LEFFEF), Valkenisse, 11.IX.1962 (VAN

AARTSEN). N.B.: Deurne, 29.IX.1946 (Nes). Lbg.: Grubbenvorst, 17.IX.1953 (VAN DE

Por).

Mythimna (Mythimna) unipuncta Haworth. Een van de interessantste Ma-

crolepidopteravangsten van 1962 is ongetwijfeld het eerste Nederlandse exemplaar

van deze immigrant geweest. De vlinder hoort thuis in de tropen en subtropen

zowel van de oude als van de nieuwe wereld. In Europa bereikt hij de noordgrens

van het gebied waarin hij indigeen is in het zuiden van Frankrijk (van het depar-

tement Gironde tot en met de Rivièra). Dit sluit aan bij zijn voorkomen in Spanje

en Italië. Enkele vangsten van immigranten zijn bekend van het zuiden van Tirol

en uit Zwitserland (AUBERT, Rev. franç. de Lépid., vol. 14, p.70, 1953) en dit

waren tot nog toe de meest noordelijke vindplaatsen op het Europese continent.

Heel vreemd is nu, dat terwijl uit de rest van Frankrijk geen enkele melding

gepubliceerd is, wnipuncta een sinds lang bekende immigrant op de Britse eilanden

is. Hier is hij vooral aangetroffen in het zuiden van Ierland, van Wales en van

Engeland en dan in het biezonder in het meest westelijke deel, van de Scilly eilan-

den tot en met Wight. Het eerste exemplaar dateert van 1858. Met uitzondering

van 1928 (het topjaar met 146 stuks) is de vlinder steeds slechts sporadisch waar-

genomen en in veel meer jaren niet dan wel (in 40 van de eerste 100 jaar). Vanaf

1953 echter is er geen enkele onderbreking meer en op het ogenblik vermoedt men,

dat wnipuncta zich in zachte winters kan handhaven op de Scilly eilanden en langs

de zuidwestkust (R. M. MERE, Proc. Trans. South London ent. nat. Hist. Soc. 1960,

112 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 2, 1964 (674)

p. 69, 1961; R. A. FRENCH in litt.). De vlinder is hier vooral in de herfst waar-

genomen (het meest in september en oktober), maar ook voorjaarsvangsten zijn

bekend. Er is duidelijk een zekere mate van overeenstemming met de manier

waarop M. /. album zich in onze streken gevestigd heeft. De weg die wnipuncta bij

zijn migraties volgt, loopt blijkbaar echter veel westelijker, waardoor de gematigde

zone van het Europese continent er bijna steeds buiten valt. Mogelijk migreert de

vlinder rechtstreeks vanuit Spanje naar de Britse eilanden.

Het Nederlandse exemplaar werd in oktober gevangen en is afgebeeld op plaat

13, fig. 9, met een onafgevlogen exemplaar van Sicilié uit de collectie-CARON

(fig. 10).

Vindplaats. Zl.: Haamstede, 4, 10.X.1962, Rivon-lamp in het bos van het kasteel

(LEFFEF).

Mythimna (Mythimna) pudorina Schiff. Tijdschr. Entom., vol. 83, p. 196;

Cat. V, p. (274). De vlinder is vrij algemeen verbreid in bosachtige gebieden, dus

vooral op onze zandgronden (ook in het Duindistrict), maar voelt zich even goed

thuis op vochtige terreinen, zoals blijkt uit verschillende vondsten in het Haf-

district. Dit zijn dan echter bijna steeds weer moerassige plaatsen met een rijke

begroeiing van de daar thuis horende planten met inbegrip van de houtige ge-

wassen. In het kale polderland ontbreekt de vlinder volkomen (op een enkele

zwerver na). Vooral op de zandgronden kan pudorina plaatselijk vrij gewoon zijn.

In het Waddendistrict is de soort nu bekend van Terschelling, Ameland en Schier-

monnikoog.

De vliegtijd kan al begin juni aanvangen en tot in augustus duren. De uiterste

data zijn nu: 1.VI—14.VIll. De vroegste datum werd in 1957 waargenomen door

Lucas, de laatste in 1962 door FLINT bij de Abdij Sion (Ov.). Zeer zelden ver-

schijnt in de late herfst wel eens een exemplaar van een tweede generatie. De enige

tot nog toe bekende vangst is die van een pudorina op 2 oktober 1959 te Heems-

kerk door VAN AARTSEN.

Vindplaatsen. Fr: Ameland, Terschelling (hier gewoon, LEFFEF), Leeuwarden,

Tietjerk, Eernewoude, Olterterp, Beetsterzwaag, Fochtelo, Nijetrijne. Gr.: Glimmen, Noord-

laren. Dr.: Roden, Vries, Grollo, Dwingelo, Ruinen. Ov.: Denekamp, Volthe, Saasveld,

Ommen, Abdij Sion, Diepenveen, Giethoorn, Marknesse. Gdl.: Elspeet, Vierhouten, Tonge-

ren, Epe, Wiessel, Apeldoorn, Hoog-Soeren, Laag-Soeren, Dieren, Imbosch, Hoenderlo,

Kootwijkerveen (gewoon, LEFFEF), Otterlo, Wolfheze, Bennekom; Gorssel, Vorden, Ruurlo,

Winterswijk, Ratum, Woold, Loerbeek; Kesteren, Slijk-Ewijk. Utr.: Den Dolder, Botshol.

N.H.: ’s-Graveland, Hilversum, Blaricum, Naardermeer, Kortenhoef, Amsterdamse Bos

(geregeld, maar in klein aantal, PEERDEMAN), Hoorn, Heemskerk, Haarlem, Aerdenhout

(geregeld, soms vrij gewoon, VAN WISSELINGH), Heemstede. Z.H.: Woerdense Verlaat,

Leiden, Meijendel, Staelduin, Arkel, Hendrik-Ido-Ambacht, Oostvoorne, Melissant, Goeree.

ZI.: Burgh, Haamstede (gewoon, LEFFEF), Oostkapelle, Valkenisse, Cadzand. N.B.: Schijf,

Drunen, Gassel, Kampina, Bergeijk, Eindhoven, Someren, Helenaveen. Lbg.: Arcen, Seve-

num, Venlo, Tegelen, Swalmen, Maalbroek, Montfort, Kunrade, Bocholtz, Eijs, Gerendal,

Cadier, Gronsveld, Rijckholt, Vijlen.

Variabiliteit. De rode tint van de voorvleugels van de typische vorm kan

nogal variëren in intensiteit. Soms zijn de vleugels net zo prachtig gekleurd als in

de figuur van HÜBNER, maar meestal is de tint van het rood zwakker. Zoals reeds

(675) B. J. LEMPKE : Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 113

in 1940 geschreven werd, behoort het grootste deel van onze exemplaren tot deze

vorm.

f. impudens Hiibner, [1803—1808}. De vorm met licht geelachtige voorvleu-

gels zonder spoor van rode tint is vrij gewoon.

f. pallida Spuler, 1906. De vorm met licht grijsachtig gele en zwak getekende

voorvleugels is toch wel zeldzaam. Enige exemplaren van Aerdenhout (VAN Wis-

SELINGH); Meijendel (Lucas). Een exemplaar waarbij de voorvleugels wel de

lichte tint van pallida hebben, maar de tekening normaal van sterkte is, van Hilver-

sum (Zoöl. Mus.).

Mythimna (Mythimna) straminea Treitschke. Tijdschr. Entom., vol. 83, p.

193; Cat. V, p. (272). Uit de combinatie van de twee lijsten van vindplaatsen

blijkt wel duidelijk, dat de vlinder in ons land zeer verbreid is. De grondsoort

maakt blijkbaar weinig uit. Hoofdzaak is het voorkomen van rietvegetaties. In het

Waddendistrict nu bekend van Terschelling en Texel.

De grenzen van de meestal enige generatie komen iets verder uit elkaar te liggen

dan in 1940 werd aangegeven. Ze worden nu: 13.VI—10.VIII. In gunstige jaren

komt soms een partiéle tweede generatie voor. Deze is tot nog toe waargenomen

in 1959 en in 1960 en kan van de tweede helft van augustus tot begin oktober

vliegen. De uiterste data ervan zijn op het ogenblik: 19. VIII —10.X.

Vindplaatsen. Fr.: Terschelling, Sexbierum, Tietjerk, Grouw, Eernewoude, Foch-

telo, Wolvega, Nijetrijne, Scherpenzeel, Oude Mirdum, Rijs, Mirns. Gr.: Groningen, Glim-

men. Dr.: Grollo, Ruinen. Ov.: Volthe, Almelo, Aadorp, Schalkhaar, Frieswijk, Deventer,

Vollenhove, Paaslo. Flevoland: Lelystad. Gdl.: Epe, Wiessel, Hoog-Soeren, Teuge, Terwolde,

Nijbroek, Empe, Voorstonden, Hall, Bennekom; Epse, de Voorst, Eefde, Aalten, Hoog-

Keppel, Hummelo, Lobith; Slijk-Ewijk, Neerijnen. Utr.: Amersfoort, Utrecht, Nieuw-

Loosdrecht. N.H.: ’s-Graveland, Bussum, Naarden, Naardermeer, Kortenhoef, Weesp, Half-

weg, Landsmeer, Zaandam, Wormerveer, Middelie, Oosthuizen, Hoorn, de Koog-Texel,

Heemskerk, Aerdenhout. Z.H.: Woerdense Verlaat, Noorden, Reeuwijk, Oegstgeest, Meijen-

del, Voorschoten, Delft, Staelduin, Schiedam, Schelluinen, Arkel, Zuidhollandse Biesbosch,

Hendrik-Ido-Ambacht, Oostvoorne, Melissant, Goeree. Zl.: Burgh, Haamstede, Oostkapelle,

Valkenisse, Kamperland, Cadzand. N.B.: Bergen op Zoom, Teteringen, Chaam, Hilvaren-

beek, Waalwijk, Drunen, Udenhout, Kampina, Bergeijk, Deurne, Helenaveen. Lbg.: Bergen,

Steijl, Swalmen, Maalbroek, Montfort, Sittard, Gronsveld, Oost-Maarland, Gulpen.

Variabiliteit. De typische vorm is niet de zeldzame vorm zonder de don-

kere streepjes op de aderen van de achtervleugels, maar de meest voorkomende

met deze streepjes. TUTT’s f. intermedia is er dus een synoniem van.

f. obsoleta Tutt, 1888, Entomologist, vol. 21, p. 177. Op de bovenzijde van de

voorvleugels is de donkere veeg onder de middencel zeer zwak en de postdiscale

zwarte stippen ontbreken evenals de zwarte streepjes op de aderen van de achter-

vleugels. Van deze ongetwijfeld zeldzame vorm, waarvan TUTT slechts één exem-

plaar kende, ving Doets een @ op 15.VII.1948 te Kortenhoef (Zoöl. Mus.),

terwijl VAN WISSELINGH twee exemplaren van Delfzijl en Haarlem bezit. Een

exemplaar van Lelystad mist de donkere veeg volkomen, maar heeft nog wel enkele

stippen op de voorvleugels (VAN DE Por). Ook dit kan tot f. obsoleta gerekend

worden.

f. rufolinea Tutt, 1888. De vorm met roodachtig getinte voorvleugels, maar

114 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 2, 1964 (676)

waarbij de aderen licht blijven, is niet al te zeldzaam, komt bij beide seksen voor

en is wel haast overal onder de soort aan te treffen.

f. punctilinea Lempke, 1940. De vorm met een doorlopende rij postdiscale

zwarte vlekjes op de bovenzijde van de voorvleugels is vrij zeldzaam. Nieuwe vind-

plaatsen: Almelo (CETON); Lelystad, Heemstede (VAN DE POL); Weesp, Seroos-

kerke-Walcheren (Zoòl. Mus.); Bussum (TER LAAG); Haarlem, Aerdenhout (VAN

WISSELINGH); Hoorn (PEERDEMAN); Noorden, Leiden (Lucas); Arkel (Zwak-

HALS); Melissant (HUISMAN); Chaam (LUKKIEN).

f. nigrostriata Tutt, 1888. De voorvleugels zijn verdonkerd, waardoor de lichte

aderen scherper afsteken, onder de middenader bevindt zich een opvallend zwart-

achtige veeg en de achtervleugels zijn eveneens gedeeltelijk grijsachtig verdonkerd.

Evenmin gewoon. Nieuwe vindplaatsen: Lelystad (VAN DE Por); Kortenhoef,

Domburg (Zoöl. Mus.); Haarlem, Aerdenhout (VAN WISSELINGH); Noorden

(Lucas); Hendrik-Ido-Ambacht (BOGAARD).

f. nigrolinea van Wisselingh, 1963, Ent. Ber., vol. 23, p. 135. Op de voorvleu-

gels een zwarte lijn van de bovenrand van de middencel tot de corresponderende

zwarte stip van de postdiscale rij. Aerdenhout, ¢, 1952 (VAN WISSELINGH);

Lelystad (VAN DE POL).

f. postnigrescens nov. De achtervleugels eenkleurig zwartachtig, de streepjes

op de aderen nog dieper afstekend. Plaat 13, fig. 6. Wormerveer, 4, 13.VIL1961

(holotype, HUISENGA).

[The hind wings unicolorous blackish, the black stripes on the nervures of a still deeper

black. }

f. destriata nov. De zwartachtige streepjes op de aderen van de bovenzijde der

achtervleugels ontbreken. Niet gewoon. Lochem, 4, VII.1890 (holotype, Zoöl.

Mus.); Lelystad (VAN DE Por); Amsterdam (VAN DER MEULEN); Haarlem (VAN

WISSELINGH) ; Wemeldinge (DE Vos); Teteringen (VAN AARTSEN).

[The blackish stripes on the nervures of the upper side of the hind wings are absent.

(TUTT considered this the typical form of the species according to the Latin diagnosis of

TREITSCHKE (1888, The Entomologist, vol. 21, p. 177; 1891, Brit. Noct., vol. 1, p. 38).

But in the much ampler German description TREITSCHKE writes: "Die Hinterflügel sind

weiß, grau und gelblich schwach bestäubt. Man sieht die Spur des Halbmondfleckes und um

denselben einen Bogen von kleinen schwärzlichen Strichen.” (Schmetterl. von Europa, vol.

5, (2), p. 298, 1825). From this description it is clear that the common form with the dark

stripes on the hind wings is the typical form.) }

Teratologisch exemplaar. Rechter achtervleugel te klein. Lelystad

(VAN DE POL).

Mythimna (Mythimna) impura Hübner. Tijdschr. Entom., vol. 83, p. 195;

Cat. V, p. (273). De vlinder komt in allerlei biotopen voor zonder enige duidelijke

voorkeur. Hy is niet alleen op vochtige terreinen aan te treffen, maar ook op zeer

droge, zoals op heiden en in de duinen, als er maar grassen groeien waarmee de

rups zich kan voeden. In de regel een gewone soort. Nu behalve op Rottum op

alle waddeneilanden aangetroffen.

(677) B. J. LEMPKE : Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 1115

De eerste generatie kan soms nog tot half augustus vliegen. Op 17.VIII.1955

ving Lucas nog een exemplaar ervan en 17.VIII.1960 werd te Lelystad een afge-

vlogen exemplaar gevangen, dat vrij zeker eveneens nog tot deze generatie behoord

heeft (VAN DE Por), zodat de grenzen daarvan nu worden: 29.V—17.VIII. Die

van de tweede blijven onveranderd: 20.VIII—20.X. Deze data wijzen er op, dat

de twee generaties soms zonder scherpe grens in elkaar overgaan. Overigens is de

tweede veel schaarser dan de eerste en ongetwijfeld zeer partiëel. De collectie van

het Zoöl. Mus. bevat op het ogenblik tientallen exemplaren van de eerste gene-

ratie, maar slechts twee van de tweede!

Variabiliteit. Naast de typische hoofdvorm met geelachtige voorvleugels

komt vrij zeldzaam voor:

f. punctina Haworth, 1809. De vorm met roodachtige voorvleugels is waar-

schijnlijk wel op de meeste plaatsen onder de soort aan te treffen, maar is steeds

gering in aantal. Nieuwe vindplaatsen: Lelystad (VAN DE Por); Wiessel (LEFFEF,

in Zoöl. Mus.) ; Geulem (VAN WISSELINGH).

f. punctilinea Tutt, 1888. De vorm met een volledige rij zwarte stippen voor

de achterrand van de voorvleugels is vrij zeldzaam. Nieuwe vindplaatsen: Glimmen,

Noordlaren, Lelystad, Slijk-Ewijk (VAN DE Por); Raalte (FLINT); Zeist (GOR-

TER); Amsterdamse Bos (PEERDEMAN); Schelluinen (SLOB); Geulem (VAN

WISSELINGH).

f. nigrolinea Parsons, 1938. De vorm met een zwarte streep op de voorvleugels

van de achterrand in de richting van de wortel is eveneens zeldzaam. Nieuwe vind-

plaatsen: Beekbergen (VAN DER MEULEN); Aerdenhout (VAN WISSELINGH).

f. impuncta Lempke, 1940. De vorm zonder zwarte stippen op de voorvleugels

is nog bekend geworden van: Terschelling (LEFFEF, in Zoël. Mus.); Wassenaar

(Zoöl. Mus.) ; Melissant (HUISMAN).

f. postnigrescens nov. Achtervleugels zwart met scherp afstekende geelachtige

franje. Plaat 13, fig. 4. Bolsward, &, 23.VI.1889 (holotype), Beek bij Nijmegen

(Zool. Mus.); Wageningen (VAN DE PoL); Aalten (CETON); Naardermeer (TER

LAAG); Amsterdamse Bos (PEERDEMAN); Zandvoort (Rijk); Noorden, Wasse-

naar (Lucas); Sloedam (VAN AARTSEN); Montfort (MAASSEN).

[Hind wings black with sharply contrasting yellowish fringes. (It is not possible to

identify such specimens with the south European fuscipennis Warren, 1910, which has not

only dark hand wings, but is also smaller than our specimens.) }

f. suffusa nov. Voorvleugels sterk zwart bestoven, zodat zwarte strepen tussen

de aderen ontstaan; achtervleugels zwartachtig met lichte franje; onderzijde van

voor- en achtervleugels sterk verdonkerd. Plaat 13, fig. 5. Lelystad, 4, 5.VIII.1962

(holotype) en 9 van dezelfde vindplaats en datum (VAN DE POL).

(Doordat bij het & nog de fijne zwarte stipjes voor de franje tussen de aderen

van de voorvleugels te zien waren, waren de dieren met zekerheid als zmpura te

determineren zonder een preparaat te maken. Bij het donkerder 9 waren de stipjes

samengevallen met de zwarte strepen.)

[Fore wings strongly powdered with black; hind wings blackish with pale fringes; under

side strongly darkened. }

116 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 2, 1964 (678)

f. poststriata nov. Achtervleugels verdonkerd en met een rij zwarte submarginale

streepjes op de aderen. Glimmen, 4, 29.VI.1960 (holotype, VAN DE Por).

[Hind wings darkened and with a row of black submarginal stripes on the nervures. ]

Dwergen. Leidschendam (VLUG); Melissant (HUISMAN).

Teratologisch exemplaar. Rechter vleugels te klein. Lelystad (VAN

DE POL).

Mythimna (Mythimna) pallens L. Tijdschr. Entom., vol. 83, p. 194; Cat. V,

p. (272). Hoewel de vlinder niet uitsluitend beperkt is tot de zandgronden, is hij

op de droge gronden toch veel gewoner dan buiten deze gebieden. Vooral in de

duinen (zowel op het vasteland als op de eilanden) is hij zeer gewoon. Opvallend

was het zeer talrijke voorkomen te Lelystad in 1962 (VAN DE Por). In het Fluvia-

tiel District en het Hafdistrict is pallens wel op vrij veel plaatsen aangetroffen,

maar hier is hij in de regel minder gewoon dan impura. Op moerassige terreinen

schijnt hij in tegenstelling tot laatstgenoemde soort soms zelfs geheel te ontbreken,

hoewel hij in het Naardermeer (althans aan de grens ervan) wel voorkomt (TER

LaaG). In het Waddendistrict is pallens nu bekend van alle eilanden behalve

Rottum.

De eerste generatie kan ongeveer een week eerder beginnen te vliegen dan in

1940 bekend was. De uiterste data worden nu: 22.V—31.VII. De vroege datum

werd in 1950 te Sint Michielsgestel waargenomen door de Zeer Eerw. Heer

KNIPPENBERG. De tweede begint in warme zomers al eind juli te vliegen en kan

in koele jaren tot half oktober aanwezig blijven. De uiterste data worden nu:

29.VII (in 1959, Lucas) tot 15.X (in 1946 te Epen, LANDSMAN; in 1962 te

Burgh, LEFFEF). Waarschijnlijk zullen beide generaties elkaar in sommige jaren

overlappen.

Met M. albipuncta en M. I. album behoort pallens tot onze Mythimna-soorten,

waarbij de tweede generatie talrijker is dan de eerste. De ervaring van COLDEWEIJ,

dat beide generaties vrijwel even sterk zijn, is geen regel. Mogelijk is de oorzaak

hiervan, dat zijn waarnemingsplaats (Twello) al ver buiten het zandgrondgebied

ligt en dus niet in het gunstigste biotoop van de soort. Maar op de zandgronden

is de tweede generatie veel talrijker dan de eerste, wat ook duidelijk te merken is

aan het in de collecties aanwezige materiaal. Trouwens, ook in het Amsterdamse

Bos, dus beslist geen zandgrond, is de eerste generatie ver in de minderheid

(PEERDEMAN).

Variabiliteit. Vooral wat de kleurvormen betreft is pallens veel variabe-

ler dan impura, al zijn opvallende afwijkingen zeldzaam. De meeste exemplaren

behoren tot de typische vorm met geelachtige voorvleugels waarop zich enkele

zwarte stippen bevinden, terwijl de achtervleugels witachtig zijn.

f. ectypa Hübner, [1800—1803}. De vorm met roodachtige voorvleugels, maar

overigens getekend als bij de typische vorm. Wel overal onder de soort, maar niet

gewoon.

f. grisescens nov. Grondkleur van de voorvleugels (die geel- of roodachtig kan

zijn) overdekt door een grijsachtige tint met nauwelijks afstekende lichte aderen;

(679) B. J. LEMPKE : Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 107.

achtervleugels grijs. Plaat 13, fig. 3. Lelystad (VAN DE POL); Zeist, 9 , 24.VII.-

1951 (holotype, GORTER); Amsterdam (VAN DER MEULEN); Amsterdamse Bos

(PEERDEMAN); Heemskerk (AUKEMA); Hendrik-Ido-Ambacht, Oostvoorne (Lu-

cas); Melissant (HUISMAN).

[Ground colour of the fore wings (which may be whitish or reddish) covered with a

greyish tint, pale nervures hardly contrasting; hind wings grey. Plate 13, fig. 3.]

f. impuncta nov. Voorvleugels zonder zwarte stippen. De naam moet gebruikt

worden voor elk type grondkleur behalve de roodachtige. Glimmen, Bennekom

(VAN DE Por); Abdij Sion (FLINT); Wezep (VAN DER MEULEN); Twello,

Rhijnauwen, Hilversum (2, 8.IX.1934, holotype), Amsterdam (Zoöl. Mus.);

Halfweg (VAN AARTSEN).

[Fore wings without black points. The name should be used for all types of ground

colour except the reddish one. }

f. rufescens Haworth, 1809. Als de vorige vorm, maar de grondkleur van de

voorvleugels roodachtig; combinatie dus van ectypa en impuncta. Vrij zeldzaam.

Nieuwe vindplaatsen: Lelystad (VAN DE PoL); Rhijnauwen, Leidschendam, Kou-

dekerke (Zoöl. Mus.); Haarlem, Aerdenhout (VAN WISSELINGH); Heemskerk,

Oostkapelle (VAN AARTSEN).

f. suffusa Stephens, 1829, Ill. Brit. Ent., Haust., vol. 3, p. 7. De voorvleugels

onder de mediaanader en tussen de andere aderen dicht bestoven met donkere

schubben, waardoor de lichte aderen veel sterker afsteken. Plaat 13, fig. 2. Slijk-

Ewijk (VAN DE Por); Hendrik-Ido-Ambacht, Oostvoorne (Lucas).

f. striata Hoffmeyer, 1962, De Danske Ugler, 2e ed., p. 135, fig. Op de boven-

zijde van de voorvleugels een zwarte streep van de bovenzijde van de middencel

in de richting van de achterrand en daaronder nog een of meer strepen langs de

aderen. Almelo, & (VAN DER MEULEN); Epen, twee mannetjes (VAN WISSE-

LINGH).

f. punctilinea Lempke, 1940. Exemplaren met een volledige rij zwarte vlekjes

op de voorvleugels van voorrand tot binnenrand zijn zeldzaam. Nieuwe vind-

plaatsen: Lelystad, Slijk-Ewijk (VAN DE Por); Naardermeer (VAN AARTSEN);

Melissant, Ouddorp (HUISMAN); Westenschouwen, Burgh (LEFFEF, in Zoöl.

Mus.).

f. arcuata Stephens, 1829. Exemplaren met cen postdiscale rij donkere streepjes

op de aderen van de achtervleugels als bij M. straminea zijn zeldzaam. Nieuwe

vindplaats: Sloedam (VAN AARTSEN).

f. venata Lempke, 1940. Exemplaren met zwarte aderen op de achtervleugels

zijn eveneens vrij zeldzaam. Nieuwe vindplaatsen: Volthe (VAN DER MEULEN);

Lelystad (VAN DE Por); Nijmegen, Aerdenhout, Epen (VAN WISSELINGH); Am-

sterdamse Bos (PEERDEMAN); Halfweg (VAN AARTSEN); Arkel (ZWAKHALS).

Dwergen. Niet al te zeldzaam, daar ik al ruim een tiental nieuwe vindplaatsen

genoteerd heb. Vooral in de tweede generatie voorkomend.

f. favicolor Barret, 1896, Ent. mo. Mag. vol. 32, p. 100. Oorspronkelijk be-

schreven als een goede soort en nog als zodanig door vele Engelse lepidopterologen

118 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 2, 1964 (680)

beschouwd. Onderscheidt zich van pallens door iets bredere voorvleugels, waardoor

de vlinder een forsere indruk maakt. Vergelijk , South”, oude editie, plaat 147,

fig. 1 en 2 met plaat 149, fig. 1 en 2. In de nieuwe editie, plaat 73, fig. 3, 4 en

fig. 5, 6, is daarentegen nauwelijks enig verschil in vleugelvorm te zien. De apex

van de voorvleugels kan iets puntiger zijn, zodat de vleugelvorm op die van M.

straminea gaat lijken. De aderen zijn slechts iets lichter dan de grondkleur en ste-

ken nauwelijks af, waardoor de voorvleugels een gladdere, meer effen indruk ma-

ken dan die van pallens. De achtervleugels zijn grijsachtig (soms zeer donker)

met donkerder aderen, maar de voorrand en de franje blijven licht. Vooral bekend

van de Engelse zuidoostkust van Kent tot het zuiden van Suffolk, maar ook in het

binnenland aangetroffen (Cambridgeshire, Surrey, Hampshire). Overigens alleen

door HEYDEMANN vermeld van enkele Noordfriese waddeneilanden (1930, Int.

ent. Z. Guben, vol. 24, p. 445).

Of favicolor werkelijk een goede soort is, is op zijn minst twijfelachtig. FLETCHER

& EDELSTEN schrijven in de nieuwe editie van ,,South” (1961, p. 200): „There

are many records of this insect pairing with pallens and of pallens being bred

from favicolor’. PIERCE zegt, dat hij geen verschil in de genitaliën met die van

pallens vindt, behalve dat die van favicolor groter zijn (1909, Gen. Noct., p. 27).

Maar is dit verschil constant? Hetzelfde geldt voor de kleine verschillen, die

PIERCE opgeeft voor de genitaliën van de wijfjes (1942, Female Genit. Noct., p.

21). Zolang het probleem niet nauwkeuriger is uitgewerkt, geef ik er de voorkeur

aan favicolor als een vorm van pallens te beschouwen.

Vlak voor de afsluiting van het manuscript zag ik twee exemplaren van Oost-

voorne (17.VII en 5.VIII.1963, Vis c.s.), die volkomen met de beschrijving en

afbeeldingen van favtcolor overeenkomen, terwijl ook een 4 van Haamstede

(22.VI.1962, LEFFEF leg., in Zoöl. Mus.) er toe behoort.

Mytimna (Mythimna) litoralis Curtis. Tijdschr. Entom., vol. 83, p. 196; Cat.

V, p. (274). In de eerste plaats een typische duinbewoner, zowel op het vasteland

als op de eilanden. Daarnaast ook hier en daar op de Veluwe en op droge zand-

gronden in Utrecht aangetroffen. Op Ameland na (waar de vlinder ook wel zal

voorkomen) nu bekend van alle waddeneilanden.

In de regel één generatie, die van eind mei tot begin augustus kan vliegen. De

uiterste grenzen zijn nu: 26.V—6.VIII. De vroegste datum werd in 1961 te Wes-

tenschouwen waargenomen, de laatste in 1954 te Wiessel, beide door LEFFEF. In

gunstige jaren kan een partiële tweede generatie verschijnen. Zeer goed vloog deze

in 1959, toen hij van begin september tot begin oktober (2.IX—3.X) op diverse

plaatsen in het kustgebied van Valkenisse tot Heemskerk werd opgemerkt. Verder

is deze generatie tot nog toe alleen bekend uit 1961, toen op 9 september een vers

exemplaar te Burgh werd gevangen (LEFFEF).

Vindplaatsen. Fr: Terschelling (gewoon, diverse verzamelaars); Vlieland. Gr.:

Rottum (in 1959 verscheidene exemplaren, DIDDEN). Gdl.: Stroe, 11.VI.1950 (VLUG);

Wiessel, 6.VIII.1954 (LEFFEF, in Zoöl. Mus.). Utr.: Soest (in 1922 een exemplaar gekweekt

uit een rups, STAKMAN, in Zoöl. Mus.; in 1950 verscheidene exemplaren op licht (GORTER).

N.H.: Koog-Texel, Bergen aan Zee, Egmond aan Zee, Heemskerk. Z.H.: Wassenaar, Meijen-

del, Oostvoorne, Melissant (HUISMAN), Goeree. ZI.: Burgh, Westenschouwen (op Schou-

wen gewoon, LEFFEF), Oostkapelle, Domburg, Valkenisse, Cadzand.

(681) B. J. LEMPKE : Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 119

Mythimna (Mythimna) 1. album L. Tijdschr. Entom., vol. 83, p. 196; Cat.

V, p. (274). De geschiedenis van het voorkomen van deze uil in ons land is biezon-

der interessant. Het oudste Nederlandse exemplaar is stellig wel dat van Maastricht,

dat door MAURISSEN in 1873 vermeld werd in Tijdschr. Entom., vol. 16, p. LKXV

en dat op zijn laatst in het jaar daarvoor gevangen kan zijn. Dan kennen we het

Utrechtse exemplaar van „voor 1890’, dat van Apeldoorn van 1892 en de twee

ongedateerde van Breda, die waarschijnlijk ook in de vorige eeuw werden gevan-

gen. Ten hoogste zijn dus niet meer dan vijf exemplaren uit de negentiende eeuw

bekend. Tussen 1892 en 1921 werd geen /. album in Nederland gezien, zodat de

vlinder voor de vorige verzamelaarsgeneratie dan ook als een grote rariteit gold.

Maar in dat jaar worden een paar stuks in midden-Limburg gevangen. Dan duurt

het weer tot 1934, voor de soort opnieuw binnen onze grenzen opduikt en vanaf

dit jaar is hij met uitzondering van 1940 en 1941 tot nog toe elk jaar bij ons aan-

getroffen. Het is zeer goed mogelijk, dat hij in deze twee jaren alleen niet werd

opgemerkt door de voor het verzamelen in de avonduren zeer ongunstige oorlogs-

omstandigheden. Zoals uit de in Ent. Ber., vol. 20, p. 180 (1960) gepubliceerde

tabel te zien is, waren de jaarlijkse aantallen aanvankelijk zeer laag, om plotseling

in 1949 een tot nog toe niet geévenaarde top te bereiken van 356 exemplaren.

Daarna waren de totalen weer meest aan de lage tot zeer lage kant met uitzondering

van 1953, 1959, 1960, 1961 en 1962. Dit laatste jaar evenaarde met 330 stuks

bijna 1949! Het is onmogelijk een correlatie tussen jaartotalen en weersomstandig-

heden te vinden, zodat het vooralsnog een raadsel blijft welke factoren het voor-

komen hier te lande zo sterk kunnen beinvloeden. Opvallend is in elk geval wel,

dat we nu voor het eerst een periode van vier achter elkaar volgende goede seizoe-

nen gehad hebben. {Noot bij de correctie: ook 1963 was weer goed!}

Aanvankelijk is /. album wel een zeer zeldzame immigrant geweest, maar in de

loop van de laatste 20 a 25 jaar is de vlinder er ongetwijfeld in geslaagd hier vaste

voet te krijgen, al is het aantal dan ook soms benauwend klein. Het is onmogelijk

precies het jaar vast te stellen wanneer dit gelukte, maar vanaf 1946 worden op

twee uitzonderingen na elk jaar beide generaties bij ons waargenomen, zodat de

indigeniteit toen ongetwijfeld al een feit was. De uitzonderingen zijn 1957 en

1958, jaren met zeer lage totalen, zodat de eerste generatie toen waarschijnlijk wel

zo klein is geweest, dat hij niet werd opgemerkt.

De uiterste noordgrens van het gebied waar de vlinder zich bij ons kan hand-

haven wordt op het ogenblik door de grote rivieren gevormd. Dit betekent echter

niet, dat hij ten zuiden ervan altijd en overal is aan te treffen. Omstreeks 1950

heeft /. album zich ook een aantal jaren in de oostelijke helft van Gelderland en

een deel van Overijsel kunnen handhaven, maar sinds 1955 is uit dit gebied geen

enkele melding meer ontvangen. Het beste houdt de vlinder stand in het zuiden

en midden van Limburg. Het voorkomen hier te lande doet in veel opzichten den-

ken aan dat van Colias hyale L.

Uit het omringende continentale gebied zijn geen nieuwe gegevens bekend ge-

worden. Het verloop van het voorkomen in Engeland komt in grote trekken met

dat in ons land overeen. Na de vangst van de twee eerste exemplaren in 1862

duurde het tot 1900 voor weer een /. album werd waargenomen. Tot 1933 volgen

dan nog zes stuks in vier verschillende jaren, maar dan begint de vlinder ook daar

120 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 2, 1964 (682)

minder zeldzaam te worden. Net als bij ons komt plotseling een topjaar. Daar

was het 1938 met 170 stuks. Vanaf 1942 werd het dier elk jaar gezien. Ook in

Engeland was 1949 een goed jaar met 97 stuks. De laatste vermelding in de Britse

trekverslagen dateert van 1951 met zeven stuks. Daarna ontbreekt de vlinder he-

laas hierin, omdat hij als een indigeen werd beschouwd. R. M. MERE schrijft, dat

I. album nu verbreid is langs de Engelse zuidkust van Cornwall tot Hampshire

(op de hoogte van Wight, dus langs het warmste deel van de kust) en dat hij begin

oktober een van de gewoonste vlinders te Portland is (Proc. Trans. South London

ent. nat. Hist. Soc. 1960, p. 69, 1961).

De wijze van voorkomen in Engeland en in ons land (in beide landen vooral

in het warmste gedeelte) wijst er op, dat /. album er in geslaagd is zich hier te

handhaven ten gevolge van het stijgen van de gemiddelde jaartemperatuur. De

zeer lage totalen in sommige jaren maken het echter duidelijk, dat de vlinder er

soms maar net in slaagt hier stand te houden.

Volledigheidshalve zij er nog op gewezen, dat SouTH één exemplaar vermeldt,

dat in 1908 in Ierland werd gevangen. DONOVAN noemt de soort niet in zijn

„Catalogue of the Macrolepidoptera of Ireland” (1936).

Volgens de ervaringen van de Engelse lepidopterologen legt de vlinder zijn

eieren in rijen in opgerolde dode bladeren van (0.a.?) Phalaris arundinacea L.

(Rietgras). Die van de tweede generatie komen na twee weken uit. De jonge

rupsjes eten de eischalen op en gaan dan onmiddellijk in diapauze, naast elkaar

liggend in het opgerolde blad. Pas het volgende voorjaar beginnen ze zich te ver-

spreiden en grassen te eten. Door aanwending van warmte (23—29° C.) kan de

diapauze echter onderdrukt worden en groeien de rupsen zeer snel om reeds na

ongeveer drie weken te verpoppen. In het begin van de winter komen de vlinders

dan uit. Zie COCKAYNE, Ent. Rec., vol. 50, p. 13—18 (1938), die de rupsen op-

kweekte met Kropaar (Dactylis glomerata L.).

De normale vliegtijd van de vrij schaarse eerste generatie is begin juni tot de

tweede helft van juli (3.VI—21.VII). Abnormaal is de vangst van een vers exem-

plaar op 11 mei in het zeer vroege voorjaar van 1960 te Stein (Pater MUNSTERS)

en van 18 mei in het zeer late voorjaar van 1962 te Wehl (VLUG). Mogelijk

waren dit geen indigenen, maar immigranten. Verklaarbaarder waren de late

vangsten van 5 augustus 1955 en 6 augustus 1962 (twee koude late jaren).

De tweede generatie is waargenomen van half augustus tot begin november

(16. VIII—6.X1), de vroegste datum in 1960, de laatste in 1962. De hoofdvliegtijd

ervan valt in september en begin oktober. Hij is altijd talrijker dan de eerste.

Vindplaatsen. Ov.: Wierden, 1950; Deventer, 1950, 1951, 1953; Platvoet, 1949.

Gdl.: Twello, 1954; Arnhem, 1943, 1960; Schaarsbergen, 1961; Wageningen, 1943, 1946,

1953—1956, 1960; Lunteren, 1946; Eefde, 1953; Warnsveld, 1949, 1950, 1954; Zutfen,

1948, 1949, 1955; Warken, 1950; Hackfort, 1952; Almen, 1954; Rekken, 1951, 1952;

Aalten, 1950, 1951, 1953, 1954; Babberich, 1942, 1947, 1951; Lobith, 1946—1948; Wehl,

1962; Zevenaar, 1959; Beek bij Nijmegen, 1939; Nijmegen, 1948; Hatert, 1949, 1950, 1960;

Wijchen, 1957; Heteren, 1961; Slijk-Ewijk, 1960—1962; Buren, 1962. Utr.: Amerongen,

1954, 1960, 1962; Zeist, 1953. N.H.: Bussum, 1962; Middelie, 1946. Z.H.: Schelluinen,

1963; Arkel, 1920. Zl.: Renesse, 1954. N.B.: ’s-Hertogenbosch, 1959; Bergeijk, 1960, 1962;

Leende, 1961; Deurne, 1946, 1949; America, 1955; Helenaveen, 1962. Lbg.: Tienraij, 1959;

Arcen, 1961, 1962; Grubbenvorst, 1953; Velden, 1961, 1962; Venlo, 1961, 1962; Blerick,

(683) B. J. LEMPKE: Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 121

1959; Tegelen, 1951, 1955—1957, 1959—1962; Steijl, 1952, 1955, 1960, 1962; Belfeld,

1962; Swalmen, 1949, 1950, 1951, 1953, 1955, 1960, 1962; Maasniel, 1952; Roermond,

1960; Melick, 1953; Maalbroek, 1953, 1955; Heel, 1960; Montfort, 1959—1962; Annen-

daal, 1960; Nieuwstad, 1949; Stein, 1953, 1962; Sittard, 1942, 1947, 1951; Amstenrade,

1949, 1950, 1953; Heerlerheide, 1952; Heerlen, 1959, 1960, 1962; Heerlerbaan, 1959;

Brunssum, 1942, 1947, 1948, 1950, 1960; Chevremont, 1953; Geulem, 1946, 1947, 1953;

Gronsveld, 1954, 1959; Rijckholt, 1959; Gulpen, 1949, 1962; Slenaken, 1962; Epen, 1949,

1951—1954, 1962; Vijlen, 1960, 1961; Lemiers, 1941—1945; Vaals, 1949, 1950, 1952.

Variabiliteit. De soort varieert zeer weinig.

f. rufescens nov. Grondkleur van de voorvleugels sterk roodachtig getint. Wa-

geningen, ¢, 9.1X.1953 (holotype, VAN DE POL).

{Ground colour of the fore wings with a strong reddish tint. }

Dwerg. Hatert (BENTINCK).

Mythimna (Mythimna) sicula Treitschke. In 1952 werd deze soort voor het

eerst in ons land gevangen door VAN GALEN. Het exemplaar is vermeld en afge-

beeld in Ent. Ber., vol. 15, p. 118, 1954. Daarna is de vlinder aangetroffen in

1954, 1955, 1956, 1959, 1960, 1961 en 1963, in weinig exemplaren en uitsluitend

in de zuidelijke helft van het land. Ik vermoed, dat het dier tot hetzelfde type

gerekend moet worden als M. /. album. Een vlinder dus, die (later en tot nog toe

in veel kleiner aantal dan deze soort) tracht van gunstige oecologische omstandig-

heden gebruik te maken om zijn areaal in noordwaartse richting uit te breiden en

hier vaste voet te krijgen. Makkelijk gaat dit stellig niet, wat al dadelijk blijkt uit

de kleine aantallen en uit het feit, dat hij nog steeds niet op de Britse eilanden is

aangetroffen. In elk geval is het wel duidelijk, dat een nauwkeurige jaarlijkse re-

gistratie van vindplaatsen en aantallen van belang is om op die manier misschien

enig inzicht te krijgen in de factoren, die het al of niet slagen van de penetratie in

ons land kunnen beinvloeden.

De vlinder is niet bekend uit Denemarken. Wat Duitsland betreft, schreef wijlen

Dr. G. WARNECKE me, dat hij vroeger alleen uit het zuiden en het middenwesten

bekend was, en dan over het algemeen nog zeldzaam, maar dat hij sinds ongeveer

30 jaar op de oude vindplaatsen talrijker is geworden en bovendien naar het noor-

den voortgedrongen is. De noordelijkste vindplaatsen die nu bekend zijn, zijn

Buckeburg (aan de bocht van de Wezer ten zuiden van Minden), telkens één exem-

plaar in 1946 en 1947 en Bielefeld (het eerste exemplaar in 1946, daarna in aantal

toenemend). Deze twee plaatsen liggen dus nog iets noordelijker dan de uiterste

Nederlandse grens van het areaal. Verder werd sicula aangetroffen te Witten aan

de Roer, te Rade (ten zuiden van deze rivier), te Burtscheid bij Aken (één exem-

plaar, PÜNGELER, Iris, vol. 51, p. 65, 1937; zie ook HORHAMMER, 1934, Mitt.

Münchener ent. Ges., vol. 24, p. 69) en verder van onze grenzen af te Marburg

aan de Lahn (eerste exemplaar in 1934, daarna vrij geregeld, GrEsE, 1940, Ent.

Z. Frankfurt, vol. 54, p. 34), te Koblenz, in het Westerwoud en dan verder zuid-

waarts in de omgeving van de Ryn.

In België is sicula in de oostelijke helft waargenomen van de Franse grens (om-

geving van Virton) tot Luik en Losheimergraben (bij de Duitse grens ten oosten

van Eupen). Volgens een mededeling van DE LAEVER is de soort gewoon in Hene-

gouwen, maar ook te Cointe en te Sclessin, beide in de omgeving van Luik.

122 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 2, 1964 (684)

Er zijn twee generaties, maar in tegenstelling tot M. /. album is de tweede bij

sicula veel zeldzamer dan de eerste, tenminste op onze breedte. De eerste is tot nu

toe bij ons waargenomen van begin mei tot begin juli (6.V—4.VII). Van de

tweede is nog slechts één exemplaar bekend, dat in september 1961 op Schouwen

werd gevangen. (In Belgié ving DRUET de vlinder in september 1938 te Ethe en

Buzenol in de omgeving van Virton en een ® in augustus 1935 te Losheimer-

graben.)

Vindplaatsen. Gdl: Aalteny 04% 15.V.1952 {VAN (GALEN): ZI: Burch, 6) juni

1961 (LEFFEF); Westenschouwen, september 1961 (idem). Lbg.: Belfeld, 9, 28.V.1963

(OTTENHEIJM); Maalbroek, 31.V.1954 en 2.VI.1955 (LANDSMAN, in Mus. Rotterdam);

Stein, 6.V en 27.VI.1960, 15.VI.1961, 25.V, 3.VII en 4.VII.1963 (Missiehuis); Gronsveld,

2.VII.1954 (VAN DE Por), 7.VI.1959 (VAN AARTSEN), 26.VI.1961 (LEFFEF, in Zoöl. Mus.);

Rijckholt, juni 1956 (VAN DE Pot); Heerlerbaan, 23.VI.1960 (LUKKIEN); Vijlen,

26.VI.1960 (GORTER).

Variabiliteit. De soort varieert vrij sterk en zelfs bij het nog schaarse

Nederlandse materiaal is dit te merken. De verschillende kleurvormen kunnen in

twee groepen verdeeld worden (die zelfs zeer lang als twee soorten beschouwd

werden), namelijk de exemplaren met een donkere streep langs de onderzijde van

de middencel en de exemplaren, welke deze streep missen. Maar bij alle staat aan

het einde van de cel een kleine scherpe witte vlek en aan de basale zijde daarvan

bijna altijd een klein zwart puntje. Dit laatste is een uitstekend kenmerk om de

soort te onderscheiden van kleine exemplaren van M. albipuncta, waarmee hij

overigens toch niet makkelijk verward zal worden.

TREITSCHKE beschreef de vlinder naar exemplaren gekweekt uit rupsen die ver-

zameld waren bij Palermo op Sicilié. De nominaatvorm heeft volgens deze diagnose

lichtgele voorvleugels met een zwartachtige streep onder de middencel en witte

grijs bestoven achtervleugels met donkerder aderen (Schmetterl. von Eur., vol. 10

(2), p. 90, 1835). Zie plaat 14, fig. 1. Daarnaast komt (ook op Sicilië!) een even

lichte vorm voor zonder de donkere streep op de voorvleugels. Dit is f. scirpi

Duponchel, 1836, die lang als een goede soort is beschouwd, tot Roccı & TURATI

in 1934 bewezen, dat dit niet het geval is (Mem. Soc. ent. It., vol. 12, p. 285—

293). Plaat 14, fig. 3.

Onze Nederlandse exemplaren behoren niet tot de nominaatvorm, doch tot

subsp. belgiensis Derenne (1931, Lambillionea, vol. 31, p. 134), die zich vooral

onderscheidt door de gemiddeld donkerder grondkleur van de achtervleugels. Zie

plaat 14, fig. 4—14. Een voorlopig nog opvallend verschil tussen de Nederlandse

exemplaren en de Belgische is, dat de onze veel vaker de donkere streep op de

voorvleugels missen dan de Belgische. De heer E. DE LAEVER was zo vriendelijk

mij zijn gehele serie Belgische exemplaren toe te sturen, 15 stuks. Slechts één hier-

van mist de streep volkomen en bij een paar andere is hij zwak. Van de Neder-

landse exemplaren bezitten slechts twee een duidelijke wortelstreep en bij een derde

is de streep zwak.

f. grisescens nov. Voorvleugels effen grijsachtig met witte middenstip, de ader-

uiteinden soms lichter; achtervleugels tamelijk donker grijs. Plaat 14, fig. 9 en 13.

Gronsveld, 4, 7.VI.1959 (holotype, VAN AARTSEN); Stein, &, 1960 (Missiehuis).

[Fore wings plain greyish with a white cell spot, the extremities of the nervures sometimes

paler; hind wings rather dark grey. ]

(685) B. J. LEMPKE : Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 123

f. rosea nov. Voorvleugels effen geelachtig rose met witte middenstip; achter-

vleugels normaal. Plaat 14, fig. 8. Burgh, 9, VI.1961 (holotype, LEFFEF, in Zoöl.

Mus.).

[Fore wings plain yellowish pink with white cell spot; hind wings normal. }

f. fusca Rocci & Turati, 1934, Mem. Soc. ent. It., vol. 12, p. 289. Grondkleur

van de voorvleugels sterk verdonkerd. Plaat 14, fig. 11 en 12. Belfeld, 9 (OTTEN-

HEIJM); Maalbroek, 4 (Mus. Rotterdam); Stein (Missiehuis); Gronsveld

(LEFFEF, in Zoòl. Mus.).

f. nervosa nov. Voorvleugels zwartbruin met lichte aderen; achtervleugels don-

kergrijs. Plaat 14, fig. 14. Vijlen, 9, 26.VI.1960 (holotype, GORTER).

[Fore wings black-brown with pale nervures; hind wings dark grey. }

f. punctilinea nov. Voorvleugels met volledige rij donkere stipjes op de plaats

van de tweede dwarslijn. Plaat 14, fig. 10. Kan bij alle typen van grondkleur voor-

komen. Aalten, 4, 15.V.1952 (holotype, VAN GALEN); Gronsveld (Zoòl. Mus.) ;

Rijckholt (VAN DE POL).

[Fore wings with complete row of small dark points in the place of the postdiscal line.

In all types of ground colour. }

f. serratilinea Wagner, 1926, Z. Ost. ent. Ver., vol. 11, p. 53, fig. De donkere

punten op de voorvleugels met elkaar verbonden tot een getande dwarslijn. Plaat

14, fig. 2. Maasniel, 9, 1954 (Mus. Rotterdam); Stein, &, 1961 (Missiehuis).

Note. The Dutch specimens of M. sicula belong to the same subspecies as the Belgian

ones, viz., subsp. belgiensis Derenne, 1931. The principal character of this subspecies,

compared with the nominate form from Sicily, is the darker ground colour of the hind wings

in most specimens. The dark longitudinal line of the fore wings is often more prominent,

but this character is not stable. In the Dutch specimens, which have mostly rather dark fore

wings, this line often fails.

Subgenus Leucania Ochsenheimer

Mythimna (Leucania) obsoleta Hübner. Tijdschr. Entom., vol. 83, p. 202; Cat.

V, p. (280). Hoewel de vlinder door een groot deel van het land verbreid is,

heeft hij toch een duidelijke voorkeur voor niet te droge terreinen. Dit is goed te

merken aan het geringe aantal vindplaatsen in het Duindistrict, in het Wadden-

district (tot nog toe alleen Terschelling en Rottum!) en op de Veluwe. Maar waar

in deze biotopen vochtige plekken liggen, blijkt hij toch weer wel voor te komen.

In het Hafdistrict is obsoleta daarentegen zeer verbreid en ook in het Fluviatiel

District zijn al een flink aantal vindplaatsen bekend. Op vele vindplaatsen, vooral

in het zuiden en oosten van het land, is het dier vrij schaars.

In zeer gunstige jaren kan een kleine partiéle tweede generatie voorkomen. De

eerste (en meestal de enige) kan in de eerste helft van mei beginnen te vliegen en

tot in de tweede helft van juli aanwezig zijn. De uiterste data daarvan zijn nu:

124 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 2, 1964 (686)

10.V (in 1954, VAN DE PoL) tot 24.VII (in 1955, Lucas). De tweede is, behalve

in 1938, met zekerheid alleen waargenomen in 1959. De grenzen ervan zijn: eind

augustus tot eind september (25.VIII—26.IX).

Vindplaatsen. Fr.: Terschelling (weinig, LEFFEF), Sexbierum, Harlingen, Tietjerk.

Gr.: Rottum (één exemplaar in 1959, DIDDEN), Grijpskerk, Glimmen. Dr.: Zuidlaren,

Grollo, Ruinen. Ov.: Volthe, Almelo, Saasveld (Molenven), Raalte, Platvoet. Flevoland:

Lelystad. Gdl.: Epe, Wiessel, Teuge, Empe, Wageningen, Bennekom, Lunteren; Gorssel,

Eefde, Warnsveld, Zutfen, Ruurlo, Babberich; Ochten, Slijk-Ewijk. Utr.: Leusden, Utrecht.

N.H.: Huizen, Naarden, Weesp, Amsterdamse Bos, Zaandam, Middelie, Beemster, Hoorn,

Aerdenhout. Z.H.: Noorden, Leiden, Oegstgeest, Meijendel, Delft, Staelduin, Schelluinen,

Arkel, Dubbeldam, Hendrik-Ido-Ambacht, Oud-Beierland, Oostvoorne, Rockanje, Melissant,

Goeree. Zl.: Domburg, Oostkapelle, Valkenisse, Cadzand. N.B.: Bergen op Zoom, Kampina,

Best, Sint Michielsgestel, Gassel, Nuenen, Geldrop, Helenaveen. Lbg.: Geijsteren, Swalmen,

Sint Odiliënberg, Montfort, Stein, Amstenrade, Brunssum, Maastricht, Gronsveld, Epen.

Variabiliteit. De typische vorm is die met niet verdonkerde grondkleur,

donker gezoomde aderen op de voorvleugels en een rij stippen op de plaats van de

tweede dwarslijn. Het is de meest voorkomende vorm.

f. grisea Tutt, 1891. De vorm met grijsachtige grondkleur van de voorvleugels

blijkt toch niet zo zeldzaam te zijn. Nieuwe vindplaatsen: Volthe (VAN DER MEU-

LEN); Apeldoorn, Amsterdam (Zoöl. Mus.); Aerdenhout, Wassenaar, Rockanje

(VAN WISSELINGH).

f. rufescens Lempke, 1940. De vorm, waarbij de voorvleugels een roodachtige

tint hebben, komt veel minder voor. Nieuwe vindplaatsen: Saasveld (Molenven)

(VAN DER MEULEN); Lobith (SCHOLTEN).

f. nigrostriata Tutt, 1891. Bij deze vorm met de donkere bestuiving tussen de

aderen van de voorvleugels zijn de postmediane zwarte stippen in de regel ook

opvallender. Hij komt vrij verbreid onder de soort voor.

f. lineata nov. Bovenzijde voorvleugels: de onderste stip(pen) van de post-

mediane rij uitgerekt tot een zwarte streep in de richting van de basis en evenwijdig

aan de binnenrand. Schelluinen, 9, 4.VI.1960 (holotype, met twee strepen) en

een exemplaar van dezelfde vindplaats met één streep (SLOB).

[Upper side of fore wings: the lowest point(s) of the postmedian row lengthened in the

direction of the base and forming one or more black lines parallel to the inner margin. }

f. transversa nov. Op de bovenzijde van de voorvleugels is de postmediane rij

zwarte stippen verbonden tot een van costa tot binnenrand doorlopende zwarte lijn.

Jansberg (GORTER); Schelluinen, 4, 4.VI.1960 (holotype, Lucas).

[The row of black postmedian points on the upper side of the fore wings is connected,

so as to form a continuous black line from costa to inner margin. }

f. completa Lempke, 1940. De vorm met behalve de normale rij stippen boven-

dien nog een duidelijke eerste dwarslijn op de voorvleugels is nog bekend gewor-

den van: Wiessel (LEFFEF, in Zoöl. Mus.); Eefde (Zoël. Mus.); Zeist (GORTER);

Schelluinen (Lucas); Stein (Missiehuis).

f. impuncta Lempke, 1940. De vorm met normaal donker gezoomde aderen,

(687) B. J. LEMPKE : Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 125

maar zonder de postmediane rij stippen is blijkbaar niet gewoon. Nieuwe vind-

plaatsen: Lelystad, Slijk-Ewijk (VAN DE Por); Twello, Weesp (Zoöl. Mus.) ; Was-

senaar (VAN WISSELINGH).

f. nudivena Lempke, 1940. De vorm, waarbij wel de rij zwarte stippen aanwezig

is, maar niet de donkere afzetting langs de aderen, komt wat meer voor. Nieuwe

vindplaatsen: Bennekom (VAN DE Por); Babberich (NEIJTs); Amsterdam, Oister-

wijk (Zoöl. Mus.); Middelie (DE BoER); Schelluinen (SLoB); Hendrik-Ido-

Ambacht (BOGAARD); Maastricht (LUCAS).

f. obsoletior Spuler, 1906. De vorm, waarbij op de zwarte stipjes in de franjelijn

na alle zwarte tekening op de voorvleugels ontbreekt, is inderdaad een rariteit.

Een tweede exemplaar is nu bekend van Numansdorp (Zoöl. Mus.).

Dwerg. Hendrik-Ido-Ambacht (BOGAARD).

Mythimna (Leucania) comma L. Tydschr. Entom., vol. 83, p. 201; Cat. V,

p. (279). Hoewel de vlinder een duidelijke voorkeur voor de (drogere) zandgron-

den heeft, komt hij toch ook op verschillende plaatsen daarbuiten voor, al is het

dan ook soms in een enkel exemplaar, dat mogelijk een zwerver is. In 1940 werden

reeds een vijftal vindplaatsen in het Hafdistrict en het Fluviatiel District vermeld.

Daaraan kunnen nu toegevoegd worden: Leeuwarden (slechts één exemplaar,

CAMPING), Marknesse, Lelystad, Slijk-Ewijk, Kortenhoef, Weesp, Amsterdamse

Bos, Halfweg, Zevenhuizen en Hendrik-Ido-Ambacht (hier tot nog toe slechts één

exemplaar, BOGAARD). Vergelijk overigens de verspreidingskaart, fig. 32, waarop

tevens te zien is, dat comma nu van alle waddeneilanden bekend is met uitzon-

dering van Rottum (op fig. 32 ontbreekt de stip op Texel).

De vliegtijd van de (meestal enige) generatie kan half mei beginnen en voort-

duren tot eind juli. De uiterste data worden nu: 13.V (in 1959, Pater MUNSTERS)

tot 30.VII (in 1954, VAN DE Pot). In gunstige jaren komt soms een zeer partiële

tweede generatie voor. Deze is tot nog toe waargenomen in 1942, 1953, 1958 en

1960, bijna steeds in slechts één enkel exemplaar, tussen de tweede helft van sep-

tember en half oktober (19.1X—14.X).

Variabiliteit. In de loop van de jaren zijn heel wat exemplaren bekend

geworden zonder zwarte stip op de dwarsader van de voorvleugels en daardoor

beantwoordend aan LINNAEUS’ toevoeging ,,stigmata nulla’. Het staat thans wel

vast, dat de typische vorm vrijwel overal onder de soort is aan te treffen mits men

maar voldoende materiaal verzamelt. Vindplaatsen worden dan ook niet vermeld.

f. turbida Hübner, [1800—1803}. Zoals reeds in 1940 vermeld werd, is dit onze

hoofdvorm met een zwarte stip aan het eind van de middencel.

f. suffusa Tutt, 1888. Bij deze vorm is niet alleen de grondkleur van de voor-

vleugels verdonkerd, maar ook die van de achtervleugels. Niet zeldzaam.

f. ochracea Tutt, 1891. De vorm met helder bruinachtig gele grondkleur van de

voorvleugels is niet zeldzaam en komt waarschijnlijk wel op de meeste plaatsen

onder de soort voor.

f. pallida nov. Grondkleur van de voorvleugels opvallend licht, witachtig bruin,

tekening normaal. Niet al te zeldzaam. Nunspeet (BOGAARD); Renkum, Zeist,

Bilthoven, Wijk aan Zee, Noordwijk, Wassenaar (Zoöl. Mus.) ; Heeze (TER LAAG).

Holotype: 4 van Zeist, 8.VI.1939, in collectie Zoöl. Mus.

[Ground colour of the fore wings of a strikingly pale whitish brown, markings normal. }

126 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 2, 1964 (688)

Fig. 32. De verspreiding van Mythimna comma L. in Nederland.

(The distribution of Mythimna comma L. in the Netherlands)

f. rufescens nov. Grondkleur van de voorvleugels met duidelijke roodachtige

tint. Hilversum, 4, 6.VI.1938 (holotype, Zoöl. Mus.); Heemskerk (VAN AART-

SEN); Chèvremont (LUKKIEN).

[Ground colour of the fore wings with a distinct reddish tint.]

f. cinerea nov. Grondkleur van de voorvleugels grijs, lichte aderen nauwelijks

afstekend, zwarte streep scherp. Heerlerbaan, 4, 9.X.1958 (LUKKIEN).

(689) B. J. LEMPKE : Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 127

[Ground colour of the fore wings grey, pale nervures hardly contrasting, black stripe

sharp. }

f. postnigrescens nov. Grondkleur van de voorvleugels verdonkerd, waardoor

de lichte voorrand en de aderen veel scherper afsteken; achtervleugels zwart. Plaat

13, fig. 8. Goeree, 4, 29.VI.1957 (holotype, HUISMAN). Twee minder extreme

exemplaren van Heemskerk (VAN AARTSEN).

{Ground colour of the fore wings darkened, the pale costa and the nervures much stronger

contrasting; hind wings black. }

f. tenuistriata nov. Voorvleugels met dunne zwarte wortelstreep en dunne zwarte

strepen voor de achterrand. Plaat 13, fig. 7. Denekamp, Montfort (OTTENHEIJM) ;

Gronsveld, ¢, VIII.1960 (holotype) en een tweede ¢ van Vijlen, VII.1961

(LEFFEF, in Zoöl. Mus.).

[Fore wings with thin black basal stripe and thin black lines before the outer margin. ]

f. bistriata Lempke, 1940. De vorm met twee zwarte strepen op de voorvleugels,

ook langs de bovenrand van de middencel, is nog aangetroffen te Saasveld (VAN

DER MEULEN), Apeldoorn (Lucas) en Bennekom (VAN DE POL).

f. punctilinea Lempke, 1940. De vorm met een rij zwarte stippen op de voor-

vleugels op de plaats van de tweede dwarslijn werd verder aangetroffen te: Wies-

sel (Lucas), Aalten (GORTER), Bennekom en Slijk-Ewijk (VAN DE POL).

Subgenus Acantholeucania Rungs

Mythimna (Acantholeucania) loreyi Duponchel. Tijdschr. Entom., vol. 83, p.

204; Cat. V, p. (282). De reeds meer dan 100 jaar oude vangst te Amsterdam is

nog altijd de enige gebleven, die uit ons land bekend is geworden. Toch blijft een

herhaling niet tot de onmogelijkheden behoren, al is deze zeer klein, te oordelen

althans naar de Britse ervaringen. In 1936 werd een exemplaar in South Devon

gevangen (HARE, Entomologist, vol. 75, p. 33, 1942). In hetzelfde tijdschrift, vol.

79, p. 19, 1946, vermeldt RICHARDSON vier exemplaren, die in 1945 in Cornwall

werden aangetroffen. In september 1958 werd één exemplaar te Titchfield in

Hampshire gevangen (op. cit., vol. 92, p. 173, 1959). Alle vindplaatsen (behalve

de twee Ierse) liggen dus in de westelijke helft van de Engelse zuidkust. Aan de

Ierse zuidkust werd in 1945 een tweede exemplaar gevangen te Ummera (Ent.

Rec., vol. 64, p. 255). Het is dus wel duidelijk, dat Nederland zeer ongunstig ligt

ten opzichte van de trekweg, die de vlinder (overigens blijkbaar zelden) volgt.

Ook uit het ons omringende continentale gebied zijn geen vangsten bekend ge-

worden.

Meliana Curtis

Meliana flammea Curtis. Tijdschr. Entom., vol. 83, p. 204; Cat. V, p. (282).

Uit de beide lijsten van vindplaatsen blijkt, dat de vlinder op niet te droge plaatsen

128 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 2, 1964 (690)

in een groot deel van het land voorkomt, vooral uiteraard in het Hafdistrict en

het Fluviatiel District, waar hy hier en daar vrij gewoon is.

De vliegtijd van de (enige) generatie kan al in de eerste week van mei beginnen

en voortduren tot eind juni. De uiterste data worden nu: 7.V—30.VI.

Vindplaatsen. Fr: Harlingen, Eernewoude, Wolvega, Nijetrijne, Balk, Oude Mir-

dum. Ov.: Volthe (hier vrij geregeld, maar niet talrijk, van 1949 tot en met 1962 in totaal

21 exemplaren, hoogstens vier per jaar, KNoop). Gdl.: Jansberg. Utr.: Zeist, Maarsseveen.

N.H.: Kortenhoef (hier in 1947 talrijk op licht, CARON), Naardermeer, Halfweg, Katham,

Kwadijk, Middelie, Oterleek, Schoorl, Aerdenhout, Heemstede, Vogelenzang. Z.H.: Woer-

dense Verlaat, Wassenaar, Den Haag, Delft, Arkel, Asperen, Hendrik-Ido-Ambacht, Oud-

Beierland, Oostvoorne, Rockanje, Nieuw Helvoet (Quakjeswater). N.B.: Waalwijk, Nuenen,

Valkenswaard, Helmond.

Variabiliteit. Het Nederlandse materiaal varieert over het algemeen wei-

nig. De meeste exemplaren hebben licht geelachtig grijze voorvleugels met de ry

stippen op de plaats van de tweede dwarslijn, terwijl de donkere veeg langs de

mediaanader varieert in duidelijkheid. Blijkens de prachtige serie in collectie-SLOB

is de vlinder echter vrij variabel.

f. pallida nov. Grondkleur van lichaam en voorvleugels witachtig grijs, achter-

vleugels wit. Woerdense Verlaat, &, 17.V.1961 (holotype, VAN AARTSEN).

[Ground colour of body and fore wings whitish grey, hind wings white. }

f. flavescens nov. Grondkleur van de voorvleugels licht geelachtig, zonder grijze

tint. Asperen, &, 22.V.1963 (holotype, SLOB).

[Ground colour of the fore wings pale yellowish, without grey tint. }

f. brunnea nov. Grondkleur van de voorvleugels helder licht bruin. Asperen,

&, 22.V.1963 (holotype, SLOB).

[Ground colour of the fore wings clear pale brown. ]

f. fusca nov. Grondkleur van de voorvleugels zwartbruin, donkere veeg onder

de mediaanader zeer sterk, achtervleugels donkergrijs. Asperen, ¢, 22.V.1963

(holotype, SLOB).

[Ground colour of the fore wings black-brown, dark longitudinal stripe very conspicuous,

hind wings dark grey. }

f. impuncta nov. Bovenzijde voorvleugels: de rij zwarte stippen op de plaats

van de tweede dwarslijn ontbreekt geheel. Wolvega (G. DiyksTRA); Balk (VAN

DE Por); Volthe (VAN DER MEULEN); Halfweg, &, 10.V.1959 (holotype, VAN

AARTSEN); Aerdenhout (VAN WISSELINGH).

[Upper side of fore wings: the row of black postdiscal points is completely absent. ]

(691) B. J. LEMPKE : Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 129

CUCULLIINAE

Cucullia Schrank

Cucullia absinthii L. Tijdschr. Entom., vol. 84, p. 333; Cat. VI, p. (381). De

vlinder komt nog altijd in het zuiden van ons land voor, maar blijkt sterk in aantal

te schommelen. In de eerste helft van de veertiger jaren werden plaatselijk flinke

aantallen rupsen aangetroffen (zowel op Artemisia vulgaris als op de gekweekte

Artemisia absinthium), maar daarna zijn ze weer veel schaarser geworden en ont-

breken op voorheen goede vindplaatsen zelfs geheel. Zeer waarschijnlijk wordt dit

onregelmatige voorkomen veroorzaakt doordat de noordgrens van het verbreidings-

gebied in het westen van Europa door ons land loopt. Dank zij een vangst van

1962 kan Zeeland weer aan het Nederlandse areaal toegevoegd worden.

De vliegtijd kan iets eerder beginnen dan in 1941 werd opgegeven en wordt

nu: 6.VII-20.VIII.

Vindplaatsen. Z.H.: Melissant, 3.VIII.1954 (HUISMAN). Zl: Westenschouwen,

17.VII.1962 (LEFFEF, in Zoöl. Mus.). N.B.: Erp, enkele rupsen in 1943 (Br. ANTONIUS);

Uden, 1944, zes rupsen (idem); Nuenen, 1945 (NELJTS); Eindhoven, Helmond, Deurne (op

deze reeds in 1941 vermelde vindplaats na 1950 geen enkele rups meer, in 1944 nog 75!

Nies); Neerkant. Lbg.: Steijl, Belfeld, Meijel, Amstenrade, 12.VII.1952 (Lucas); Nieuwen-

hagen (rups in 1954, LUKKIEN); Terwinselen (12 rupsen in 1959, idem, zie Ent. Ber., vol.

20, p. 208, 1960); Wijlre (twee rupsen in 1953, VAN WISSELINGH).

Cucullia chamomillae Schiffermüller. Tijdschr. Entom., vol. 84, p. 332; Cat.

VI, p. (380). De vlinder is inderdaad in een groot deel van het land aangetroffen,

maar zijn voorkomen is dikwijls nogal onregelmatig, een eigenschap, die hij overi-

gens met meer soorten van het genus deelt.

De vliegtijd kan iets vroeger beginnen dan in 1941 werd opgegeven en wordt

nu: G.IV—15.VI.

Vindplaatsen. Gr.: Groningen, Glimmen, Borgercompagnie, Delfzijl. Dr.: Grollo.

Ov.: Volthe, Wiene, Delden, Raalte. Flevoland: Lelystad. Gdl.: Apeldoorn, Wageningen,

Bennekom; Winterswijk, Aalten, Didam, Babberich, Lobith; Slijk-Ewijk, Geldermalsen. Utr.:

Soest. N.H.: Weesp, Halfweg, Landsmeer, Beemster, Aerdenhout. Z.H.: Leiden, Oegstgeest,

Vlaardingen, Hendrik-Ido-Ambacht, Heenvliet, Oostvoorne, Melissant. Zl.: Burgh, Haam-

stede, Westenschouwen, Veere, Valkenisse, Philippine. N.B.: Bergeijk, Gassel. Lbg.: Tegelen,

Steijl, Swalmen, Montfort, Heerlen, Schaesberg, Rijckholt.

Variabiliteit. De soort is beschreven naar materiaal uit de omgeving van

Wenen. Deze nominaatvorm heeft lichtgrijze voorvleugels. Exemplaren, die hier-

mee geheel overeenstemmen, komen bij ons vrij verbreid onder de soort voor,

maar zijn niet gewoon. Zie plaat 15, fig. 1 en 2, en ,,SOUTH”, nieuwe editie, plaat

Westie 5:

f. chrysanthemi Hübner, [1819—1822}. De vorm met verdonkerde bruinachtig

grijze voorvleugels, vooral in het middenveld, en donkerder grijze achtervleugels

is onze hoofdvorm. Plaat 15, fig. 3, en „SOUTH, I. c., fig. 4.

f. nigrescens nov. Voorvleugels zwartachtig, wortel lichter, aan de achterrand

lichtere streepjes tussen de aderen; achtervleugels zwartgrijs, wortel iets lichter.

130 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 2, 1964 (692)

Plaat 15, fig. 4. Glimmen, Lelystad (VAN DE POL).

Holotype: & van Lelystad, 20.IV.1961, in genoemde collectie.

{Fore wings blackish, base paler, paler stripes between the nervures at the outer margin;

hind wings black-grey, base a little paler. ]

Cucullia umbratica L. Tijdschr. Entom., vol. 84, p. 332; Cat. VI, p. (380).

De vrijwel door het gehele land voorkomende vlinder is nu bekend van alle wad-

deneilanden met uitzondering van Rottum.

Geen correctie op de vliegtijd, die dus blijft: 9.V—16.X, met een onscherpe

grens tussen beide generaties in de eerste helft van augustus. De tweede is altijd

veel geringer in aantal dan de eerste.

Variabiliteit. Zowel de mannetjes als de wijfjes variéren in de grond-

kleur van de voorvleugels. Bij beide komen exemplaren met lichter en donkerder

vleugels voor, maar duidelijk te onderscheiden vormen heb ik tot nog toe bij het

Nederlandse materiaal niet aangetroffen.

Cucullia asteris L. Tijdschr. Entom., vol. 84, p. 331; Cat. VI, p. (379). In

het oosten en zuidoosten van het land zeer lokaal en zeldzaam, in het westen veel

geregelder voorkomend en plaatselijk soms gewoon. In het Waddendistrict alleen ,

aangetroffen op Terschelling.

a S

Fig. 33. Histogram van Cucullia asteris L., samengesteld uit alle tot en met 1962 beschikbare

gegevens. (Composed from all data available up to and inclusive 1962)

m j

De vliegtijd is door de lichtvangsten van de laatste jaren nu beter bekend dan

in 1941 het geval was. In vroege jaren kan hij al half mei beginnen. Blijkens het

in fig. 33 afgebeelde histogram valt de hoofdvliegtijd in juli (vooral in de tweede

helft) en het begin van augustus. In de tweede helft van augustus en in september

is de vlinder al weer veel zeldzamer. Deze late exemplaren zijn in de regel prachtig

gaaf, zodat we hier mogelijk met een partiéle tweede generatie te maken hebben,

die kan afstammen van de vroege vlinders uit mei en juni, hoewel dit lang niet

zeker is, daar overwinterde poppen dikwijls pas in augustus uitkomen, zelfs nog

(693) B. J. LEMPKE : Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 151

aan het eind van de maand. De uiterste data zijn nu: 12.V—23.IX.

De rups leeft niet alleen op guldenroede (Solidago virga aurea) in onze ooste-

lijke provincies en zulte (Aster tripolium) in het westen, maar ook op tuinvormen

van de eenjarige Chinese aster (Callistephus sinensis) en van sommige overblij-

vende astersoorten. Ik heb ze nooit aangetroffen op cultivars van Aster novi-belgu

en Aster novi-angliae, daarentegen wel op de (hybride) Aster frikarti, een enkele

keer ook op Solidago canadensis. De prachtig gekleurde dieren eten bij voorkeur

de bloeiwijzen, zowel de buis- als de lintbloemen, en zijn tot laat in de herfst aan

te treffen (in 1962 nog tot ver in oktober). Bij de asters rusten ze aan de stengels

onder de bloemen, bij Callistephus liggen ze niet zelden opgerold op de gedeel-

telijk uitgegeten bloembodem.

Vindplaatsen. Fr.: Terschelling. Gr.: Haren, Noordlaren. Ov.: Vollenhove, Mark-

nesse. Flevoland: Lelystad. Gdl.: Wiessel, Apeldoorn. N.H.: Hilversum, Bussum, Weesp.

Halfweg, Landsmeer, Zaandam, Wormerveer, Middelie, Beemster, Hoorn, Heemskerk. Z.H.:

Rotterdam, De Beer, Oostvoorne, Middelharnis, Melissant (talrijk, HUISMAN), Goeree. ZI.:

Burgh, Haamstede, Westenschouwen (op Schouwen gewoon, LEFFEF), Oostkapelle, Valke-

nisse, Kamperland, Cats. N.B.: Bergen op Zoom. Lbg.: Stein.

Variabiliteit. f. semiconfluens Lempke, 1940. De vorm waarbij ronde

vlek en niervlek smal met elkaar verbonden zijn, werd nog bekend van: Havelte

en Oostvoorne (LUCAS).

Cucullia scrophulariae Schiff. Tijdschr. Entom., vol. 84, p. 331; Cat. VI, p.

(379). De vlinder komt in het noorden en westen van het land slechts sporadisch

voor, maar is in het oosten en zuiden verbreid. Plaatselijk kunnen de rupsen soms

verscheidene jaren achtereen in aantal op dezelfde planten aan te treffen zijn om

dan weer een tijd lang volkomen te ontbreken.

De vliegtijd kan iets langer duren dan in 1941 bekend was en wordt nu:

23.V—1.VII. (In 1960 kwamen twee poppen afkomstig van te Gronsveld gevon-

den rupsen zonder forceren reeds hetzelfde jaar uit op 25.VII en 8.IX (LEFFEF).

Een partiële tweede generatie behoort dus niet tot de onmogelijkheden, al kan ik er

ook in de buitenlandse literatuur geen enkele vermelding van vinden.)

Vindplaatsen. Fr: Rijs. Ov.: Ootmarsum, Agelo, Volthe, Rossum, Lemselo, Weer-

selo, Saasveld, Borne, Raalte. Gdl.: Tongeren, Epe, Vaassen, Bennekom, Lunteren; Gorssel,

Korenburgerveen, Ratum, Winterswijk, Didam: Berg en Dal, Heteren. Utr.: Zeist, Amers-

foort, Groenekan, Utrecht, Harmelen. Z.H.: Schelluinen. ZI.: Oostkapelle. N.B.: Princen-

hage, Hilvarenbeek, Haaren, Kampina, Sint Michielsgestel, Gassel, Uden, Mill, Nuenen,

Eindhoven. Lbg.: Sevenum, Tegelen, Steijl, Swalmen, Montfort, Annendaal, Echt, Stein,

Sittard, Amstenrade, Wijnandsrade, Schaesberg, Bocholtz, Voerendaal, Aalbeek, Valkenburg,

Geulem, Gronsveld, Rijckholt, Gulpen, Eperheide, Vijlen, Vaals.

Variabiliteit. f. nigrescens nov. De donkere gedeelten van de voorvleu-

gels bruinzwart, het lichte middendeel verdonkerd; achterrandshelft van de achter-

vleugels diepzwart. Plaat 15, fig. 6. Ratum (PEERDEMAN); Montfort (MAASSEN);

Valkenburg, ©, 28.V.1963, e. 1. (holotype, HUISENGA).

[The dark parts of the fore wings brown-black, the pale part darkened; outer half of

the hind wings deep black. }

132 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 2, 1964 (694)

Cucullia verbasci L. Tijdschr. Entom., vol. 84, p. 331; Cat. VI, p. (379). Afge-

zien van enkele afwijkende vindplaatsen blijkt het Nederlandse areaal in hoofdzaak

toch wel beperkt te zijn tot twee gebieden: het Duindistrict en het zuiden van

Limburg (hier niet uitsluitend het Krijtdistrict, maar ook nog ten noorden daarvan).

Geen correctie op de vliegtijd, die dus blijft: 12.V—29.VI.

Vindplaatsen. NH: Zaandam (rupsen op Verbascum in plantsoen, AUKEMA),

Bergen, Heemskerk, Velzen, Haarlem, Bentveld, Aerdenhout, Heemstede. Z.H.: Leiden,

Delft. Zl.: Burgh. N.B.: Strijbeek. Lbg.: Swalmen, Susteren, Heerlerbaan, Aalbeek, Geulem,

Cannerbos, Gronsveld (rupsen talrijk in het Savelsbos, LEFFEF), Epen, Lemiers.

Calophasia Stephens

Calophasia lunula Hufnagel. Tijdschr. Entom., vol. 84, p. 330; Cat. VI, p.

(378). Het voorkomen van deze soort hier te lande is wel zeer opvallend. Oor-

spronkelijk een zeldzaamheid van de eerste orde, die tussen + 1850 en 1920

slechts drie maal is aangetroffen, begon /unnla daarna heel geleidelijk aan in het

zuiden van Limburg iets meer voor te komen, tot we tussen ongeveer 1940 en 1950

een waar bloeitijdperk meemaakten, waarin de rupsen soms plaatselijk bij tientallen

werden gevonden en ook de vlinders zelf herhaaldelijk werden waargenomen. Het

areaal van deze overvloed was echter tamelijk beperkt, namelijk het zuiden en mid-

den van Limburg en het zuidoosten van Noord-Brabant. Daarnaast werd /unula,

maar in veel kleiner aantal, in het oosten van Gelderland opgemerkt. Na het begin

van de vijftiger jaren is echter een opvallende verslechtering in het voorkomen te

constateren en op het ogenblik is de soort haast weer even zeldzaam als 40 jaar

geleden.

In Denemarken is /unnla na de eerste vondst in 1938 herhaaldelijk op verschei-

dene plaatsen aangetroffen, zowel op de eilanden (Bornholm, Seeland, Mön) als

in Jutland. HOFFMEYER bericht hierover uitvoerig in de tweede druk van „De

Danske Ugler” (1962), p. 155—156. Het voorkomen kan er zeer onregelmatig

zijn. Sinds 1944 is de vlinder bekend uit de omgeving van Hamburg. In de (voor-

malige) Rijnprovincie werd hij bij Rheidt gevonden (KÜNNERT, Ent. Z. Frankfurt,

vol. 67, p. 152, 1957). In Engeland werd het eerste exemplaar in 1939 op de

South Downs gevangen, het tweede in 1950 in Sussex, daarna te Bradwell-on-Sea

in East-Essex in 1951 enz. Nu komt /uxula op verschillende plaatsen in het zuid-

oosten van het land voor, vooral langs de kust. Zie E. W. CLASSEY, „Calophasta

lunula Hufn. in Britain”, Ent. Gazette, vol. 5, p. 66—68, 1954. Blijkbaar zijn er

zowel in ons land als in een groot deel van het ons omringende gebied gunstige

oecologische factoren geweest, die een belangrijke uitbreiding van het areaal mo-

gelijk hebben gemaakt, al moeten we afwachten of dit duurzaam is of slechts van

tijdelijke aard.

De vlinder komt in twee generaties voor, die van begin mei tot eind augustus

buiten zijn waargenomen. De eerste kan van begin mei tot in de tweede helft van

juni vliegen (3.V—22.VI), de tweede van de eerste helft van juli tot eind augustus

(8.VII—30.VIII). De hoofdvliegtijd van deze tweede generatie is vanaf ongeveer

20 juli tot half augustus. In de warme zomer van 1947 kweekte NIES nog enkele

exemplaren van een partiële derde generatie in de eerste helft van september. In

(695) B. J. LEMPKE : Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 133

de vrije natuur is deze extra generatie tot nog toe echter niet bij ons waargenomen.

Vindplaatsen. Ov.: Delden, 14.VIII.1950 (ViuG). Gdl.: Apeldoorn, 1955

(LEFFEF); Winterswijk, 12.V.1947 (Oorp); Aalten, 22.VII.1950 (VAN GALEN); Bijvank,

een rups in 1948 (SCHOLTEN). Zl.: Westenschouwen, 20.V.1961 (LEFFEF). N.B.: Sint

Michielsgestel, 1946 (KNIPPENBERG); Oosterhout, 1955 (SroB); Eindhoven, 8.VII en

14.VII.1949 (VERHAAK), 26.V.1955 (VAN DuLM); Nuenen, 1947, talrijke rupsen in oktober

1948 (NEIJTS), gevangen in juni en juli 1949 (VERHAAK); Helmond; Deurne, rupsen in

1945, 1946 en 1947 (uitsluitend op planten die op hoge droge grond groeiden, NIES); Neer-

kant (idem). Lbg.: Tegelen, 3.V en 18.V.1952 (PijPers), 28.VII.1952 (OTTENHEIJM);

Steijl, 31.VIII.1953 (OTTENHEIJM); Swalmen, 30.VII.1951 (LÜCKER), VIII.1953, 1954 en

1955 (PIJPERS); 13.VIII.1958 (MAASSEN); Vlodrop, rupsen in 1951 (LUCKER); Herken-

bosch (3.VIII.1951, DELNOYE); Meijel, rupsen in 1945 en 1946 (NIES); Heel, rupsen in

herfst 1948 (CAMPING); Montfort, 4.VI.1959 (MAASSEN); Stein, rupsen in 1954 (CAM-

PING); Spaubeek, rupsen in 1948 gewoon (DELNOYE); Brunssum, 2.VIII.1939 (GIELKENS);

Voerendaal, 2.VI.1939 (Zoöl. Mus.); Valkenburg, eind juli 1948 vrij talrijk op bloeiende

Melandrium album (Avondkoekoeksbloem, Doets); Meerssen, 30.VIII.1949 (RijK); Epen,

juli 1950 een rups, die 24.VII reeds de vlinder leverde (CAMPING); Vijlen, 2.VII.1961

(VAN AARTSEN); Vaals (DELNOYE, JUSSEN).

Variabiliteit. f. nigrata Kiefer, 1913, Ent. Rundschau, vol. 30, p. 12.

Grondkleur van de voorvleugels zwartachtig, tekening daardoor in de regel minder

duidelijk. Heel (CAMPING); Vijlen (VAN AARTSEN).

f. bilunulata Warnecke, 1933, Int. ent. Z. Guben, vol. 27, p. 369, plaat, fig. 2.

Niet alleen de niervlek, maar ook de ronde vlek wit gevuld. Nuenen (VAN WISSE-

LINGH).

(Bij het afgebeelde Oostaziatische exemplaar is ook de wortel van de voorvleugel

licht. Dit is bij de Nederlandse exemplaren niet het geval. Mogelijk is de door

WARNECKE benoemde vorm een subspecies, zodat de naam dus met enige reserve

voor Nederlandse exemplaren gebruikt moet worden.)

f. tangens nov. Op de bovenzijde van de voorvleugels raken de eerste en de

tweede dwarslijn elkaar even boven de binnenrand en lopen dan weer uit elkaar.

Valkenburg, 4, 27.VIII.1948 (holotype, Zoòl. Mus.).

[Upper side fore wings: the antemedian and the postmedian touch each other a little

above the inner margin and then separate again. }

Brachionycha Hübner

Brachionycha sphinx Hufnagel. Tijdschr. Entom., vol. 84, p. 316; Cat. VI, p.

(364). Hoewel de vlinder inderdaad in hoofdzaak in bosachtige gebieden voor-

komt, zijn toch ook enkele vindplaatsen in het Fluviatiel District en het Hafdistrict

bekend geworden. Het voorkomen is zeer onregelmatig. Hij kan jaren lang op een

bepaalde plaats schaars zijn om dan plotseling (en meestal slechts voor korte tijd)

veel gewoner te worden. Zo schreef wijlen majoor Rijk me in december 1941: „In

1939 talrijk tussen Bunde en Vaashartelt. Soms zaten vier of vijf exemplaren op

één lantaarnpaal. Op een morgen kwam ik met een 20 stuks thuis, terwijl er nog

verschillende waren ontsnapt of onbruikbaar waren. In de jaren daarvoor ving ik

de soort sporadisch.”

Geen correctie op de vliegtijd, die dus blijft: 3.X—20.XI. Overwinterende

134 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 2, 1964 (696)

wijfjes, die HEYLAERTS gezien heeft, zijn nog steeds niet opnieuw aangetroffen.

Aan de opgave van DILLON, die ik op p. 350 = (398) in de Addenda citeerde,

kan niet te veel waarde gehecht worden volgens BEIRNE (,,The curious entomolo-

gical activities of the Hon. R. E. Dillon”, Ent. Gazette, vol. 4, p. 67—72, 1953).

Vindplaatsen. Fr: Tietjerk. Dr.: Paterswolde, Grollo. Ov.: Borne, Raalte, Abdij

Sion, Colmschate, Platvoet, Vollenhove. Gdl.: Vaassen, Velp, Wageningen, Bennekom; Aal-

ten; Slijk-Ewijk. Utr.: Zeist, Maarsseveen. N.H.: ’s-Graveland, Beemster, Hoorn, Bergen,

Aerdenhout (geregeld, soms vrij talrijk, vAN WISSELINGH), Heemstede, Vogelenzang. Z.H.:

Staelduin, Rhoon, Oostvoorne. Zl.: Burgh, Haamstede, Oostkapelle. N.B.: Waalwijk, Drunen,

Den Dungen, Helmond. Lbg.: Sittard, Heerlen, Bocholtz, Aalbeek, Houthem, Beek, Grons-

veld, Vijlen (talrijk in 1960, VAN AARTSEN), Vaals.

Variabiliteit. f. pallida nov. Grondkleur van de voorvleugels witachtig

grijs, tekening zwak. Rhoon, 4, 28.X1.1873 (holotype) en een 4 met kreupele

achtervleugels van Drumpt (Zoöl. Mus.).

[Ground colour of the fore wings whitish grey, markings faint. }

f. obscura Hirschke, 1910, Verh. zool.-bot. Ges. Wien, vol. 60, p. 413 (obscura

Hoffmann, 1914; obscura Uffeln, 1926). Grondkleur van de voorvleugels sterk

verdonkerd. Opvallend donkere exemplaren, die echter toch nog slechts overgangen

tot deze vorm zijn, van Numansdorp, Goes (Zoöl. Mus.) en Vijlen (VAN AART-

SEN).

f. testaceata Heinrich, 1916, Deutsche ent. Z., p. 516. Grondkleur van de voor-

vleugels leemkleurig, dus licht geelachtig bruin. Vijlen (VAN AARTSEN).

f. centrifasciata nov. Voorvleugels met smalle donkere middenband van voor-

rand tot binnenrand. Vijlen, &, 24.X.1960 (holotype, VAN AARTSEN).

[Fore wings with narrow dark central band from costa to inner margin. }

Dwerg. Bussum (Zoöl. Mus.).

Brachionycha nubeculosa Esper. Tijdschr. Entom., vol. 84, p. 317; Cat. VI,

p. (365). Na de vangst van twee exemplaren in 1895 door HEYLAERTS is de vlinder

nimmer meer bij ons aangetroffen. Er behoeft dan ook geen twijfel aan te bestaan,

dat hij hier te lande niet (meer?) voorkomt.

In Denemarken is de soort nu bekend van enkele plaatsen in Jutland, terwijl

hij ook op de eilanden Seeland en Als is aangetroffen (HOFFMEYER, De Danske

Ugler, tweede druk, p. 158, 1962). In de omgeving van Hamburg wordt nubeculosa

sinds 1933 bijna elk jaar bij Radbruch gevonden, terwijl in 1933 een exemplaar te

Beimoor ten oosten van de Elbe werd aangetroffen (Bombus, vol. 1, p. 136, 1946).

Cleoceris Boisduval

Cleoceris viminalis Fabricius. Tijdschr. Entom., vol. 84, p. 329; Cat. VI, p.

(377). Het nu bekende Nederlandse areaal is nogal verbrokkeld. Het bestaat uit

drie tot nog toe geheel los van elkaar liggende gebieden: Twente, het zuidoosten

(697) B. J. LEMPKE: Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 135

van Noord-Brabant en het zuiden van Limburg. De vlinder is dan ook zeker nog

wel in het midden van laatstgenoemde provincie te verwachten.

Wat de verspreiding in het omringende gebied betreft, in de omgeving van

Hamburg is viminalis in elk geval weer terug gevonden, verder is hij behalve op

een paar nieuwe vindplaatsen in Sleeswijk-Holstein, ook op het eiland Sylt aange-

troffen. Zie Bombus, vol. 1, p. 242, 1949 en Mitt. faunist. Arb.gemeinsch.

Schleswig-Holstein etc., N.F., vol. 6, p. 48, 1953.

De vliegtijd kan duren van de tweede helft van juni tot de tweede helft van

augustus. De uiterste data zijn nu: 23.VI—20.VIII.

Vindplaatsen. Ov.: Volthe, sinds 1949 herhaaldelijk, in 1956 niet minder dan 64

stuks, op 13.VII.1963 maar liefst 25 (KNoop). N.B.: Sint Anthonis, 1961 (PEERDEMAN);

Bergeijk, 1961 (VAN WISSELINGH). Lbg.:. Bocholtz, 1956 (LANGOHR); Eijs, 1953 (VAN DE

Por); Wijlre; Sibbe, Gerendal, Cadier, Sint Geertruid, Margraten, Gulpen (op smeer,

LEFFEF); Valkenburg, 1962 (HUISENGA); Geulem, 1946 (VAN WISSELINGH), 1953 (Zoöl.

Mus.); Gronsveld, 1959 (VAN AARTSEN), 1960, vrij gewoon (LEFFEF); Eperheide, 1954

(HARDONK, in Zoöl. Mus.), 1955 (Lucas); Epen, in sommige jaren talrijk (VAN WISSE-

LINGH); Mechelen, 1955 (PEERDEMAN); Vijlen, 1961 (VAN AARTSEN), 1962 (LEFFEF).

Variabiliteit. De behandeling van dit onderdeel is nieuw en vervangt

die van 1941. De typische vorm is tweekleurig, de voorvleugels met donkerder

wortelhelft en lichtere, duidelijk afstekende achterrandshelft. FABRICIUS zegt in

zijn oorspronkelijke beschrijving: „basi fuscis” (1777, Gen. Insectorum, p. 284).

BORKHAUSEN, die de soort 15 jaar later als Phalaena saliceti beschrijft, zegt, dat

de wortelhelft van de voorvleugels donkerbruin is (Naturgeschichte Eur. Schmet-

terl., vol. 4, p. 630), wat vrijwel hetzelfde is. Zijn naam is dan ook een synoniem

van de typische vorm, bij welke de kleur van de wortelhelft kan variëren van lich-

ter tot donkerder bruin. De kleur van de achterrandshelft varieert eveneens, van

donkerder tot lichter (soms bijna witachtig) grijs. Over het geheel gerekend is deze

typische vorm wel de meest voorkomende, al overheersen plaatselijk soms de don-

kerder vormen.

f. semifusca Petersen, 1902, Beitr. Schmetterl.kunde Estlands, p. 76 (seminigra

Culot, 1912). Eveneens een bonte vorm, waarbij de grondkleur van de wortelhelft

van de voorvleugels echter zwartachtig is. Hij is door overgangen met de typische

vorm verbonden. Gewoon, wel overal onder de soort voorkomend.

f. scripta Hübner, [1800—1803}, Samml. Eur. Schmetterl., Noctuidae, fig. 50.

Voorvleugels eenkleurig licht grijsachtig, met duidelijke tekening. Vrij zeldzaam.

Geulem, Eperheide (twee exemplaren, Zoöl. Mus.); Epen (VAN WISSELINGH).

f. obsoleta nov. Grondkleur van de voorvleugels lichtgrijs; tekening op de zwar-

te wortelstreep na vrijwel verdwenen. Volthe, 4, 26.VIII.1952 (holotype, VAN

DER MEULEN).

[Ground colour of the fore wings pale grey; markings with the exception of the black

basal line obsolete.]

f. intermedia Tutt, 1892, Brit. Noct., vol. 3, p. 51. Voorvleugels eenkleurig

donkergrijs, tekening duidelijk. Volthe (VAN DER MEULEN); Gronsveld (VAN

AARTSEN); Eperheide (Zoöl. Mus.); Epen (VAN WISSELINGH).

136 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 2, 1964 (698)

f. vinctuncula van Wisselingh, 1957, Ent. Ber., vol. 17, p. 126. Voorvleugels

eenkleurig grijs met duidelijke tekening, maar over het midden loopt een smalle

donkere band. Epen, 1956 (VAN WISSELINGH).

f. obscura Staudinger, 1871, Catal., ed. II, p. 116. Voorvleugels eenkleurig zwart

met duidelijke tekening. Niet zeldzaam, vrijwel overal onder de soort aangetroffen.

CORRIGENDA

VIJFDE SUPPLEMENT

p. (258), noot, regel 5 v.o.: plate 11, lees plate 14.

plaat 18, tekst, regel 2 v.o. elongata, lees lanceolata.

ZESDE SUPPLEMENT

p. (333), tesel 3 v.b.: fie. 7, leesptic. 6.

p: (433), line, 7ftom top: tornen read fie 6.

NEGENDE SUPPLEMENT

p. (535), regel 19 van boven. f. sagitta Hübner moet zijn: f. sagittata Staudinger,

1896, Iris, vol. 9, p. 249. (Euxoa sagitta Hübner is geen vorm van E. cursoria,

maar een goede soort, die o.a. in het zuiden van Rusland voorkomt. Zie DRAUDT

in „Seitz, supplement vol. 3, p. 242, 1937).

p. (564), regel 20 van onderen. f. interposita Hübner is geen vorm van Noctua

orbona, maar een goede soort zoals BOURSIN in een voortreffelijk artikel aantoont

(1963, Bull. mens. Soc. Linn. Lyon, vol. 32, p. 72—79). Hij lijkt op orbona, maar

is te onderscheiden door de veel minder duidelijke zwarte vlek aan de voorrand van

de voorvleugels. De zwarte vlek op de achtervleugels is groter en de zwarte band

langs de achterrand is duidelijk breder. Tot nog toe heb ik geen exemplaren ervan

uit ons land gezien.

De exemplaren van Noctua orbona met donker bruingrijze tot zwartbruine voor-

vleugels kunnen onderscheiden worden als f. obscura nov. Holotype: & van Ter-

schelling, 6.VIII.1956, in collectie Zoöl. Mus.

[BOURSIN proved in an excellent article that interposita Hübner is not a form of Noctua

orbona Hufnagel, but a distinct species (1. c., 1963). For the dark form of N. orbona with

dark brown-grey to black-brown fore wings I propose a new name: f. obscura. }

p. (589), regel 6 van onderen. Toevoegen: holotype: 9 van Woerdense Verlaat,

8.VIII.1960, in collectie Zoòl. Mus.

p. (609), regel 8 van boven. p. (160) moet zijn: p. (169).

TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 2, 1964 PLAAT 9

Foto J. HUISENGA

Figs. 1—3. Mamestra brassicae L. 1. f. scotochroma Rober, ®, Slijk-Ewijk, 22.VIII.1960.

2. f. cinerascens van Wisselingh, 4, Epen, 29.VII.1959 (holotype). 3. f. albilinea Haworth,

4, Heemskerk, 9.V.1959. Figs. 4—6. Mamestra suasu Schiff. 4. f. pallida nov., &, Lelystad,

18.V.1960 (holotype). 5. f. confluens Eversmann, &, Slijk-Ewijk, 13.VIII.1961. 6. f. concolor

nov, 2, Stein, 26.VIII.1956 (holotype). Fig. 7. Mamestra glauca Hübner, f. signata nov.,

9, Wiessel, 6.V.1955, a. o. (holotype). Figs. 8—9. Pachetra sagittigera Hufnagel. 8. 4,

Hollandse Rading, 26.V.1946. 9. f. extrema Lempke, 9, Ullerberg (Leuvenum), 16.VI.1926

(holotype)

B. J. LEMPKE: Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera

TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 2, 1964 PLAAT 10

Foto J. HUISENGA

Figs. 1—2. Heliophobus reticulata Goeze. 1. f. virgata nov., 6, Burgh, 23.VI.1962 (holo-

type). 2. f. simplex, 9, Heemstede, 19.VI.1955 (holotype). Figs. 3—6. Hadena lepida Esper.

3. &, Wijlre, 18.V.1956, e. 1. 4. 9, Wijlre, 13.V.1956, e. 1. 5. f. brunnea Tutt, , Welter-

berg, 20.IV.1940, e. 1. 6. f. capsophila Boisduval, 4, Eijs, 12.V.1959, e. 1. Figs. 7—8. Hadena

irregularis Hufnagel. 7. f. effusa nov., 6, Egmond aan Zee, 14.VII.1960, e. 1. (holotype).

8. f. protensa nov., &, Egmond aan Zee, 8.VII.1956 (holotype). 9. Discestra trifolii Hufna-

gel, f. fuscomarginata nov., &, Slijk-Ewijk, 3.VIII.1960

B. J. LEMPKE: Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera

TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 2, 1964 PLAAT 11

Foto J. HUISENGA

Figs. 1—2. Tholera cespitis Schiff. 1. f. signata nov., 6, Apeldoorn, 27.VIII.1954 (holo-

type). 2. f. undulata nov, 4, Zeist, 13.IX.1956 (holotype). Figs. 3—5. Tholera decimalis

Poda. 3. f. uniformis van Wisselingh, &, Epen, 30.VIII.1957 (holotype). 4. f. grisescens van

Wisselingh, 4, Bergeijk, 1.IX.1962 (holotype). 5. f. pallida Cockayne, 9, Groningen,

3.1X.1919. Fig. 6. Mamestra pist L., f. limbata nov, 9, Nunspeet, 14.V.1904 (holotype).

Figs. 7—8. Mamestra persicariae L. 7. f. bimaculata nov, 9, Apeldoorn, 10.VII.1959 (holo.

type). 8. f. unicolor Staudinger, 6, Deurne, 5.VII.1946

B. J. LEMPKE: Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera

TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 2, 1964 PLAAT 12

Foto J. HUISENGA

Figs. 1—2. Orthosia incerta Hufnagel. 1. f. albescens nov., &, Amsterdamse Bos, 5.IV.1960

(holotype). 2. f. bimaculata nov., &, Slijk-Ewijk, 4.IV.1960. Fig. 3. Orthosia stabilis Schiff.,

f. albescens Cockayne, &, Bergeijk, 19.1V.1961. Fig. 4. Orthosia cruda Schiff., f. marmorata

nov., @, Gassel, 24.III.1957 (holotype). Figs. 5—10. Orthosia gothica L. 5. f. juncta nov.

4, Glimmen, 9.IV.1962 (holotype). 6. f. semiconfluens nov. 4, Beemster, 16.IV.1961

(holotype). 7. f. semiconfluens nov. + f. semigothica nov., @, Zeist, 20.IV.1958. 8. f.

reducta Lenz, 9, Zeist, 22.1V.1955. 9. f. agothicina Donovan, 6, Zeist, 29.III.1957. 10. f.

separata Frémont, 4, Grollo, 27.IV.1961. 11. f. pallida Tutt, 3, Heemstede, 17.1V.1962. 12.

f. nigra Robson, @, Zeist, 19.IV.1963

B. J. LEMPKE: Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera

TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 2, 1964 PLAAT 13

Foto J. HUISENGA

Figs. 1—3. Mythimna pallens L. 1. 9, Beemster, 30.VIII.1958. 2. f. suffusa Stephens, @,

Slijk-Ewijk, 14.IX.1960. 3. f. grisescens nov. ®, Lelystad, 24.VIII.1960. Figs. 4—5.

Mythimna impura Hübner. 4. f. postnigrescens nov., &, Bolsward, 23.VI.1889 (holotype).

5. f. suffusa nov. &, Lelystad, 5.VIII.1962 (holotype). Fig. 6. Mythimna straminea

Treitschke, f. postnigrescens nov., &, Wormerveer, 13.VII.1961 (holotype). Figs. 7—8.

Mythimna comma L. 7. f. tenuistriata nov. 6, Gronsveld, VIII.1960. 8. f. postnigrescens

nov., à, Heemskerk, 6.VI.1963. Figs. 9—10. Mythimna unipuncta Haworth. 9. 9, Haam-

stede, 10.X.1962. 10. &, Palermo, Sicilié

B. J. LEMPKE: Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera

TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 2, 1964 PLAAT 14

Foto J. HUISENGA

Figs. 1-3. Mythimna sicula sicula Treitschke. 1. 4, S. Martino delle Scale, Sicilia, 24.V—

31.V1.1954. 2. f. serratilinea Wagner, 6, L'Argentière (H. A.), Gallia mer., 7—22.VI.1939.

3. f. scirpi Duponchel, 4, Digne (B. A.), Gallia mer. or., 20.IV—1.V.1932. Figs. 4—14.

Mythimna sicula belgiensis Derenne. 4. 9, Sclessin, 30.VI.1953. 5. 4, Namur, 25.V1.1938.

6. &, Namur, 6.VII.1938. 7. 2, Gronsveld, 2.VII.1954. 8. f. rosea nov., 9, Burgh, VI.1961

(holotype). 9. f. grisescens nov., 4, Gronsveld, 7.VI.1959 (holotype). 10. f. punctilinea

nov., &, Aalten, 15.V.1952 (holotype). 11. f. fusca Rocci & Turati, 4, Maalbroek, 2.VI.1955.

12. f. fusca Rocci & Turati, 4, Stein, 27.VI.1960. 13. f. grisescens nov., 4, Stein, 6.V.1960.

14. f. nervosa nov., 2, Vijlen, 26.VI.1960 (holotype)

B. J. LEMPKE : Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera

TIIDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE. DEEL 107. AFL. 2. 1964 PLAAT 15

Foto J. HUISENGA

Figs. 1—4. Cucullia chamomillae Schiff. 1. &, Austria. 2. &, Lelystad, 13.1V.1961. 3. f.

chrysanthemi Hübner, 6, Burgh, 2.V.1962. 4. f. nigrescens nov., &, Lelystad, 20.1V.1961

(holotype). Figs. 5—6. Cucullia scrophulariae Schiff. 5. 6, Aalten, 25.V.1956, e. l. 6. f.

nigrescens nov. 2, Valkenburg, 28.V.1963, e. I. (holotype). Figs. 7—8. Polia nebulosa

Hufnagel. 7. f. robsoni Collins, 8, Breda, 25.VI.1910. 8. f. albilinea Lempke, 4, Apeldoorn,

2.VII.1952

B. J. LEMPKE: Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera

elen, van Ede notities etc., alsmede van de Verslagen der Vergade-

n en van mededelingen van het Bestuur. Zij verschijnen twaalf maal per jaar

n aflevering van 16 of meer bladzijden. Deze 12 afleveringen vormen samen

deel.

TRICHOPTERORUM CATALOGUS

Ook de Trichopterorum Catalogus van F. C. J. Fischer wordt door de Neder-

B che. Entomologische Vereeniging voor rekening van de auteur uitgegeven.

De eerste vier delen verschenen in 1960, 1961, 1962 en 1963. Er zullen nog elf

len volgen, in totaal worden het er 15. Alle bekende recente en fossiele soorten

van de gehele wereld met hun synoniemen worden er in behandeld. Van alle

genera worden de type-soorten aangewezen en de literatuur zal van 1758 tot eind

met de geografische verspreiding vermeld worden. Delen I en II kosten

— per stuk, delen III en IV f 45,—. Van alle delen zijn ook éénzijdig bedrukte

> pur beschikbaar. De prijsverhoging hiervoor bedraagt f 2,50.

Alle zakelijke correspondentie betreffende de Vereeniging te richten aan de

ecretaris, W. Hellinga, Weesperzijde 2311, Amsterdam-O.

| Alle correspondentie over de redactie van het Tijdschrift voor Entomologie te

ichten aan de Hoofdredacteur, Dr. A. Diakonoff, Rijksmuseum van Natuurlijke

orie, Leiden. |

Alle correspondentie over de redactie van de Entomologische Berichten te rich-

en aan de Redacteur, B. J. Lempke, Oude IJselstraat 12111, Amsterdam-Z. 2.

Alle betalingen te richten aan de Penningmeester, Drs. H. Wiering, Doorntjes

Bergen (N.H.), postgiro 188130, ten name van de Nederlandsche Entomolo-

he Vereeniging te Bergen (N.H.).

Ile correspondentie betreffende de Bibliotheek der Vereeniging te richten aan

de Bibliotheek, Zeeburgerdijk 21, Amsterdam-O.

x NOTICE TO SUBSCRIBERS

3 Il correspondence referring to subscriptions and exchange of the periodicals

he Netherlands Entomological Society should be addressed to the Librarian,

eburgerdijk 21, Amsterdam-O, Netherlands.

NOTICE TO CONTRIBUTORS

Contributors will receive free of charge fifty reprints of their papers, joint authors have

to divide this number between them at their discretion. Additional reprints may be ordered |

when returning proofs ; they will be charged at about two Dutch cents per page.

Manuscripts should be written in Dutch, English, French, German or Italian. If they

contain description of new genera, species, etc., they should be in one of the four last |

mentioned languages: only when the descriptions form a minor part of the paper, the |

manuscript may be written in Dutch, with the descriptions in one of these languages. Papers

in Dutch should contain a short summary in one of these four languages.

Manuscripts should be typewritten in double spacing on only one side of the paper, with

a margin of at least three cm at the left side of each sheet. Paragraphs should be indented. 3

Carbon copies cannot be accepted, as handling makes them illegible. =:

Captions for text figures and plates should be written on a separate sheet in double :

spacing, numbered consecutively in arabic numerals ; the use of a, b, c, or any other sub- _

division of the figure numbering should be avoided. È

Drawings for reproduction should be on good paper in Indian ink, preferably at least

one and a half times as large as the ultimate size desired. Lettering should be uniform,

_ and, after reduction, of the same size. Photographs should be furnished as glossy positive —

prints, unmounted. Plates should be arranged so as to fill a whole page (11.5 x 19 cm).

of the Tijdschrift, or a portion thereof. Combinations of illustrations into groups are

preferable to separate illustrations since there is a minimum charge per block.

Names of genera and lower systematic categories, new terms and the like are to be under- 2

lined by the author in the manuscript by a single straight line. Any other directions as to È

size or style of the type are given by the editors, not by the author. Italic type or spacing.

to stress ordinary words or sentences is to be avoided. Dates should be spelled as follows : 2

either ”’10.V.1948” or ”10 May, 1948”. Other use of latin numerals should be avoided, as …

well as abbreviations in the text, save those generally accepted. Numbers from one to real

occurring in the text should be written in full, one, two, three, etc. Titles must be kept |

short. Footnotes should be kept at a minimum. A

Authors will be charged with costs of extra corrections caused by their changing of the | 3

text in the proofs. i

Bibliography should not be given in footnotes but compiled in a list at the end of the

paper, styled as follows :

Mosely, M. E., 1932. ”A revision of the European species of the genus Leuctra (Pleco-

ptera)”. Ann. Mag. Nat. Hist., ser. 10, vol. 10, p. 1—41, pl. 1—5, figs. 1—57.

Text references to this list might be made thus:

Mosely (1932) says....’ or ’ (Mosely, 1932)”.

Ve rf

RL FERIEN

The editors reserve the right to adjust style to certain standards of uniformity.

Manuscripts and all communications concerning editorial matters should be sent

Dr. A. DIAKONOFF, Rijksmuseum van Natuurlijke Historie, Leiden, The Netherlands.

LIBRARY

JUL Z- 1964 >

AFLEVERING 3

99964

HAR

+ TIJDSCHRIFT

VOOR ENTOMOLOGIE

UITGEGEVEN DOOR

DE NEDERLANDSCHE ENTOMOLOGISCHE VEREENIGING

INHOUD:

World carpenter-bees (Xylocopa Latr.), pp. 137—158, figs. 1—10, pl.

16—17.

M. A. LIEFTINCK. — Aantekeningen over Coenagrion hylas (Trybom) in Midden-

_ Europa (Odonata, Coenagrionidae), pp. 159—166, figs. 1—2, pl. 18—19.

jdschrift voor Entomologie, deel 107, afl. 3. Gepubliceerd 3-VI-1964

Nederlandsche Entomologische Vereeniging ER

_ BESTUUR

Prof. Dr. J. van der Vecht, President (1961—1967), Oegstgeest.

Dr. J. G. Betrem, Vice- President (1959— 1965), Deventer.

W. Hellinga, Secreiaris (1963—1969), Amsterdam. -

Drs. H. Wiering, Penningmeester (1962—1968), Bergen (N. H).

Drs. C. A. W. Jeekel, Bibliothecaris (1960—1966), Amsterdam.

F. C. J. Fischer (1958—1964), Rotterdam.

Dr. H. J. de Fluiter (1960—1965), Wageningen.

COMMISSIE VAN REDACTIE VOOR DE PUBLICATIES

Prof. Dr. J. van der Vecht (1961—1967), Oegstgeest.

P. Chrysanthus (1961—1964), Oosterhout (N.B.).

Dr. A. Diakonoff (1961—1964), Leiderdorp.

G. L. van Eyndhoven (1963—1966), Haarlem.

Dr. L. G. E. Kalshoven (1961-1964), Blaricum.

Prof. Dr. D. J. Kuenen (benoemd 1957), Leiden.

Dr. P. A. van der Laan (benoemd 1957), Bennekom.

B. J. Lempke (1962—1965), Amsterdam.

Prof. Dr. J. de Wilde (benoemd 1957), Wageningen.

Dr. J. T. Wiebes (1963—1966), Leiden.

BESTUUR DER AFDELING VOOR TOEGEPASTE ENTOMOLOGIE

Dr. H. J. de Fluiter, Voorzitter, Wageningen. |

Dr. F. J. Oppenoorth, Secretaris, Utrecht.

Mej. Dr. A. Post, Wilhelminadorp.

Dr. C. F. A. Bruyning, Oegstgeest. “

Ir. P. Gruys, Rheden.

De contributie voor het lidmaatschap bedraagt f15.—, voor student-leden

f 2.50, per jaar. — Begunstigers betalen jaarlijks tenminste f 15.—.

De leden, behalve de student-leden, ontvangen gratis de Entomologische

Berichten van 12 nummers per jaar, waarvan de prijs voor student-leden f 1.50

per jaar, voor niet-leden f 20.— per jaar en f 2.— per nummer bedraagt.

De leden kunnen zich voor f 10.— per jaar abonneren op het Tijdschrift voor

Entomologie; hiervan bedraagt de prijs voor niet-leden f 35.— per jaar.

De eerder verschenen publicaties der Vereeniging zijn voor de leden tegen ver- |

minderde prijzen verkrijgbaar.

TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE

Het Tijdschrift voor Entomologie wordt uitgegeven door de Nederlandsche

Entomologische Vereeniging en is bestemd voor de publicatie van de resultaten

A )

e cos

kde

a i J

dai

SRG

van de tue der Entomologie van algemene en bijzondere aard. Het verschijnt |

in één deel van 300—400 bladzijden per jaar, bestaande uit enkele afleveringen.

Bovendien worden monographieën handelende over bijzondere onderwerpen,

met onregelmatige tussenpozen uitgegeven.

AND RELATED OLD WORLD UNIVERS ©

CARPENTER-BEES (XYLOCOPA LATR.) si

M. A. LIEFTINCK

Rijksmuseum van Natuurlijke Historie, Leiden

Abstract. — The primary object of this paper is to establish the identity, synonymy and

habitat of some Old World carpenter-bees (Xylocopa Latr.) described by the earliest writers.

Apart from two previously discussed Fabrician species, the present list includes the Oriental

Apis aestuans L. and the African Xylocopa pubescens Spin. Redescriptions and illustrations

of these are given and VITZTHUM’s designation of Apis aestuans L. as the type of subgenus

Koptortosoma Gribodo is accepted.

In an article soon to follow in this volume Mr. G. L. VAN EYNDHOVEN will summarize the

results of an investigation of some Dinogamasus mites extracted from the pouches of

Koptortosoma bees dealt with in the present paper.

An investigation of the characters of a number of Koptortosoma has resulted in the

following nomenclatorial changes, new synonymies and distributional data:

Apis aestuans L., 1758 = X. (Koptortosoma) aestuans (L.), Oriental. Stat. nov.

= Apis leucothorax De Geer, 1773. Syn. nov.

= Xylocopa confusa J. Pérez, 1901 et auct. Syn. nov.

Xylocopa pubescens Spinola, 1838 = X. (Koptortosoma) pubescens (Spin.), Africa, India.

Stat. nov.

= Xylocopa aestuans auct. nec Linné.

= Xylocopa leucothorax auct. nec De Geer.

X. (Koptortosoma) bryorum (Fabr., 1775), Oriental.

= Xylocopa separata J. Pérez, 1901. Syn. nov.

X. (Koptortosoma) ruficornis Fabr., 1804, Oriental.

=. Xylocopa verticalis Lepeletier, 1841. Syn. nov.

X. (Koptortosoma) minor Maidl, 1912, Oriental. Possible synonymy discussed.

X. (Koptortosoma) perversa Wiedemann, 1824, Oriental. Description of X. (K.) p. plagio-

xantha subsp. nov. (Malay Peninsula) with key to both sexes of four subspecies and

notes on the ethology of one.

X. (Koptortosoma) lundquisti Lieft., 1957, Papuan. Sexes associated and description of

hitherto unknown male from South New Guinea.

X. (Subgenus?) ocularis J. Perez, 1901, Oriental. Notes on variation and distribution.

In a recent paper published by P. D. Hurp, Jr. (1959), entitled “Some

nomenclatorial problems in the genus Xylocopa Latreille”, the author has made

it clear that the status of Koptortosoma Gribodo, 1894, cannot be satisfactorily

137

138 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 3, 1964

understood before the question of its type species is solved. It constitutes a group

of carpenter-bees distributed all over the Old World tropics and comprises a

great number of species. Before this category had become better known, it was

characterized in a more restricted sense by T. C. MAA as Orbitella Maa, 1938.

This being a preoccupied name, it was substituted first by Maiella Michener,

1942, and shortly afterwards by Ezryapis Sandhouse, 1943, all of these units

having Xylocopa confusa J. Pérez as genotype. Up to the present time the

subgenus was best known as Mazella Michener, many Oriental and Papuan species

having been treated under that name more recently by LIEFTINCK (loc. cit. infra,

1955, 1956, 1957a and 1957b).

The intricate nomenclatorial history of Koptortosoma has been adequately

summarized by HURD in the above-mentioned publication. At that time the sub-

generic position of Apts aestuans Linné was not yet definitely known, because

LINNés type specimen, a female without proper locality, did not appear to

have been studied by any competent writer. In order not to further complicate

an already confounded situation, HURD suggested to accept the selection made

by SANDHOUSE and to designate the African K. gabonica Gribodo as the

genotype, rather than following VITZTHUM's earlier (1930, p. 315) contention

that Apis aestuans L. should be the type species of Koptortosoma. As will be seen:

below, aestuans is a true Koptortosoma; and since it was one of the several

species included by GRIBODO in his original proposal, this selection would seem

to be the correct one. However, HURD's reasons for taking gabonica instead were,

firstly, that the provenance of the type of Apis aestwans is unknown, and

secondly, that the true status of this female has never been critically established

by comparison with other species of that sex.

The only really important task was, therefore, to search for LINNé's bee and to

establish its identity. It has been the purpose of the present investigation to

effectuate this.

The most obvious premise was, of course, not to accept the old interpretation

of X. aestuans as postulated by TASCHENBERG, FRIESE and others, but to follow

the example set by Mami (1912) and Maa (1938), who selected Apis leuco-

thorax De Geer, 1773 (supposedly from Egypt), as the most acceptable substitute

for aestuans, leaving the status of the latter undecided. MAIDL was certainly

justified to do so because DE GEER himself had considered these bees identical

species. The obvious way to follow was, therefore, to attempt a confrontation of

Linné's female of aestuans with DE GEER's type of leucothorax.

The following is an attempt to clear up the nomenclatorial problems associated

with some similarly-looking species of Koptortosoma described in the past.

Xylocopa (Koptortosoma) aestuans (Linné, 1758) (pl. 16 figs. 1—6)

Selected references:

1758. LINNé, Syst. nat. Ed. 10a, 1: 579, n. 37. — 9 “Habitat iz calidis regionibus”.

(Apis aestuans nob.)

1773. DE GEER, Mém. hist. Ins. 3: 573, pl. 28 fig. 7 (insect). — ® “Egypte”, sec.

REAUMUR (Apis leucothorax nob.) Syn. nov.

M. A. LIEFTINCK : Old World Carpenter Bees 139

1901. Pérez, Actes Soc. Linn. Bordeaux, 56: 57—60 (9 excl. var.). — & lectotype,

Java, Mus. Paris (Xylocopa confusa n.sp.). Syn. nov.

1930. VITZIHUM, Zool. Jahrb. Abt. Syst., 59 (2/3): 314—315 (designation of Apts aestuans

L. as type of Koptortosoma Grib.)

1938. Maa, Rec. Ind. Mus., 40 : 306 (key & 2), 313—314. — & Q Java etc. (ex parte?)

[X. (Orbitella) confusa J. Pér.]

1955. LIEFTINCK, Verh. Naturf. Ges. Basel, 66: 8, 13—14, 17 (key &), fig. 2 (armature

femur 4). — & W. Java [X. (Maiella) confusa J. Pér.}.

1957. LIEFTINCK, Proc. Kon. Ned. Akad. Wet., ser. C, 60, no. 3: 441—450 (incl. full

references), figs. 10—26 (struct.). Type 4 Apis bryorum F. redefined; descr. & figs.,

with localities, for both species [X. (Maiella) confusa J. Per.}.

Already in November, 1962, Dr. E. KJELLANDER, of the Naturhistoriska Riks-

museum at Stockholm, had confirmed the type of Apis aestuans to be extant and

still lodged in LINNé’s collection at Uppsala. The specimen was not seen by

me, but a number of female “aestwans auct.” (ie. the alleged leucothorax DE

GEER), provided with full particulars about specific characters deserving special

attention, were sent to Stockholm for perusal and comparison with the type.

The assortment consisted of specimens from the eastern Mediterranean, some of

the examples (from Egypt and Israel) bearing identification labels “X. aestwans”

in H. FRIESE’s writing; these are, in fact, duplicates of the series used by

that author in vol. VI of his “Bienen Europa's” (1901). Others are from Syria,

and all are identical with MAIDL's specimens of “leucothorax’”’ from Egypt and

Syria of which I had seen both sexes in the Vienna Museum.

In a letter dated Dec. 7, 1962, Dr. KJELLANDER kindly complied with my

request by writing as follows:

“... I had the opportunity to examine the Linnean type, which is in very

good condition. The type is placed in box Nr. 24. There are two labels before

the species, viz. “aestuans Mus. Gust. Ad.”, written by Thunberg, and “Xylocopa

aestuans’’, written by Aurivillius.”

He then proceeds to give a number of characters by which LINNé’s type of

aestuans differs from the specimens submitted for comparison. These points of

distinction, in conjunction with other important features discovered subsequently,

are incorporated in the table given below.

Considering the above information, and after consultation of the photographs of

the type supplied by Dr. KJELLANDER (pl. 16 figs. 1—4), I found that Apzs

aestuans L. could not possibly be conspecific with the X. leucothorax of recent

authors. In view of this, it became a conditio sine qua non also to examine

DE GEER’s type of that species (pl. 16 figs. 5—6). This is preserved in the

Stockholm Museum and Dr. KJELLANDER has been kind enough to let me study

it. The unique female unfortunately lacks its head, but I soon became convinced

that lescothorax and aestuans are conspecific. The venation and colour of the

wings are quite alike, and no differences could be discovered in the extent and

density of the yellow and black vestiture of the body. Consequently, I do not

hesitate to proclaim that lewcothorax is synonymous with aestuans.

About the provenance of these two old individuals we are still in the dark; it

is unlikely that a decisive answer to this question can ever be given. DE GEER,

after his diagnosis of leucothorax (“Abeille velue noir, à corcelet jaune citron,

140 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 3, 1964

à ailes d'un noir violet & à ventre lisse”), further remarks on his specimen:

“Je ne connois [sic} point au juste le pays natal de cette Abeille, mais M. de

Reaumur dit, qu’elle se trouve en Egypte; elle est presque aussi grande que

les plus gros Bourdons de l'Europe”. Etc.

It follows, that even of the unique type specimen of leucothorax the original

locality is not known with any degree of certainty. It should be borne in mind that

the female of aestwans (= leucothorax) is superficially closely similar to pubes-

cens, and that Egypt is the terra typica of the latter. Further details will follow

and are given under that species.

Hence all we can say about the habitat of the types of aestwans and leucothorax

is that both must have reached Europe from some country in the East Indies.

There are several Asiatic and Australian species of Koptortosoma whose females

exhibit a contrasting colour design similar to that of aestuans (e.g., aruana Rits.,

bryorum F., confusa J. P., flavonigrescens F.Sm., hafizii Maa, mckeani Ckll.,

ruficornis F.), but only two of these are likely to be confounded with it, viz.,

bryorum and confusa. Both are Oriental in their distribution and in some places

(e.g., the Malay Peninsula) even occur together. X. bryorum has, however, a

more westward range than confusa (see p. 141). These facts are, of course, no

help in answering the question which of the two is the true aestwans. However,

when taking into account the characters these bees share alike in conjunction

with the few points by which they differ; and considering also the scarcity of

bryorum in comparison with the widely distributed and very common confusa,

there can be hardly any doubt that confusa also is synonymous with aestwans.

Leaving aside bryorum, for which I am still unable to detect female characters

sufficiently constant to separate it from aestwans, the females of the two species

can be separated thus:

aestuans (= confusa auct.)

Head distinctly broader than long,1)

length: breadth ratio = 1: 1.45, but

more triangular in outline, the

occipital area lower, upper margin

almost straight in frontal view. Inter-

ocellar distance markedly less than

ocellocular distance (64: 100). Cly-

peus densely punctate, but with

distinct, slightly raised, longitudinal

impunctate line down the middle.

Flagellar segments of antennae long,

3rd segment slender, fully 3 times

as long as its width at apex and

distinctly longer (100: 73.5) than

44/5.

pubescens

Head scarcely broader than long,

length: breadth ratio = 1 : 1.20, sub-

circular in outline, the occipital area

higher and more strongly convex in

frontal view. Interocellar distance

almost 34 of ocellocular distance

(74: 100). Clypeus evenly densely

punctate without indication of a

median impunctate line. Flagellar

segments of antennae shorter, 3rd

segment more nearly parallel-sided,

from 2.3—2.5 times as long as its

width at apex and only slightly

longer (100: 84) than 4 + 5.

1) Length measured along median line, from top of head to anterior margin of clypeus.

M. A. LIEFTINCK : Old World Carpenter Bees 141

Distal side of third submarginal

cell of fore wing (third intercubitus,

R, or im?) convex, the bend removed

analwards, well beyond half-way its

course. Black pubescence of gastral

tergites somewhat longer and denser.

Yellow pubescence of thoracic dorsum

darker, more orange-yellow. Polished

impunctate median area of mesoscu-

Distal side of third submarginal

cell of fore wing evenly convex, the

bend situated exactly mid-way its

course. Black pubescence of gastral

tergites short and sparse. Yellow

pubescence of thoracic dorsum light-

er, citron-yellow to canary-yellow.

Polished impunctate median area of

mesoscutum wider, suboval, the tips

tum very narrow, the tips of the

medially inclined decumbent yellow

hairs on either side of it almost

meeting. Median mesoscutal line more

deeply and strongly impressed, especi-

ally towards the end.

of the medially inclined decumbent

yellow hairs on either side of it not

nearly meeting. Median mesoscutal

line feebly, less sharply, impressed.

Material. — The type specimen of Apis leucothorax De Geer bears an illegible

pin-label in Swedish, not in DE GEER’s handwriting; a second label written by

Prof. J. SUNDEVALL prior to 1844 reads: “A. à corcelet jaune/Apis leucothorax

T.3 p. 573”, and two recent museum labels “363” (pink) and “Riksmuseum

Stockholm” (green). The type male of X. confusa J. Pérez is from “Java”. Most,

if not all, of Maa’s (1938) records from within Indian limits (sub lewcothorax

De Geer) apply to pubescens Spin. Besides the specimens examined on earlier

occasions (LIEFTINCK, supra, 1955 and 1957, sub confusa J.P.), I have been

able to study many others including also some females from northwestern coun-

tries (Thailand, Burma). However, these latter occurrences rest upon few, perhaps

unreliable, records, so that further data are desirable.

Remarks. — X. (K.) aestuans is essentially a species of tropical Asia with its

headquarters in the Malaysian subregion. It has not been found in Africa. As

will be seen from an examination of the Dinogamasus mites with which aestuans

and its immediate allies are found associated, the former show marked differences

in comparison with those occurring in the pouches of the African pubescens,

different species-groups of mites having been recognized in correlation with the

groups of bees that bear them.

As far as at present known aestuans ranges from Indochina through the archi-

pelago as far as Celebes and Flores in the Lesser Sunda chain.

Xylocopa (Koptortosoma) pubescens (Spinola, 1838) (Plate 17 figs. 7—-8,

textfigs. 1—5)

Selected references:

1742. REAUMUR, Mém. hist. Insect, 6: 3 and 34, pl. 3 figs. 2 & 3 (4 & 2). — 49

“Bourdon d'Egypte” (sine nomine).

21812. SAVIGNY, Descr. Egypte, Hym., T. 3 fig. 4 (insects). — & 9 Egypt (sine nomine).

1838. SPINOLA, Ann. Soc. Ent. France, 7: 518—519, nr. LXIV, Var. D. — & Egypte

(Xylocopa pubescens Klug mss.)

1841. ERICHSON, Archiv f. Naturgesch. 7 (2): 215—216, notes (Xylocopa pubescens Spin.)

1841. LEPELETIER, Hist. Nat. Ins. Hym. 2: 193 (pars), T. 17 fig. 3 (@), not fig. 4 (4).

— 2% “Egypte. Pondichéry”: probablv only the 9 from Egypt (Xylocopa aestuans

Latr. & L.)

142 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 3, 1964

1879. TASCHENBERG, Zeitschr. Ges. Naturwiss. 52 (3. Folge, Bd. 4): 593—594 (composite

descr.: 2 & Java, 9 Egypt). — © Egypten (Xylocopa aestuans L. = leucothorax

DeG.).

1881. GRIBODO, Ann. Mus. Civ. St. Nat. Genova, 16: 230—231 (partim: Egitto, Nilo

Bianco, Scioa (Xylocopa aestuans L.).

1884. GRIBODO, Ann. Mus. Civ. St. Nat. Genova, 20: 381. — @ Yemen, no descr.

(Xylocopa aestuans L.)

1884. GRIBODO, Ann. Mus. Civ. St. Nat. Genova, (2) 1: 278. — 9 & Scioa, no descr.

(Xylocopa aestuans L.)

1899. VACHAL, Misc. Entom. 7: 148 & 154 (28 & 34 sep., key 2 4). — © & “de l’Egyp-

te au Sénégal cc.” [Xylocopa (Koptortosoma) aestuans L.]

1901. FRIESE, Bienen Europa's, 6: 198, 200 & 202 (key ® & 4), 225—227 (partim). —

9 & Aegypten; Jericho; Dalmatien (Xylocopa aestuans L. + var. pubescens Spin.)

1901. PEREZ, Actes Soc. Linn. Bordeaux, 56 : 39—40; 57—60 (comp. with confusa n.sp.).

— 9 4 Egypte; 2 8 Sénégal, pars? (Xylocopa aestuans L.)

1909. FRIESE, Bienen Afrikas, Jenaische Denkschr. 14: 242, composite descr. (Xylocopa

aestuans L.)

1912. MAIDL, Ann. k. k. naturh. Hofmus. Wien, 26: 261 and 277—278. — ® & Aegypten

& Syrien; ¢ & Südarabien & Sokotra, Senegal & Deutsch-Ostafrika, partim? [Xylo-

copa (Koptorthosoma) aestuans L. + leucothorax DeG.]

1927. ALFKEN, Ent. Mitteil. 16: 152, note. — ® & Persische Golf: Buschehr & Bender

Abbas [Xylocopa (Mesotrichia) aestuans L. = leucothorax DeG.]

1938. MAA, Rec. Ind. Mus., 40 : 306 (key & 9), 307—309 (descr., full references and locs.).

— 6 @ India throughout, incl. N.W. Frontier Prov. [Xylocopa (Orbitella) leuco-

thorax de Geer |

1950. BENOIST, Bull. Inst. français Afr. noire, 12: 1. — © Dakar, no descr. (Xylocopa

aestuans L.)

1950. BENOIST, Bull. Soc. Sci. Nat. Maroc, 30: 42. — @@ S. Morocco, loc. diff. no

descr. (Xylocopa aestuans L.)

1959. GUIGLIA, Atti Soc. Ital. Sci. Nat. Mus. Civ. Genova, 98 (4): 317. — “Fezzan; Eritrea;

Dancalia; Somalia; Etiopia; Aden” [X. (Mesotrichia) aestuans L.)

This carpenter-bee may arouse even greater historical interest than aestuans,

because it was DE REAUMUR who had already characterized both sexes of

another species, sixteen years before Linné published his diagnosis of Apis

aestuans in the “Systema naturae’’, well over two centuries ago. In the 6th volume

of his “Mémoires pour servir à l’histoire des insectes” (1742: 3 and 34), DE

REAUMUR gave an interesting account of a “bourdon” from Egypt, — evidently

the same bee as the one here treated as Koptortosoma pubescens (Spinola). This

learned scientist’s observation reads as follows: — “Outre les bourdons qui sont

presque couverts de longs poils, il y en a qui n’en ont de longs que sur le corcelet,

& qui les ont courts sur le corps. M. Granger m'en a envoyé de ceux-ci (PI. 3

fig. 2) d'Egypte, dont tous les poils sont d'une belle couleur d'olive, & dont les

ailes tirent sur le violet. Il m'en a envoyé d'autres (PI. 3 fig. 3) du même pays,

dont le corcelet est couvert par-dessus, de longs poils d'un beau citron, & dont

les anneaux de corps sont ras, & même lisses & luisants. Ces anneaux sont d'un

noir qui tire sur le violet; un violet moins noir, mais pourtant foncé, est aussi la

couleur de leurs ailes.” REAUMUR's pictures clearly represent male and female

of the same species and he surely had these bees in mind when DE GEER

consulted him about the provenance of his lewcothorax female! As we have seen

before, the last-mentioned specimen belongs to a different species inhabiting

other parts of the Old World.

M. A. LIEFTINCK : Old World Carpenter Bees 143

Our Egyptian bee is unquestionably one of the varietal components of Xylo-

copa pubescens Spinola (Klug, in litt.), duly recognized by KLUG among the

material in his own collection as a mixture composed of four kinds of males

originating from three or four different regions. KLuG had already given

SEA

N= inl

TRY

Figs. 1—5. X. (Koptortosoma) pubescens Spinola, & from Syria. Fig. 1, basal portion of

left posterior leg, seen from behind; fig. 2, trochanter and femur of right posterior leg;

figs. 3—5, genitalia and details thereof, dorsal (3—4) and left lateral view (5), different

enlargements.

specific names to each of these males, but SPINOLA marshals them into an

equal number of varieties of a single species, selecting pubescens Klug (in

litt.) as the nominotype.

144 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 3, 1964

It is interesting enough to quote in full SPINOLA’s characterizations of these

male varieties of pubescens, which are found on p. 519 of the “Compte Rendu”:

“LXIV. XYLOCOPA PUBESCENS, Klug. Je lui conserve le nom sous lequel

M. Klug me l'a envoyée, et sous lequel elle est sans doute étiquetée dans le

Musée de Berlin. Mais c'est la femelle de la Xyloc. aestuans, Fab. M.Savigny les a

en effet téunies, Exp. d’Eg., loc. cit., pl. 3, fig. 4, 3 et 9 Cette espece’ est ires-

répandue dans les contrées chaudes de l'ancien continent. On la trouve en Égypte,

au Cap de Bonne-Espérance, aux Indes-Orientales, à Java, etc. Le mâle varie

beaucoup par les couleurs de sa fourrure. Lorsque les différences de localité ont

coincidé avec les différences des couleurs, on a cru naturellement à la différence

des espèces. Cependant ces Xylocopes ne sont pas rares dans les pays qu'elles

habitent; on aurait dû trouver les femelles distinctes de ces mâles qu'on prétendait

distinguer entre eux. Or c'est ce qui n'est pas arrivé. On a trouvé partout la

même femelle, et cette femelle était toujours l'aestwans, Fab. Je dois à l'obligeance

de M. Klug la connaissance de quelques-unes de ces prétendues espèces qui ne

sont à mon avis que des variétés mâles.

Var. A. — Xylocopa olivacea, KLUG. — Chaperon testacé. Pélage de la tête et

du corselet roux: celui de l’abdomen d’un jaune plus pâle: face extérieure du

premier article des tarses couverte de poils jaunes. — Indes-Orientales et Java.

Var. B. — Xylocopa capensis, KLUG. — Chaperon noir; bord antérieur et une

tache au milieu testacés. Pélage de la tête, du corselet et de l'abdomen, de la

même teinte jaune, un peu olivâtre. Tarses comme dans la War. A. — Cap de

Bonne-Espérance.

Var. C. — Xylocopa sulphurea, KLUG. — Chaperon noir; bord antérieur jaune;

point de tache médiane. Pélage du corps comme dans la Var. B. Face extérieure

du premier article des tarses couverte de poils noirs. — Cap de Bonne-Espérance.

Var. D. — Xylocopa pubescens, KLUG. — Chaperon noir, sans taches. Pélage

du corps comme dans les Var. B. et C. Tarses antérieurs comme dans la Var, C. —

Égypte.”

Unfortunately, not one of the above males could be recovered by Dr. KÖNIGS-

MANN in the old collections of the Berlin Museum, and a search for them among

SPINOLA’s material in the Paris Museum and the Museo di Zoologia della Uni-

versita at Torino proved equally unsuccessful. It must be assumed, therefore, that

these type specimens have been lost or destroyed.

Var. A, X. olivacea Spinola, is preoccupied by X. olivacea (Fabricius, 1787)

from Sierra Leone, which according to LEVEQUE is a synonym of X. (Koptorto-

soma) caffra (L.). (X. olivacea F. Smith, 1854, also from Sierra Leone, may or

may not be the female of that species).

Var. B, X. capensis Spinola, is a validly proposed name for a species of

Koptortosoma of unknown identity. It antedates X. capensis Lepeletier, 1841,

lectotype female from the Cape, which is altogether different and belongs to an

other subgenus.

Var. C, X. sulphurea Spinola, also appears to be a valid name for a distinct

species of Koptortosoma. As long as the where abouts of the unique type are

unknown, sulphurea must, however, remain a nomen dubium.

M. A. LIEFTINCK : Old World Carpenter Bees 145

Var. D, X. pubescens Spinola, from Egypt, the nominotype of the collective

species, is the only member of the group which shows no trace of yeliow markings

on the clypeal area. The extensive series of male topotypes on hand agree well

with the brief diagnosis given by SPINOLA. It has therefore been decided to revive

the name pubescens and apply it to the well-known bee hitherto called aestzans

or leucothorax. Since good series of both sexes collected in Egypt by EHRENBERG

are still extant and preserved in the Berlin and Amsterdam Museums (in-

cluding those ex coll. H. FRIESE & O. VoGT), I have designated one of the

males in the Berlin Museum as lectotype of pubescens. The selection of one of

EHRENBERG's bees seems most appropriate because C. G. EHRENBERG and J. Ch.

F. KLUG are the authors of the work “Symbolae Physicae” (Berlin, 1829—1845)

and KLUG may well have received his bees from EHRENBERG. The old Egyptian

specimens in the Paris Museum, though also collected about 1833—4, were

obtained from French scientists. In all probability these have been before SPINOLA

when he described the species in 1838; in any event they were not KLUG's.

Material — Syria: 1 9, Syrien, EHRENBERG, no. 64, sub aestwans var.

leucothorax (ZMB); 1 & 1.9, Jordan valley, 1899, Morice, X. aestuans L.,

det. FRIESE 1900, ex coll. O. VoGT (MA). Palestine: 1 ©, Jerusalem, H.

RoLLE vend. (MA). Egypt: 5 ¢ 4 2, Aegypten, EHRENBERG, sub aestwans

var. leucothorax (ZMB), one pair of these (mounted), nos. 63 & 68, with

additional dark green labels: “Aegypt. (or Egypt.), Ehrbg. xxvi/10—11” (8)

and “xxvi/140” (‚9 ), in EHRENBERG's writing, and others with “ad Saccaha-

ram”, “Eg.Ehr.” and “Habysj” (partly illegible); 1 :9, Aegypten, GAYOT (?)

coll., with additional label: “703 Mites taken, N. L. 1932” (ZMB); series, both

sexes, Aegypten, Pyramiden, II, H. ROLLE, one 9 X. pubescens Spin., det.?

(MA); long series, both sexes, Egypt, ex coll. O. Voer (MA); 1 &, Aegypten,

Suez, terrain cultivé, ASCHERSON S., 8.6.1886, X. aestuans L., det. Dr. ENDERLEIN,

ex coll. O. Vocr (MA); 1:9, Aegyptus and 1 9, Egypte, Ismailia, J. VAN

BEMMELEN (ML); 1 & 1 9, Egypte, Mus. Ber. (ML); 1 @, Roda, Egypt,

18.7.45, STRASZYNSKI (MA); 5 4, four bearing a disc (green on one side)

with the numbers 2052/79, 2062/34, 2064/73 and 2065/99, and with printed pin-

labels “Museum Paris, Egypte, Bové 1833” (one with additional “Env. le Caire”)

and one with similar disc 2862/34 and “Egypte, BANON 1834” (MP); 5 8,

with similar discs 315/50 and printed pin-labels “Mus. Paris, Egypte, CLOT-BEY,

315/50” (MP). Nubia and Sudan: 1 9, Bahr el Abiad, FELDER (ML);

8 & 2:9, Egypt, Nubia, 2—4 km NNE of Abu Simbel temple, 40.X11.1962

(1 4}, 1.11963 (5 4 1:9), 8.1.1963 (1 & 1 2); 4 6 9 9, same area, Abu

Simbel village, E-bank of Nile, 3.1.1963 (1 &), 614 km NNE of Abu Simbel

temple, 1 km S- of Gindinarri, and Tamit, 6.1.1963 (2 & 6 2), 1 km S of Abu

Simbel temple, 11.1.1963 (1 4 3 2); all L. D. BRONGERSMA (ML); 3 9,

Sudan, Khartum, I-II and 8.IX.1935, coll. A. MocHI (MA); 2 9, Sudan,

El Gereina, 30.XII.1961, F. BARNIE (ML); 1 3, Afrique orient. angl., Rendilé

(Mont. Karoli), MAURICE DE ROTHSCHILD, Mai 1905 (MP). NW and W. Africa:

2:9, Morocco, Atlas, Glaoni (?), 7.905, ex coll. O. Voor (MA); 1 9,

Kamerun, Victoria, Preuss S., X. aestuans L., det. Dr. ENDERLEIN, ex coll. O.

Voer (MA). West Asia: 1 & 2 @,S. Iran, Djask (Gulf of Oman), August

146 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 3, 1964

1934, Miss C. R. BAKKER (ML). India: 1 ¢, Hindustan, WESTWOOD, ex

coll. F. SMITH, 8/76, “X. aestuans, Indian form”, det.? (ML); 1 9, Madras, X.

confusa Pér., ex coll. et det. H. FRIESE 1925 (coll.m.); series 9, S. India, Pon-

dichery State, Karikal, Feb. 1962, P. S. NATHAN (ML); series 9, Anaimalai

Hills, Cinchona, 3500 ft., Apr. 1962, P. S. NATHAN (ML) — Lectotype 4 and

lectallotype 2, by present designation, the nos. 63 and 68 from Egypt in the

Berlin Museum, bearing additional handwritten labels in EHRENBERG’s writing

(see above).

Since the existing descriptions of the male of this species are mostly of a

composite character and too superficial to enable recognition, a more complete

account of its morphology seems necessary.

Male. — Integument. Throughout blackish brown, occasionally almost black,

including the whole anterior surface of the head, except as follows: nearly in-

variably an orange spot at extreme base of mandibles; antennae dark brown,

anterior faces of all segments yellow; segm. 1—3 usually sulphur yellow, the

remainder orangish.

Structure. Labrum short, trapezoidal, about twice broader than long, strongly

raised into a rounded tubercle; anterior border porrect, distinctly below level of

main portion, feebly emarginate medially; whole surface coarsely rugose,

except an inverted T-shaped or triangular median area, which is smooth and

shiny. Mandibles with two rather deep lateral sulci from base almost to apex,

basal portion with few scattered punctures; malar space smooth, microscopically

tessellate. Front of head not protuberant, surface almost flat, frons and clypeus

not swollen nor elevated, except the short and sharply defined frontal keel; whole

anterior margin of clypeus evenly and shallowly emarginate, its surface evenly

densely punctate; fronto-clypeal suture and an incomplete line down the

middle of clypeus sometimes with fewer punctures, but clypeus without

median impunctate ridge or line. Inter-antennal, antennal-ocular, ocello-ocular and

interocellar spaces all about equidistant. Inner orbits weakly curved, eyes slightly

converging anteriorly: distance between upper orbital extremities a little wider

than that between the lower. Antenna with segment 3 equal in length to 4 + 5,

or a trifle longer; 6 a little longer than 5. Surface of mesoscutum on level with

that of scutellum. Posterior ridge of scutellum sharply acute, distinctly projecting

beyond level of postscutellum and propodeum; propodeum markedly longitudinally

sulcate, surface evenly superficially punctate, punctures smaller than interspaces.

Legs of simple structure. Coxae and trochanters flattened ventrally. Coxae I

each with a flat, almost parallel-sided, lanceolate and bluntly rounded, medio-

basal posterior process; both closely approximated basad but somewhat diverging

apicad and for the most part concealed from view by long backwardly directed

hairs. Postero-basal angle of trochanter I nipple-shaped or acute-angulate, that of

II rounded, that of III more sharply pronounced than that of I. Femora of

simple structure; femur III straight, gradually narrowed from base to apex, un-

armed; longitudinal ventral keel straight, poorly indicated, acute only at apex,

with tongue-shaped extero-apical lamella, keel fading away basad, the postero-

basal angle rounded, not projecting beyond apex of trochanter; surface smooth,

M. A. LIEFTINCK : Old World Carpenter Bees 147

rather shiny, the anterior portion evenly sparsely punctate, the posterior division

more densely so (figs. 1—2). Tibia III gently curved, inner surface deeply and

broadly hollowed out, intero-apical lamella tongue-shaped, longer than the exterior

one at femur. Knee-caps about 2/; length of tibia, densely punctate, the apex

obtusely pointed, smooth, very slightly outcurved.

Wing-membrane of the usual grey-brown tint, darker brown at costal margin

and towards apex of fore wings, with strong cupreous and light purple iridescence

all over. Fore wing with first two submarginal cells invariably closed (r-m vein

complete); third intercubitus (R4) strongly convex, the bend situated mid-way its

length. Abdomen relatively short, oval, moderately convex above; no median

longitudinal carina and no distinct impunctate median line (occasionally a poorly

indicated line posterior to 2nd gastral tergite). Dorsal surface of gaster slightly

shining through the pubescence, especially after the first tergite; posterior margin

of 2—5 linearly impunctate. Anterior rim of gastral tergite 1 subacute, except at

extreme lateral edges, the border acute-angulate: anterior surface deeply hollowed

out, with acarid pouch. Tergite 7 truncated, armed with a short, robust, narrowly

triangular spine on either side of a widely U-shaped emargination. Sternites less

densely but equally strongly punctate as compared with the tergites (densest

apically) and much more densely punctate than the ventral surface of the thoracic

segments, on which the punctures are superficial; sternites 1—5 with distinct,

polished, median longitudinal stripe, widest basally and on 1—2; 6 with complete,

strong, subacute, longitudinal carina. Genitalia, see figs. 3—5.

Pubescence (Plate 17 fig. 7). Generally short, dense and evenly distributed;

concealing most of the surface on head, thorax and first gastral tergite, sparser on

remaining segments; longest on scutellum and at lateral border and apex of the

two terminal segments of abdomen. Pile suberect on front of head, at lower part

of temples, and on top of occipital area, depressed around ocellar area and eyes.

Hair thinner, erect, very dense and feathery, on dorsum and upper one-third of

thoracic pleurae; thin and sparse on propodeum; decumbent on tegulae, extreme

base of wings, and a short distance out along costal margin; short, rather dense,

spine-like and decumbent on gastral segments 2—6, but longer, denser and more

erect on the first. Pubescence on femora and tibiae normal, longest along the

ventral carinae, very dense on upper parts of basitarsi. Gastral sternites sparsely

covered with mostly decumbent short black hairs, posterior ones covering lateral

portions of 2—5 longer, conspicuously greyish white or silvery. Colour in fresh

specimens: on head, thorax, upper half of pleurae and first gastral tergite, wax

yellow (front of head sparsely intermixed with longer, black hairs); on outer

faces of all tibiae and rest of gaster, honey yellow to olive-ocher; on lower areas

behind eyes, mesosternal area, propodeum, and anterior surface of first gastral,

white. Coxae and trochanters with tufts of light hair; pubescence of femora rather

sparse, mostly dark brown. Outer faces of tarsi I as well as most of the inner faces

of tibiae and basitarsi II, black; incomplete velvet hair-streak at outer face of

tibia III, deep black; basitarsus III also predominantly black, the hairs on its outer

face silvery brown. Inner faces of tarsal segments 2—4 with dense cushion of

orangish pubescence. Black hair-fringes at latero-ventral margin of gastral tergites

4—6 progressively longer from before backwards and terminating in dense tufts

148 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 3, 1964

on both sides at apex of 7.

Female. — Descriptions of this sex are found in the existing literature. The

characters distinguishing it from aestwans are given in the table under that species.

Remarks. — From the above discussion and locality records it is evident that

pubescens is an easily recognized and locally abundant species. Though apparently

widespread in the northern parts of the Ethiopian region and western Asia,

extending its range far eastward to Peninsular India, it is still impossible to give

an adequate picture of the distribution of this bee. The habitats here quoted from

the literature probably all refer to pubescens. Yet some of the known African and

Asiatic localities are far and wide apart, suggesting a scattered occurrence, and

the presumption that the species has been overlooked is not sufficient explanation

for the existing gaps in its distribution pattern. This is the more striking because

pubescens is a conspicuous bee, often found gregariously and easy to collect in

quantity where it occurs. There is a citation to that effect published by ALFKEN

(loc. vit, 1927) of a collector in Mesopotamia who observed the "Männchen

spielend zwischen Dattelpalmen”, and Dr. BRONGERSMA saw both sexes swarm-

ing around trees and among flowering shrubs at the banks of the Nile.

Mites as symbionts of Koptortosoma

Following Miss N. LEVEQUE’s extensive studies of xylocopid bees with their

symbiontic mites of the genus Dinogamasus Kramer, the present opportunity has

been taken to remove a great number of these mites from the ‘acari pouches’

found on the female abdomen of various museum specimens of Koptortosoma.

A number of these, taken from the bees that form the main subject of the present

article, were submitted along with their hosts to Mr. G. L. VAN EYNDHOVEN, of

the Zodlogisch Museum at Amsterdam, who has been kind enough to examine

and study them.

A preliminary investigation of the mites found on members of the K. aestuans

and pubescens groups of the bee-genus has proved of great interest, and I wish

to thank Mr. VAN EYNDHOVEN for having complied with my request to report on

his studies and summarize the results, with some illustrations, in a separate memoir

to be published in the present volume shortly.

Xylocopa (Koptortosoma) bryorum (FABRICIUS, 1775)

Additional references:

1901. Pérez, Act. Soc. Linn. Bordeaux, 66: 60. — 4 Cochinchine (Xylocopa separata

n.sp.) Syn. nov.

1902. CAMERON, Faun. Geogr. Mald.-Laccad. Archip., 1 (1) Hym.: 62, no. 23, “Common

in the Maldives” (Xylocopa aestuans L.)

1938. MAA, Rec. Ind. Mus., 40: 315—316. — & type X. separata J. Pérez (not seen)

considered synonymous with X. verticalis Lep. (= ruficornis F.)

1957a. LIEFTINCK, Proc. Kon. Ned. Akad. Wet., ser. C, 60, no. :441—447 (revision, incl.

redescr. of type), figs. 10—21 (4 structures, Malaya). — @ ® Thailand & Malaya

IX. (Maiella).}

1960. SAKAGAMI, Kontyü, 28: 146. — & Central Cambodia, Phnom Penh.

1961. SAKAGAMI & YOSHIKAWA, Nature and life in Southeast Asia, 1: 411—412 (comp.

notes, with ruficornis F.). — & Bangkok.

M. A. LIEFTINCK : Old World Carpenter Bees 149

Additional material. — Cochinchina: 1 &, labelled “Cochinch” and

“separata J. P. in J. Pérez’ writing, holotype X. separata J. P. (MP). Maldive

Islands (Indian Ocean): 5 & 3 9, Madewaru, Fadiffolu Atoll, 6—11.IV.

1958 (nos. x 2: 103—3—34), G. SCHEER; specimens of both sexes in the Hes-

sisches Landesmuseum, Darmstadt, and the Leiden Museum.

A re-examination and dissection of the unique type of X. separata J. Pér., from

Cochinchina, proves beyond doubt that it is synonymous with bryorum F. The

specimen is indistinguishable from Siamese and Malay individuals with which I

had confronted FABRICIUS' type, the former being still available for comparison

with the type of separata. It has the submarginal cells completely closed and also

agrees otherwise.

With regard to the development of the first intercubitus in the fore wing, I

have observed that the tendency of this vein to become obliterated is, perhaps,

more frequently to be noted here than was originally supposed (LIEFTINCK, loc.

cit, 1957: 447). In the present series, this vein is complete in all but one male

from the Maldives, where it fades away anally.

The discovery of bryorum on the Maldive Islands strongly confirms a former

supposition, namely, that this species has a more westward distribution than

aestuans. It means an interesting addition to the habitat of bryorum, extending

its known range even beyond peninsular India. The males, after investigation of

their genital organs, proved to be inseparable from the type and the Malayan

specimens at hand, and I have quite satisfied myself that both sexes are conspecific.

Distribution. — From the Maldives and southern India, presumably through

Burma, to Thailand, Indochina and the Malay Peninsula as far south as Singapore.

Xylocopa (Koptortosoma) ruficornis FABRICIUS, 1804

Additional references:

1841. LEPELETIER, Hist. nat. Ins. Hym., 2: 195. — © (not 4!) Inde (Xylocopa verticalis

nob.). Syn. nov.

1957a. LIEFTINCK, Proc. Kon. Ned. Akad. Wet. Amsterdam, ser. C, 60, no. 3: 434—440

(incl. references), figs. 1—9 (4 struct.). — & holotype & & 2 India & Ceylon,

redescribed [X. (Maiella) ruficornis F.}.

Additional material. — 1.9, with two drawer-labels: “Xylocopa verticalis 9

Lep. T/ coll. Latreille D. de St. Fargeau/ Ind. or.”, in Mus. Torino. — 1 9,

sub aestuans F., in coll. BANKS, Brit. Mus. (Nat. Hist.).

Further to my revisional study of this species, the discovery of a second female

in SPINOLA’s collection removes all doubt about the status of LEPELETIER’s verticalis,

which is undoubtedly the same species as rzficornis. The example in question was

examined by me in October, 1959 at Torino and agrees with FABRICIUS’ insect in

every respect. A second specimen perhaps of historical interest is a female

“aestuans’ Fabricius (nec L.) which I had the opportunity to examine in 1958 in

the BANKS collection. This also is a true ruficornis which FABRICIUS evidently

failed to associate with the male of that species described by him in 1804. As I

have pointed out earlier (1957 : 441443), Maa’s verticalis is a mixture of

ruficornis and bryorum. It is only natural that he considered X. separata J. Pér.

as a synonym, because the latter is the same species as bryorum (see above).

150 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 3, 1964

Xylocopa (Koptortosoma) minor MAIDL, 1912

1912. MAIDL, Ann. Naturh. Hofmus., 26 : 304, figs. 46—48 (4 posterior leg & genit.). —

— 8& “Sikkim” [X. (Koptorthosoma) minor n.sp.}

21929. COCKERELL, Ann. Mag. Nat. Hist. (10) 4: 141. — @ Siam, Chiengmai (Meso-

trichia confusa mckeani subsp.n.)

21929. COCKERELL, Ibid. (10) 4: 303 (note). — Same specimens (Mesotrichia confusa

mckeani Ckll.)

1961. SAKAGAMI & YOSHIKAWA, Nature & Life in Southeast Asia, 1: 412 (ex parte?). —

— 9 Cambodia & Thailand [X. (K.) sp.].

Material. — Annam:1 9, Phuc-Son, Nov.-Dez., H. FRUHSTORFER, ex coll.

O. Voer (MA). Burma: 1 4 2 ®, Lower Burma, Rangoon, 10.X1.1897,

BINGHAM coll, P. HERBST coll. ex REED, X. aestuans L., det.? (CAS); series ¢,

Middle Tenasserim, Haundraw Valley, 8.94, C. T. BINGHAM, ex coll. BINGHAM

(BM). Thailand: 1.9, Siam, Bangkok, 24.X1.1929, pres. by G. LINSLEY

(CAS).

The female of this species has not so far been described. Since BINGHAM’s male

and females from Rangoon were captured the same day, I assume that the two

sexes are correctly associated.

Female. — The above specimens differ somewhat among themselves and I am

not quite sure whether all of them belong to the same species. The downward

extent of the yellow hair covering the dorsum of the thorax varies: in the Annam

and Thailand females the light-coloured patch terminates alongside in a straight

line at 1.7—2.0 mm below the insertion of the fore wings, whereas the examples

from Rangoon only have a tiny yellow tuft directly under the wing-bases. Other-

wise I can find no differences between them and all agree in possessing a low,

narrow, impunctate median stripe down the clypeus.

The original description of mckeani Cockerell runs as follows: “Occiput with

much yellow hair; yellow of thorax extending downward to form a rounded patch

on each side just below the wings; first intercubitus incomplete below”. In the

paper published shortly afterwards, COCKERELL remarks that Miss N. LEVEQUE

‘has found that “this form has no pouch for mites in the abdomen”, to which he

adds “Typical confusa Pérez, has a pouch. It seems probable that M. mckeani

should be regarded as a distinct species.’ All our females correspond with

COCKERELL's brief characterization and they appear to be devoid of an acari

pouch. (In the specimen from Annam a number of minute Acari in the nymphal

stage are adhered to the propodeum.)

Male. — Not at all resembling aestzans nob. and bryorum at first sight and also

different from these species morphologically, resembling pubescens much more

closely, especially as regards colour and nature of pubescence, the hairs being

distinctly shorter and more evenly distributed than in aestuans. Our specimens

agree in every respect with the original description of minor Maidl, a species in

all probability erroneously indicated as from “Sikkim” (cf. MAA, 1938, Rec. Ind.

Mus., 40 : 307). Unless some errors have crept into the draft of MAA's description

of a “cotype” of minor, I believe that his specimen belongs to a different species.

The author states that the mandibles are not emarginate (which is very unusual),

and that the 3rd antennal segment is longer than segments 4—6 inclusive. In our

M. A. LIEFTINCK : Old World Carpenter Bees 151

males the mandibles are strongly toothed and hollowed out intero-apically, and the

3rd antennal segment is only slightly longer than 4 + 5, which corresponds with

MAIDL’s information.

The male of minor is easily distinguished from its allies by a combination of

the following characters:

Base of mandible with yellow spot. A median longitudinal bar and a pair of

transverse streaks (widest laterally) bordering anterior margin of clypeus, yellow;

supraclypeal area also with triangular yellow mark. Antenna dark brown, scape

and third segment anteriorly, yellow, the flagellar segments likewise paler

(orangish) anteriorly. Coxa I ending in a slender, acutely pointed spine, which is

only slightly flattened ventrad; trochanter I terminating posteriorly in a much

shorter, though also acute, triangular tooth. Femur III neither greatly swollen nor

expanded, lacking a distinct postero-basal lamella, the angle evenly rounded; mid-

basal tooth replaced by a very low, roundish tubercle. Intero-apical lamella of tibia

III strongly developed, forming a flattened, slightly curved, lanceolate process

which is about three times longer than wide. Wings with complete first inter-

cubitus, the bend of the weakly curved third intercubitus situated beyond the

middle of its course.

SAKAGAMI & YOSHIKAWA (loc.cit.) seem to have come across the same

discrepancies as I have when identifying the bryorum-like females of Koptortosoma

from continental southeast Asia. It is not precluded, therefore, that more than one

species is involved; but, as far as I can judge, minor is certainly amongst these,

and mckeani is very probably only a synonym.

Xylocopa (Koptortosoma) perversa WIEDEMANN, 1824

X. (Koptortosoma) perversa plagioxantha subsp.nov.

Material. — Malay Peninsula:2 &, Perak, Larut Hills, 3700—4000 ft.,

12.11.1932, H. M. PENDLEBURY; 1 ©, Kedah, Catchment area near Jitra, 10.IV.

1928, H. M. PENDLEBURY, ex F.M.S. Mus. coll. Holotype &, Larut Hills; allotype

Q, Jitra; both in the British Museum (Nat. Hist.); one paratype ¢, in the

Leiden Museum.

Both sexes are practically identical structurally with the typical subspecies, p.

perversa Wied., from Java, and are of the same size. Total length of male 12.5—

14.0 mm, fore wing 11.0—12.5 mm; female 15.0 and 13.0 mm, respectively.

Three distinct subspecies have so far been recognized, a fourth being here added.

The male of plagioxantha is easily distinguished from all others by the broad,

abbreviated yellow abdominal marks, but the female is closely similar to typical

perversa. On the other hand, the males of perversa and shelfordi are not at all

easily distinguished, whereas the females of both can be separated at a glance.

Sexual dichromatism is most marked in the subspecies coracina. The differences

between these four subspecies are perhaps best understood by employing the key-

characters found in the pubescent colour-pattern, as given below. All males with

distended abdominal segments seem to agree in exhibiting a dense fringe of white

hair which projects from below the posterior margin of some of the preceding

152 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 3, 1964

tergites; it is paired at the base of the 5th and 6th, unpaired and median at the

7th.

X. (K.) p. perversa Wied.; & and 9 have been re-described in great detail by

Maa (Treubia, 17 : 79—82, 1939).

X. (K.) p. shelfordi Cam.; & and 9 are described by CAMERON (J. Str. Br.

Roy. As. Soc., 37 : 128—129, 1902) and Maa (loc.cit.: 82).

X. (K.) p. coracina v. d. Vecht; @ was described by VAN DER VECHT (Idea, 9:

69, 1953); 8, in great detail, and 9 by LIEFTINCK (Verh. Naturf. Ges. Basel,

66 : 22—25, figs. 13—15, 1955), who also gave figures of the 4 genitalia.

KEY TO THE SUBSPECIES

Males

1. Elongate yellow bands on dorsum of thorax and abdomen continuous, sub-

parallel, equal in width or a little narrower than the black area enclosed, those

on abdomen gradually diminishing in width posteriorly; colour light cadmium.

Pale yellow bands bordering inner margin of compound eye comparatively

narrow, but extending almost along full length, each a little broader than half

the diameter of the black median area. Postoccipital area also with yellow

hair-streak. Upper part of thoracic pleurae with large, ill-defined, patch of

feathery yellow hair. Outer faces of tibiae and tarsi also ea

yellow tu. pe N 1072

— Combined Der not as the al areas gaia more of the

surface o va e de Jeg! SO

2. Yellow bands on dorsum of abdomen longer, credi fior base of Ist to

beyond middle of 5th gastral tergite; 6th also with some scattered yellow hairs.

Posterior border of gastral sternites 2—4 or 2—5 distinctly fringed with

yellow laterally. Yellow bands on each side of frons longer. Basal half of

mandibles superficially and scatteredly punctate. Hab.: Java. . p. perversa

— Yellow bands on dorsum of abdomen shorter, those at apex of 3rd gastral

tergite and on most of the 4th intermingled with (or replaced by) black; 5 at

most with few scattered yellow hairs at base; 6 black. Hair-fringes along

posterior border of gastral sternites 2—4 black, scantily intermixed with

yellow. Yellow hair-bands on each side of frons shorter and narrower. Basal

half of mandibles with fewer, but larger and deeper, punctures. Hab.:

Borneo) eer ieden tie ete J seinen gipaisheljord:

3. Pubescence of head deep black, fasi n paraclypeal area with a mixture of

yellow and black on either side along the eye-margin, these spots band-like

and similar to those of p. perversa and p. shelfordi, but shorter, narrower,

and less sharply defined. Postoccipital area with narrow yellow hair-streak.

Thoracic pleurae black, save for a very small feathery patch of yellow beneath

the implantation of the wings. Pubescence on dorsum of thorax longer than in

p. perversa and p. shelfordi, the elongate light bands primuline yellow, each

gradually but distinctly broadening posteriorly so as to become confluent across

scutellum and enclosing a narrowly oval, black median area. Legs almost

M. A. LIEFTINCK : Old World Carpenter Bees 153

wholly black, only outer faces of intermediate and posterior tibiae streaked

with yellow. Wings as in p. perversa. Yellow bands of abdomen abbreviated,

forming two broad, oval patches covering first two and basal portion of 3rd

gastral tergites, the black area separating them on lst tergite about half as

broad as each of the yellow parts; remainder of abdomen black, but latero-

ventral edge of 2nd tergite narrowly fringed with yellow. Hab.: Malay

Peninsula . . . + p. plagioxantha

Pubescence in od di nen! hou light elle that on top of vertex and

occiput very dense, canary-yellow. Mesoscutum and most of the thoracic

pleurae silvery yellow; on the scutellum it is light cadmium, on the post-

scutellum and propodeum again silvery. Abdomen with a pair of complete,

elongate, sub-parallel, light cadmium bands extending from base to apex and

very gradually narrowing towards the end of same; black median area on

first two tergites narrower than each of the lateral yellow patches, this dark

median band also diminishing in width posteriorly, on the 6th tergite

occupying only a small area equal in size to each of the lateral yellow spots;

all sternites fringed with yellow towards apex. Hab.: Lesser Sunda islands,

LombokseRloresitand»Sumbat.iid lan eren 21 pint! Aloe) Poreoracina

Females

. Body almost entirely black-haired, pubescence densest on dorsum of thorax,

but not entirely concealing surface; on first gastral tergite it is not so dense

though rather long and erect, on succeeding tergites very sparse and decum-

bent, except marginally and on apical segments. Head in front predominantly

whitish, temples and behind occipital ridge with fringes of white or grey; few

white hairs also at latero-ventral margin of 2nd gastral tergite. Wings darker

and less brilliant than in the other subspecies, with purplish, bronze, and

blue (not golden) reflections. All gastral n with slight metallic

Bluemlustre sil 40 . p. coracina

Body at least partly hallo, ag Su [rione on and golden

reflections. Gastral tergites black, lacking ue blue lustre; TE on

first two segments concealing surface. . . SUE. SON 2

. Thorax above and upper parts of pleurae clothed with soft t light turtle-green

to citron-green pubescence, the hairs on basal two segments of gaster stronger,

decumbent, slightly lighter yellow (primrose- to reed-yellow); rest of ab-

domen black and only sparsely pubescent. Head in front and temples black

with few pale hairs intermixed. . . . . Dip. shelyord:

Thorax entirely black-haired. Pubescence on has two segments of gaster

bright yellow lacking greenish hue. Head in front orto pen black-

ae i i hi RR Ge:

. Front of head with slight admixture of white or pale elle hairs. Mesoscutum

and gastral tergites 3—6 more shiny, less densely, and more superficially

punctate. Colour-bands of abdomen darker yellow (light cadmium) . è

p. er

154 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 3, 1964

— Front of head and temples with abundant admixture of whitish hairs. Meso-

scutum and gastral tergites 3—6 more densely and deeply punctate. Colour-

bands of abdomen empire-yellow to lemon-chrome . . . . . p. perversa

In October, 1959, when studying types in SPINOLA’s collection, Torino

Museum, I found two females p. perversa under a drawer-label “Xylocopa zonata

M.B.”, and with a yellow pin-label which reads “Xy/. africana Lep.? 9 Ddo.

Hoffmansegg Java”. As far as I am aware both names are nomina nuda.

In a previous memoir (loc.cit., 1955 : 24—25) I have published some field

notes relating to the behaviour and habits of male and female p. perversa in Java,

stating that nothing was known of the breeding-places and life history. I now

have found a diary note kept by my colleague J. VAN DER VECHT, who made

some observations on the species in western Java which are well worth trans-

lating: “The 27th September, 1936, while visiting Gunung Pantjar near Buiten-

zorg, I noticed a female perversa disappear in a hollow branch of a Macaranga

triloba M.A. tree. The position of the dead branch was erect and the hole was

about 75 cm from the ground; the diameter of the latter was 7.5 mm, that of

the branch itself being 15 mm. After the branch had been slit open I noticed the

bee to be still busy gnawing away in an upward direction the tissue of the interior,

a tunnel about 70 mm in length being in course of preparation. The female was

quite fresh, with undamaged wings, and there were some pollen grains adhering

to its legs. Some males of perversa were seen visiting the small light purple

flowers of Stachytarpheta, on the grass plain nearby”. Two photographs accom-

panying the above note, taken in the laboratory garden at Buitenzorg, show two

males perversa, one peeping out from the hole and another resting upon the

branch outside.

Xylocopa (Koptortosoma) lundquisti LIEFTINCK, 1957 (pl. 17 figs. 9—10,

textfigs. 6—10)

1957b. LIEFTINCK, Nova Guinea, new ser., 8: 342 (key 9), 352-353, fig. 55 (head 9). —

2 SW & S New Guinea [X. (Matella) }.

Additional material. — South New Guinea: 1 & 1:9 (taken at nest),

Merauke area, environs of Mindiptana, low country, VII.1958, Brother MONUL-

PHUS, in the Leiden Museum.

Male (undescribed). — Integument. Throughout brownish black and deep

black, with the exception of some yellow markings in front of head and antennae,

as follows: a pair of small angular spots, one on each side, near anterior borde:

of clypeus and a longitudinal stripe down its middle, the anterior margin itself

as well as the rest of the surface remaining black. Basal three segments of an-

tennae entirely black, the remainder dull orange-yellow anteriorly.

Structure. Head small, eyes prominent and of large size. Labrum very short,

upper surface raised into a blunt, smooth and shiny, inverted T-shaped ridge.

Mandibles with two distinct lateral sulci; basal portion with few large, the sulci

with numerous very fine punctures. Malar space vestigial. Front of head not

protuberant; clypeus flat, extremely densely punctate, except a distinct, slightly

M. A. LIEFTINCK : Old World Carpenter Bees 155

raised, smooth stripe down its middle; supraclypeal and paraclypeal sutures more

broadly impunctate, polished. Inter-antennal and antennal-ocular spaces about

equidistant, as are also the ocello-ocular and inter-ocellar spaces, but lateral ocelli

Figs. 6—10. X. (Koptortosoma) lundquisti Lieftinck, & from Mindiptana, South New

Guinea. Fig. 6, right posterior femur; fig. 7, apex of left posterior femur seen from behind,

more enlarged; figs. 8—10, genitalia and details thereof, dorsal (8—9) and left lateral view

(10), different enlargements.

separated from the antennae by a much greater distance. Inner orbits weakly

curved, distance between upper orbital extremities a little wider than that between

the lower. Antenna with segm. 3 slender, longer than 4 + 5, 6 slightly longer

than 5. Legs robust, modified. Coxae and trochanters relatively small; postero-

156 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 3, 1964

basal angle of trochanter I acute-angulate, that of II rounded, and that of III

less acute than I. Femora expanded, base of I greatly swollen, its whole surface

dull, microscopically tessellate, surface of II and III more shiny, sparsely super-

ficially punctate, both strongly carinate posteriorly; femur III with greatly

enlarged and strongly protuberant intero-basal lobe, the apex of which is curved

ventrad, its surface dull, microscopically tessellate; basal process well developed,

blunt (figs. 6—7). Tibiae rather broad and flattened, apical lamella of tibia III

broadly oval, strongly hollowed out interiorly. Knee-caps poorly indicated by an

oblique posterior (dorsal) ridge extending about 1/3 length of tibia. Wing-

membrane yellow-brown, considerably obscured along costal margin and towards

apices of both pairs. Fore wing with first two submarginal cells incompletely

closed, i.e., first abscissa of Rs (r-m vein) incomplete anally; third intercubitus

(R, or imo) only slightly outwardly convex, the bend situated beyond the middle.

Abdomen relatively small, rather flat, tergites lacking a median impunctate line,

the impunctate and hairless posterior margins of segments extremely narrow.

Tergite 7 gradually narrowed and rounded apicad. Punctation of dorsal parts of

integument dense, but completely hidden from view by the pubescence; latero-

ventral surface of thoracic pleurae shiny and sparsely punctate, as also the smooth

sternal plates of gaster, each of the latter with broad impunctate median area,

widest basally; 6th sternite with strongly raised, though obtuse, smooth, median

longitudinal crest, which is widest at apex. Genitalia, see figs. 8—10.

Pubescence. Very dense, erect and rather long on lower and posterior portions

of head, whole dorsum of thorax including scutellum, and at posterior legs;

shorter and thicker in front of head and around eyes; thin, rather dense and

feathery on most of the thoracic pleurae; extremely dense, semi-erect (much

shorter than on dorsum of thorax) on the disk of gastral tergites 1—5; hair on

6—7 and at latero-ventral edges of 2—7 again much longer and tufty, the apical

tufts conspicuous and consisting of curly hairs. Pubescence of tibiae and tarsi also

conspicuous, especially the long dense fringes at first two pairs. Coxal bases and

gastral sternites 3—6 laterally with long tufts and broad fringes, which are pale

yellow on coxae and sternites 3—5, black on disks and at sides of 6 (Plate 17 fig. 7).

Colour. Pubescence varicoloured: cream-buff, olive-ocher, ferruginous and black,

as follows. Cream-buff are: head, thorax above and laterally, upper surface and

posterior fringes of tibia and tarsus I, posterior fringe and extreme apex of

tarsus II, and the tufts alongside gastral sternites. Olive-ocher are: gastral tergites

1—7, tuft at apex of femur III, and double hair-streaks at outer faces of tibiae

II and III. Felt-like pile covering ventral surface of tarsal distalia I and II, fer-

ruginous. Remainder of pubescence very dark brown or black, including a squarish

patch between the antennae, whole basitarsus III, and lateral fringes at the apical

gastral tergites.

Measurements: total length of body 22 mm, anterior wing 19 mm.

Female. — This specimen, taken with the above-described male, does not

differ from the type, now also before me.

This is the first record of a Papuan Koptortosoma — apart from the common

X. (K.) aruana Rits. — of which the female was actually found consorting with

M. A. LIEFTINCK : Old World Carpenter Bees 157

its male, thus revealing without doubt their specific identity.

The following diary notes, referring to the above couple, were kindly sup-

plied by Brother MoNULPHUS : “Male and female first observed by Papuan boy,

who saw bees entering nest and took both of them while resting inside hollow

partition of soft-wood branch; diameter of branch 2 cm; contents of tunnel gnawed

away for a distance of 11 cm; entrance hole circular, diameter 1 cm. Nest closed

by boy, who kept bees securely inside branch and returned home taking a four

hours’ walk back to school.”

Xylocopa (Subgenus?) ocularis J. PÉREZ, 1901

1841. LEPELETIER, Hist. Nat. Hym., 2: 199. — ® Timor (Xylocopa dimidiata nov.)

1901. Pérez, Act. Soc. Linn. Bordeaux, 56 : 62—63. — ® Timor (Xylocopa ocularis n.sp.)

1953. VAN DER VECHT, Idea, 9 : 68, notes. — & 9 Timor (Xylocopa dimidiata Lep.)

1955. LIEFTINCK, Verh. Naturf. Ges. Basel, 66 : 25—27, fig. 16 (4 genit., Timor). — 4 2

Timor; ® Roti [X. (Maiella?) dimidiata dimidiata Lep.}

1959. HURD, Pan-Pacific Ent., 35 : 137—138, synonymy (Xylocopa ocularis Pér.).

Hurp has reinstated ocularis J. Per. as the correct name for this species,

formerly known as dimidiata Lep. (nec X. dimidiata Latr., 1809).

In April, 1957, I could myself examine the type of X. ocularis J. Pér., labelled

“Timor”, in the Paris Museum, and confirm the correctness of the synonymy

already established.

Of the alleged subspecies kvehni Friese, from the islands of Wetar and Kisar,

I have examined three more females from Wetar and three others from Kisar, all

of them corresponding with the type as regards colour of the head and thorax.

A single male from the nearby island of Moa (off the NE point of Timor) dif-

fers from a good specimen of that sex taken on Timor. The body pubescence of

this example is of a much darker tint, and it also has darker wings. Head, meso-

scutum and scutellum are dark olive, but the hairs covering the hind margin, the

postscutellum, the lower half of the sides as well as the ventral surface of the

thorax are entirely black, as are also the whole of the gaster and posterior legs,

except for a few ferruginous hairs noticeable at the outer faces of the basitarsus

III. The anterior and intermediate legs in this specimen are also darker, only the

hair-fringe at the tarsi II being bright ferruginous.

As regards colour, both sexes seem to vary a great deal and I am doubtful

as to whether this variation is correlated with the isolated occurrence of these

various forms on small islands.

Postscript, added April 3rd, 1964. — When this paper was in process of

publication, I got acquainted with the excellent new book written by PAUL D.

HURD, Jr. and J. S. Moure, C.M.F., entitled “A classification of the large

carpenter bees (Xylocopini) (Hymenoptera: Apoidea)”, published by the Univer-

sity of California Press, Berkeley and Los Angeles, 1963, vi + 365 pp., 244 figs.

In this comprehensive work the Old World subgenera of Xylocopa are

characterized and arranged in a key on pp. 164—290. For the Australo-Papuan

species X. ocularis J. Pérez, 1901, the authors on p. 283 introduced the new sub-

generic name Cyphoxylocopa Hurd and Moure, which should replace the word

“Subgenus?” on p. 137 and 157 of the present article.

158 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 3, 1964

EXPLANATION OF PLATES

PLATE 16

Figs. 1—4. Apis aestuans Linné, holotype ® (Mus. Linné, Uppsala), dorsal, lateral and

frontal view. Upper row: same specimen taken from two different angles of illumination. —

Figs. 5—6. Apis leucothorax De Geer, headless holotype ® (Mus. Stockholm), dorsal and

partial lateral view, showing limits of coloured pubescence. — Measurements. Fig. 3: total

length from apex of maxilla to tip of abdomen, 23.5 mm. Fig. 5 : wing-expanse on photo,

45 mm, body-length, 18 mm

PLATE 17

Figs. 7—8. X. (Koptortosoma) pubescens Spinola, 4 from Syria and ® from Jerusalem.

Enlarged on the same scale. Figs. 9—10. X. (Koptortosoma) lundquisti Lieftinck, 4 and 9

taken from nest, Mindiptana, S. New Guinea, VII.1958, Br. MONULPHUS. Enlarged on

the same scale -

TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 3, 1964 PLAAT 16

M. A. LIEFTINCK: Old World Carpenter Bees

TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 3, 1964 PLAAT 17

M. A. LIEFTINCK : Old World Carpenter Bees

ba giga wi feet: Cu fu "A

ste Miei DE ten, soi be

ee ate Un vi plus af ri

ene = AL Ù CI CI Rel

ij: a eit fete ar tiene i

AANTEKENINGEN OVER

COENAGRION HYLAS (TRYBOM) IN MIDDEN-EUROPA

(ODONATA, COENAGRIONIDAE)

DOOR

M. A. LIEFTINCK

Rijksmuseum van Natuurlijke Historie, Leiden

SUMMARY

A brief history is given of the discovery in southeastern Bavaria (Germany) of the

zygopter “Agrion freyt’ Bilek, 1954, then believed to be new to science. The species was

subsequently observed by its describer at the original locality during 11 consecutive years

(1952—1962) and most recently also in 1963 by the present writer. The dates of capture

during that period are listed and the approximative flight season recorded. European examples

of freyi are compared with Manchurian specimens of Coenagrion hylas (Trybom, 1889),

admittedly its nearest ally. A detailed examination of characters has confirmed previous

suppositions that frey/ and hylas are conspecific. It was found that the species shows

considerable individual variation both in size and extent of markings, evidence of which is

supplied. Though recently recorded by BELYSHEV from many countries in eastern Asia (as

far west as the Altai Mts.), any statement at this time about the origin and distribution of

C. hylas would seem to be premature. However, since the group to which it belongs has a

circumboreal distribution, the discovery of hylas in Fennoscandia is not altogether precluded,

in which case its submontane habitat in southern Germany would suggest a relic distribution

in Central Europe.

Following a description of the lacustrine habitat in Bavaria — still the only known

locality of C. hylas in Europe — a list is given of the species with which it was found

associated in June 1963, with remarks upon the soil and floral community of the biotope

in a more restricted sense. Of all three species of Coenagrion met with (ie. hastulatum,

bylas, and puella), pairs in tandem position were observed ovipositing in the submersed

leaf-stalks of Potamogeton natans, the first two also in the flower spikes of this plant, well

above the water’s surface. The larva of C. hylas has been described and figured by

BELYSHEV (1957). To facilitate the recognition of the adult insect photographs and drawings

are supplied of both sexes showing details of structure and variation. It is recommended that

immediate steps be taken to a strict protection of the Bavarian habitat of C. Aylas in order

to prevent the species to become exterminated by human agencies.

De hierna volgende notities hebben betrekking op een, nog slechts kort ge-

leden ontdekte, nieuwe aanwinst voor de Europese Odonatenfauna. Met de be-

doeling de verzamelde gegevens meer rechtstreeks onder de aandacht van Neder-

landse entomologen te brengen, heb ik ze bij voorkeur in onze landstaal uitge-

werkt. Als excuus mag dan gelden, dat de ontdekking zelf en sommige daaruit

voortvloeiende vraagpunten reeds twee maal in de Duitse taal gepubliceerd wer-

den. In aansluiting daarop wil ik slechts trachten enkele onzekerheden over de

systematiek en verwantschap van de soort weg te nemen, en mijn opmerkingen

aanvullen met een aantal biologische waarnemingen die ik zelf op de vind-

159

160 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 3, 1964

plaats kon doen. Ook leek het wel gewenst een samenvatting te geven van

hetgeen thans over deze waterjuffer bekend is geworden.

Op 28 juli 1952, tijdens een excursie in de buurt van Bad Reichenhall in de

zuidoost-hoek van Beieren, deed A. BILEK uit München een merkwaardige ont-

dekking. Zijn belangstelling gold vooral de libellenfauna van die streek, en zo

geviel het dat hij vlak beneden een drukke verkeersweg, op nauwelijks 1 km

afstand van het plaatsje Inzell, een klein meertje zag liggen dat hem veelbelovend

toescheen. Deze plas, de Zwingsee (of Falkensee) genaamd, ligt in een slenk,

op iets meer dan 700 m boven zee. Na hier wat verzameld te hebben en op het

punt staand om huiswaarts te keren, ving hij een wijfje van een bont gekleurde

Coenagrion, die hij nooit eerder had gezien; pas later zou blijken, dat de vinder

een voor heel Europa nieuwe soort ontdekt had! Specialisten aan het Brits

Museum werden geraadpleegd doch wisten er geen weg mee, hetgeen niet zó

verwonderlijk is, gezien de nogal moeilijk te determineren vrouwtjes van dit

genus. En zo besloot BILEK zijn vondst als een nieuwe soort te beschrijven, die hij

Agrion freyi doopte (1954).

Het spreekt vanzelf, dat de ontdekker er het volgend jaar weer op uit trok met

het doel ook het mannetje te vinden; tal van excursies in 1953 en 1954 naar

dezelfde vindplaats ondernomen, leverden hem echter alleen nog enkele wijfjes

op. Pas eind juni 1955 gelukte het BILEK eindelijk beide seksen te verzamelen,

welke dan ook al spoedig in extenso werden beschreven en afgebeeld (1955).

Daarop volgde in 1956 een publicatie van E. SCHMIDT, die nieuwe structuur-

afbeeldingen van de soort gaf en terecht op de nauwe verwantschap van frey:

wees met de Oost-Aziatische Coenagrion hylas (Trybom), zomede met twee

andere soorten, nl. C. concinnum (Joh.), uit het Fennoscandische gebied, en

C. interrogatum (Selys), uit Canada. Hij stelde vast, dat de uit Siberië, Mantsjoe-

rije en Sachalin bekende hylas ten nauwste verwant met frey? moest zijn. Daar

ScHMIDT echter geen mannetjes van laatstgenoemde soort bezat, bleven er nog

enkele onzekerheden over de identiteit bestaan. Inmiddels schijnt BILEK de door

SCHMIDT geuite vermoedens wel als juist te hebben aanvaard, maar geschreven

werd daarover niets meer. Wel heeft F. B. BELYSHEV, in een aantal hier niet

nader te noemen Russische tijdschriften, de laatste tien jaar meer gegevens ge-

publiceerd over de verspreiding van C. hylas in Oost-Azië. De door deze auteur

gedefinieerde ,,subspecies” werden later evenwel weer door hem ingetrokken. In

1957 gaf BELYSHEV ook een beschrijving en enkele afbeeldingen van de

larve, die wij echter nog niet uit Europa kennen.

Het is bekend genoeg, dat de voornaamste kenmerken ter onderscheiding van

nauwverwante „Agrions” te vinden zijn in de bouw van de manlijke genitaliën (de

z.g. penis en de appendices anales). Daar de structuur dezer organen bij hylas

en de Beierse freyi nog niet door directe vergelijking bestudeerd was, leek het mij

goed te proberen het vraagstuk van de identiteit van laatstgenoemde definitief

tot een oplossing te brengen, hetgeen hieronder is gebeurd.

Het betreft hier een forse, scherp getekende Coenagrion, gemakkelijk kenbaar

aan de grote, blauwe postoculair-vlekken en vooral aan de zwarte, doorlopende

lengtestreep beneden langs de zijkanten van de achterlijfsringen 2—8. Op de bij

dit artikel behorende foto's (pl. 19, onder), welke de ontdekker van Agrion freyi mij

M. A. LIEFTINCK : Coenagrion hylas in Midden-Europa 161

toestond te reproduceren, komt het kleurpatroon der beide seksen duidelijk tot

uiting.

Zowel C. hylas als freyi zijn uitvoerig beschreven en afgebeeld in de aan het

slot van dit artikel geciteerde literatuur, waaruit hun nauwe verwantschap reeds

afgeleid kan worden. SCHMIDT (1956) vermoedde reeds, dat alle vermeende ver-

schillen in de uitbreiding der zwarte tekening op de basale segmenten van het

abdomen binnen de grenzen der variabiliteit zouden liggen. Dit kan ik geheel

bevestigen en er nog aan toevoegen, dat zulks niet slechts voor het kleurpatroon

in zijn geheel doch voor alle morfologische kenmerken geldt. Ter verduidelijking

Fig. 1. Coenagrion hylas (Trybom). Laatste vijf abdomen-segmenten, linker zijde, de variatie

in tekening aantonend van twee gelijktijdig verzamelde mannetjes. Inzell, Zuid-Beieren,

27 juni 1963

Fig. 2. Coenagrion hylas (Trybom). Appendices anales van het 4, van achteren gezien;

* lobje aan de appendix inferior. Inzell, Zuid-Beieren, 27 juni 1963

geef ik hier tekeningen van de laatste vijf achterlijfsringen van twee door mi

vrijwel gelijktijdig gevangen mannetjes, die niet alleen in grootte doch ook in

tekening vrij sterk verschillen (fig. 1). Eén dezer stemt nagenoeg overeen met

een & uit Mantsjoerije, dat ik van collega S. ASAHINA ter vergelijking ontving.

Ook structurele verschillen tussen Aylas en freyi heb ik niet kunnen ontdekken.

SCHMIDT (1956) constateerde, dat de door BILEK voor diens freyi afgebeelde

dorsale tand aan de appendices inferiores bij Aziatische hylas niet te vinden was.

162 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL 3, 1964

Dit schijnbare verschilpunt berust echter op een misvatting en de niet geheel

juiste tekeningen 3 en 4 bij BILEK. In werkelijkheid dragen de appendices in-

feriores een afgerond, mediaan geplaatst, wit lobje, in fig. 2 van dit artikel met

een * aangeduid. Dit uitsteeksel is van opzij gezien meestal onzichtbaar, doch

is bij alle door mij onderzochte exemplaren aanwezig. Een vergelijking van de

genitalién en thorax-structuur der beide seksen toont overtuigend aan, dat de

beide soorten identiek zijn en dat er zelfs geen sprake is van rassenvorming.

C. hylas is een al even variabele soort als vele andere Coenagrion.

Hier volgen nog enige afmetingen. Totale lichaamslengte: 33—37 mm, ab-

domen met appendices 27—29 mm, achtervleugel 20.5—22.5 mm (3 & ,,freyz’’);

35, 27.5, 22.5 mm (1.9 ,,freyz’’); 37, 30, 22.5 mm (& Aylas, Manchukuo),

36, 28,5, 25 mm (9 Aylas, id.).

Materiaal. — Met uitzondering van 1954, toen de weersomstandigheden door-

lopend ongunstig waren, werd Coenagrion hylas elk jaar weer opnieuw door

BILEK op de oorspronkelijke vindplaats aangetroffen, nu eens in een enkel exem-

plaar, dan weer wat talrijker, en alleen in de afgelopen zomer van 1963 door

mijzelf. Alle overige vangdata werden mij welwillend ter beschikking gesteld;

ook BILEK zag het nut ervan in deze vangsten vast te leggen, daar het voortbe-

staan van de soort ter plaatse ernstig wordt bedreigd en wij de kroniek moeten

bijhouden in afwachting van de komende gebeurtenissen. Het is mij bekend, dat

verschillende andere entomologen naar „frey?’ hebben gezocht, maar of zulks

resultaat heeft gehad, weet ik niet. Hier volgt het lijstje.

1952 28 juli, slechts 1 9 1957 1 juli, den $ (& vrij talrijk)

1953 17 juli, id. 5 juli, 4

18 juli, id. 1958 1 juli, &

22 juli, id. 9 juli, d en 2

23 juli, id. 1959 25 juni, &

1955 25 juni, & en @ (verscheidene 5 juli, 4 en 9

„per collum’’) 1960 23 juni, 4 en 9

2 juli, & 1961 24 juni, &

18 juli, & 1962 24 juli, 4 en 9

1956 2 juli, 3 1963 27 juni, d en @

Deze vangdata geven natuurlijk geen indruk van de frequentie der soort, daar

de negatieve resultaten niet zijn vermeld en gegevens over het aantal gevangen

exemplaren, de uitkleuringstoestand e.d., niet meer achterhaald konden worden.

Wel blijkt uit het lijstje, dat het volwassen insect is aan te treffen tussen de laat-

ste week van juni en begin augustus. Het hoogtepunt van het vliegseizoen zal

jaarlijks ongetwijfeld sterk kunnen verschillen.

Het volgende kan slechts een summier beeld van de terreinsgesteldheid geven,

daar ik tijdens de luttele middaguren aan het onderzock besteed, volledig in be-

slag werd genomen door het zoeken naar en het observeren van C. hylas, zomede

met het maken van enkele foto's.

De Zwingsee is nog geen 300 m lang en misschien half zo breed. Ze heeft een

peervormige gedaante en wordt aan de zuid- en oostzijde vrijwel geheel inge-

M. A. LIEFTINCK : Coenagrion hylas in Midden-Europa 163

sloten door met zwaar bos begroeide steile hellingen, die het een ideale beschutte

ligging verlenen. Het breed afgeronde noordelijke deel ligt open en gaat ge-

leidelijk in bouwland over. Als een aanwijzing, dat een bioloog zich zal moeten

haasten aan deze plas nog iets van zijn gading te vinden, moge het volgende

dienen. Bij mijn eerste vluchtige verkenning, op 15 augustus 1960 (en route naar

het XIe Int. Entomologen-Congres in Wenen), stond aan die noordelijke oever

een kleine uitspanning; op het meer lagen een paar jongens op een vlotje te

zonnebaden. Nog geen drie jaar later bleek er een enorm zwempaviljoen ver-

rezen te zijn, compleet met restaurant en kunstmatig strand, dicht opeengepakt

met honderden badgasten, die zeker een derde gedeelte van de oever hadden ver-

overd. Dit zo vertrouwde beeld beloofde dus niet veel goeds ten opzichte van het

overige deel van het meer; toch viel dit gelukkig nog mee.

Wij troffen op die 27ste juni 1963 een prachtige wolkeloze dag, één uit een

korte hittegolf, middenin een periode van slecht weer. De luchttemperatuur by

hoogste zonnestand, in een beschaduwde dorpstuin te Inzell, bedroeg 34° C.

De tegenoverliggende, smalle ingang van de Zwingsee bleek nog juist buiten

de belangstellingssfeer van het publiek te liggen. Het meer wordt hier gevoed

door een snelstromend beekje, dat uit dicht loof- en naaldbos te voorschijn komt

en aan de zuidpunt een delta vormt, doorsneden met waterloopjes over de steen-

achtige bodem. Er is daar ook thans nog een rijke struikvegetatie van elzen,

berken, lijsterbes en hoge kruiden: veel Carex, riet, Mentha aquatica, moeras-

spiraea, Valeriana officinalis, e.d.

De gehele moerassige inlaat van het meer bleek zorgvuldig met prikkeldraad

afgezet te zijn en alleen toegankelijk voor hen, die hier iets komen zoeken.

Helaas was het terreintje — vermoedelijk pas sedert kort — alweer sterk ver-

graven door de aanleg van dijkjes en slootjes ten behoeve ener forellenkwekerij.

Een aantal aldus met elkaar in verbinding gebrachte vijvertjes bevatte een menigte

forellen, over verschillende leeftijdsgroepen verdeeld. Alles wees er op, dat men

de vissen in deze openlucht-aquaria geregeld voedt, verpoot en controleert, om ze

tenslotte in het meer zelf tot volle wasdom te laten komen.

Tussen riet en hoge grassen overheerst in het vegetatiebeeld een forse Carex-

soort, welke in de richting van het open water een zoom van drijftil-achtige pollen

vormt. Het was in dit terreintje, dat Agrion freyi werd ontdekt, en ook in 1963

zag ik de soort hier over de smalle, met Carex afgezette waterloopjes vliegen. De

plantengroei maakt echter vrij plotseling plaats voor ondiep water met een dikke,

veenachtige modderlaag rustend op rotsbodem. Daar begint een breed veld

holpijp-paardestaart (Equisetum fluviatile), waartussen enig verspreid riet. Tot

op de harde rotsgrond was het water hier gemiddeld 80 cm diep en over een

vrij uitgestrekt oppervlak dicht bedekt met de drijvende bladeren van Potamo-

geton natans, waarvan de forse bloei-aren nog niet geopend waren. Van deze

Equisetum-Potamogeton associatie geven de foto’s een beeld (pl. 18). Dit bleek

het eigenlijke biotoop te zijn van de meeste — zo niet alle — aangetroffen Zy-

goptera. Ofschoon koude noordewinden vrije toegang tot de habitat hebben, heeft

dit sterk ge-eutrofieerde gedeelte van de Zwingsee ’s zomers naar schatting min-

stens 8 uur zon. Het water is door de instromende beek zuurstofrijk en ook bij

lage waterstand nog in zwakke beweging. Wat de Odonata betreft, vond ik dan

164 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 3, 1964

ook een mengsel van rheophiele en lenitische soorten, typisch eurytope soorten

dus, met elementen die zwak-stromend water kunnen verdragen.

Behalve Pyrrhosoma nymphula, Platycnemis pennipes en Somatochlora metal-

lica, vermeldt BILEK (1954) ook het voorkomen van Cordulegaster bidentatus

Selys, een libel die voor zijn ontwikkeling veel fijn zand of slib behoeft en hier

zeker niet thuis behoort. Dezelfde auteur noemt tevens nog Enallagma cyathigerum

(Charp.), waarvan door mij geen enkel individu werd waargenomen. Tijdens

mijn bezoek trof ik slechts de volgende soorten aan:

Anisoptera

Libellula depressa L., enkele gezien bij de visbroed-vijvertjes;

— quadrimaculata L., enige aan de meeroever;

Somatochlora metallica (Vanderl.), niet zeldzaam langs stromend water.

Zygoptera

Pyrrhosoma nymphula (Sulz.), overal zeer talrijk;

Coenagrion puella (L.), vrij algemeen, ettelijke per collum en gepaard eier-

leggend, doch ook vele pas uitkomend;

— hastulatum (Charp.), minder algemeen; alle volwassen en ook eierleg-

gende paartjes;

— hylas (Trybom), schaars, alle volwassen en samen met de drie vorige

ook gepaard eierleggend waargenomen;

Ischnura elegans (Vanderl.), sporadisch, overigens ook nog enkele pas uit-

komend;

Platycnemis pennipes (Pall.), enige onuitgekleurde exemplaren gezien.

Mannetjes van Pyrrhosoma en van de drie Coenagrion-soorten vlogen zowel

over de waterloopjes hogerop als in de Egutsetum-Potamogeton-zône. Een povere

en weinig bijzondere gemeenschap dus, in overeenstemming met de kenmerken

van het milieu.

De op plaat 19 gereproduceerde foto van C. puella toont het gezamenlijk eier-

leggen dier soort in de bladstelen van Potamogeton, blijkbaar het meest gezochte

substraat voor dit doel. Ik zag zowel C. hastulatum als ook éénmaal een paartje

van hylas eierleggen in de rechtopstaande bloei-aar van P. natans, doch op welke

plaats dit precies gebeurde, kon ik niet nagaan. Het paartje van C. hylas was zó

schuw, dat ik dit helaas niet kon fotograferen. Overigens kreeg ik hoogstens een

6-tal solitaire mannetjes dezer soort te zien, waarvan er twee konden worden ver-

zameld. C. hylas is na enige oefening gemakkelijk in de vlucht van C. puella te

onderscheiden door krachtiger lichaamsbouw en minder uitgebreide doch iets

dieper blauwe kleur (als van Enallagma), terwijl C. hastulatum dadelijk in het

oog valt door de lichtere, groenblauwe, thoraxkleur. De soorten vlogen door el-

kaar en gedroegen zich geheel gelijk.

Verspreiding. — Afgezien van het ongeveer 8000 kilometer verder oostwaarts

beginnende NO-Aziatische woongebied van C. hylas, is tot dusverre het meertje

bij Inzell in Beieren de enige vindplaats in Europa gebleven. Dit is wel ver-

wonderlijk, daar de fauna juist van Duitsland en Oostenrijk ijverig onderzocht en

goed bekend is. Vooralsnog is dit discontinue verspreidingsgebied slechts te ver-

klaren door aan te nemen dat de soort eenvoudig over het hoofd is gezien. Men

vergete niet, dat het bij het opsporen van iets een groot verschil uitmaakt, of de

M. A. LIEFTINCK : Coenagrion hylas in Midden-Europa 165

aandacht van te voren reeds op het bijzondere daarvan is gevestigd, ja of neen!

Zo heb ik in diezelfde vacantiemaand van 1963, met meer dan gewone belang-

stelling een aantal veelbelovende meertjes bij Kufstein in Oost-Tirol, in het Salz-

kammergut en in Zuid-Karinthié, geinspecteerd; waarom ook daar niet eens op-

gelet? De noordelijke uitlopers van de Oostenrijkse Alpen bieden m.i. echter de

beste kansen de soort weer te vinden; voorts wellicht ook Zuid-Galicié en de

Karpathen, — waarmee echter een hiaat van enorme uitgestrektheid nog geenszins

zal zijn overbrugd!

De tot dezelfde soortgroep als hylas behorende vertegenwoordigers noemde ik

hierboven reeds. Van deze heeft C. concinnum (Joh.) een noordelijke versprei-

ding, van geheel Fennoscandia oostwaarts tot in Mantsjoerije. De mogelijkheid

C. hylas ook in Scandinavié nog te ontdekken, acht ik niet bij voorbaat uitgesloten;

daaruit zou dan een circumboreale verspreiding (met enkele relict-voorkomens in

het Europese middengebergte) van de gehele groep af te leiden zijn. Dit is echter

louter een veronderstelling.

Belangstellenden zouden in Midden-Europa met veel kans op succes naar

Coenagrion hylas kannen uitzien aan beschutte meertjes en plassen op enige

hoogte boven zee. Alle eutrofe, zuurstofrijke wateren met enige doorstroming en

een gevarieerde oevervegetatie, met waterplanten aan de oppervlakte, komen voor

een her-ontdekking in aanmerking.

Tenzij de huidige vindplaats bij Inzell onmiddellijk en strikt in bescherming

genomen wordt en tot natuurmonumentje wordt verklaard, zal de soort daar

spoedig uitgegroeid zijn.

LITERATUUR

BELYSHEV, F. B., 1957. — Die Larve von Agrion hylas Trybom (Odonata, Agrionidae).

Deutsch. Ent. Zeitschr., N.F., vol. 4, p. 191—192, figs. 1—3.

BILEK, A., 1954. — Eine neue Agrionide aus Bayern (Odonata). Nachrichtenbl. Bayer.

Entomologen, vol. 3, p. 97—99, figs. 1—4 (@ lichaamsdelen). — Beschrijving en

afb. van Agrion freyi n. sp. 2.

BILEK, A., 1955. — Das bisher unbekannte Männchen van Agrion (= Coenagrion)

freyi Bilek 1955 (Odon.). Ibid., vol. 4, pl. 1—3, figs. 1—6 (4 lichaamsdelen). —

— Eerste beschr. en afb. van het & dezer soort.

BILEK, A., 1957. — Agrion freyi — eigene Art oder Subspecies von Agrion hylas Try-

bom? Ibid., vol. 6, p. 1—2, figs. 1—2 (penis & C. freyi en hylas vergeleken).

SCHMIDT, E., 1948. — Libellula melli n. sp., eine der L. depressa L. verwandte neue Art

aus Südchina. Opusc. Entom. Lund, vol. 12, p. 123 (opmerkingen over de soort-

groep).

SCHMIDT, E., 1956. — Über das neue Agrion aus Bayern (Odonata). Entom. Zeitschr.,

Stuttgart, vol. 66, p. 233—234, figs. 1—5 (structuurafb. 4 en ® hylas, freyi en

concinnum; geogr. verspreidingskaartje).

TRYBOM, F., 1889. — Trollslindor (Odonater), insamlade unter Svenska Expeditionen

till Jenisei 1876. Bihang K. Svenska Vet.-Akad. Handl., vol. 15, afd. IV, no. 4,

p. 12—15, pl. 1 fig. 3 (kleurpatroon en structuur). — Eerste beschr. en afb. van

Agrion hylas; & 2 Siberië.

166 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 3, 1964

VERKLARING DER PLATEN

PLAAT 18

Twee opnamen van de Zwingsee bij Inzell (Zuid-Beieren), gezien naar het NNW (boven) en

NNO (onder) (foto LIEFTINCK)

PLAAT 19

Boven: paartje van Coenagrion puella (L.), eierleggend in bladsteel van Potamogeton

natans. Inzell, Zuid-Beieren, 27 juni 1963 (foto LIEFTINCK)

Onder: Coenagrion hylas (Trybom), & en ® van Inzell, Zuid-Beieren, van boven en van

terzijde gezien, de laatste sterker vergroot (foto BILEK)

PLAAT 18

TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 3, 1964

las in Midden-Europa

Coenagrion hy

M. A. LIEFTINCK :

TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 3, 1964 PLAAT 19

RP +71

M. A. LIEFTINCK : Coenagrion hylas in Midden-Europa

| ENTOMOLOGISCHE BERICHTEN

De Entomologische Berichten worden eveneens door de Nederlandsche Entomo-

logische Vereeniging uitgegeven en zijn bestemd voor de publicatie van kortere

3 artikelen, van faunistische notities etc., alsmede van de Verslagen der Vergade-

ringen en van mededelingen van het Bestuur. Zij verschijnen twaalf maal per jaar

| in een aflevering van 16 of meer bladzijden. Deze 12 afleveringen n vormen samen

een deel.

TRICHOPTERORUM CATALOGUS

Ook de Trichopterorum Catalogus van F. C. J. Fischer wordt door de Neder-

_landsche Entomologische Vereeniging voor tekening van de auteur uitgegeven.

De eerste vier delen verschenen in 1960, 1961, 1962 en 1963. Er zullen nog elf

delen volgen, in totaal worden het er 15. Alle bekende recente en fossiele soorten

. van de gehele wereld met hun synoniemen worden er in behandeld. Van alle

| genera worden de type-soorten aangewezen en de literatuur zal van 1758 tot eind

1960 met de geografische verspreiding vermeld worden. Delen I en II kosten

Ten per stuk, delen III en IV f 45,—. Van alle delen zijn ook éénzijdig bedrukte

exemplaren beschikbaar. De prijsverhoging hiervoor bedraagt f 2,50.

Alle zakelijke correspondentie betreffende de Vereeniging te richten aan de

Secretaris, W. Hellinga, Weesperzijde 2311, Amsterdam-O.

- Alle correspondentie over de redactie van het Tijdschrift voor Entomologie te _

richten aan de Hoofdredacteur, Dr. A. Diakonoff, Rijksmuseum van Natuurlijke

Historie, Leiden.

È Alle correspondentie over de redactie van de Entomologische Berichten te rich-

ten aan de Redacteur, B. J. Lempke, Oude IJselstraat 12111, Amsterdam-Z. 2.

Alle betalingen te richten aan de Penningmeester, Drs. H. Wiering, Doorntjes

À » 29, Bergen (N.H.), postgiro 188130, ten name van de Nederlandsche Entomolo-

gische Vereeniging te Bergen (N.H.). |

È Alle correspondentie betreffende de Bibliotheek der Vereeniging te ches aan

de Bibliotheek, Zeeburgerdijk 21, Amsterdam-O.

NOTICE TO SUBSCRIBERS

Pau correspondence referring to subscriptions and exchange of the periodicals

of the Netherlands Entomological Society should be addressed to the Librarian,

‘Zeeburgerdijk 21, Amsterdam-O, Netherlands.

NOTICE TO CONTRIBUTORS

Contributors will receive free of charge fifty reprints of their papers, joint authors have ;

to divide this number between them at their discretion. Additional reprints may be ordered

when returning proofs ; they will »e charged at about two Dutch cents per page.

Manuscripts should be written in Dutch, English, French, German or Italian. If they

contain description of new genera, species, etc., they should be in one of the four last

mentioned languages: only when the descriptions form a minor part of the paper, the

manuscript may be written in Dutch, with the descriptions in one of these languages. Papers

in Dutch should contain a short summary in one of these four languages.

Manuscripts should be typewritten in double spacing on only one side of the paper, with

a margin of at least three cm at the left side of each sheet. Paragraphs should be indented.

Carbon copies cannot be accepted, as handling makes them illegible. 8

Captions for text figures and plates should be written on a separate sheet in double —

spacing, numbered consecutively in arabic numerals ; the use of a, b, c, or any other sub- _

division of the figure numbering should be Ole. 4

Drawings for reproduction should be on good paper in Indian ink, preferably at least …

one and a half times as large as the ultimate size desired. Lettering should be uniform,

and, after reduction, of the same size. Photographs should be furnished as glossy positive

prints, unmounted. Plates should be arranged so as to fill a whole page (11.5 x 19 cm) _

of the Tijdschrift, or a portion thereof. Combinations of illustrations into groups are

preferable to separate illustrations since there is a minimum charge per block.

Names of genera and lower systematic categories, new terms and the like are to be under-

lined by the author in the manuscript by a single straight line. Any other directions as to _

size or style of the type are given by the editors, not by the author. Italic type or spacing |

to stress ordinary words or sentences is to be avoided. Dates should be spelled as follows: _

either ”10.V.1948” or ”10 May, 1948”. Other use of latin numerals should be avoided, as |

well as abbreviations in the text, save those generally accepted. Numbers from one to ten

occurring in the text should be written in full, one, two, three, etc. Titles must be kept

short. Footnotes should be kept at a minimum. È

Authors will be charged with costs of extra corrections caused by their changing of the j

text in the proofs. 4

Bibliography should not be given in footnotes but compiled in a list at the CRA of the À

paper, styled as follows : ‘4

Mosely, M. E., 1932. ”A revision of the European species of the genus Leuctra (Pleco-

ptera)”. Ann. Mag. Nat. Hist., ser. 10, vol. 10, p. 1—41, pl. 1—5, figs. 1—57. È

Text references to this list ot be made thus:

”Mosely (1932) says....’ or (Mosely, 1932)”.

The editors reserve the right to adjust style to certain standards of uniformity.

Manuscripts and all communications concerning editorial matters should be sent to.

Dr. A. DIAKONOFF, Rijksmuseum van Natuurlijke Historie, Leiden, The Netherlands.

LIBRARY:

JuL 1 41964

| | UNIVERSITY.

5 ES Dr OS © Mus. COMP. ZOO

TIJDSCHRIFT

VOOR ENTOMOLOGIE

UITGEGEVEN DOOR

DE NEDERLANDSCHE ENTOMOLOGISCHE VEREENIGING

INHOUD:

R. T. SIMON THOMAS. — Some aspects of life history, genetics, distribution, and

taxonomy of Aspidomorpha adhaerens (Weber, 1801) (Cassidinae, Coleo-

ptera), p. 167—264.

Tijdschrift voor Entomologie, deel 107, afl. 4. Gepubliceerd 17-VI-1964

Fe 5 ni ce a

Nederlandsche Entomologische Vereeniging

BESTUUR

Prof. Dr. J. van der Vecht, President (1961—1967), Oegstgeest.

Dr. J. G. Betrem, Vice-President (1959— 1965), Deventer.

W. Hellinga, Secretaris (1963—1969), Amsterdam.

Drs. H. Wiering, Penningmeester (1962—1968), Bergen (N.H.).

Drs. C. A. W. Jeekel, Bibliothecaris (1960—1966), Amsterdam.

F. C. J. Fischer (1958—1964), Rotterdam.

Dr. H. J. de Fluiter (1960—1965), Wageningen.

COMMISSIE VAN REDACTIE VOOR DE PUBLICATIES

Prof. Dr. J. van der Vecht (1961—1967), Oegstgeest.

P. Chrysanthus (1961—1964), Oosterhout (N.B.).

Dr. A. Diakonoff (1961—1964), Leiderdorp.

G. L. van Eyndhoven (1963—1966), Haarlem.

Dr. L. G. E. Kalshoven (1961—1964), Blaricum.

Prof. Dr. D. J. Kuenen (benoemd 1957), Leiden.

Dr. P. A. van der Laan (benoemd 1957), Bennekom.

B. J. Lempke (1962—1965), Amsterdam.

Prof. Dr. J. de Wilde (benoemd 1957), Wageningen.

Dr. J. T. Wiebes (1963—1966), Leiden.

BESTUUR DER AFDELING VOOR TOEGEPASTE ENTOMOLOGM

Dr. H. J. de Fluiter, Voorzitter, Wageningen.

Dr. F. J. Oppenoorth, Secretaris, Utrecht.

Mej. Dr. A. Post, Wilhelminadorp.

Dr. C. F. A. Bruyning, Oegstgeest.

Ir. P. Gruys, Rheden.

De contributie voor het lidmaatschap bedraagt f 15.—, voor student- leden.

f 2.50, per jaar. — Begunstigers betalen jaarlijks tenminste f 15 —.

De leden, behalve de student-leden, ontvangen gratis de Entomologische

Berichten van 12 nummers per jaar, waarvan de prijs voor student-leden f 1.50

per jaar, voor niet-leden f 20.— per jaar en f 2.— per nummer bedraagt. 4

De leden kunnen zich voor f 10.— per jaar abonneren op het Ti ĳdschrift voor

Entomologie; hiervan bedraagt de prijs voor niet-leden f 35 — per jaar. 4

De eerder verschenen publicaties der Vereeniging zijn voor de leden eee ver

minderde prijzen verkrijgbaar.

TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE

Het Tijdschrift voor Entomologie wordt uitgegeven door de Nederlandse

Entomologische Vereeniging en is bestemd voor de publicatie van de resultaten

van de studie der Entomologie van algemene en bijzondere aard. Het verschijnt

in één deel van 300—400 bladzijden per jaar, bestaande uit enkele afleveringen.

Bovendien worden monographieén handelende over bijzondere onderwerpen,

met onregelmatige tussenpozen uitgegeven. È

MUS. COMP. ZOOL

LIBRARY

JUL 1 41964

HARVARD

UNIVERSITY

SOME ASPECTS OF LIFE HISTORY, GENETICS,

DISTRIBUTION, AND TAXONOMY OF

ASPIDOMORPHA ADHAERENS (WEBER, 1801)

(CASSIDINAE, COLEOPTERA)

R. T. SIMON THOMAS

Nunspeet, Netherlands

Contents

Linda on. rkenen Pr 1168

Life history . . A Pai | eee mer a ine uae GO)

Breeding ard fone Edipo PA OM IA ELCH)

Gyipositionsandoothecae, nn = 2 8 as 70

Egg production. . . RARI AUS Ved e ea re 72

Periodicity of egg ag At oe Ceo EG

Synchronization of the individual sn Peo Re ME LAS

Decrease of percentage of fertilized eggs . . . . . . . . . . . . 180

IMetaınotphosisur MR Hate ON M Moen st etry e Me Lo ce sy LOD

ETOS plan TS MEME eine Cement E IR ELE IM A cae IRRE a SD

MONA EVENE ostante AN reren LML oti AD ce Bape MIA ONTISS

PatthENOSENESISEME N N RE TR UN Lt ml Ur NS A

EeoSparasiten AR RER lies, A esta hote na ioe ce Pe LOD

Genees a ie it nigi AAR LR MiA API PA AL ae ERE 505)

Brefacen Un 7. A EEE REN) EI OENB

Survey of the most pans erature LANE Te E57

@rossinzlexperimentsy.n Fb A LE o A 20

Experimental data . . . VO MT NE CRE ND.)

General remarks and ie ete 20

DISCUSSION PAPER OR avn SATTA Nm ede oet 23/0

Geographical distribution . . . a N UE

Distribution of er ae en (Weber, DE eee CE 2

Distribution of the three alleles of Aspidomorpha adhaerens. . . . . . 250

Frequency of pigmentation patterns in coastal and interior localities . . . 252

PNG aO TCM Gn BS OTE, 4 e 7253

Areas NME TE ET I I NA RAR e ZO

Summary le AIA Ee

SAIenvattin NN EN EAN a Re 00

References EE SN NEEN ee tergen I ee ae la en ee we 202

167

168 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 4, 1964

INTRODUCTION

"Variation within a species is rather

great, and reliable constant characters

are rather few.”

GRESSITT, 1952

During a three-year term (1959—1962) in Hollandia, former Netherlands New

Guinea, as an entomologist in the service of the Government I started work on

the taxonomy of the Tortoise Beetles, subfamily Cassidinae (Chrysomelidae),

of this area, in my spare time. It soon became evident that the taxonomy of this

small group is rather complicated as the variation within each species is large and

constant characters are rare. The black markings upon the elytra that seemed to

offer good taxonomic characters, proved to be of little use on closer examination,

because they are highly variable. In addition, similar markings can be found in

different species.

Before a sound taxonomic study could be done, it became evident that some

investigations into the genetic mechanisms of these black markings were essential.

Eventually my work narrowed down to genetic experiments in the black markings

of Aspidomorpha adhaerens (Weber, 1801). The reason why this particular

species was chosen is that abundant material could be collected close at hand, an

important point in view of the often inadequate transport in New Guinea.

Although the genetic investigation was the purpose of these experiments, other

data were collected concerning the life history and the distribution of the various

colour patterns in the total area of A. adhaerens. This publication is therefore

divided into life history, experimental crosses, geographical distribution and taxo-

nomy of the species.

R. T. SIMON THOMAS: Aspidomorpha adhaerens 169

LIFE HISTORY

BREEDING AND FEEDING TECHNIQUES

In Hollandia all experiments were carried out in a small, stone-walled shed.

The roof was corrugated asbestos cement, with 10 cm free space between it and

the stone walls. The temperature in the shed was recorded with a thermograph

for a period of five weeks and compared with the maximum and minimum

temperatures of the nearby meteorological station. The maximum temperature in

the shed was about 1° C below the temperature of the meteorological station and

the minimum was 1° C above. The mean temperature of the station during the

breeding experiments (nearly 16 months) is shown in graph 6. It should be noted

that the range was only 2.8° C.

The common foodplant, Ipomoea congesta R.Br., is a wild creeper, which was

difficult to grow in the available garden. Therefore, Ipomoea batatas (L.) Lamk.,

was used as food for the larvae and adults, since it grew better.

Pieces of sweet-potato leaf were placed in a Petri dish (15 X 40 mm) on wet

filter paper to keep them fresh. The females of A. adhaerens deposit their eggs

in oothecae. The oothecae were placed in the dish with the leaves. During the

egg stage the leaves were renewed only when mouldy.

After hatching the larvae were transferred to fresh leaves in another Petri dish

and the oothecae were examined under a microscope to count the unhatched eggs,

the dead larvae and the empty egg shells. The young larvae were moved daily one

by one to fresh leaf fragments. After the first moult the larvae were transferred

to a glass lantern globe (fig. 1) with a sweet-potato cutting of about five leaves.

gauze lid

— wire ring

sweet-potato cutting

lantern globe

rubber band

gauze bottom

tap water

glass jar

Fig. 1. Lantern globe used for breeding purposes, X 1/5. Fig. 2. Pupa with larval skins

on the caudal furca, X 4

170 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 4, 1964

A globe never contained more than 20 larvae. The globe was fitted with a gauze

lid and bottom. The stem of the plant was stuck through the bottom gauze into

a jar filled with tap water.

As soon as the leaves were consumed or their condition became poor, the larvae

were transferred to another globe with fresh food. The larvae were always moved

separately to new food to be sure that no dead leaf material was transferred. This

was done to prevent the spread of diseases to the new cuttings. For the same

reason all glass material was washed with soda after being used. The bottom gauze

was frequently renewed.

At the end of the last larval period, the larvae fix themselves to the leaves and

pupate. The pupae were left fixed to the leaves as this proved necessary to obtain

healthy adult beetles. Adults of unattached pupae cannot hatch normally and either

die or become deformed and consequently are useless for breeding purposes.

During pupation it proved important to keep the humidity neither too high nor

too low, lest the pupae should either mould or desiccate.

The adults were also kept in lantern globes. Just after emergence the males and

females were separated. After a few days single couples were placed in separate

globes. The food was renewed every five days, unless it was consumed or had

wilted earlier.

Only the offspring intended for breeding were kept; the rest were killed five

days after emergence when the elytra had hardened. All beetles were pinned and

labelled, except four males and three females which escaped. Well over 4000

specimens were preserved and are deposited at the Entomology Department of the

Zoological Museum, University of Amsterdam.

At the end of my residence in Hollandia a number of beetles (23 adults and

about 10 pupae) were sent to Amsterdam for further experiments to corroborate

certain conclusions. Most of the pupae did not survive the journey. The adults sent

were used in the crossing experiments 152—156, carried out at the Laboratory

for Applied Entomology under the direction of Dr. P. A. VAN DER LAAN, in a

room equipped to resemble tropical conditions as much as possible. The breeding

technique and food were the same as in New Guinea. Though the crosses 152—

156 produced in total 202 descendants in Amsterdam, it turned out that these

animals did not oviposit, which prevented further crossing experiments.

OVIPOSITION AND OOTHECAE

The eggs of Cassidinae are deposited in specialized oothecae, as first mentioned

by Muir and SHARP (1904). Similar egg cases are known also in the Orthoptera

(Mantidae and Blattidae).

The external orifice of the female cloacal chamber of Aspidomorpha adhaerens

is transversely elongate and the margins are surrounded by short hairs. The contents

of the collateral glands, the ovarium, and the spermatheca, as well as the intestine,

empty into the cloaca. The eggs are fertilized before they leave the chamber.

Before oviposition, the initial oothecal membranes are laid down from fluid

exuded by the collateral glands. Additional membranes are added during and after

egg laying.

R. T. SIMON THOMAS: Aspidomorpha adhaerens 171

The first membrane is fixed to the leaf and the first egg is attached to the

centre of the membrane. A second membrane covers the egg and is attached to

the first membrane only on three sides leaving an exit for the larva. The female

then deposits two more eggs and each is covered by a membrane; this process is

repeated several times. Finally the female lays one egg in the middle and covers it

with several membranes, which are somewhat curled on the sides. The final shape

of the ootheca is roughly cubical and the size depends on the number of eggs it

contains.

Muir and SHARP (1904) mentioned that the oothecae are deposited mainly on

the underside of the leaves. In my crosses I found that the oothecae are deposited

always on the underside. In cross experiment 54 an investigation was made to

determine if a female prefers the physical underside (turned towards the earth)

or the physiological underside of the leaf. For this purpose not more than one

leaf was offered as food and place for egg depositing. The leaf was fastened up-

side down in the culture and the female thereupon deposited six out of seven

oothecae on the actual underside (the true upperside). Only one ootheca was

attached to the physiological, or true, underside, but this was on a curled edge.

In other cultures I also found that if the leaf was so strongly curled that its

underside came up, the oothecae were sometimes attached to the physiological

upper surface. It may be concluded therefore, that the beetle does not show any

preference either for the true upper or underside, but always chooses the side that

is turned downwards. This conclusion was confirmed by observations in the field.

It struck me that most oothecae occurred on the youngest leaves of the sweet-

potato cuttings. I wondered if the females have a preference for certain leaves

and, if so, whether this preference changes as more oothecae appear. It is con-

ceivable that the females prefer an empty leaf to one that already bears oothecae.

To examine this I numbered the leaves of the cuttings as follows: leaf 0 is the

uppermost, still folded leaf; leaf 1 is the upper already completely unfolded leaf;

the next four leaves are numbered from the top downwards according to their

position on the stem. Leaf 6 and other oviposition sites, as petioles or flowers, the

inside of the lantern globe, the gauze lid or laying loose on the bottom, are

combined as “leaf 6”. The maximal number of leaves on a cutting was six.

A total number of 1549 oothecae were collected; they may be classified in two

ways. First, according to the number of oothecae per five days, and second, ac-

Table 1. Distribution of oothecae sites (percentages between brackets)

Number of Leaf number

oothecae

in 5 days 1 2 3 4 5 6 total

1 1 (1) 65 (36) 51 (28) 33 (18) 19 (10) 8 (4) 5 (3) 182

2 3(1) 175 (39) 149 (34) 52 (12) 39( 9) 13(3) 9(2) 440

3 5 (1) 178 (39) 146 (32) 68 (15) 39.08), 13.6) 7(2) 453

4 26054110 (43) L177.650), 1 32.&5)27 20.68). 7GB) EL (0) 256

5 202), 087 (27) ah 456(34)2. 33 (24) ORTE aaa), 320) 25

6 HG) 722 @7) 15 (25) 0016 (26) AS) UB) 12) 60

Total 15(1) 594(38) 490 (32) 246(16) 130( 8) 48(3) 26(2) 1549

172 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 4, 1964

cording to the leaf on which they were found. Both classifications are found in

table 1. From this table it appears that few oothecae were deposited on leaf 0;

the greatest number of oothecae was practically always found on leaf 1; there was

also a marked preference for leaf 2, that in one case (five oothecae per five days)

even exceeded leaf 1. The preference was about halved in each leaf implanted

lower on the stem, as is shown in the lowest line of table 1. Leaves 1 and 2

respectively had 38% and 32% of all oothecae. As leaf 2 always exceeded 1 in

size, the larger area does not affect the selection of oviposition sites.

Summarizing, it may be stated that the females in my cultures did show a leaf

preference in their deposition of eggs and that this preference was independent

of the number of oothecae already deposited on the preferred leaf, as shown by a

similar trend in all classes based on the number of oothecae produced in 5-day

periods.

EGG PRODUCTION

An ootheca contains on an average 15.2 eggs. In my breeding experiments the

smallest ootheca contained two eggs, the largest 35 eggs and 73% contained 10 to

20 eggs (graph 1). The development of an egg at approximately 27° C and 95%

relative humidity takes seven to eight days.

number of oothecae

150

100

5 10 15 20 25 30 35

number of eggs per ootheca

Graph 1. Variation in number of eggs per ootheca

R. T. SIMON THOMAS: Aspidomorpha adhaerens 173

cross no.

pre-oviposition period

inter-oviposition period

— EEE

oviposition periods

Sep | Oct | Nov Sep | Oct | Nov Dec

Graph 2. Lifetime and oviposition periods of the females used in the crossing experiments

TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 4, 1964

174

NON

290

sporsad Aep-c ur uorpnposd 339 ‘y ‘ydero) ‘(€ age Jo) sported Aep-¢ ur sojewoj Surdej-884 'C ‘ydero

das

ınL

unf,

4dy

q2:

1961

UD(,

220

ROW | SD das

Ö sad

sbba jo Jaqunu 2601210

66 buiko|-662%

175

Aspidomorpha adhaerens

R. T. SIMON THOMAS :

AOM

Apr OPT PUE S,TE,ZO ‘oplizpue] IIIA “POT ‘pzpy ‘ou ‘oBne3-urer UJIM poprooar ‘sporsad Aep-¢ ur ‘ww ur jjezureg ‘2 ‘Ydeso)

‘sporod Avp-¢ ur erpuejjoH JO uonejs jeorgojorosjow ay} Jo samyersdws} uram ‘9 YdeID ‘smorre Aq payepur woow ny zo skeq ‘S ydei5

190

AON

420

i[ojUID4 WU

176 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 4, 1964

During the crossing experiments it was impossible to determine exactly the

maximum number of eggs a female can produce. Whenever sufficient progeny had

been obtained to enable the genetic results to be evaluated, the couple was killed.

Only six out of 68 egg-laying females died from natural causes. Two of these six

females were sent to Amsterdam, where the production figures were not verified

any further. With regard to their New Guinea period, I added these two dis-

patched specimens to the category of killed beetles (table 2).

Table 2. Averages of lifetime of females, the number of oothecae per female, and the egg

production per female

All 68 crosses

64 killed 4 died

average extremes average extremes

life time 106 days 34— 206 168 days 143—197

oothecae Dil 1— 72 40 34— 60

eggs 328 6—1044 578 372—931

Table 2 shows the average age of the females, the number of oothecae and the

egg production of killed couples (64) and of couples that died from natural

causes (4). From this table it appears that a female can produce a number of 1044

eggs. Table 2 also shows that a Tortoise Beetle can live as long as six to seven

months. In this connection the highest age of 265 days is not mentioned, as the

female concerned (cross 129) was one of the beetles sent to Amsterdam.

The egg production of every female was recorded every day. The egg production

during the breeding period (approximately 16 months) averaged 3.2 eggs per

female per day. Egg production is shown chronologically and in pentads in

graph 4.

PERIODICITY OF EGG LAYING

The females deposited their oothecae for some time, after which they stopped.

Some time later another egg-laying period started, which in turn came to a stop

and so on (graph 2). No reference is made in literature to the fact that Chryso-

melidae show a periodicity in egg production in a tropical area where no distinct

seasonal differences prevail. However, this fact may have remained unnoticed

because, as a rule, the adults are never kept alive for long. I happened to keep

some females alive for a while after they stopped egg laying and discovered this

noteworthy periodicity by accident. Because the genetic experiments made it neces-

sary to breed each couple separately, the periodicity in egg laying of each female

was observed individually. I found that the periodical egg production of every

female continues until her death and that the maximal number of egg-laying

periods of a female was five (graph 2). As most females were killed, it is not

sure whether five periods is actually the maximum.

As a rule, a female deposits not more than one ootheca a day. Often one or

more days pass before another ootheca is deposited. These interruptions in the

egg laying can vary in length. In graph 8 the frequency of the interruptions is

R. T. SIMON THOMAS: Aspidomorpha adhaerens 177,

interruptions within

oviposition periods varying length of inter-oviposition periods

E ____->->

number of cases

1000

500

100

length of interruptions in days

Graph 8. Frequency of interruptions in the egg laying in days; three cases of long inter-

ruptions resp. 60, 65 and 67 days are beyond the dimensions of this histogram

shown. This histogram shows clearly two groups of interruptions: 1—9 days and

17—67 days. There are no periods of non-oviposition lasting for 10—16 days.

As a result I distinguish an individual oviposition period, in

which interruptions of production of oothecae of maximally nine days can occur

and an individual inter-oviposition period, in which no oothe-

cae are laid for at least 17 days. The individual inter-oviposition period, lasting

at least 17 days, can have a maximal length of 67 days (graph 2, cross 59). The

shortest individual oviposition period lasted one day (graph 2, e.g., cross 66) and

the longest 73 days (graph 2, cross 47). It follows from the data of graph 8 that,

if no more oothecae are produced on the tenth day after the last oviposition,

another seven days have to pass before an ootheca can be expected.

Discussion. It is clear that the females of A. adhaerens possess the capacity to

stop their egg production temporarily. It is not certain whether this also happens

in the field, or only under the above mentioned breeding conditions (subnormal

food and different microclimate). It is quite conceivable that under unfavourable

food conditions the egg laying comes to a stop. However, if this is the case, the

question arises why under apparently the same circumstances the egg laying starts

again.

A similar phenomenon was found with other insects. IWANOW and MEST-

SCHERSKAJA (1935) who worked with certain species of cockroaches (Blattella

germanica and Blatta orientalis) and also with the migratory locust (Locusta

migratoria), found indications that a hormone could bring the ovarium temporarily

to an infertile condition. If a similar substance exists in the case of A. adhaerens

this would explain the beginning of the inter-oviposition periods. Thus the peri-

178 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 4, 1964

odical interference of a substance would interrupt a continuous egg deposition

every time.

Many other speculations are possible. However, without more data it seems

pointless to pursue the subject.

SYNCHRONIZATION OF THE INDIVIDUAL OVIPOSITION PERIODS

Another interesting phenomenon appeared in the experiments, viz., a collective

periodicity in the oviposition. Sometimes no oothecae were produced by any of the

females, whereas at other times most were laying eggs. It seemed as if the females

infected’ each other to start oviposition. To verify this, the percentage of laying

females per day was drawn in pentads in graph 3. It follows from the curve in

this graph that there are distinct collective laying periods and equally pronounced

collective non-laying periods. From this the concept ’’collective oviposition period”

has arisen. Looking at the entire breeding period of about 16 months, it appears

that an average of 30% of the females were laying per day. By drawing a dotted

line at 30% in graph 3, the curve is divided into plus and minus fluctuations. By

collective oviposition periods I understand the periods in which

30% or more of the females are laying. Consequently the collective inter-

oviposition periods are the periods in which less than 30% of the

females are laying. Both kinds of periods can vary considerably in length and

certain individuals do not conform to the general pattern. In table 3 the col-

lective oviposition periods (odd numbers) and the collective inter-oviposition

periods (even numbers) are given with dates and duration. The average length

of a collective oviposition period is 21 days and the average length of a collective

inter-oviposition period is 24 days.

Table 3. List of the collective oviposition periods and the inter-oviposition periods (cf.

graph 3)

Collective oviposition periods Collective inter-oviposition periods

nr. from till duration | nr. from till duration

in days in days

BR A I Pe 2 8 Oct 60 18 Nov 60 Al

3 28 Sep 60 11 Dec 60 23

4 11 Dec 60 9 Jan 61 29

5 9 Jan 61 21 Jan 61 12 ;

6» 2 Tan mót 4 Feb 61 14

dl 4 Feb 61 15 Feb 61 ini

A E o 2 Mar 61 16

9 2 Mar 61 5 Apr 61 34

10 5 Apr 61 25 Apr 61 20

11 25 Apr 61 15 May 61 20

12 15 May 61 11 Jun 61 22

13 11 Jun 61 6 Jul 61 25

14 6 Jul 61 9 Aug 61 34

151000 AUS eG) er 27 Auster 18

16 27 Aug 61 16 Sep 61 20

17 16 Sep 61 19 Oct 61 33 18 19 Oct 61 7 Nov 61 19

19 7 Nov 61 27 Nov 61 20 :

Average: 21 Average: 24

After emergence a female passes through a certain pre-oviposition period. Now

it appears that if this period is completed when the collective oviposition period

is over, the female only starts egg laying during the next collective oviposition

R. T. SIMON THOMAS: Aspidomorpha adhaerens 179

cross no.

pre-oviposition period

inber-oyiposition period

— nr]

garen LER

oviposition periods

Mar

Oct |Nov |Dec Apr |May

Graph 9. Six cases of postponement of the first oviposition period; numbers concerned in

bold face

period. In graph 9 the cases of this postponement are shown. As an exception

females did not join the collective oviposition periods, for instance the females of

cross 53/69 and of cross 96 (see graph 2).

Summarizing, it can be said that in general females of different ages pass col-

lectively into oviposition and inter-oviposition simultaneously.

Discussion. The collective oviposition periods arising out of the combined

individual oviposition periods could have been caused by one or more factors that

lead to the synchronization of the egg laying. The climate should be considered in

the first place as a possible cause. As the cultures were set up indoors, the tempera-

ture could be the most significant factor. The averages of the daily minimum and

maximum temperature (recorded at the meteorological station of Hollandia)

are given in pentads in graph 6. However, the curve shown in this graph, does

not coincide at all with the collective oviposition periods in graph 3, so temperature

does not seem to be the major cause of the synchronization.

At the same time, it is quite possible that the temperature does have some

influence on the egg production. The exceptional low average temperatures in the

second half of January, 1961, might have decreased the collective egg production

in this month. A similar tendency can be seen in July, 1961, the low temperatures

in the middle of this month might have delayed the beginning of the egg pro-

duction at that time.

Other factors are less likely. The length or the quantity of the light per day

could be of some importance. The shortest day in Hollandia, situated close to the

equator, lasts 11 hours, 58 minutes, whereas the longest day has a length of 12

hours, 17 minutes. A periodic increase of the quantity of daylight in the tropics

is given by the moon. The tops of this increase which coincide with full moon,

are given as arrows in graph 5.

180 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 4, 1964

I hesitate to attach much importance to either of these sources of light, as I

fed the larvae and renewed the food late in the afternoon and in the evening.

This took, depending on the amount of work, from three to six hours a day,

during which time the shed was illuminated by a day-light bulb of 160 Watts.

This artificial illumination is the more important, as in daytime the sunlight in

the shed was very poor.

To summarize: the amount of daylight, which shows in Hollandia small dif-

ferences over a year, does not have the same periodicity as the egg laying, nor does

the moon in its monthly fluctuation. A disturbing factor is the artificial illumin-

ation of the shed at irregular times. From this it can be concluded that it is im-

probable that either the quantity or the duration of the light is the primary cause

of the synchronization in the egg laying.

The breeding was done in lantern globes where humidity was practically con-

stant (approximately 95%), but the young leaves may change in chemical com-

position due to fast growth after rainy days. The rainfall, therefore, might have

had an effect on the quality of the sweet-potato plants grown in the garden. To

verify this, the daily rainfall is given in graph 7 in pentads. The rainfall was

recorded with a rain-gauge at a distance of about 100 m from the place were the

food was grown (rain-gauge nr. 4424, Dock VIII landzijde, 02°31’S and

140°44’E). The rainfall shows a rather regular pattern with only a few tops;

these tops do not correlate with the collective oviposition periods.

It is clear that none of the above mentioned climatological factors can be the

cause of the synchronization of the oviposition periods. Therefore, the explanation

should be sought for in other non-climatological factors. Although I do not have

any data concerning this, in my opinion the most probable cause is the influence

of a hormone-like substance, presumably an air-dispersed pheromone inducing

collective oviposition (e.g., NORRIS, 1964). A theory which would explain the

beginning and the end of the collective oviposition periods as well as the synchron-

ization of these, is the following. Perhaps a pheromone induces the females to

start egg laying. To continue the production of eggs they may need another sub-

stance which gradually becomes exhausted; the oviposition stops when there is no

more of this substance left. How both substances are produced and how the

phenomenon is initiated remains a problem.

The postponements of the individual oviposition periods, as shown in graph 9,

support the hypothesis of the inducement by a pheromone; since the females had

not oviposited, they could not have exhausted a reserve of internal substance. Thus

the nonoccurrence of oviposition may have been caused by failure to receive an

external material which might be necessary to start oviposition.

However, it goes without saying that a satisfactory explanation of the synchron-

ization can only be found after much more investigation.

DECREASE OF PERCENTAGE OF FERTILIZED EGGS

To find out how long after copulation a female is able to produce descendants,

one female (cross 73) was isolated from the male after depositing the first ootheca.

It was assumed that in this case the number of descendants was the same as the

R. T. SIMON THOMAS: Aspidomorpha adhaerens 181

uumber of fertilized eggs, as in the unhatched eggs no embryo has been found.

After isolation the female deposited five oothecae (together containing 81 eggs)

within a period of 12 days. Hereafter came an inter-oviposition period of 32 days,

succeeded by a second oviposition period lasting 35 days in which 21 oothecae

containing 367 eggs were produced. A second inter-oviposition period of 24 days

followed and finally came a third oviposition period of 62 days in which the

female deposited 34 oothecae producing 483 eggs. During the first individual ovi-

position period of this female the percentage of fertilized eggs per ootheca in-

creased from 69% to 100%. In the second period this percentage decreased and in

the third the fertilization percentage dropped still further to zero (graph 10). The

last fertilized eggs were produced 159 days after the removal of the male. PALMER

(1917) who worked with Adalia bipunctata (L.) (Coccinellidae, Coleoptera)

also observed that a female continued to produce fertilized eggs after removal of

the male. With A. bipunctata the period was only 35 days.

fertilization percentage

100

o 50 100 150 days

Graph 10. Decrease of fertilization percentages of the eggs per ootheca in three succeeding

oviposition periods, after the female (cross 73) was isolated from the male (day zero)

fertilization percentage

100

* cross 73

80 o Cross 47

+ Cross 55

O 50 100 days

Graph 11. Decrease of fertilization percentages in three crosses (47, 55 and 73) from the

moment the females remained unpaired (days of the inter-oviposition periods are omitted)

182 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 4, 1964

With two other crossess (47 and 55) where (owing to the death of the males)

the females remained unpaired, the percentage of fertilized eggs per ootheca was

also examined. The percentages of fertilized eggs in the three crossess (47, 55 and

73) are plotted against the length of their respective oviposition periods in graph

11 (the days of the inter-oviposition periods are omitted in contrast to graph 10).

From the fact that a curve can be drawn through these points, it can be concluded

that the fertilization percentage only decreases during the oviposition periods and

the amount of sperm diminishes only because it is used and not because it degener-

ates.

METAMORPHOSIS

A newly hatched larva is about 2 mm long and has several spines on each side

and a forked spine or caudal furca on the last segment. Just after hatching the

furca is 1.6 mm long, nearly as long as the body, and is held forward over the

back, as the last two segments are turned upwards. When disturbed the larva

extends the furca straight up. Larvae moult four times at four to five days inter-

vals. The total larval stage lasts 15 to 20 days, depending on temperature and

food supply.

At each ecdysis the old skin is retained on the caudal furca and carried over the

back. Thus, a mature larva carries four cast-off skins of varying sizes. Aspido-

morpha adhaerens never attaches excrement to its caudal furca as do other species

of the genus (for example, A. deusta F.).

At the end of the fourth instar the larva attaches itself with a glutinous substance

to the surface of the leaf and enters the prepupal stage, which lasts approximately

one day. The prepupa is not flat like the larva, but has a more arched back.

In the pupa the pronotum is greatly enlarged and extends beyond the head

(fig. 2). The anterior edge of the pronotum has a long row of fine spines amongst

which two pairs of longer and heavier ones protrude. The meso- and metanotum

have lost all trace of spines. The first five abdominal spines become much shorter

and are at the base as broad as the segment itself. The other spines are also greatly

reduced in size. The caudal furca still bears the five larval skins and hangs over

the back. The pupal stage lasts about seven days.

When the adult beetle emerges, the elytra are small and flexible; they have a

light yellowish colour. The beetle shows no trace of any black markings. In 15

minutes the elytra have reached their full size; they are still flexible and without

any black pigment. Half an hour later very pale markings can be distinguished.

The process of blackening takes another hour. The hardening process may take

as long as two to three days.

RAKSHPAL (1951) mentions that the development of black markings on the elytra

of the lady-bird beetle (Chilomenes sexmaculatus F., Coccinellidae) requires three

to five hours and also that the spots develop one after another. There is no dif-

ference in time between the development of the various parts of the pigmentation

pattern in A. adhaerens.

LERNER & FITZPATRICK (1950) state that the forming of melanin consists of

two consecutive oxidation processes, one from tyrosine to 3—4 dioxyphenylalanine

(dopa) and the other from dopa to melanin. For both processes the presence of

R. T. SIMON THOMAS: Aspidomorpha adhaerens 183

_ the catalytic agent tyrosinase (copper-protein complex) is necessary, as well as

oxygen. When the blood-flow is restricted, no melanin formation occurs. I found

that no melanin appeared in a cut-off elytron; nor was it formed in elytra that

were unexpanded because of an imperfect emergence of the beetle.

A third process taking place in the elytron is the hardening of the chitinous

cuticula, which is partly chemical and partly physical. The molecules of the chitin

are compacted by dehydration and the chitin loses its ability to swell and is

converted into an indissoluble material (FRAENKEL & RUDALL, 1940).

The adults of Aspidomorpha adhaerens are clearly distinguishable with regard

to the sexes. The form of the elytra of the males is roundish whereas the female

elytra have an oval shape. The sex of well over hundred specimens, males as well

as females, was determined by investigation of the genitalia. The quotient

was calculated from the length and width of the dorsal view. For the males this

quotient is 1.12 + 0.02 and for the females 1.21 + 0.03. The difference is

significant.

HOST PLANTS

The most common host plant of Aspidomorpha adhaerens in New Guinea was

found to be Ipomoea congesta R.Br. (Convolvulaceae); the beetle was observed

feeding on it in many widespread localities. On the island of Biak the species

was found on Ipomoea tuba (Schldl.) G. Don.

A. adhaerens is sometimes collected from other Convolvulaceae, although in

very small numbers: Ipomoea batatas (L.) Lamk., I. fistulosa Mart. ex Choisy,

I. pes-caprae (L.) R.Br. subsp. brasiliensis (L.) Van Ooststr., and Merremia pel-

tata (L.) Merrill. As far as I have been able to ascertain the only plant species on

which A. adhaerens completes its entire cycle of development in the field are

Ipomoea congesta and I. tuba. Notwithstanding high mortality A. adhaerens can

be bred on Ipomoea batatas.

The only plant outside the Convolvulaceae on which A. adhaerens has been

found, is cacao (Theobroma cacao L., Sterculiaceae); it is not known whether A.

adhaerens can complete its development on this plant. SZENT-IVANY (1954, 1961)

mentions that A. adhaerens (called A. testudinaria Montrz.) severely damaged

cacao leaf when the food plant, I. batatas, had been completely defoliated by a

sphingid. SZENT-IVANY also noted the beetle feeding on cacao in different places

in East New Guinea (Bogia, Madang and Karkar Island).

Thus, only Ipomoea congesta and I. tuba can properly be considered the definite

host plants of A. adhaerens, which species apparently is limited in its selection of

suitable hosts.

MORTALITY

In the breeding, heavy losses due to mortality occurred during various phases

in the development from egg to adult. The losses occurred during:

a. the egg stage,

b. the emergence of the larvae from the oothecae,

c. the larval and pupal stage.

184 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 4, 1964

When the contents of the oothecae were examined after the hatching of the

larvae, empty egg shells, addled eggs and dead larvae were found. Sub (a): from

the 22456 eggs that resulted from the 63 crossess, 4570 (20%) turned out to be

addled. Sub (b): the examination of the oothecae also revealed that 4793 newly

hatched larvae did not succeed in emerging from the oothecae and consequently

died. The losses in this phase amount to 21% of the total number of deposited

eggs. So only 59% of the deposited eggs resulted in succesfully emerged larvae

(13093 specimens). Sub (c): of these 13093 larvae, 1258 specimens were killed

because already enough material of the crosses concerned was obtained; thus

11835 larvae remained. Neither the mortality in each larval stage nor the losses

during the pupal stage were recorded separately, but only 3976 of the 11835

young larvae reached the stage of adult beetle. This means a survival value of

34% for the larvae, commencing from the moment they emerged from the

oothecae.

YASUTOMI (1950) found a similar low survival value (35%) during larval

and pupal stage with Aspidomorpha transparipennis when the animals were bred

on Ipomoea batatas. The survival value, however, was much higher (98.2%)

when the larvae were bred on Calystegia japonica, which is the natural host of the

beetles. It would appear that Ipomoea batatas has a slightly repellent effect on the

larvae of Aspidomorpha transparipennis. This experience of YASUTOMI might

indicate that the low survival percentage I found with Aspidomorpha adhaerens

is also due to a repellent effect of Ipomoea batatas. This assumption is corrobor-

ated by the fact that in the field A. adhaerens was never found feeding on sweet

potato. A phenomenon also in favour of this supposed repulsion is the behaviour

of the larvae during the last stages in some of the lantern globes. It was repeatedly

observed that at a given moment many larvae, sometimes the total population of

a lantern globe, descended along the stem of the sweet-potato cutting, passed

through a gap between gauze and stem and landed in the water where they were

soon drowned. In these cases the food was still in excellent condition. This mass

movement along the stem that ended in death by drowning happened now and

then and was not confined to certain crossing experiments only. The heavy losses

during the larval stage, mainly were due to this behaviour.

PARTHENOGENESIS

To learn if parthenogenesis exists with A. adhaerens, which would influence

the results of the genetic experiments very severely, four newly emerged females

were kept isolated from males. In the course of two months these females

deposited a total of 25 oothecae containing 345 eggs. None of these eggs contained

an embryo.

To ascertain whether these females indeed were able to produce live descendants,

all of them were individually mated (crosses 71, 71A, 71B and 71C). On an

average, four days after the first copulation fertilized eggs were produced. The

average fertilization percentage of the first ootheca deposited by each female after

copulation, proved to be 92%, which percentage lowered to 90% during the

further course of the egg laying.

R. T. SIMON THOMAS : Aspidomorpha adhaerens 185

The conclusion seems justified that without copulation A. adhaerens is incapable

of producing offspring. In consequence a possible interference of the genetic

results by parthenogenesis can be ruled out.

EGG PARASITE

Near Hollandia an egg parasite, a species of Encyrtinae (Encyrtidae, Hymeno-

ptera), was found in a population of A. adhaerens. In the field I observed these

wasps which were walking around an ovipositing female of A. adhaerens. Later,

a great many parasites emerged from the oothecae collected on this spot. Because

the wasps had punctured the membranes, it was impossible to count the number

of parasitized eggs of A. adhaerens.

Unfortunately it proved impossible to identify even the genus of this New

Guinea species.

GENETICS

PREFACE

The forms of Aspidomorpha that were involved in my experiments occur in a

rather limited region in the tropics, namely a small, narrow area extending from

Celebes to Guadalcanal (fig. 3). They differ from all other representatives of

this genus by the possession of a black scutellum.

In the course of time, three species and one subspecies of this group have been

described, viz., Cassida adhaerens, Cassida testudinaria, Aspidomorpha phyllis and

Aspidomorpha adhaerens salomonina.

WEBER (1801) describes the species Cassida adhaerens from an unnamed

Fig. 3. Distribution of Aspidomorpha adhaerens (Weber)

186 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 4, 1964

island in the Pacific Ocean. The pigmentation pattern on the elytron of this

species mainly consists of an irregularly interrupted black arch along the outer

edge of the elytron (fig. 4): ’’Liuida (sic) scutello elytrorum limbo vitta arcuata

apiceque suturae nigris. Donum Fabricii. Caput liuidum oculis nigris. Antennae

flauae, articulo ultimo obscuriore. Clypeus rotundatus reticulatus liuidus margine

anteriore prominulo. Elytra gibbosa liuida, pars gibba punctata, vittaque arcuata

interrupta irregulari nigra cum limbo connexa. Scutellum limbus marginis dilatati

reticulati, et suturae apex nigra. Subtus tota liuida.”

MONTROUZIER (1855) gives a description of the species Cassida testudinaria

from Woodlark Island east of New Guinea. The pigmentation pattern only consists

of four marginalia and a humeral spot (fig. 5): ’’Scutellaire; d'un jaune testacé

pâle. Corselet lisse. Elytres striées; ornées de deux bandes transversales, noires:

la première le long de la base, émettant de chaque côté un rameau longitudinal,

partant du calus huméral et descendant le long du disque jusqu’à la moitié de la

longueur: la seconde, aux deux tiers de la longueur, partant du bord externe et

remontant un peu, en diminuant de largeur, jusqu’au bord du disque; extrémité

de la suture, noire. Les taches noires de cette espèce représentent fort bien le dessin

produit par les quatre pattes et la queue d’une tortue de mer.”

DD Dw

Fig. 4. Cassida adhaerens Weber. Fig. 5. Cassida testudinaria Montrouzier. Fig. 6. Aspido-

morpha phyllis Boheman. Fig. 7. Aspidomorpha adhaerens subsp. salomonina Spaeth

BOHEMAN (1862) distinguishes the species Aspidomorpha phyllis, collected

on the island of Batjan. The pigmentation pattern consists of four marginalia and

a broad black band that runs obliquely over the dorsal disc from the humeral angle

(fig. 6): “rotundata, modice convexa, dilute flava, nitida; antennarum articulo

ultimo nigro-fusco; prothorace laevi, antice late rotundato; scutello nigro; elytris

subtiliter, postice obsoletius striato-punctatis, singulo vitta lata, obliqua, pone

medium cum opposita conjuncta, utrinque basi et pone medium ramulum latum

in marginem emittente, maculam magnam, communem, oblongam, apice attenua-

tam, flavam includente; pone scutellum valide obtuse gibbosis; sutura apice angusta

infuscata; humeris antrorsum modice prominulis, rotundatis.”

SPAETH (1903) considers these three forms as subspecies of one species: As-

pidomorpha adhaerens. In a later publication (1919), he adds a fourth subspecies.

This subspecies salomonina, though it had been labelled as coming from Ceylon,

must have been found on the Solomon Islands according to SPAETH. In the descrip-

tion he mentions that this subspecies, besides having a different pigmentation

pattern (fig. 7), also shows a slight difference in the form of the elytron: “Der

R. T. SIMON THOMAS: Aspidomorpha adhaerens 187

Halsschild hat vor dem Schildchen eine mit dem schmalen Basalraume zusammen-

hangende rhombische, unscharf begrenzte kleine pechschwarze Makel, auf den

Flügeldecken ist die Mitte der Scheibe gesättigter gelbbraun und eine pech-

schwarze, nicht scharf begrenzte Binde geht am Aussenrande der Scheibe, an der

Seitendachbriicke ausgebuchtet herab, verbindet die beiden Randäste des Seiten-

daches und verläuft, immer denn (sic) Rande der Scheibe folgend bis zur Naht-

spitze, mit deren schwarzer Zeichnung sie ebenfalls zusammenhängt; auf dem

Seitendache sind, wie erwähnt, je zwei Randäste und die Spitze schwarz, letztere

Makel setzt sich längs der Naht noch auf den Abfall der Scheibe fort; hiedurch

erhält die von den Binden eingeschlossene gemeinsame helle Rückenmakel eine

von phyllis abweichende Form; denn bei der letzteren ist sie annähernd dreieckig

oder pfeilförmig, hinten in eine Spitze ausgezogen, bei salomonina dagegen ver-

läuft sie in 2 durch die Naht getrennte Spitzen, die Punkte in den Streifen der

Flügeldecken haben auf dem Grunde dunkle Höfe.”

I found that there occur yet other pigmentation patterns besides those described

by the above mentioned authors. The crossing experiments to be discussed here-

after were carried out to verify whether the different pigmentation patterns ought

to be considered as modifications resulting from environmental influences or are

genetically defined. In the latter case an insight into the degree of interbreeding

as well as into the nature of the genetic differences among the various forms,

might answer the question, whether the taxonomic distinction among the described

forms is correct and if so, whether the differences are of specific, subspecific or

lower rank.

Because no live material was available of salomonina, this subspecies was not

involved in the genetic experiments.

Preparatory to the discussion of the crossing experiments with Aspidomorpha

adhaerens, a general survey of the most important literature on genetics of pig-

mentation patterns with Cassidids and Coccinellids is given.

SURVEY OF THE MOST IMPORTANT LITERATURE

In the last century the marked variation in the pigmentation patterns on the

elytra of some families of the Coleoptera has attracted the attention of many

investigators. When DArwın’s theory of evolution had been generally accepted,

publications appeared in which evolution theories were given regarding these

variations in the pigmentation patterns and the probable evolution within these

families. Especially the Coccinellidae yielded material for highly speculative theo-

ries.

After the re-discovery of the Mendelian laws around 1900 experimental genetic

research was taken up energetically all over the world. Also, the heredity of the

pigmentation pattern of beetles was studied by a number of investigators.

Aspidomorpha transparipennis (Motschulsky)

The first and only publication on the heredity of the pigmentation of Cassidinae

dates from 1950. YASUTOMI (1950) did crossing experiments with two colour

forms of Aspidomorpha transparipennis. Both possess a golden elytron, and one

188 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 4, 1964

also has black pigment on the middle of the elytra. The forms were indicated as

being respectively “golden” and “black”. The results of YASUTOMI’s experiments

are shown in table 4.

Table 4. Different crosses of Aspidomorpha transparipennis (Motsch.) (after YASUTOMI 1950)

Parents Offspring

2 3 black golden

black black Uy 10

golden golden 5 46

golden black 16 22

black golden 23 20

From the observation that ”black” as well as golden” descendants resulted not

only from the crossess “black” x “black” but also from the combination ”’golden”

x ‘’golden”, the conclusion can be drawn that the difference between both forms

is not monofactorial. If it were monofactorial and if “black” would have been

dominant over ’’golden’’, only the crossess ”’black” x “black” could have produced

the two different types. From “golden” x ’’golden’ only the homozygous reces-

sive type, viz., “golden”, could have been expected. Therefore YASUTOMI (1950)

arrives at the conclusion that “black” is the result of two complementary factors,

which he indicates with the symbols C and R; only individuals possessing both

factors in dominant condition will show a black pigmentation on the elytra. In

case one or both factors are homozygous recessive the individual in question will

show the phenotype “golden”. So the phenotype ’’black”’ can have the following

genotypes: CCRR, CCRr, CcRR, CcRr. Five genotypes of the phenotype ’ golden”

are possible: CCrr, Ccrr, ccRR, ccRr and ccrr.

YASUTOMI (personal communication, 1961) did not work with separately kept

couples, but put ten phenotypically identical males and ten ditto females together

in one cage. Externally identical individuals can belong to very different genotypes,

as appears from the possibilities mentioned above. The descendants bred in this

way will be the result of an unknown number of different genotype combinations.

Accordingly no further conclusions can be drawn with regard to the given ratio.

Cassida thais (Boh.)

In addition to the above mentioned species YASUTOMI (personal communication,

1961) also carried out crossing experiments with a tortoise beetle of a different

genus, Cassida thais. Of this species two clearly distinguishable pigmentation

forms were involved in his investigation. One of these forms that occurs com-

monly in Japan, has a black hind-marginalium. The second form that is only

found in western Japan, lacks this particular pigmentation spot.

A crossing of both forms produces an intermediate F,. Although the descen-

dants of such a combination of parents do show a spot, this is a distinctly smaller

one than that of the spotted parent. An F, bred with these F,-individuals consisted

of spotted, intermediate and unspotted individuals in ratio 1 : 2 : 1. In consequence

YASUTOMI concludes that the occurrence of the pigmentation spot must be at-

tributed to one incompletely dominant factor.

R. T. SIMON THOMAS: Aspidomorpha adhaerens 189

By far the most experiments on heredity of pigmentation patterns of beetles

were done with species that belong to different genera of the Coccinellidae.

Therefore, all other publications hereafter to be discussed concern this family.

Hippodamia spp.

SHULL (1943) executed crossing experiments with Hippodamia sinuata Muls.

He experimented with a ”’spotless” variety (fig. 9) of this species and with the

variety spuria that shows a number of large spots on the elytra (fig. 8). Crosses

of var. spuria inter se always produced "spotted” individuals only. Crosses between

spotless” and spzria resulted in an F, that, though spotted, still had distinctly

smaller spots than the spuria parent. SHULL found that the variation in the size

of the spots of this intermediate F, can be considerable. Sometimes the pig-

mentation is very limited and can occasionally be totally lacking. Fig. 10 and 11

show pigmentation patterns of hybrids between the varieties involved in the

investigation. Crosses between intermediate types produced offspring in which

‘’spotted’’, intermediate and ’’unspotted’’ individuals occurred in ratio of about

MESTRE

BEC

Fig. 8—11. Pigmentation forms of Hippodamia sinuata Muls.; 8. var. spuria Muls.; 9.

spotless variety; 10—11. hybrids of spuria and spotless (after SHULL 1943, modified).

Fig. 12—15. Pigmentation forms of Hippodamia convergens (Guér.); 12. spotted form;

13—15. three varieties of the spotless form (after SHULL 1944, modified)

From his crossing results (table 5) SHULL (1943) draws the conclusion that

spotted” is homozygous recessive and that spotless’ differs from ’’spotted’”’ in

one incompletely dominant factor S. Large as the variation in the spot pattern of

the heterozygote Ss was, it proved yet possible to distinguish the heterozygotes

Table 5. Results of crosses involving the spotted and spotless patterns of Hippodamia sinuata

Muls. (after SHULL 1943)

Parents Offspring

ê spotted intermediate spotless

spotted spotless 0 19 1 +

spotted spotless 0 11 12

intermediate spotted 4 4 1+

intermediate intermediate 24 16 5 +

spotted intermediate 50 114 41

intermediate spotted 306 0 0

— individuals heterozygous for the factor S.

190 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 4, 1964

from the homozygous recessive ’’spotted’’ form. However, as has already been

mentioned, an overlap did appear with the phenotypes of the heterozygote and the

homozygote ’’spotless’”. Therefore the individuals marked with + in table 5, still

must have been heterozygous for the factor S even though they did not have any

spots at all. The author remarks that in the experiments the ’’spotless’’ beetles

appeared to be the least vigorous and that this decreased vigor could be an ex-

planation for the lack of ’’spotless’’ individuals in the offspring of the crosses

intermediate inter se. When starting from the expected 1 : 2 : 1 ratio a lack of

spotless’ individuals admittedly exists. However, it needs pointing out that the

deviation SHULL found is not significant; y2 = 3.371 (2 d.f.), P = 0.18 (dif.

— degree of freedom; P — two-sided tail probability).

In 1944 SHULL publishes the results of his investigation of the heredity of the

pigmentation pattern of Hippodamia convergens (Guér.). The most common

form of this species shows six black spots on each elytron (fig. 12). Another

variety has distinctly reduced spots. This reduced pigmentation often goes so far

that several and sometimes even all spots disappear entirely (fig. 13—15). SHULL

called this variety ’’spotless’’ and the common form ’’spotted’’.

In table 6 his crossing results are summarized. “Spotted” individuals crossed

with each other, always gave exclusively ’’spotted’’ descendants, whereas from the

crosses between ’’spotless’’ individuals, ’’spotless’’ as wel as “spotted” beetles

resulted in ratio of about 3 : 1. This indicates that “spotted” is homozygous

recessive and that "spotless” is caused by the influence of one dominant factor.

Table 6. Compilation of the crossing results with spotted and spotless in Hippodamia

convergens (Guér.) (after SHULL 1944)

Parents Offspring

2 4 spotless spotted

spotted spotted 0 247

spotless spotless 98 36

spotted spotless 52 0

spotted spotless 17 11

spotless spotted 50 0

spotless spotted 75 67

SHULL’s view is confirmed by the crosses between ’’spotted’’ and ’’spotless’’ in-

dividuals which produced either exclusively ’’spotless’ or a segregation in one

“spotless” against one ”’spotted”. In the first case the ’’spotless’’ parents must have

been homozygous (SS) whereas in the other case they were heterozygous (Ss).

As has already been observed, the ’’spotless’’ individuals show a rather marked

variation. In order to indicate the differences in pigmentation, the three caudal

spots were classified according to size. The largest spots were given mark 4.

Smaller spots were indicated with 3, 2 or 1, and 0 meant that the spot had dis-

appeared entirely. Thus the most pigmented individuals were valued at 3 X 4 =

12. The absolutely spotless beetles had a spot value of 3 X 0 = 0. The average

pigmentation of seven homozygous ’’spotless’’ parents turned out to be 0.85,

whereas 102 heterozygous descendants had an average of 1.19. Though this might

point to a slight incompleteness of dominance, the difference is so small that the

R. T. SIMON THOMAS: Aspidomorpha adhaerens 191

phenotypes of homozygous and heterozygous ”’spotless’’ will always overlap in the

majority of cases.

Much more variation in size of the spots existed in the ’’spotless” than in the

spotted” individuals. SHULL (op. cit.) assumes that this variation is caused by

the effect of modifying genes which assert their influence especially on the ”’spot-

less” factor S. In drawing his conclusion SHULL starts from the assumption that

the completely unpigmented beetles are homozygous recessive for all modifiers.

The occurrence of different sized spots in genotypical ’’spotless’’ individuals would

be the result of the influence by a varying number of dominant modifiers. In

view of the percentage completely ’’spotless’’ individuals in his crosses, SHULL

concludes that the crossing results can be adequately explained by assuming the

existence of three or four such modifiers.

SHULL (op. cit.) comes to the conclusion that not every modifier has the same

effect. One particular spot will be influenced especially by one modifier, another

spot more so by another. This would explain the differences between the spot

patterns as shown in fig. 13 and 14.

The author mentions that in the course of the investigation more and more

crosses failed. The percentage addled eggs increased as well as the mortality in

all stages, from young larvae to pupae. He observed similar in-breeding symptoms

in all his other experiments with Coccinellidae.

> 2 5 -

Fig. 16—19. Pigmentation forms of Hippodamia quinquesignata Kirby; 16. typical form;

17. the anterior band is reduced to two spots; 18. anterior and postmedian bands are reduced

to spots; 19. the lateral spot is absent (after SHULL 1945, modified)

A third species that SHULL (1945) experimented with is Hippodamia quinque-

signata Kirby. This species has in its typical form a pigmentation pattern that

shows four spots on each elytron, two of which are large and shaped like a band

(fig. 16). However, this pattern has several variations. For instance the anterior

band can split up in two spots (fig. 17). The postmedian band usually has a

slight constriction near its middle. This constriction can go so far that also this

band becomes two separate spots (fig. 18). In the case of both bands being

reduced to two spots each, the pigmentation pattern shows a striking resemblance

to that of H. convergens (fig. 12). Finally the possibility exists that the lateral

spot caudal of the anterior band has disappeared (fig. 19).

From crosses between the different varieties of H. guinquesignata, SHULL

(1945) concludes that the variation is caused mainly by three factors which he

indicates with the symbols Q, F and T. When the factor Q is represented domin-

antly in the genotype, two separate spots occur instead of the anterior band. So

192 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 4, 1964

individuals with an anterior band are homozygous recessive for this factor (qq).

The author believes the same applies to the influence of factor F on the post-

median band; individuals showing this band, therefore, will possess the genotype

ff. The factor T is responsible for the occurrence of the lateral spot. Specimens

that are homozygous recessive for this factor (tt) lack this spot. However, when

examining the crossing results, it turns out that these three assumed factors do

not explain the results satisfactorily. As SHULL (1945) remarks, sometimes

the assumed dominances are lacking and occasionally are even reversed. Therefore

he concludes that in addition to the above mentioned factors, modifying or ac-

cessory genes must exist also.

Besides crossing varieties of H. guinguesignata, SHULL (1945) crossed this

species and H. convergens. From this it appeared that the spotless gene (S)

introduced from H. convergens is as effective in suppressing the spots of the usual

pattern of quinquesignata as that of convergens. From the fact that crossing

between the species is possible and that the genetic differences of the pigmentation

pattern between H. guinquesignata and H. convergens proved not very complex,

the conclusion was drawn that both species must be very closely related.

Elsewhere SHULL (1948) discusses the results of crossing experiments between

spotless or nearly spotless specimens of H. guinquesignata. A number of beetles

of this form, classed as the subspecies ambigua, were found hibernating amongst

large numbers of the species H. sinuata var. spuria. He concludes from the crossing

results that spotless is dominant over spotted and that the ambigua specimens

used for these crosses, were heterozygous for this factor. Moreover, these ex-

periments proved that with H. guinquesignata the fusion of two spots into a post-

median band is caused by a single recessive gene. The original view that the

spotless individuals found among the hibernating H. sinuata beetles should be

considered as hybrids of the species H. guinguesignata and H. sinuata turned out

to be wrong. Besides from the above mentioned crossing results, this could be

concluded also from an examination of the genitalia. For, the male genitalia show

marked specific differences. The genitalia of the spotless individuals were exactly

like those of H. quinquesignata, whereas, in case of hybrids, an intermediate form

would have been expected. SHULL demonstrated this in crossing experiments

between H. guinquesignata and H. convergens. TIMBERLAKE (1919) did the same

for F, hybrids of H. parenthesis and H. lunatomaculata.

Harmonia axyridis Pallas

This species occurring commonly in China can show considerable variation in its

pigmentation patterns. TAN & Li (1934) carried out genetic experiments with the

varieties succinea (tig. 20), aulica (fig. 48), spectabilis (fig. 54) and conspicua

(fig. 41). The first mentioned variety, if bred under special circumstances, can

stay unpigmented, this in contrast to the other three.

Crosses between swccinea and respectively aulica, spectabilis and conspicua

showed that the three pigmented forms are completely dominant and differ only

in one factor from the unpigmented swccimea. As a result of extensive crossing

experiments TAN & Li concluded that the three pigmentation patterns are caused

R. T. SIMON THOMAS: Aspidomorpha adhaerens 19

head

[6]

O 21 d 2

(o)

(A)

No)

= 3

Fig. 20—59. Pigmentation forms of Harmonia axyridis Pallas; 20—27. varying number

of spots of succinea-1 (pl); 28—33. succinea-2 — succinea-7 (p?—p’); 34. hybrid of suc-

cinea-2 and succinea-8 (p?p®); 35. axyridis-1 (Px!, heterozygous); 36. axyridis-2 (Px°);

37. axyridis-3 (PXx3, heterozygous); 38—40. axyridis-4—axyridis-6 (Px*—PX6); 41—42.

conspicua-1 and conspicua-2 (PC! and PC?); 43. gutta (Ps); 44—46. transversifascia-1—

transversifascia-3 (Pt—Pt3); 47. hybrid of transversifascia-3 and aulica-1 (P13Pa!); 48—49.

aulica-1 and aulica-2 (Pa! and Pa?); 50. sncinata (Pu); 51. distincta (Pd); 52. equicolor

(Pe); 53. hybrid of egzicolor and spectabilis-1 (PePst); 54—55. spectabilis-1 and specta-

bilis-2 (PS! and PS); 56. tripunctata (Pit); 57. rostrata (Pr); 58. forficula (Pf); 59. inter-

media (Pi) (after Hosıno 1941, 1942, 1943, KoMAI 1956 and TAN 1946, modified)

@ N

Xe)

by three independently inheritable factors, indicated respectively by the symbols

A, S and C. Individuals that were homozygous recessive for all three factors,

stayed unpigmented. As it was also assumed that C is epistatic over both S and A

and S in its turn over A, the following genetic formulae can be given for the

various pigmentation patterns: aasscc (szccinea), A-sscc (aulica), aaS-cc, A-S-cc

(spectabilis), aassC-, aaS-C-, A-ssC-, A-S-C- (conspicua).

The pigmentation patterns cannot be explained by different alleles at the same

locus as follows from two crossing experiments (nos. 56 and 57) in which two

194 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 4, 1964

heterozygous conspicua parents produced 38 conspicua, 7 spectabilis and 2 succinea

individuals. If this was a case of multiple allelism, the offspring would contain no

succinea individuals, whereas in assuming separate and independently inheritable

factors a ratio of 12 conspicua : 3 spectabilis : 1 succinea is possible. The numbers

of descendants tally very well with this ratio 12 : 3 : 1; y2 = 1.114 (2 df),

Pi=3/058:

Hosino (1936, 1940) experimented with the same varieties as TAN & LI

(1934) and also with the varieties axyridis (fig. 35), forficula (fig. 58) and

transversifascia (fig. 44). He noticed that the variety swccinea is not always un-

pigmented but usually has a number of black dots. The number and size of these

depend on the breeding circumstances, and in particular on temperature and

humidity: both increase with lower temperature and higher humidity. Figures

20—27 show several pigmentation patterns belonging to the same genotype, but

bred under different circumstances.

Hosino's conclusion differs from TAN & Li’s. According to him the patterns of

the different varieties of Harmonia axyridis are due to autosomal genes belonging

to the same allelomorphic series. In some cases the dominances are complete

but usually the heterozygous descendants of two types can be distinguished from

both homozygous parents.

The crossing between conspicua and spectabilis produces heterozygotes that

cannot be distinguished from the homozygous conspicua parent. Crosses of such

heterozygous conspicua individuals showed an offspring consisting of 174 con-

spicua and 54 spectabilis animals. This result can be explained satisfactorily by

assuming the allele Pe for conspicua and Ps for spectabilis, In that case P°PS x

PePs should give 3 conspicua : 1 spectabilis, which corresponds very well with

the found numbers; y2 = 0.211 (1 d.f.), P = 0.64.

Hosino states that if different independent factors were involved, the mentioned

crosses should have also produced s#ccinea individuals. The fact that TAN & LI

did find swecinea descendants with such crosses is attributed to experimental error

and Hosino notes that such errors can easily happen especially in the early stages

of the larvae, unless great care is taken not to mix different broods.

In 1946 TAN published extensively the results of further genetic experiments

with Harmonia axyridis. The result is given of crosses between the following

pigmentation patterns: swccinea (fig. 20—-27), conspicua-1 (fig. 41), conspicua-2

(fig. 42), transversifascia-1 (fig. 44), transversifascia-3 (fig. 46), equicolor (fig.

52), spectabilis-1 (fig. 54), spectabilis-2 (fig. 55), tripunctata (fig. 56) and

intermedia (fig. 59).

As for succinea he observes that the pattern can show a varying number of black

dots (0—19). The number and size of the dots depend upon the temperature

during the pupal development. It appears that TAN has by now abandoned his

view published in 1934 that the inheritance of the different pigmentation patterns

should be accounted for by several loci. Like Hosino he has arrived at the con-

clusion that a series of multiple alleles at a single autosomal locus accounts for all

his data. I presume that TAN discussed the question how the crosses 56 and 57

(TAN, 1934) can be explained, in a publication of 1942 in the Chinese Journal

of Experimental Biology, which I was unable to obtain. He probably agreed with

R. T. SIMON THOMAS: Aspidomorpha adhaerens 195

Hosino that the szccinea offspring in these crosses were due to experimental error.

The results of his continued research led TAN (1946) to formulate the pheno-

menon which he calls mosaic dominance. He describes this as follows: ”...any

portion of the elytra which has black pigment in the homozygotes for a given

allele will have black pigment also in the heterozygotes in which that allele is

present. In other words, if the color patterns in any two different homozygotes

are known, the color pattern in the heterozygote can be predicted by super-

imposition of the patterns of the homozygotes, and leaving unpigmented only

those sections of the elytra which have no black pigment in either homozygote.”

In illustration of the phenomenon mosaic dominance the hybrid of transversi-

fascia-3 and aulica-1 and the hybrid of spectabilis-1 and equicolor are shown

between their parents in the respective figures 47 and 53.

The many crosses discussed by TAN indeed can be explained satisfactorily by

assuming multiple allelism. Yet also among the descendants of two of the crosses

(122 and 191) a swccinea individual was found that should not occur, according

to the multiple allelism theory. The author remarks that these were presumably

due to contamination with wild larvae in the process of breeding.

In a series of publications Hosino (1941, 1942, 1943a and b, 1948) describes

a number of new pigmentation patterns. These were called gutta (fig. 43), dis-

tincta (fig. 51) and rostrata (fig. 57). With axyridis six subtypes were disting-

uished (fig. 35—40) differing slightly in the shape of the spots and in the mode

of confluence.

The author also describes ten subtypes of szccinea coming from various col-

lecting places in Japan and northern China. Seven of these are shown in fig. 27—

33. All succinea patterns proved to react to temperature differences during larval

and pupal stage. With increasing temperature the size of the spots decreases. This

can go to the extent that finally the spots disappear. It turned out that the sequence

of disappearance differs for the various subtypes. Crosses between the different

subtypes justified the conclusion that even these minor peculiarities are due to

different alleles.

Hosıno (op. cit.) ascertains that some alleles, such as p8 (succinea-8), Px1

(axyridis-1) and P*3 (axyridis-3) do not occur in homozygous form owing to the

lethal effect of the gene itself or of the presence of a recessive lethal gene in-

timately linked with that gene. The heterozygote P*!P*° however turned out to be

viable.

Finally Komal (1956) describes the form zncinata (fig. 50). The factor

responsible for this pigmentation pattern is again an allele at the same locus. Thus,

by now no less than 31 alleles are known of the locus that controls the pigment-

ation on the elytra of Harmonia axyridis.

Adalia bipunctata (L.)

BURGESS (1898) was the first to do genetic observations on pigmentation

varieties of Coccinellidae. He collected two couples in coitu; both females pos-

sessed the typical two-spotted pattern of Adalia bipunctata (fig. 61) and the males

196 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 4, 1964

Bp,

86 &

bo 64 62 63 64 65 66

Fig. 60—66. Pigmentation forms of Adalia bipunctata (L.); 60. melanopleura; 61. bipunctata

(typical two-spotted form); 62. coloradensis; 63—65. annectans, 66. humeralis (after

MADER 1926—34 and PALMER 1911, modified)

belonged to the more pigmented aberration humeralis (fig. 66). From these

parents only five descendants were obtained, one showing the bipunctata pattern

and four that of humeralis. There is, of course, the possibility that the females had

already copulated with a male of their own pigmentation form before the mating

observed by BURGESS. However, as the descendants resembled the humeralis males

and as this form, according to the author, occurs only sporadically, it seems

probable that these descendants actually had the hwmeralis males as fathers. A

crossing between a bipunctata male and a humeralis female from this offspring,

produced ten bipunctata and four humeralis individuals.

Naturally only few conclusions can be drawn from these scanty data. At the

most it can be stated that the results indicate the existence of one gene responsible

for the difference between both pigmentation patterns. This conclusion was

confirmed by the extensive experiments done by PALMER (1911, 1917) with the

typical Adalia bipunctata (fig. 61) and with the forms humeralis (fig. 66), an-

nectans (fig. 63—65), coloradensis (fig. 62) and melanopleura (fig. 60). Some

of these crosses were done with females collected in the field, which were pos-

sibly not virgin. In some cases offspring were obtained by putting a number of

males and females together in one cage, and finally experiments were described

in which one female was mated with several males. From all this follows that some

of the results have only limited value for the genetical analysis of the pigmentation

patterns.

From her crossing results PALMER draws the following conclusions:

bipunctata is dominant over annectans and humeralis,

melanopleura is dominant over annectans, coloradensis and humeralis,

annectans is dominant over humeralis,

coloradensis is incompletely dominant over annectans, as the hybrid

with regard to the pigmentation is intermediate.

On closer examination all PALMER’s data can be explained satisfactorily by

assuming a series of alleles at one locus, in which the less pigmented form is al-

ways dominant over the more pigmented (melanopleura > bipunctata > colora-

densis > annectans > humeralis).

PALMER remarks that in some crossing results the pigmentation pattern of the

annectans individuals shows a considerable variation in spot size (fig. 64, 65).

From the frequency of the different variations one could conclude that spot size

is subjected to a system of modifying genes and that the decreasing of the spot

size stops at a certain minimum. This means that the influence of modifiers cannot

SD N FR

R. T. SIMON THOMAS : Aspidomorpha adhaerens 197

result in a total disappearance of one or more spots of the annectans pattern.

Also, the variation in spot size with the typical bipunctata individuals probably

must be ascribed at least partly to the influence of modifiers.

The order in dominance, as deduced from PALMER’s data, in which humeralis

is recessive in regard to all other pigmentation patterns, is not in accordance with

the conclusions drawn by Lus (1928) from his experiments with Adalia bipunc-

tata. This author uses other names for the various pigmentation patterns of this

species. According to Komal (1956) for instance, the forms typica, quadrimaculata

and impunctata mentioned by Lus, are identical with respectively PALMER’s bpunc-

tata, humeralis and melanopleura. As it proved impossible to obtain Lus

publication, I will confine myself to quote Komars observations on LUS’ in-

vestigations: "Based on the results of his breeding experiments, Lus concludes that

the genes for the markings sublunata (S!), 4-maculata (SM), 6-pustulata (SP),

impunctata (Si), typica (St), simulatrix (Ss), annulata (S®) and 12-pustulata (SA)

form a multiple-allelic set with the dominance order St > SM > SP > Si > St

> Ss > Sa > Sd. It is to be noticed that the first four steps, SI > SM > SP > Si,

indicate a gradual decrease of melanic areas, while the latter five steps, Si > St >

Ss > Sa > Sd, follow the order of gradual increase of melanic areas. Probably,

the various light-ground forms of this series like impunctata, typica, and simula-

trix, can be classified into a single type, like swccinea in Harmonia axyridis

described below. It seems very natural that they are recessive to the melanic types,

sublunata, 4-maculata, and 6-pustulata. What appears more striking is their do-

minance over 12-pustulata. However, as far as LUS’ data indicate, this seems to

be a reasonable view, inasmuch as the breeding of two 12-pustulata together in-

variably produced this type only. According to PALMER, humeralis which ap-

parently corresponds with LUS’ 4-maculata behaves as a recessive.”

Adalia decempunctata (L.)

HAWKES (1927) experimented with Adalia decempunctata, a variable European

Coccinellid. She distinguishes three forms:

I. A testaceous form with ten or more, occasionally less, black spots on a testa-

ceous ground; the spots are frequently joined in a variety of patterns. This is the

commonest form and will be called "Testaceous’” (fig. 67).

Ta “€

Fig. 67—69. Pigmentation forms of Adalia decempunctata (L.); 67. testaceous; 68. black;

69. humeral (after HAWKES 1927, modified). Fig. 70—72. Pigmentation forms of Coelo-

phora inaequalis (F.); 70. normal; 71. nine-spotted; 72. black (after TIMBERLAKE 1922,

modified)

198 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 4, 1964

"II. On a fawn, brownish or black ground there are ten large spots which vary

from cream suffused with carmine red to completely deep carmine spots. The

number of spots varies very little, and they have less tendency to coalesce than in

"Testaceous’. This will be called ’Black’” (fig. 68).

"II. A deep brown or black ground has two humeral spots which vary from

cream to a deep carmine red (the same carmine red as in ’Black’). This form

varies very little. It occurs in smaller number than either of the other forms. It

will be called ’Humeral’” (fig. 69).

A number of crosses were done between the various forms. The females used

were all hibernating specimens. So the possibility cannot be ruled out that these

females were not virgin. Therefore not too much value should be attached to the

segregation found. The crossing results indicate a dominance of ’Testaceous’ over

‘Black’ and ’Humeral’ and of ’Black’ over ’Humeral’.

Lus (1928) too investigated the heredity of the pigmentation pattern of A.

decempunciata. This author calls the three forms respectively typica, decempunctata

and bimaculata. As I was unable to get hold of Lus’ publication, only Komar’s

(1956) communication about these experiments is given here. According to this

author, Lus has come to the conclusion that this is a case of triple allelism with

order of dominance: typica (St) > decempunctata (S4) > bimaculata (Sb). This

would indicate a dominance of less pigmented over more pigmented forms, an

inference also drawn from HAWKES’ experiments.

Propylaea japonica Thunberg

Miyazawa & Irô (1921) worked on Propylaea japonica, one of the most

common ladybirds occurring in Japan. As their results are only published in Ja-

panese I used the data mentioned by KoMAr (1956). The typical form of this

species, japonica, has yellowish elytra marked with five dark spots: a pair of

proximal spots, one central spot, and a pair of distal spots. The central and distal

spots are connected by a dark sutural band. One variety, gwadrimaculata, has no

central spot, and with another variety, feliciae, both the central and distal spots

are lacking.

Crosses of japonica inter se gave an offspring of exclusively japonica individuals.

It can be concluded that japonica is the homozygous recessive form. From the fact

that feliciae X feliciae sometimes gave a segregation of 1 japonica : 3 feliciae and

Table 7. Data on the inheritance of the pigmentation pattern of Propylaea japonica Thun-

berg (after MIYAZAWA & ITô 1921)

Offspring

Parents japon. 4-macul. feliciae segregation

japon. (pp) X japon. (pp) 191 0 0

fel. (pfpf) X fel. (pfpf) 0 0 31

fel. (pfp) X fel. (pfp) 59 0 148 1:43

4-mac. (p™p) X 4-mac. (p™p) 35 107 0 1:3

4-mac. (p™p) X japon. (pp) 108 139 0 i 3 il

japon. (pp) X. fel. (pfp) 148 0 150 dI

4-mac. (p™p) X fel. (pfp™) 0 58 53 ite il

4-mac. (pmp) X fel. (pfp) 22 20 30 I

R. T. SIMON THOMAS: Aspidomorpha adhaerens 199

that guadrimaculata X quadrimaculata crosses produced a segregation of 1 japo-

nica : 3 quadrimaculata, it appears that feliciae as well as quadrimaculata are

dominant over japonica. The difference must be in one factor only. It can be

assumed that the three different pigmentation patterns depend on three alleles at

the same locus, with the dominance order feliciae (pf) > quadrimaculata (p™) >

japonica (p). The less pigmented form is always dominant over those with more

pigmentation. It can be seen in table 7 that the other crossing results agree with

this theory.

Coelophora inaequalis (F.)

TIMBERLAKE (1922) made an investigation into the heredity of pigmentation

patterns of Coelophora inaequalis. He did crossing experiments with a form he

called “normal” (fig. 70) and another form, he indicated with “nine spotted”

(fig. 71). The normal’ form was introduced formerly from Australian into

Hawaii where it shows a striking uniformity in pigmentation pattern. The ’’nine

spotted” form which the author received from Australia, has, as the name already

indicates, nine spots on the elytra. Though the size of the spots shows a certain

variation, transitional forms to the “normal” type do not occur. So no difficulties

arose in distinguishing one form from the other.

In the course of the experiments, from some crosses a third, completely black,

form appeared (fig. 72). A summing up of the crossing results is given in table 8.

From these experiments TIMBERLAKE concludes that “nine spotted” as well as

normal’ are dominant over “black”. About the genetic relationship between the

“normal” and ’’nine spotted” form the author says: ”’... the evidence in this

species and in other species of Coccinellidae with corresponding forms, would

Table 8. Compilation of the crossing results concerning three different forms of Coelophora

inaequalis (F.) (after TIMBERLAKE 1922)

Parents Offspring

2 3 nine-sp. norm. black segregation

nine-sp. (PSP) nine-sp. (PSP®) 177 51 0 SEL

norm. (Pnp) norm. (Pnp) 0 105 29 al

black (pp) black (pp) 0 0 62

nine-sp. (PSPn) norm. (PnPn) 7 8 0 onal

nine-sp. (PSp) norm. (Pnp) 28 14 17 Dee TW Sal

black (pp) nine-sp. (PSPS) 48 0 0

nine-sp. (PSp) black (pp) 35 0 33 ti ga

black (pp) norm. (PnPn) 0 45 0

norm. (Pnp) black (pp) 0 29 26 eg il

indicate that the inheritance of these forms is not Mendelian and that the laws

governing its manifestations are not yet discovered or understood. Taken together,

however, the normal and nine-spotted phases form one unit of the allelomorphic

pair of which the black phase is the other unit”.

DOBZHANSKY (1933) remarks that TIMBERLAKE’s crossing results can be ex-

plained very well by assuming that different alleles at one locus determine the

200 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107. AFL. 4, 1964

patterns. In table 8 the genotypes of the parents are given between parentheses;

the symbols Ps, Pr and p refer to the alleles of respectively “nine spotted”, "nor-

mal” and ’’black”’. This table shows clearly that the theory of triple allelism agrees

satisfactorily with the segregation found. As with Propylaea japonica, also in this

case the less pigmented form is dominant over the form that shows more pigment.

Epilachna chrysomelina (F.)

The pattern on each elytron of Epilachna chrysomelina, a phytophagous Coc-

cinellid, consists of six black pigment spots on an orange-yellow coloured back-

ground. The spots are surrounded by pigmentless rings, thus forming ocelli (fig.

73). The value of TENENBAUM’s (1933) conclusions from a genetic analysis of

these pigmentation patterns is impossible to judge as the segregation ratios under-

lying the conclusions are not mentioned. The author states that the research did

not prove the existence of one single factor responsible for the situation and form

of the joint spots of the pattern. On the other hand he did find genetic factors

that influenced the size of the joint spots. In this respect beetles belonging to a

Palestine population for instance showed definitely smaller spots than those of a

certain Balkan population. It could also be ascertained that not only the shape but

also the situation of each separate spot is controlled by different genes. Genes

also proved responsible for the increasing or decreasing of pigment of certain spots

or groups of spots.

Ta 75 US

80 81 82 83 84 85 86

Fig. 73—82. Pigmentation forms of Epilachna chrysomelina (F.); 73—80. examples of

differences in shape and situation of spots II and III; 81—82. examples of reduced size and

number of spots (after TENENBAUM 1933, modified). Fig. 83—86. Epilachna chrysomelina

(F.) from different populations; 83. small-spotted Algerian individual from the field; 84.

large-spotted Algerian individual bred at low temperature; 85. small-spotted Palestine

individual; 86. large-spotted Balkan individual (after ZIMMERMAN 1934, modified)

Examples of spot shapes controlled by different factors, are given in figures

73—78. Fig. 73 shows the light coloured rings around the black pigmented spots,

the ocelli. In all other cases only the black spots are drawn. Spot II (see fig. 73)

is nearly circular. In fig. 74 this spot has an elliptical shape ("lata” — It). Fig. 75

R. T. SIMON THOMAS: Aspidomorpha adhaerens 201

shows a subpentagonal spot (’’angulata” — ag). The beetle drawn in fig. 76

possesses the marks of both “lata” and ’’angulata”. The same applies to the beetle

shown in fig. 77, but in this case it is combined with the smaller spot size of the

Palestine population. According to the author the distinguishing marks “lata” and

’’angulata” are recessive and are inheritable independently. Spot II of the beetle

shown in fig. 78 is considerably extended in length. This pattern is ruled by a

singular dominant factor (’’Elongata II’ — El II). Also genetic factors could be

proved responsible for the shape of the other spots of the pattern.

As stated before, apart from these factors determining the shape, others were

found influencing the situation of the spots. In fig. 74, 76 and 80 the long axis

of spot II points from apical external to basal internal. This ’’Eversa II’ character

is dominant. In fig. 79 the effect can be observed of another factor that also

influences the situation of spot II. In this case the long axis points from basal

external to apical internal. This "Inversa II’ character is recessive.

Also, factors were studied decisive for the situation of spot III (fig. 73). For

instance the transversal situation of this spot (fig. 80) turned out to be recessive

and the situation in which the long axis points from basal external to apical inter-

nal (fig. 79) is dominant.

Finally a third group of factors was observed: those reducing the size of the

spots. In contrast to the factors governing shape and situation, the effect of these

factors is not confined to separate spots. The factor "Minus A” reduces the three

middle spots. In extreme cases this factor can cause a complete disappearance of

one or two spots (fig. 82). The factor "Minus C” affects the same three spots

(fig. 81). The sequence in which the spots are reduced differs however from the

sequence observed with "Minus A”.

The author states that the dominant factor Min. C decreases the vitality in such

a way that the homozygous individuals (Min. C Min. C) are completely absent.

With the heterozygotes only half of them developed completely. Moreover, this

gene caused a marked decrease in fertility of the females.

ZIMMERMAN (1934) too mentions factors responsible for the shape and situ-

ation of separate spots with Epilachna chrysomelina as well as factors causing a

reduction of spot size; last mentioned factors affect groups of spots. However,

this author — like TENENBAUM — only mentions his conclusions and states no-

where any crossing results.

ZIMMERMAN ’s observations on the geographical variability and the influence of

external factors on the pigmentation pattern are interesting.

E. chrysomelina occurs inter alia in the countries around the Mediterranean.

The beetles concerned in the investigations came from populations in the Balkans,

Algeria and Palestine. In that part of the distributional area situated around the

Mediterranean two subspecies are distinguished, viz., a large-spotted western and

a small-spotted eastern form. Experiments concerning the influence of external

factors on the pigmentation pattern, such as temperature and humidity proved

that in particular the temperature is important with regard to the spot size. The

higher the temperature during the development of the animals, the smaller the

spots. In the experiments the relative humidity turned out to have no perceptible

202 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 4, 1964

effect on the amount of pigment. The animals from Algeria possess small spots,

such also found in the eastern subspecies of the Palestine form. Nevertheless,

an important difference proved to exist between the small-spotted Algerian in-

dividuals (fig. 83) and those from Palestine (fig. 85). When the Algerian beetles

were bred at lower temperatures the spots (fig. 84) were as large as those of the

Balkan individuals (fig. 86). With the Palestine animals lower temperatures had

no influence on the spot size. Thus, the smaller spot size of the Algerian beetles

proved to be merely a modification of the large-spotted pattern as a result of the

high temperatures in North Africa, whereas the small spots of the Palestine

population are genetically fixed.

From a genetic viewpoint, the Algerian and Balkan populations are more

closely related with regard to their pigmentation pattern than the populations of

Algeria and Palestine. On the other hand, in classifying the beetles according to

phenotypical similarity of the pigmentation pattern as shown by the specimens

collected in the field, one would class the Algerian animals undoubtedly with the

small-spotted eastern subspecies. This example demonstrates that with Epilachna

a taxonomic distinction merely on the strength of pigmentation patterns may result

in a classification that is not in accordance with the relationship based on genetic

experiments.

Ballia eucharis Muls.

GHANI (1962) collected in Murree (India) adults of the genus Ballia which

showed much variation in colour and pattern of the elytra. Specimens were identi-

fied by the Commonwealth Institute of Entomology, London (table 9, fig. 87—

96). The author crossed field-collected individuals of each species and variety and

states that only the spotted form of B. eucharis (fig. 87) produced an offspring

resembling their parents. All other couples produced descendants showing the

spotted eucharis pattern besides their own type. B. christophori even had descen-

dants belonging to three types: the spotted B. eucharis, B. christophori and B.

eucharis var. mayeti (table 9).

Table 9. Identifications and breeding results with ten different colour forms of Ballia

eucharis Muls. (after GHANI 1962)

Parents Offspring

Ballia eucharis Muls. (spotted) (fig. 87) 29 — — — — — — — — —

B. eucharis Muls. (non-spotted) (fig. 88)

B. eucharis var. mayeti Muls. (fig. 89)

Ballia dianae Muls. (fig. 90)

B. dianae var. zephirinae Muls. (fig. 91)

B. dianae var. gustavi Muls. (fig. 92)

Ballia dianae Muls. var.? (fig. 93)

Ballia christophori Muls. (fig. 94)

B. christophori Muls. var.? (fig. 95)

Ballia ? bayaderae Muls. (fig. 96)

S OOI à We D M

Dw \D 00 0 \O KN

R. T. SIMON THOMAS: Aspidomorpha adhaerens 203

No difference was observed in the biology of the species and varieties studied.

As no marked differences were found in their morphological characters either,

except for the elytral colour patterns, GHANI concludes that the existing distinction

between species and varieties is not correct and that the various colour forms all

belong to one species. He selects Ballia eucharis Muls. to be the name for this

species.

x 3 È -

= hu [e] “SR mm black 3

Fig. 87—96. Colour forms of Ballia eucharis Muls. (after GHANI 1962, modified)

As all females were collected in the field, it is uncertain whether they were

virgin. So the ratio of segregation found in the crossing results is perhaps not

quite reliable.

As only B. eucharis (spotted form) produced an offspring resembling the

parents and as this form was found in all other progenies, it seems probable that

this is the homozygous recessive form. All other colour forms must be the result

of a series of dominant alleles at the same locus.

It is worth mentioning that all females concerned, which possessed a dominant

factor must have been heterozygous for the colour pattern. This may indicate that

homozygotes do not occur or are at least very rare, owing to lethal factors or

reduced vitality.

Anyhow, the data mentioned are not sufficient to justify definite genetic

conclusions. Although the experiments were continued for another two — in some

cases even three — generations, unfortunately no more data are given. GHANI

merely states that variations similar to those recorded above were observed.

CROSSING EXPERIMENTS

General remarks and technique

As stated before Aspidomorpha adhaerens shows a large variation in pigment-

ation patterns. Before examining the distribution of the pigmentation on the elytra

more closely, a short consideration of the form of the elytra will be given. Two

parts of the elytra can be distinguished: the dorsal disc and the explanate margin.

The dorsal disc is the convex part of the elytra situated over the thorax

and the abdomen of the beetle. The disc is surrounded laterally by the costa. Un-

like most beetles where the costa also represents the outer edge of the elytra, with

the Cassidinae the elytra extend horse-shoe shaped outside the costa. This extension

is called the explanate margin (fig. 97).

On the explanate margin as well as on the dorsal disc a dark pigmentation

occurs. The pigmentation on the explanate margin will be called marginal pattern,

whereas the pigmentation on the dorsal disc will be referred to as dorsal pattern.

204 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 4, 1964

The marginal pattern is often shaped like a black band along the outer edge of

the elytron. When the pigmentation on the explanate margin is maximal, this band

is equally wide everywhere; in this case the marginal pattern will be called arch

= ra

. hi N N S ñ ! 1

1 1 1 1 1 !

1 ' Ù ' 1

' ' N ! ! !

! 1 , ! ' Ù

È ' N H ' '

1 ‘ n 1 '

Ù \ ‘ \ i) '

\ \ \ x 4 il

\ ‘ \ N \ ‘

\ x \ \

\ x N i \ v

N N \ NR N \

x \ sa x

= x N x

N '

103, ek 104 Tai deb ay Mobs or koen:

Fig. 97. Elytron of Aspidomorpha adhaerens (Weber), A. explanate margin, B. dorsal disc,

C. costa. Fig. 98—102. Types of marginal pattern; 98. arch; 99. archless; 100—102. three

examples of halfarch. Fig. 103—108. Types of dorsal pattern; 103. spot; 104. spotless;

105—108. four examples of halfspot

(fig. 98). The term arch is derived from the original description of Cassida ad-

haerens Weber, in which a black arch "arcuata nigra” is mentioned. When the

pigmentation on the explanate margin is minimal, the marginal pattern on each

elytron consists of two marginalia and a black line along the caudal part of the

median suture. This particular pattern will be referred to as archless (fig. 99).

Between the patterns arch and archless all possible gradations may occur: in places

the arch can be narrower (fig. 100), the arch can be interrupted in one or two

parts (fig. 101) and finally it can be reduced to not more than somewhat widened

marginalia (fig. 102). All gradations between the patterns arch and archless will

be indicated with the term halfarch.

The maximal pigmentation of the dorsal pattern takes up approximately half of

the dorsal disc. In that case the dorsal pattern consists of a wide, irregularly formed

band that extends obliquely from the humeral callus over the dorsal disc to the

caudal part of the median suture (fig. 103). This dorsal pattern will be called

spot. When the pigmentation on the dorsal disc is minimal, the dorsal pattern

on each elytron consists of a narrow spot that extends caudally from the humeral

callus (fig. 104). Such a pattern will be indicated with spotless. All dorsal

patterns with a pigmentation larger than spotless but smaller than spot, will be

called halfspot. Fig. 105—108 show some of the possible gradations.

Every beetle always has a marginal as well as a dorsal pattern that, according to

the extension of the pigment, can be distinguished in, respectively, arch, halfarch,

archless and spot, halfspot, spotless. Thus, an individual referred to as arch-spot-

R. T. SIMON THOMAS: Aspidomorpha adhaerens 205

less, has the maximal pigmentation of the explanate margin whereas the pig-

mentation of the dorsal disc is minimal.

The individuals can differ greatly in size. The largest specimens of the crossing

experiments were more than twice the size of the smallest. Therefore, the absolute

size of the pigmented areas cannot be used to compare the pigmentation patterns.

In order to enable comparison, the pigmentation patterns are expressed as per-

centages of the total elytron area. For this purpose it was necessary to measure the

size of the elytron and the pigmented area of the marginal and the dorsal pattern

of every beetle that was used in the crossing experiments. It was sufficient to

measure one elytron only as the pigmentation pattern is practically symmetrical.

I used a method based on the principle of the episcope. Each beetle was projected

on transparent paper on which the left elytron with its pigmentation pattern was

traced. The left elytron was chosen because the right elytron always had been

perforated by a pin when mounted. The size of the elytron and of its pigmented

parts on the picture obtained in this way, were measured with the aid of a plani-

meter. By calculating the percentage of black of each pigmentation pattern with

respect to the total size of the elytron, the pigmentation of each individual could

be expressed as an arch and a spot value.

It needs pointing out that these values are not entirely correct, as the projection

on a plane is necessarily out of focus. Because the convexity of the dorsal disc is

more pronounced than that of the explanate margin, the spot pattern will be more

out of focus than the arch pattern. However, as this applies to all individuals in

approximately the same degree, the values obtained can still be compared with a

reasonable degree of accuracy. In indicating a pattern the arch value will always

be put before the spot value. Thus a specimen referred to as 30/5 has a pattern of

which the pigmentation on the explanate margin (= arch value) covers 30% and

this on the dorsal disc (= spot value) covers 5% of the elytron.

With this method to express the pigmentation patterns in figures, a certain

measuring fault is unavoidable. To get an idea of the size of this measuring fault,

the arch and spot values of seven specimens with widely different pigmentation

patterns were ascertained four times (table 10). As appears from this table the

measuring fault stays within reasonable limits.

Table 10. Comparison of the arch and spot values, calculated from measurements repeated

four times of seven diverging specimens

Specimen no. arch/spot values

I 7/23 7/22 6/22 6/22

II 157412 15/11 16/12 16/11

III 29/ 7 28/ 8 28/ 7 28/ 7

IV 27/13 28/13 27/12 27/13

V 22/16 22/16 23/16 23/16

VI 9/24 9/24 8/24 9/23

VII 25/20 25/20 25/20 25/19

Some examples of the experimental crosses are given in the graphs 12 to 23.

In these diagrams the arch values are set off on the ordinate and the spot values

on the abscissa. Each specimen is represented by a dot. If more than one individual

206 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 4, 1964

possess the same arch/spot values the size of the dot indicates their number (see

scale). Above each graph the pigmentation patterns of the parents used in the

cross are shown. In the diagram the arch/spot values of the parents are indicated

with the symbols 4 and 9.

Origin of the breeding material

The crossing experiments with A. adhaerens were started with 11 beetles col-

lected in the field: two females and nine males. One female (M-1) and six males

(M-2 to M-7) of these beetles came from a population near Manokwari (fig. 109)

= |

Mega 5

=o) Manokwari à RE 441 E

Mokmer

fe | FR. e

Kota NicaS

135°E

Fig. 109. Origin of breeding material

that showed a marked variety in pigmentation patterns. One male (Mg) was col-

lected in Mega, a native village on the north coast west of Manokwari, from a

population closely resembling the Manokwari population. One female and one

male (respectively B-1 and B-2) were collected on Biak, near Mokmer, from a

population that, with regard to the pigmentation pattern, was strikingly uniform.

On nine occasions, spread out over a period of well over two years 232 specimens

in total were collected in exactly the same spot. All animals had the same pig-

mentation pattern. One male (H) came from the Agricultural Experimental Sta-

tion Kota Nica, near Hollandia. This population showed a considerable variation

in pigmentation patterns.

All crosses are given in two pedigrees. One pedigree (fig. 110) starts from two

of the Manokwari beetles and the other from the two Biak animals (fig. 111).

In the latter pedigree two crosses occur in which one male was paired with two

females. Each symbol in the pedigrees represents one individual. The number or

letter above an individual on the left refers to the cross, resp. to the population,

from which it originates. Each of the individuals — as far as they appear in the

pedigrees — has its own serial number; this is placed above the symbol on the

right side. The crossing number is always placed over the connecting line between

the male and female in question. In the pedigrees only those descendants are given

that were used for further experiments. The numbers and pigmentation patterns

of all descendants of each cross can be found in the tables 11—25.

R. T. SIMON THOMAS: Aspidomorpha adhaerens 207

EXPERIMENTAL DATA

As already stated in the preface, other pigmentation patterns exist besides those

described for Casstda adhaerens, Cassida testudinaria and Aspidomorpha phyllis.

To avoid confusion with the nomenclature used in the taxonomy of this group,

when discussing the crossing results, a different classification of pigmentation

patterns will be used, which is exclusively based on the combination of marginal

and dorsal pattern. Thus I distinguished six different pigmentation patterns with

the specimens resulting from the crossing experiments as well as with those col-

lected in the field:

archless-spotless halfarch-spotless

arch-spotless archless-halfspot

archless-spot halfarch-halfspot

In the discussion of the crossing experiments this sequence will be followed.

Of the nine conceivable combinations of marginal and dorsal pattern only six

actually occur. Halfarch-spot, arch-halfspot and arch-spot do not occur in the

breeding material nor were they found in the field. It would appear that specimens

with maximally pigmented explanate margin and dorsal disc do not exist nor do

individuals showing maximal pigmentation in one pattern and the intermediate

form of pigmentation in the other pattern.

The nonoccurrence of these very forms led to the assumption that the pigment-

ation is caused by different alleles at a single locus. The fact that, in the experi-

ments as well as in the field, the segregation in females and males shows no

marked difference in any of these six pigmentation patterns, suggests an autosomal

locus. Accordingly the following working hypothesis was drawn up.

The heredity of the pigmentation patterns involved, can be attributed to one

autosomal locus with three different alleles, to be indicated by the symbols Pa,

Ps and p. The alleles Pa and Ps are both incompletely dominant over p.

I. Crosses archless-spotless (pp) X archless-spotless (pp)

Two archless-spotless individuals (B-1 and B-2) collected on the island of Biak,

were crossed. All descendants showed the same pigmentation pattern as the parents.

Similar results were obtained from crosses between individuals of this type during

three successive generations. As example the results of one cross (no. 54) are given

in graph 12. This diagram shows that not all descendants have the same arch/spot

values. This means that differences were found between the relative size of the

respective pigmentation patterns. However, these differences are so small that the

descendants must be classified without doubt as archless-spotless.

In total, ten similar crosses were carried out. The results are shown in table 11.

It should be noted that in the crossess 41 and 96 the respective males were mated

with two females. The arch/spot values of the female in cross 43 and the males

in crosses 96 and 120 cannot be given, as these animals escaped, though it is

certain that they possessed the archless-spotless pattern.

It can be concluded that the archless-spotless type is homozygous with regard

to the pigmentation factor, as all crosses (table 11) yielded solely archless-spotless

TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 4, 1964

208

obayy wot £ PI (B

DIPUDIJCH Wo} © PN =]

yorg woy 6puop pin OL]

MOMyouo|y Wott È puo pp PII Dil

WWW

H7'ou SSOAD JO THOU |DIIDS p u

sg'ou ss019 B

J0dsypy-yo1oyou 6‘ a) tal

qods-ssauosn 6‘ © 1

yodsjoy~ ssajyouo chio ©) a |

ssajjods- yoo d‘p OD (a

ssapode-puoyoy dp (p) (al

ssapods-ssauouo 8 ( )[ ]

SIOGWAS AHL OL 43H

eth

elo} | oF 6|y di

eze

SJENPIAIPUI 1IEMNOUEN

OM} YUM BUNIEIS 3sıdıpad OIL “SIA

R. T. SIMON THOMAS: Aspidomorpha adhaerens 209

“a a!

Ole

2-1

ain

Gt de

-16

6 M-6 7

©] I È

2 2 |3 46

Shane

Fig. 111. Pedigree starting with two Biak individuals

210 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 4, 1964

scale:

— 4 individual

+ — 2 individuals

e - 5 or 6 >

J @® - 70r8 »

%arch

5 45 25 %Spot

Graph 12. Drawing of parents, 4 archless-spotless (pp) X © archless-spotless (pp) (cross

54) and diagram of their progeny archless-spotless (pp)

R. T. SIMON THOMAS : Aspidomorpha adhaerens 211

descendants. It will become clear from the crosses that will be discussed hereafter

that archless-spotless is a recessive form.

Table 11 shows that the total result of these crosses is 216 males and 195

females. The difference between these numbers does not deviate significantly from

a 1 : 1 ratio; y 2 = 1.073 (1 d.f.), P = 0.30.

Table 11. I. Crosses archless-spotless (pp) X archless-spotless (pp)

Cross Parents Progeny

no. 9 to) archless-spotless (pp)

specimen arch/spot specimen arch/spot 9 4 total

no. value no. value

23 B—1 10/3 B—2 9/3 9 9 18

23—2 9/3

— 4

41 233 9/4 23—1 11/5 28 36 6

43 41—8 —* 41—9 13/4 9 12 Zil

54 41—10 9/3 41—11 11/4 19 28 47

55 41—3 10/4 41—4 11/4 17 10 Dj

87 54—1 8/3 54—2 11/3 9 14 23

52 10/4

A —# 1 4

96 55-3 11/5 55 9 25 4

104 95—3 7/4 95—4 8/4 10 10 20

105 a) 8/4 95—6 11/4 22 26 48

120 99—1 8/5 992 —* 53 46 99

Total 195 216 411

* arch/spot value unknown as animal escaped.

The variation in arch/spot values as shown by the descendants of cross 54

(graph 12) and all other crosses can have various causes. Firstly the unavoidable

measuring fault should be considered. Comparison, however, with the probable

magnitude of this measuring fault, that can be inferred from table 10, shows that

the variation in question cannot possibly be caused by the measuring fault only.

Secondly the variation might be put down to environmental differences during the

development of the offspring. Experiments with Harmonia axyridis (Hosino

1943 and TAN 1946) and Epilachna chrysomelina (ZIMMERMAN 1934) proved

that temperature and probably also, though to a lesser degree, humidity can influ-

ence the amount of elytral pigmentation. For genetic purposes the descendants had

to be as numerous as possible. As the offspring from one oviposition period (see

chapter Life History) was generally insufficient, the females were kept for a

considerable length of time (2—7 months). However, the climate in Hollandia is

extraordinarily uniform, showing only slight fluctuations (graphs 6 and 7).

Temperature and humidity in the lantern globes might have been influenced by

the different place they occupied in the shed where the experiments were carried

out. The varying number and size of the leaves on the sweet-potato cuttings which

served as food for larvae and adults, might have influenced the humidity in the

lantern globes also.

Perhaps the kind of food has been of some importance, as the sweet-potato

plants, grown in the garden, consisted of several unidentified varieties. Also dif-

TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 4, 1964

212

scale:

+ — 4 individual

+ — 2 individuals

= ione

es orb ”

% arch

45 25 % spot

Graph 13. Drawing of parents, 4 arch-spotless (PaPa) @ arch-spotless (PaPa) (cross 73)

and diagram of their progeny arch-spotless (PaP@)

R. T. SIMON THOMAS: Aspidomorpha adhaerens 213

scale.

- — 4 individual

è — 2 individuals

Oo = OA

e - 50r6 „

- 7008 „

%arch

5 45 25.0, spot

Graph 14. Drawing of parents, & arch-spotless (PaPa) X arch-spotless (PaPa) (cross 92)

and diagram of their progeny arch-spotless (PaPa)

214 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 4, 1964

ferences in the quality of the food cannot entirely be ruled out, as growth during

dry spells was slower than in rainy periods. The influence of none of these environ-

mental factors has been investigated. Nevertheless, it is my impression that any

influence of these factors was of minor importance and cannot have caused the

variation shown in graph 12. An observation that supports this impression is the

following. A number of descendants (73) of cross 129 was bred in Hollandia.

The female was subsequently sent to Amsterdam where it produced another 36

descendants. In spite of the different environmental circumstances, both groups

of descendants showed a similar variation in pigmentation pattern.

Generally speaking the influence of environmental circumstances on pigment-

ation cannot be ruled out altogether, but from the evidence it seems likely that

the influence of modifying genes on the expressivity of the major pigmentation

factor, played a much more important role. As was ascertained with Hippodamia

spp. (SHULL 1943, 1944, 1945), Epilachna chrysomelina (TENENBAUM 1933,

ZIMMERMAN 1934) and Adalia bipunctata (PALMER 1911, 1917), the varying

size of pigmentation spots is often due to genetic factors.

II. Crosses arch-spotless (P2P2) X arch-spotless (P2Pa)

Two arch-spotless individuals (M-1 and M-2) of the animals collected near

Manokwari, were crossed. The resulting offspring showed without exception the

pigmentation pattern of both parents. Repetition of this cross produced solely

arch-spotless descendants in three generations. Therefore I conclude that this

pigmentation pattern is homozygous (PaP2).

Table 12. II. Crosses arch-spotless (PaPa) X arch-spotless (PaPa)

Cross Parents Progeny

no. 9 4 (arch-spotless PaPa)

specimen arch/spot specimen arch/spot © 4 al

no. value no. value

46 M—1 32/4 M—2 30/7 43 47 90

58 46—1 28/4 46—2 32/7 4 6 10

62 46—7 27/5 46—8 31/7 44 55 99

71 46—10 28/4 46—12 31/7 8 13 21

71A 46—11 29/5 46—12 31/7 10 6 16

71B 46—13 26/5 46—12 31/7 21 16 37

71C 46—9 28/6 46—8 31/7 U 17 24

75 46—14 29/7 46—15 31/6 41 47 88

92 62—3 25/5 62—4 29/7 50 70 120

102 95—1 29/6 95—2 31/5 2 2 4

113 mol 29/9 2 27/9 7 4 11

Total 237 283 520

The results of 11 crosses of this type are given in table 12. Two males (speci-

men nos. 46—8 and 46—12) were used in more than one cross.

The table shows that the male descendants outnumber the females. The

segregation in 237 females and 283 males deviates significantly from a 1 : 1 ratio;

R. T. SIMON THOMAS : Aspidomorpha adhaerens 215

x 2 = 4.069 (1 d.f.), P = 0.04. The y 2-test for the contingency table does not

show any heterogeneity; y2 = 9.367 (9 d.f.), P = 0.41. This means that the

surplus of males is not caused by one or two isolated cases only. Cross 102 was

left out of the calculation as the number of descendants was too small.

As examples of this type of crossing the arch/spot values of the descendants

from cross 73 and 92 are given in respectively graph 13 and 14. As appears from

these diagrams, all descendants possess high arch and low spot values, which

marks them without exception as arch-spotless individuals. All the same, slight

differences exist between the two graphs. Firstly the cluster of dots is situated

somewhat higher along the abscissa in graph 13 than in 14, which means the

average arch values are higher in the first. This might be explained by the influence

of a greater number of pigmentation stimulating modifiers in the offspring

of cross 73 compared with those in cross 92. If this assumption is correct, a similar

difference due to modifiers should be visible in the pigmentation patterns of the

parents. This turns out to be true: the average parental arch/spot value in cross 73

is higher than in cross 92, respectively 30/6.5 and 27/6.

When comparing graph 13 with graph 14 another difference can be noted.

Although the situation of the dots shows that in both graphs the marginal as well

as the dorsal patterns vary, in cross 73 the variation in the dorsal pattern prevails.

This in contrast to cross 92 where the arch values diverge somewhat wider than

the spot values. This suggests that not only the number of modifying genes but

also their effect may differ. The phenomenon that different modifiers affect the

various parts of the pigmentation pattern was also ascertained inter alia with

Epilachna chrysomelina (TENENBAUM 1933, ZIMMERMAN 1934) and with Hip-

podamia convergens (SHULL 1944).

III. Crosses archless-spot (PSPS) archless-spot (PSPs)

The pigmentation pattern archless-spot was found in various collecting places.

The experiments, however, were not started with specimens from the field but

with individuals that resulted from crosses. The cross archless-spot inter se, which

was carried out twice, produced only archless-spot descendants (table 13).

More females than males appeared, though the ratio found, 68 females: 64 males,

does not deviate significantly from 1 : 1; y2 = 0.121 (1 d.f.), P = 0.72.

Table 13. III. Crosses archless-spot (PSPS) X archless-spot (PSPS)

Parents Progeny

Cross Q 3 archless-spot (PSPS)

no. specimen arch/spot specimen arch/spot 9 4 tal

no. value no. value

112 77—1 7/29 TE? 9/26 29 31 60

125 101—1 8/29 112—1 9/25 39 33 72

Total 68 64 132

The dots in graph 15 represent the arch/spot values of the descendants of

cross 125. It is clear from this diagram that all descendants show a low arch and

216 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 4, 1964

scale.

— 4 individual

+ — 2 individuals

oe) Satori

oe - 506%

er. oo

% arch

5 15 25 % Spot

Graph 15. Drawing of parents, 4 archless-spot (PSPS) X 9 archless-spot (PSPS) (cross

125) and diagram of their progeny archless-spot (PSPS)

R. T. SIMON THOMAS : Aspidomorpha adhaerens 217

high spot value and accordingly the entire offspring is of the archless-spot type.

These crosses and also others following below, in which descendants of this type

occur, indicate that individuals with the archless-spot pattern are homozygous with

regard to the pigmentation factor (PsPs). Also in this case the deviation found

in the offspring concerns the marginal as well as the dorsal pattern and must be

ascribed to modifiers.

IV. Crosses arch-spotless (P@P#) X archless-spotless (pp)

In table 14 the results are given of the crosses arch-spotless (PaPa) X archless-

spotless (pp). The three arch-spotless male parents were collected in the field;

Table 14. IV. Crosses arch-spotless (PaPa) X archless-spotless (pp)

Parents Progeny

Cross Q 8 halfarch-spotless and

specimen arch/spot specimen arch/spot arch-spotless (Pap)

no. no. value no. value Q 4 total

49 41—5 8/4 M—5 30/6 94 109 203

50 41—6 8/3 M—6 33/14 58 72 130

59 46—3 29/6 41—12 12/7 56 65 121

60 46—6 30/6 41—14 —# 57 63 120

61 46—4 —* 41—13 —* 71 65 136

90 62—1 27/4 54—3 9/3 43 62 105

91 62—2 26/6 54—4 9/4 25 44 69

121 84—1 6/3 Mg 31/7 28 20 48

Total 432 500 932

* arch/spot value unknown as animal escaped.

two near Manokwari (M-5 and M-6) and one near Mega (Mg). The other male

parents shown in the table, possess the archless-spotless pattern and belong to the

offspring of crosses 41 and 54. The female parents all resulted from crosses.

The arch/spot values of one female parent (specimen no. 46—4) and those of

two male parents (specimen nos. 41—13 and 41—14) cannot be given as these

animals escaped. But it is known that the female possessed the arch-spotless and

the males the archless-spotless pattern.

As appears from table 14, the male descendants outnumbered the females; 432

females : 500 males, a ratio significantly deviating from 1 : 1; 72 = 4.961 (1

d.f.), P = 0.02. The y2-test for the contingency table does not show any hetero-

geneity; y2 = 8.940 (7 d.f.), P = 0.26.

The offspring of cross 49 is given in graph 16 as an example of this type of

crosses. It shows that the descendants, well over 200, possess, with only a few

exceptions, arch values that lie between those of the parents. Therefore the majority

of the offspring represents the type halfarch-spotless. So in cross 49 the arch-

spotless pattern is incompletely dominant over archless-spotless. It may be assumed

that all descendants are heterozygous for the allele Pa that rules the pigmentation

of the marginal pattern. These heterozygotes (Pap) vary in arch as well as spot

values. In particular the variety in arch values is striking and distinctly greater

218 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 4, 1964

scale:

- — 4 individual

e — 2 individuals

cd @ FE 740103 ”

5 ® = QG OMO 75

% arch

e fou e e

25 e e © e

e @ < è

D e ©

e » ©

@ è © :

oe@ee-

©@@

@@e-

ee@e

e®

15 CE e

e 0»: >

5 15 25 % spot

Graph 16. Drawing of parents, 4 arch-spotless (PaPa) X © archless-spotless (pp) (cross

49) and diagram of their progeny halfarch-spotless and arch-spotless (Pap)

R. T. SIMON THOMAS: Aspidomorpha adhaerens 219

scale:

- — 4 individual

e — 2 individuals

e - 304 »

275.000. »

%arch

e . ©

Dak A @e

e 0 © è »

ee © e

e 0 o © e … …

25 © . 00e .

e @ © è o : O

. ee © ©

x. © e

5 15 25) 0,1% 59

Graph 17. Drawing of parents, & archless-spotless (pp) X 9 arch-spotless (PaPa) (cross

59) and diagram of their progeny halfarch-spotless and arch-spotless (Pap)

220 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 4, 1964

than in the progenies that are homozygous for the allele P@ (graphs 13 and 14).

Assuming that the observed variability is caused by genetic factors, this would

suggest that heterozygotes are more affected by these modifiers than homozygotes.

Graph 17 shows the arch/spot values of the descendants from cross 59. Similar

to cross 49 (graph 16), the majority of the arch values lies between those of the

parents. However, in this case relatively more individuals (12%) with the same

or even higher arch values than the arch-spotless parent, occur than in cross 49

(2%). Consequently the average arch value in cross 59 (23.5) is higher than in

cross 49 (19.2). Obviously the degree of dominance of the allele P@ is not the

same in both crosses. A comparison of the average arch values possessed by the

parents in cross 59 and cross 49 (respectively 21.5 and 19) indicates the influence

of modifiers as a cause of the difference.

Crosses 49 and 59 were selected as they represent extremes with regard to the

degree of dominance of the allele Pa. The other crosses mentioned in table 14

show a situation that lies between these two extremes.

The results of the crosses arch-spotless X archless-spotless led to the conclusion

that the pigmentation pattern is due to one major gene and that the allele Pa is

responsible for the area of the pigmentation on the explanate margin. This allele

is incompletely dominant over the recessive allele p. The degree of dominance

varies owing to the effect of modifiers. The majority of the offspring from these

crosses show in their pigmentation patterns a transitional form between the types

arch and archless, and therefore are indicated as halfarch-spotless. Part of the

heterozygous descendants, however, possess marginal patterns very similar to those

of some homozygous arch-spotless individuals.

V. Crosses halfarch (or arch)-spotless (Pap) X halfarch (or arch)-spotless (Pap)

To prove that only one major gene was involved with the descendants ment-

ioned in table 14, notwithstanding the considerable difference in arch values, 11

crosses (Pap X Pap) were carried out. Specimens were used that possessed widely

diverging arch values but on account of their descent could still be considered as

belonging to the genotype Pap. If the assumption was correct, it could be expected

that either two or three groups of descendants would appear, depending on

whether the phenotypes of the homozygotes (PaPa) and the heterozygotes (P2p)

overlapped or not. The crossing results confirmed this expectation. In two cases

(crosses 99 and 100) three groups could be distinguished and in the nine other

progenies two groups. The results are given in table 15. The arch/spot value of

the female parent in cross 82 is absent as the animal escaped, but it is known that

it was of the halfarch-spotless type. The total offspring of these crosses consisted

of 332 males and 294 females. This ratio does not deviate significantly from 1 : 1;

y2 = 2.307 (1d.f.), P = 0.13.

In table 15 the descendants are divided into two groups. Arch-spotless and

halfarch-spotless are combined because in nine crosses these groups merge so

gradually that any dividing line chosen would be completely arbitrary. In all crosses

R. T. SIMON THOMAS: Aspidomorpha adhaerens 221

Table 15. V. Crosses halfarch (or arch)-spotless (Pap) X halfarch (or arch)-spotless (Pap)

Cross Parents Progeny

no.

Q 4 halfarch-spotless archless-spotless

+ arch-spotless (pp)

specimen arch/spot specimen arch/spot (Pap + Papa)

no. value no. value Q & total Q & total

78 59 1 24/8 592 30/9 257227747 15 16 31

79 60—1 22/8 60—2 27/8 18 23 41 9 8 17

81 60—3 26/6 60—4 25747 17 39 56 11 10 21

82 50—1 —* 50—2 32/8 2 6 8 3 3 6

84 61—3 22/6 61—4 25/6 28 31 59 10 19 29

94 61—2 23/5 59—4 29/6 15019054 6 4 10

95 JS) 26/7 61—1 29/6 2223) 745 15 6 21

99 49—3 13/7 49—4 18/6 21 19 40 9 5 14

100 49—1 17/5 49—2 18/6 23 28], 50 13 9 22

130 127—10 19/5 127—11 20/4 8 14 22 2 3 5

133 127—14 19/5 127—15 18/6 14 20 34 8 6 14

Total 193 243 436 101 89 190

* arch/spot value unknown as animal escaped.

the archless-spotless individuals could be distinguished clearly from the others.

In the first mentioned group (arch-spotless + halfarch-spotless) 243 males and

193 females occur, whereas in the archless-spotless group the females (101) out-

number the males (89). When comparing the segregation in males and females

in both groups with the aid of the 2 X 2 table, the difference turns out to be

x hardly significant: 72 = 4.201 (1 d.f.), P = 0.04.

Graph 18 shows the arch/spot values of the descendants from cross 100. Both

parents are of the halfarch-spotless type. This diagram shows three reasonably

distinguishable clusters of dots, according to increasing arch percentages, represent-

ing the types archless-spotless (pp), halfarch-spotless (P@p) and arch-spotless

(PaP2), in the respective numbers 22, 38 and 12 individuals. This deviates, though

not significantly, from the theoretical ratio 1 : 2 : 1; y2 = 3.000 (2 d.f.), P =

0.22. The deviation is mainly due to a shortage of arch-spotless descendants.

The results of cross 78 are given in graph 19. In this case only two groups

occur. As already stated the results of the crosses archless-spotless (pp) X arch-

spotless (P2P2) indicate that the degree of dominance of the allele P@ can vary,

owing to the influence of modifiers. The higher the number of pigmentation

stimulating modifiers occurring in the parents, the more marked is the degree of

dominance, and in consequence the higher the arch values of the heterozygous

descendants. On verification, the arch values of both parents of cross 78 turn out

to be so high (24 and 30) that phenotypically they cannot be distinguished from

homozygous PaP2 individuals. Accordingly, the very high degree of dominance

of the allele Pa in this cross completely agrees with what could be expected.

The segregation in 47 (arch-spotless + halfarch-spotless) and 31 archless-

spotless descendants deviates significantly from the theoretical 3 : 1 ratio; 42 =

9.043 (1 d.f.), P = 0.01. A shortage in the group arch-spotless + halfarch-

spotless occurs in varying degrees in most of the progenies. Table 15 gives the

222) TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 4, 1964

scale:

- — 4 individual

+ — 2 individuals

® — 3 OF4 »

e - 50r6

arch

5 15 2572200:

Graph 18. Drawing of parents, & halfarch-spotless (Pap) X © halfarch-spotless (Pap)

(cross 100) and diagram of their progeny archless-spotless (pp), halfarch- u (Pap)

and arch-spotless (PaPa).

R. T. SIMON THOMAS: Aspidomorpha adhaerens 223

scale:

+ = 4 individual

e — 2 individuals

ei 204 55

e - 5 0r6 »

% arch

5 15 25) SDOL

Graph 19. Drawing of parents, 4 arch-spotless (Pap) X ® arch-spotless (Pap) (cross 78)

and diagram of their progeny archless-spotless (pp) and halfarch-spotless + arch-spotless

(Pap + PaPa)

224 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 4, 1964

results of all crosses of this type. The ratio 436 (arch-spotless + halfarch-spotless)

: 190 archless-spotless, deviates significantly from 3 : 1;y2 = 9.361 (2 df),

P = 0.01. The y 2-test for the contingency table does not show any hetero-

geneity; 72 = 9.554 (10 dE) ar 2057.

The deviation found can be caused by a shortage of the homozygote (PP),

the heterozygote (Pap) or both genotypes. In view of the segregation in cross 100,

a shortage of homozygotes seems most probable. Shortages and even a total lack

of certain homozygotes owing to reduced vitality or lethal factors in the geno-

types concerned, were also found with Hippodamia sinuata (SHULL 1943), Har-

monia axyridis (HOSINO 1943) and Epilachna chrysomelina (TENENBAUM 1933,

ZIMMERMAN 1934).

Summarizing the crossing results (II, IV and V), the conclusion seems justified

that, generally speaking, these results reasonably confirm the assumption that the

marginal pattern is governed mainly by one genetic factor; the phenotype is also

determined by modifiers that influence the expressivity of the major gene.

VI. Crosses halfarch-spotless (Pap) X archless-spotless (pp)

In table 16 the results are given of the cross between the heterozygote halfarch-

spotless (Pap) with the homozygote archless-spotless (pp). The offspring could

be divided into two groups, showing pigmentation patterns similar to those of

Table 16. VI. Crosses halfarch-spotless (Pap) X archless-spotless (pp)

Cross Parents Progeny

no. g 4 halfarch-spotless archless-spotless

specimen arch/spot specimen arch/spot (Pap) pp

no. value no. value Q & total Q & total

122 91—1 18/4 101—2 7/3 28 33 61 25 36 61

123 84—2 15/4 101—3 8/4 5 6 11 14 12 26

Total (33) 39) 272 39 48 87

the parents. The segregation 72 Pap and 87 pp does not deviate significantly from

1 : 1, which is the expected ratio assuming that halfarch-spotless is heterozygous

for only one major pigmentation factor; y2 = 1.415 (1 d.f.), P = 0.23.

The ratio 87 males : 72 females does not show a significant deviation from

1: sry? 1 ASIA df) = 0:23;

When comparing the segregation in males and females within the two groups,

with the aid of the 2 X 2 table, these segregations appear to be not dissimilar:

72 = 0.016 (1 d.f.), P = 0.90.

VII. Cross halfarch-spotless(Pap) X arch-spotless (PaPa)

The cross of the heterozygote halfarch-spotless (Pap) with the homozygote

arch-spotless (PaPa) was carried out only once. The result is given in table 17.

The segregation in 34 females and 37 males does not deviate significantly from

aifatio 1: 13 ¥2 = 0.127. (RIED NERO

R. T. SIMON THOMAS: Aspidomorpha adhaerens 225

scale:

— 1 individual

+ — 2 individuals

elio

e - 50r6 »

%arch

5 15 25 % Spot

Graph 20. Drawing of parents, 4 archless-halfspot (Psp) X 2 archless-halfspot (Psp)

(cross 77) and diagram of their progeny archless-spotless (pp), archless-halfspot (PSp) and

archless-spot (PSPS)

226 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 4, 1964

Table 17. VII. Cross halfarch-spotless (Pap) X arch-spotless (PaPa)

Cross Parents Progeny

NO: Q 3 halfarch-spotless +

È arch-spotless (PaPa + Pap)

specimen arch/spot specimen arch/spot

no. value no. value Q ê total

65 52—3 18/3 46—16 31/6 34 37 71

As anticipated, both parental types occur in the progeny. Because of the many

transitional forms, however, an objective separation into two groups was not pos-

sible. The overlap of the phenotypes of the heterozygote Pap and the homozygote

PaPa was also found in other crosses (IV and V).

VIII. Crosses archless-halfspot (Psp) X archless-halfspot (Psp)

Three crosses were carried out in which both parents were of the archless-

halfspot type. All parents resulted from crosses in which an archless-spotless 1n-

dividual was used. Consequently it may be assumed that the three couples of

parents in the crosses archless-halfspot inter se, are heterozygous for the pig-

mentation factor. According to the working hypothesis (mentioned on page 207),

the dorsal pattern should be determined by the allele Ps of the major pigmentation

factor. In the offspring three types could be expected, viz., archless-spotless,

archless-halfspot and archless-spot, in ratio 1 : 2 : 1. The results are shown in

table 18.

The female parent of cross 101 escaped, so its arch/spot values cannot be

given, though its phenotype (archless-halfspot) is known. The table shows that

in two cases the expected three types occur. In graph 20, in which the result is

shown of cross 77, the three groups can be clearly distinguished.

Within each group a variation in arch and spot values can be observed. The

heterozygote (Psp) shows more variation in spot values than the homozygotes

(pp and PsPs). As nothing suggests a possible correlation between arch and spot

values, it would appear that the modifiers stimulating the pigmentation of the

marginal pattern, function independently from those influencing the dorsal pattern.

Table 18. VIII. Crosses archless-halfspot (Psp) X archless-halfspot (Psp)

Parents Progeny

Cross 2 4 archless- archless- archless-spot

no. spec. arch/spot spec. atch/spot spotless halfspot (PSPS)

no. value no. value (pp) (PSp)

Q 4 total 2 & total 9 3 total

76 52—4 9/15 Mid) 117415 8 5 13 7D A2 0 0

Te 47—1 8/12 47—2 12/19 OWA 327 TS Berton 29

101 47—3 8/14 47—4 —* Oe 225 Ee 1

Total 26 32 58 58 45 103 4

* arch/spot value unknown as animal escaped.

R. T. SIMON THOMAS: Aspidomorpha adhaerens 227

The ratio of the three types in the total crossing results, mentioned in table 18,

is 58 : 103 : 10. This deviates significantly from 1 : 2 : 1; y2 = 34.111 (2 d.f.),

P < 0.001. The shortage of archless-spot (PSPS) descendants is probably due to

a markedly reduced vitality in individuals that are homozygous for the allele Ps.

This would also explain the total absence of the archless-spot type in the progeny

of cross 76.

The segregation in 88 females and 83 males that were obtained from the crosses,

tallies with the 1 : 1 ratio; y2 = 0.146 (1 d.f.), P = 0.39. When verifying

the ratio in the three groups, it appears that with archless-spotless and archless-

spot the males outnumber the females, whereas the opposite occurs with the

archless-halfspot group. When the male : female segregations in the three groups

are compared with the method of the 2 X 3 table, it appears that these differences

are not significant; y2 = 1.792 (2 d.f.), P = 0.40.

IX. Cross archless-halfspot (Psp) X archless-spotless (pp)

Table 19 shows the result of the cross between the heterozygote archless-halfspot

(Psp) and the homozygote recessive archless-spotless (pp) that was carried out

once. As could be expected the descendants of cross 98 can be divided into two

groups, each group showing the pigmentation pattern of one of the parents.

Table 19. IX. Cross archless-halfspot (PSp) X archless-spotless (pp)

Parents Progeny

Cross 9 4 archless-spotless archless-halfspot

no. specimen arch/spot specimen arch/spot (pp) (Psp)

no. value no. value Q & total Q & total

98 47—5 7/20 55—1 11/4 14 7 21 5 7 12

The segregation in 21 archless-spotless and 12 archless-halfspot specimens does

not deviate significantly from 1 : 1; y2 = 2.454 (1 d.f.), P = 0.12. Also the

ratio 19 females : 14 males tallies reasonably well with 1 : 1. With the aid of the

2 X 2 table it could be ascertained that the ratio females and males in the two

groups does not deviate significantly; y2 = 1.953 (1 d.f.), P = 0.16.

X. Cross arch-spotless (PaPa) archless-spot (PSPS)

As could be inferred from the preceding crosses, arch-spotless as well as archless-

spot are dominant over archless-spotless. The cross between arch-spotless (PaPa)

and archless-spot (PSPS) produced an offspring that showed exclusively the

pigmentation pattern halfarch-halfspot (P2Ps). From this it can be concluded that

an individual, heterozygous for the alleles Pa and PS, will show a pigmentation in

which these alleles influence independently the marginal pattern and the dorsal

pattern respectively.

228 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 4, 1964

scale.

- — 4 individual

e — 2 individuals

® = 3.00424,

e - 50r6é »

arch

5 15 2 eS PO

(cross 129) and diagram of their progeny arch-spotless (PaPa), halfarch-halfspot (PaP£)

Graph 21. Drawing of parents, 4 halfarch-halfspot (PaPs) X 9 halfarch-halfspot (PaPs)

and archless-spot (PSPS)

R. T. SIMON THOMAS: Aspidomorpha adhaerens 229

Table 20. X. Cross arch-spotless (PaPa) X archless-spot (PSPS)

Parents Progeny

Cross | ? ; 8 halfarch-halfspot (PaPs)

no. specimen arch/spot specimen arch/spot Q N total

no. value no. value rae

153 129—1 26/5 129—2 9/24 13 12 25

The females and males in the offspring of cross 153 show a segregation ratio

1 : 1 (table 20).

XI. Crosses halfarch-halfspot (PaPs) X halfarch-halfspot (PaPs)

In total five crosses were carried out of halfarch-halfspot (PaPs) inter se. Table

21 shows that the pigmentation patterns, that could be expected according to the

working hypothesis, occur in four of the progenies: arch-spotless, halfarch-halfspot

and archless-spot. There is no need to attach any importance to the absence of

arch-spotless offspring in cross 156, in view of the small number of descendants.

Table 21. XI. Crosses halfarch-halfspot (PaPs) X halfarch-halfspot (PaPs)

Parents Progeny

Q 8 arch- halfarch- archless-

Cross

N re arch/ en arch/ spotless halfspot spot

Bu spot = spot (PaPa) (PaPs) (PsPs)

i value i value 9 & total 2 ¢ total 9 & total

129 127—8 19/14 127—9 17/16 16 20 36 29 36 65

132 127—12 24/19 127—13 21/15 11 10 21 17 29 46

154 132—3 13/11 132—4 16/11 LO Lel

155 132—5 22/19 132—6 18/16 8027010 151732

156 132—7 22/17 132—8 17/15 0 0 0 Zi ied

om mm Nm

nm mr ON

FPN Fe DB OO

Total 38 39 77 80 98 178 5 11 16

Graph 21 shows the offspring from cross 129, which was selected because this

cross produced the largest number of descendants; the other crosses show a similar

picture. It appears that the dots indicating the arch/spot values, are situated in

three clusters that can clearly be distinguished, owing to this way of plotting. If

the arch and spot values were plotted separately in histograms, the three types of

pigmentation patterns would overlap.

The segregation in 77, 178 and 16 descendants resulting from the crosses, devi-

ates significantly from the ratio 1 : 2:1; y2 = 54.123 (2 d.f.), P << 0.001.

Starting from the 178 halfarch-halfspot (PaPs) descendants, the arch-spotless

(PaPa) offspring shows a small and the archless-spot (PSPS) progeny a great

shortage. This is very similar to the shortages these genotypes showed in the

progenies mentioned in the tables 15 and 18, which were put down to a reduced

vitality. Also in those cases the shortage of PSPS individuals was more noticeable

than that of the individuals homozygous for the allele Pa.

230 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 4, 1964

The situation occupied by the dots within the clusters in graph 21, points to a

correlation between the arch and spot values in this particular cross. Increasing

pigmentation of the marginal pattern coincides with an enlarging of the dorsal

pattern. To verify this more closely, Kendall’s rank correlation test was applied

to each of the three groups. This produced the following result:

arch-spotless ai 30; S == 2502-P =. 0.0004

halfarch-halfspot: n = 65; S = 608; P = 0.0005

archless-spot nas 8.8 = WG Pi 0043

This shows that a positive correlation exists between the arch and spot values in

all the three groups; P < 0.05. This indicates that in addition to modifiers which

influence either the marginal or the dorsal pattern, others occur to which both

patterns are subject.

The total number of males in the crosses shown in table 21 is higher than the

number of females, though the segregation in 148 respectively 123 specimens does

not show a significant deviation from the ratio 1 : 1; y2 = 2.306 (1 d.f.), P =

0.13. The 7 2-test for the contingency table does not show a heterogeneity in the

males : females segregation in the three groups of pigmentation patterns; 72 =

1.792 (2d£), P = 0.42.

The results of the crosses PaPs inter se strongly support the assumption that the

pigmentation of marginal and dorsal pattern is not due to two different loci, but

to different alleles at one locus. Assuming for the sake of argument, that two

different independently inheritable factors are involved, to be indicated with the

symbols A (for the marginal pattern) and S (for the dorsal pattern), the genotype

for halfarch-halfspot would be AaSs. Then the cross under discussion, halfarch-

halfspot inter se (AaSs X AaSs), should have produced 1 AASS (arch-spot) :

2 AASs (arch-halfspot) : 1 AAss (arch-spotless) : 2 AaSS (halfarch-spot) : 4

AaSs (halfarch-halfspot) : 2 Aass (halfarch-spotless) : 1 aaSS (archless-spot) :

2 aaSs (archless-halfspot) : 1 aass (archless-spotless). The cross however, yielded

only arch-spotless, halfarch-halfspot and archless-spot descendants. Of the six

pigmentation patterns that did not appear, three patterns, viz., arch-spot, arch-

halfspot and halfarch-spot are neither found in any of the other crosses nor were

they ever found in the field. It could be supposed that the genotypes concerned

might be subject to lethality. The nonoccurrence of the other three patterns, viz.,

archless-halfspot, halfarch-spotless and archless-spotless, however, cannot possibly

be explained by lethal factors because they do occur in the progenies of many other

crosses where there was not the slightest reason to suppose reduced vitality.

Another possibility would be the assumption of two loci that are situated in the

same chromosome and show repulsion. However, if this were the case, it could be

expected that (due to crossing-over during meiosis), inter alia also the patterns

halfarch-spotless and archless-halfspot would occur in the offspring of the cross

halfarch-halfspot inter se. These two patterns were not found with the 271

descendants of these crosses. As long as these pigmentation patterns are not found

in the progeny of crosses of this type, there is no reason to assume two different

loci.

R. T. SIMON THOMAS: Aspidomorpha adhaerens 231

XII. Crosses halfarch-halfspot (PaPs) Xx archless-spotless (pp)

The cross between the heterozygote halfarch-halfspot (PaPs) and the homo-

zygous recessive archless-spotless (pp) was carried out ten times. The results of

the crosses are given in table 22. Three of the male parents (M-4, M-3 and M-7)

were collected in the field, near Manokwari. From all crosses two clearly disting-

Table 22. XII. Crosses halfarch-halfspot (PaPs) X archless-spotless (pp)

Cross Parents Progeny

no. 2 4 halfarch-spotless archless-halfspot

specimen arch/spot specimen arch/spot (Pap) (Psp)

no. value no. value Q & total Q & total

47 41—1 8/3 M—4 24/16 22 18 40 15 14 29

48 41—2 8/4 M—3 17/12 1 2 3 1 1 2

52 41—7 10/3 M—7 27/5 29 36 65 28° 337 ol

128 122—1 78) 127—1 22/17 9 11 20 11 12 23

134 122—2 8/3 1272 19/18 16 14 30 10 19 29

136 122—3 8/3 127—3 19/21 16 14 30 17 20 37

157 127—6 14/12 122—6 9/4 4 9 13 9 615

138 122—4 8/3 127—4 28/20 11 13 24 8 8 16

139 127—7 23/21 122—7 9/3 13 8 21 12 12 24

140 122—5 7/2 UZI) 17/14 2 3 5 1 4 5

Total 123 128 251 112 129 241

uishable groups of descendants were obtained. The ratio 251 halfarch-spotless :

241 archless-halfspot tallies very well with the expected 1 : 1 ratio; 72 = 0.203

CEE MP" 0.65:

The crossing results consisted of 235 females and 257 males, a segregation that

does not deviate significantly from 1 : 1; y2 = 0.984 (1 d.f.), P = 0.32. When

comparing the ratios of females : males in both groups, the difference proves not

significant either; y2 = 0.549 (1 d.f.), P = 0.46.

The male parent (M-7) of cross 52 has an arch/spot value of 27/5 (fig. 112).

On account of its spot value, the animal should be considered as a spotless in-

dividual. The reason that this specimen is nevertheless classified as halfarch-

halfspot (PaPs), is due to the fact that, although the pigmentation pattern on the

dorsal disc is very limited, it shows two black dots that occur on a place where

Fig. 112. Pigmentation pattern of male parent of cross 52

232 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 4, 1964

scale:

— 4 individual

+ — 2 individuals

eee on

% arch

5 15 25 % Spot

Graph 22. Drawing of parents, & halfarch-halfspot (PaPs) X @ archless-spotless (pp)

(cross 136) and diagram of their progeny halfarch-spotless (Pap) and archless-halfspot (Psp)

R. T. SIMON THOMAS : Aspidomorpha adhaerens 233

black pigment is never found with genetically spotless individuals.

The fact that the progeny of cross 52, similar to the other crosses given in table

22, segregates in the two groups halfarch-spotless and archless-halfspot, confirms

the view that M-7 is of the halfarch-halfspot type (P2Ps). Thus it can be concluded

that sometimes not only the quantitative but also the qualitative aspects of the

pigmentation pattern are important when distinguishing the various types.

The total absence of halfarch-halfspot individuals is another factor supporting

the view that no two different loci for marginal and dorsal pattern are involved

but that the supposition of different alleles at the same locus is correct.

Graph 22 shows the results of cross 136 which is selected from the seven crosses

with parents of known descent as the one with the most descendants. In the

diagram the distinction in two groups is clearly visible. Both show variation in

the arch as well as in the spot values. In the groups of halfarch-spotless descendants

(Pap) the variation in arch values is the most marked, whereas in the group of

archless-halfspot individuals (Psp) the variation in spot values prevails. This

variation is so great that some descendants cannot be told apart phenotypically from

archless-spotless individuals (pp). This means that overlap of the phenotypes Psp

and pp is also possible. However, in the few cases that this overlap can be observed,

it happens to be very small.

The variation in graph 22 can be ascribed to modifiers, influencing the marginal

as well as the dorsal pattern. As the diagram does not indicate that within one

group a high arch value corresponds with a high spot value, it must be assumed

that in this case specific modifiers occur, influencing the marginal or dorsal pattern.

As stated before, the expressivity of the alleles Pa and PS is particularly influ-

enced by modifiers if the individuals are heterozygous for either one or both alleles.

XIII. Crosses halfarch-halfspot (PaPs) Xx arch-spotless (PaPa)

This type of cross was carried out twice. The results can be found in table 23.

The parents of cross 56 (M-1 and M-3) were collected near Manokwari. As anti-

cipated, the crossing results show two groups of descendants: arch-spotless (PaP2)

and halfarch-halfspot (PaPs). The deviation shown by the numbers 71 and 82

from the expected ratio 1 : 1 is not significant; y2 = 0.791 (1 d.f.), P = 0.42.

The shortage occurs in the arch-spotless group.

The female parent of cross 56 (M-1) had already been mated with an arch-

spotless male (M-2). This previous cross (no. 46) yielded solely arch-spotless

Table 23. XIII. Crosses halfarch-halfspot (PaPs) X arch-spotless (PaPa)

Parents Progen

Cross 9 4 halfarch-spotless halfarch-halfspot

no. specimen arch/spot specimen arch/spot (Pap) (PaPs)

no. value no. value Q 4 total Q 4 total

56 M-1 32/4 M—3 17412 34 29 63 251 . 39.64

152 132—1 28/7 132—2 27/16 4 4 8 10 8 18

Total 354 3306871 35 Am 832

234 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 4, 1964

scale:

— 4 individual

% arch

5 15 25 % spot

Graph 23. Drawing of parents, 4 halfarch-spotless (Pap) X 9 archless-halfspot (Psp)

(cross 64) and diagram of their progeny halfarch-spotless (Pap), halfarch-halfspot (PaPs),

archless-halfspot (PSp) and archless-spotless (pp)

R. T. SIMON THOMAS: Aspidomorpha adhaerens 235

descendants (table 12). Thus the possibility cannot be ruled out that part of the

arch-spotless offspring from cross 56 consists of descendants of the male M-2.

Cross 152 produced 8 arch-spotless : 18 halfarch-halfspot descendants, which

shows a considerable deviation from the expected 1 : 1 ratio; #2 = 3.846 (1 d.f.),

P = 0.05. Once more the deviation might be explained by reduced vitality of the

genotype PaPa.

Though the 80 males outnumber the 73 females, the deviation of the ratio 1 : 1

is not significant; y 2 = 0.320 (1 d.f.), P = 0.57. In the arch-spotless group the

females show a surplus, the opposite is found with the halfarch-halfspot des-

cendants. The difference in female : male segregation in both groups is not

Stemat y2 — 1.792 (1 df), P = 0.18,

XIV. Cross archless-halfspot (Psp) X arch-spotless (PaPa)

This cross was only done once. The result, shown in table 24, is as expected.

The resulting groups halfarch-spotless (P@p) and halfarch-halfspot (PaPs) were

clearly distinguishable. Their ratio 32 : 41 tallies satisfactorily with 1 : 1; x2 =

1.110 (1 d.f.), P = 0.29.

Table 24. XIV. Cross archless-halfspot (Psp) > arch-spotless (PaPa)

Parents Progeny

Cross 2 3 halfarch-spotless halfarch-halfspot

no. specimen arch/spot specimen arch/spot (Pap) (PaPs)

no. value no. value ©) & total © 4 total

127 101—5 6/19 100—1 29/5 15 17 32 20 Di 41

The surplus of males caused by the resulting 35 females and 38 males, is not

significant; y2 = 0.123 (1 d.f.), P = 0.72. Also for neither of the pigmentation

patterns, the segregation in the sexes differs significantly; y2 = 0.0261 (1 df),

Pa OFS 7.

XV. Cross archless-halfspot (Psp) X halfarch-spotless (Pap)

The cross between the two heterozygotes Pap and Psp ought to produce a

segregation in 1 halfarch-spotless (Pap) : 1 halfarch-halfspot (P@Ps) : 1 archless-

halfspot (Psp) : 1 archless-spotless (pp). This type of cross, that was only carried

out once, resulted in 18 descendants. Notwithstanding this small number, the four

expected pigmentation patterns occurred. This result is given in table 25. The dots

Table 25. XV. Cross archless-halfspot (Psp) X halfarch-spotless (Pap)

Parents Progeny

Q ê halfarch- halfarch- archless- archless-

Cross spec. arch/ spec. arch/ spotless halfspot halfspot spotless

no. no. spot no. spot (Pap) (PaPs) (PSp) (pp)

value value OR CIN MC: Og CMS

64 il 9/13 Wd 20/6 U Ne, OMS le 2 40 2

236 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 4, 1964

in graph 23 represent the arch/spot values of the 18 descendants of cross 64. As

appears from this diagram, the halfarch-spotless and halfarch-halfspot individuals

can be reasonably distinguished from each other and from the rest of the descen-

dants. One of the halfarch-halfspot individuals has an arch/spot value of 28/18.

The high arch value, however, is still well within the variability of the marginal

pattern (compare graphs 16 and 17). The classification of descendants in the

groups archless-spotless and archless-halfspot is rather arbitrary in this case. One

of the individuals could be assigned as well to one as to the other group. Still

this does not alter the fact of the occurrence of all four expected pigmentation

patterns in this crossing result. This can be considered as a strong indication that

the working hypothesis is correct.

The segregation in eight females and ten males shows again a small, but not

significant, surplus of males; y2 = 0.222 (1 d.f.), P = 0.63.

DISCUSSION

The variation in pigmentation of explanate margin and dorsal disc shown in the

field collected specimens as well as in those resulting from the crossing experi-

ments, led to a classification in six different pigmentation patterns.

To prove the correctness of the working hypothesis that the pigmentation of

explanate margin and dorsal disc is due to different alleles at one autosomal locus,

the progenies of all 62 crosses were compiled. With the six pigmentation pat-

Table 26. Results of the crosses between the different pigmentation patterns

Offspring

PSp PsPs Paps

Nos. Parents

I pp X pp

II papa X papa | 520 | | | |

III Psps x PsPs | >

IV. Papa X pp intera SE

V. Pap X Pap 436 100 asa ene!

VII Pap X Papa zi

VIII Psp X Psp 58 103 CN

X Papa x Psps ui 25

XI Paps x Paps An GEE

XII PaPs X pp | 251 Ti eee

XIII Paps X Papa 7 es ae eee ee

Total 668 1293 773 | 359 158 329

R. T. SIMON THOMAS: Aspidomorpha adhaerens 237

% arch

5 45 25 % spot

scale:

1 individual © 17-25 individuals

e 2-4 individuals @ 26-36 x

er) ” O mean value

@ 10-16 99

Graph 24. Diagram of arch/spot values of 668 individuals of the genotype P4Pa and drawing

of the pigmentation pattern with mean arch/spot value (29/5)

238 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 4, 1964

% arch

35 °

e © .

vo. © e 0 © ee e

e 0 © ® © © ©

e e 0 0090 »

ee 00 0e : e . e

e © o 00 0 © ee: °

25 e 00 06 0 © -

e 0000 © : - e

- eee:

e0@®0°--

eee

00800.

5 15 25,7% sPo%

scale:

. 4 individual © 17-25 individuals

- 2-4 individuals @ 26-36 »

e5-9 » © mean value

@ 10-16»

Graph 25. Diagram of arch/spot values of 1293 individuals of the genotype Pap and drawing

of the pigmentation pattern with mean arch/spot value (22/6)

R. T. SIMON THOMAS: Aspidomorpha adhaerens 239

% arch

5 15 PSS por

scale :

1 individual © 17-25 individuals

. 2-4 individuals @ 26-36 »

e 5-9 ») © 37-53 »

e 10-16 » O mean value

Graph 26. Diagram of arch/spot values of 653 individuals of the genotype pp and drawing

of the pigmentation pattern with mean arch/spot value (9/4)

240 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 4, 1964

«arch

5 45 25 #%5bot

scale:

1 individual e 10-16 individuals

è 2-4 individuals o mean value

Graph 27. Diagram of arch/spot values of 359 individuals of the genotype PSp and drawing

of the pigmentation pattern with mean arch/spot value (8/14)

R. T. SIMON THOMAS: Aspidomorpha adhaerens 241

“arch

5 15 25 %5pot

scale:

- 4 individual e 10-16 individuals

« 2-4 individuals + mean value

® 5-9 „

Graph 28. Diagram of arch/spot values of 158 individuals of the genotype PSPS and drawing

of the pigmentation pattern with mean arch/spot value (7/26)

242 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 4, 1964

% arch

5 15 25 %Spot

scale:

1 individual e 5-9 individuals

. 2-4 individuals © mean value

Graph 29. Diagram of arch/spot values of 329 individuals of the genotype PaPs and drawing

of the pigmentation pattern with mean arch/spot value (14/16)

R. T. SIMON THOMAS : Aspidomorpha adhaerens 243

+—.—. genotype Papa

0000000 . genotype Pap

— + — genotype pp

— — — genotype PSp

—+—.genotype PsPs

genotype PaPs

% arch

1 n, :

ha ini DE

+ / Si iN,

| + yop!

ii Wer OÙ

++ ji

I SnS :

e .

i+ En i:

+ \ Ge

5 5 de af 7

5 15 255i, spot

Graph 30. Variation of pigmentation patterns of the six genotypes; the thin lines encircle

100% of the individuals and the thick lines 95%; the mean arch/spot value of each genotype

is indicated by a dot

terns 21 combinations of parents are possible. Of these, 15 occur in the crosses.

They are shown in table 26; parents and descendants are indicated by the genotype

formulae which they should have if the hypothesis is correct. The descendants PaP@

and Pap of the crosses Pp inter se and Psp EXO PAPA are omitted from the ad-

dition in table 26 as it is not certain to which genotype these individuals belong,

due to overlap (see page 220). The arch/spot values of all other descendants are

plotted in six diagrams according to genotype (graphs 24—29). In graph 26 a

number of descendants is omitted (crosses 43 and 120) as these animals were not

measured. The six diagrams are combined in graph 30; each cluster of dots is

244 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 4, 1964

scale.

+ — 4 individual

e — 2 individuals

e — 3074 »

® - 50r6 ,,

% arch

15 .

ee ke ne . (ey

ee © . @ è © eo @

e © @eee ce 9 60 ee ° e

e . 0 0 è - .

eee ©

ke)

5 15 25 NI SOL

Graph 31. Drawing of parents, & archless-halfspot (Psp) X 2 archless-spotless (pp)

(cross 117) and diagram of their progeny archless-spotless + archless-halfspot (pp + Psp)

R. T. SIMON THOMAS : Aspidomorpha adhaerens 245

indicated by a thin line which marks its circumference. For each genotype a dif-

ferent type of line was chosen. As appears from the graphs 24—29, the dots

representing the arch/spot values are not distributed homogenously; in all cases

the highest concentration lies near the centre and the density rapidly decreases

towards the edge. To give a more defined picture of the variation in arch/spot

values a series of thicker lines of the same type is drawn in graph 30, encircling

95% of the individuals of each respective genotype. The mean arch/spot value

of each genotype is indicated by a dot.

It is apparent from graph 30 that individuals of the same genotype show a

considerable variation in arch/spot values. When discussing the crosses, this var-

iation was ascribed to the influence of modifying genes. It has been mentioned that

in addition to specific modifiers for the marginal or for the dorsal pattern, others

appear to exist that influence both patterns simultaneously. However, the ex-

periments do not give more than an indication about the nature of these supposed

modifiers. To get a clearer picture of the way these modifiers work, other exper-

iments, especially planned with this purpose in mind, should be carried out.

Notwithstanding the considerable variation in nearly all cases, graph 30 shows

clearly that the various genotypes are phenotypically distinguishable. Only the geno-

types PaPa and Pap show a marked overlap in this respect. This explains why in

the majority of cases the genotype of the descendants from the crosses Pap X Pap

and Pap x PaPa could not be ascertained phenotypically. For this reason the

genotypes PaP@ and Pap of the offspring from these types of crosses are combined

in table 26. As was pointed out in the discussion of these crosses, the degree of

dominance of the allele Pa depends on the modifiers present in the parents in

question. The genotypes of the descendants from crosses in which the Ps allele is

involved, are practically always distinguishable phenotypically. This should also be

attributed to the genetic composition of the Biak and Manokwari individuals from

which the crosses were started (see the pedigrees, fig. 110 and 111).

The situation can be very different when specimens from other populations are

involved in the crossing experiments. This is shown by the result of cross no. 117.

The male (H) of the cross was collected near Hollandia (see pedigree, fig. 111).

From the fact that the male possessed an arch/spot value of 14/18, it was assumed

that it was of the genotype Psp. Crossed with an archless-spotless female (pp)

a progeny resulted consisting, as anticipated, of archless-spotless and archless-

halfspot individuals. The dots however, representing the arch/spot values of the

103 descendants, form only one cluster (graph 31). Evidently the phenotypes pp

and Psp overlap considerably in this case. This indicates that differences may occur

between populations with regard to modifiers of the major pigmentation factor.

Although all pigmentation patterns that could be expected according to the

theory of multiple allelism of one pigmentation factor were actually found, it

appears from table 26 that in a number of cases significant deviations from the

normal segregation ratios occur. These might be explained by a slightly reduced

vitality of the homozygote PaPa and a much stronger reduced vitality of the

individuals homozygous for the allele Ps.

In this connection attention should be drawn to the high rate of mortality that

occurred during the breeding, in various phases of the development, viz., the egg

246 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 4, 1964

Table 27. Mortality during egg stage and emergence from oothecae, in group A (7 crosses

that produced inter alia PSPS descendants) and group B (53 crosses that did not

produce PSPs descendants)

Number Addled eggs Larvae died Emerged larvae

Group of Eggs in oothecae

crosses produced number % number % number %

A 7 3231 993 31 664 20 1574 49

B 53 17528 2910 17 3778 21 10840 62

stage, the emergence of hatched larvae from the oothecae and the larval + pupal

stage.

In the chapter Life History (page 169) a number of causes of the losses are

stated. In addition to these, at present the reduced vitality of the PsPs descendants

that has been assumed (see pages 227 and 229), should be considered as another

possible cause of death. Unfortunately, as the losses were not recorded for the

larval and for the pupal stage separately and in view of the fact that an unknown

but considerable number of larvae were drowned, any difference in mortality in

these stages between crosses producing PSPS descendants and the rest of the crosses

cannot be verified.

The two other critical phases, the egg stage and the emergence of the larvae

from the oothecae, are given in table 27 for two groups that are indicated with

A and B. Group A consists of the seven crosses that produced inter alia PsPs

individuals. Group B consists of the 53 crosses that did not produce PsPs descen-

dants. The remaining three of the 63 crosses that were carried out, are omitted,

as the females concerned remained unpaired for a considerable period and the

high rate (39%) of addled eggs was caused clearly by lack of sperm.

It appears from table 27 that the losses during the emergence of the larvae from

the oothecae, hardly differ in the two groups. With the losses during the egg stage

however, the situation is quite different. It should be mentioned that the seven

crosses of group A showed considerable variation in the percentages addled eggs

and so did the 53 crosses of group B. When comparing the percentages in both

groups with the aid of the test of WILCOXON, it appears that the difference

observed is statistically significant. The higher percentage (31%) in group A

might be caused by the reduced vitality of the genotype PSPS that was assumed on

the strength of the deviating segregation ratios. This assumption, if correct,

combined with the fact that in the addled eggs no embryos were found, leads to

the conclusion that this reduction of vitality would have affected the PsPs offspring

already in a very early stage after fertilization.

As already mentioned when discussing the crosses, in a number of cases the

males outnumbered the females. This happened in the progenies of 11 of the 15

parent combinations occurring in the crosses. When the male : female segregation

in the offspring of each separate type of cross is examined, it appears however

that in only two cases the deviation from a 1 : 1 ratio is significant (P < 0.05).

The collective offspring of all crosses shows a segregation of 2161 males : 1926

females. This deviation from a 1 : 1 ratio is highly significant; y2 = 13.512

(1 d.f.), P < 0.001. The y?-test for the contingency table, when applied to the

male : female segregations in all crossing results, does not show any heterogeneity

R. T. SIMON THOMAS: Aspidomorpha adhaerens 247

in the crosses in this respect; y2 = 56.932 (67 d.f.), P = 0.81. The cause of the

surplus of males is unknown.

In progenies consisting of more than one group of pigmentation patterns, the

male : female ratios in the groups did not differ significantly as a rule. This

supports the assumption that the locus in question is autosomal.

GEOGRAPHICAL DISTRIBUTION

Distribution of Aspidomorpha adhaerens (Weber, 1801)

Aspidomorpha adhaerens has been recorded from New Guinea, the Aru and

Kai Islands, Buru, Ambon, Batjan and the Solomon Islands (SPAETH 1914, 1919)

(fig. 115). More detailed data on the distribution were obtained during my stay

in New Guinea, where I collected well over 1200 specimens of this species at

18 different localities. In various musea I examined approximately 740 specimens

representing 63 additional localities. All localities, with the number of specimens

collected at the spot, are given in the tables 28 and 29.

The territory occupied by A. adhaerens extends from North Celebes to Guadal-

canal (fig. 113). A. adhaerens is not distributed evenly throughout New Guinea.

As this is a large island with a great variety in topography and climate, it is not

Fig. 113. Distributional area of Aspidomorpha adhaerens (Weber, 1801), surrounded by

drawn line, + collecting places of Ipomoea congesta R.Br., O collecting places of Ipomoea

tuba (Schldl.) G. Don.

Fig. 114. The distributional areas of Aspidomorpha adhaerens salomonina (Spaeth, 1919)

(striped line) and of the alleles of Aspidomorpha adhaerens adhaerens (Weber, 1801):

PS and p occur within drawn line and Pa within dotted line

248

TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 4, 1964

Table 28. Localities of the pigmentation patterns of Aspidomorpha adhaerens (Weber)

Localities

(old names between

brackets )

Tolitoli

Ternate

Batjan

Obi

Buru

Ambon

Ceram

Waigeo

Salawatti

Sorong

Mega

Kebar

Manokwari: Amban

Wosi

Rendani

Andei

Fakfak

Kai Islands: Tual

Aru Islands: Wokan

Mokmer

Seroei

Kamp III

Sarmi

Genjem

Dojo

Sentani

Ifar

Kota Nica

Ajappo

Hollandia

Vanimo

Mokai

Maprik

Wewak (Dallmannhafen)

Monumbo

Karkar Island

Alexishafen

Madang (Wilhelmhafen)

Saidor: Gabuni

Aiyawa

Sibog

“Coastal zone” (C)

"Interior area”

(1)

OO ROIS

OOO e alito)

le leon

Archless-spot

Co w

Archless-halfspot

(N°)

WN WR ND NN

Archless-spotless

Arch-spotless

Halfarch-halfspot

Pigmentation patterns

Halfarch-spotless

Specimens present in various

collections

(number between

brackets )

CZ (9)

EA (1), MC (2)

CAS (1), EA (1), CZ (6),

BM (2)

RL (1)

RL (2), EA (66)

BM (1), RL (7)

CM (1), BM (1)

RL (1)

RL (4), BM (1)

SE (5). RLD)

ST (9)

ST (1)

ST (27), BB (1), EA (1)

ST (3)

ST (17)

MC (2)

ST (68)

CZ (1), BM (1)

MC (16), CM (1), CZ (8),

RL (11)

ST (232), BB (7)

ST (92)

ST (24)

SiG)

ST (1)

ST (169)

ST (110), EA (28)

ST (222), BM (2), BB (2)

ST (102)

ST (7)

ST (84), BB (12), NM (3).

CAS (1)

ST (2)

BB (21)

DASF (4), BB (30)

RL (2)

BM (1), RL (2), SA (3)

DASF (40)

RUE, (63)

DASF (47), SA (2),

ST (2), CM (1)

BB (1)

BB (3)

BB (9)

R. T. SIMON THOMAS: Aspidomorpha adhaerens 249

Table 28. (continued)

Pigmentation patterns

SU x

zu D oS %

Localities on È & ve ta = Specimens present in various

(old names between = 8 2. E 2. & = à collections

brackets ) 54 è è à 2 55 (number between

dia O, o © on 4 à

Ode oe Te SE ebrackets))

ao ses 6 os TE

Sr ee re E,

Finschhafen @ 27257 53 ST (12), BB (62),

BM (1), CM (1), SA (4)

Lae Guat a244bd ST (2), BB (21), BM (3)

Bubia LA gli eed DASE, (5), BB (1)

Boana I 1 BB (1)

Lambaeb a BB (1)

Goilola I 2 BB (2)

Lamington, Mt. I 2 BB (2)

Buna Bay G2? | BB (1), SA (2)

Oro Bay CRE 243 BB (4)

Dogura C Zi BB (24)

Puni-puni plantation E 4 DASF (4)

Bisimaki plantation E 29 13 DASF (5)

Hula € 3 17 DASF (20)

Kapagera I 2 BB (2)

Trobiand Island G 1 DASF (1)

Fergusson Island E 3 CZ (3)

Bwakera C 1 DASF (1)

Yanaba Island G lord CA)

Misima Island (CETO SA (81)

Woodlark Island E 6 BB (1) CZ (6) BME)

Gloucester, Cape 132 BB (2); GAS) (1)

Volupai I 1 BB (1)

Talasea Lae tet BB (2)

Rabaul 2 BM (2)

Bialla LRO es | DASE (I) BB (2);

BM (1)

Kokopo (Herbertshühe) DI 2 RL (2)

St. Paul Dekan a BB (4), RL (3)

Duke of York Island Choa 1 BB (2)

Gilingil plantation E 1 BB (1)

Nusa Island C ie CA((2) RTL)

Manus Island 54 43 NM (97)

Murray Island C Mis BM (2)

BB — Bernice P. Bishop Museum (Honolulu); BM — British Museum (Nat. Hist.) (Lon-

don); CAS — California Academy of Science (San Francisco); CN — Chicago Natural

History Museum (Chicago, Ill.); DASF — Department of Agriculture, Stock and Fisheries

(Port Moresby and Bubia); MC — Museo Civico di Storia Naturale (Genova); CZ —

Museum of Comparative Zoölogy (Cambridge, Mass.); RL — Rijksmuseum van Natuurlijke

Historie (Leiden); SA — South Australian Museum (Adelaide); NM — U.S. National

Museum (Washington, D.C.); EA — Zoölogisch Museum van de Universiteit van Amster-

dam afd. Entomologie; ST — my own collection.

250 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 4, 1964

Table 29. Localities of Aspidomorpha adhaerens salomonina Spaeth

Locality Number In collection of

Bougainville Island, S.W. 3 BB (1) SA (2)

Rendova Island 4 BM (4)

Savo Island 3 BM (3)

Guadalcanal Isl.: Tenaru River 1 BB (1)

Kukum 2 BM (2)

Lavora plantn. 2

Lunga 5 BM (5)

Wanderer Bay 2 BM (2)

surprising. The species occurs along the entire north coast of New Guinea from

Sorong to Milne Bay up to 1000 m altitude; it has not been found in the central

mountains nor on the south coast between Fakfak and Hula. It seems reasonably

certain that the species is truly absent from the south coast since extensive col-

lecting has been made there earlier. Many other species of Cassidinae were found,

but no specimens of A. adhaerens. Future work might extend the range of the

species into at least the lower parts of the Central Highlands.

In an attempt to determine the factors limiting the distribution of A. adhaerens,

the ranges of the host plants have been compiled. The most important host, Ipo-

moea congesta R.Br., is circumtropical and widespread in New Guinea (fig. 113).

However, it does not occur in South New Guinea (VAN OOSTSTROOM 1955). This

host plant was also found in Finintegu in the Eastern Highlands (fig. 115). This

is outside the distribution area of A. adhaerens. The locality, however, lies at 1500

m, which is well above the highest altitude A. adhaerens has been found. The

majority of the collected beetles were found feeding on this plant.

Ipomoea tuba (Schldl.) G. Don. is another plant on which A. adhaerens can

complete its life cycle. It is found in many places within the distributional area

of A. adhaerens (fig. 113) and, in contrast to I. congesta, also on the south coast

of New Guinea (VAN OOSTSTROOM 1955). In Biak I collected a large number of

A. adhaerens and observed adults as well as larvae feeding on this plant.

Ipomoea batatas (L.) Lamk. occurs very commonly as staple food everywhere

in New Guinea. Although this plant is also suitable for the entire development of

A. adhaerens, as was proved in the laboratory, high mortality of the larvae occurs;

they apparently tried to leave I. batatas (see page 184). In the field adults were

rarely and larvae never found on I. batatas.

Of these three species of Ipomoea, I. congesta appears to offer the optimum

conditions for the beetle. Apparently A. adhaerens does not occupy the areas where

only I. tuba grows, outside the range of I. congesta. The distribution of the beetle

might be limited by its main host plant, I. congesta, since the distribution of both

is nearly coincident.

Distribution of the three alleles of Aspidomorpha adhaerens

It appears from the genetic experiments that within the species A. adhaerens,

two subspecies can be distinguished, viz., adhaerens and salomonina (see also the

chapter ”Taxonomic conclusions”, page 253). The pigmentation pattern appeared

R. T. Simon THOMAS: Aspidomorpha adhaerens 251

Fig. 115. Geographical positions of the localities mentioned in the chapter Geographical

Distribution (names in alphabetical order)

. Ajappo 02°37’S 140°34’E

. Alexishafen 05°05’S 145°50’E

. Amban 00°51’S 134°05’E

. Ambon 03°40'S 128°10’E

. Andei 00°54'S 134°01’E

. Aru Islands 05°40'S 134°40’E

. Batjan 00°50’S 127°50'E

. Biak 01°S 136°E

. Bialla, nr. Rabaul

. Bisimaki plantn. 10°20’S 150°20’E

. Boana 06°25’S 146°50'E

. Bomberai 03°S 133°E

. Bougainville Is. 06°45’S 155°30'E

. Bubia 06°40'S 146°55’E

. Buna Bay 08°45’S 148°20'E

. Buru 03°20'S 127°E

. Bwakera 09°53’S 150°52’E

. Ceram 03°S 129°E

. Dogura 10°05’S 150°05’E

. Dojo 02°31’S 140°27’E

. Duke of York I. 04°10'S 152°30'E

. Fakfak 02°54’S 132°15’E

. Fergusson Isl. 09°30'S 150°40’E

. Finintegu 06°15’S 145°40'E

. Finschhafen 06°35’S 147°50'E

. Genjem 02°36'S 140°10'E

. Gilingil pln. 04°45’S 152°45’E

. Gloucester, C. 05°25’S 148°25’E

. Goilola 08°20’S 147°00'E

. Guadalcanal I. 09°40'S 160°10’E

. Hollandia 02°31’S 140°44’E

. Hula 10°05’S 147°45'E

. Ifar 02°33'S 140°34’E

. Kai Islands 05°30'S 133°E

. Kamp III 01°51’S 136°14’E

. Kapagera 09°50'S 147°45’E

. Karkar Isl. 05°05’S 146°00’E

. Kebar 00°50’S 132°54’E

. Kokopo 04°20’S 152°15’E

. Kota Nica 02°34’S 140°34'E

. Lae 06°45'S 147°00'E

. Lambaeb 06°25’S 147°00’E

. Lamington, Mt. 08°25'S 148°10’E

39.

DTP

16.

30.

23.

13.

53.

46.

40.

22.

172

. Monumbo 04°10’S 144°55’E

. Murray Isl. 02°35’S 150°50’E

. Nusa Isl. 01°55’S 146°30’E

. Obi 01°30'S 127°30’E

. Oro Bay 08°50'S 148°30’E

. Port Moresby 09°30'S 147°10'E

. Puni-puni pln. 10°12’S 150°28’E

. Rabaul 04°10’S 152°10’E

. Rendani 00°53’S 134°03’E

. Rendova Isl. 08°35’S 157°15’E

. Saidor 05°35’S 146°30’E

. Salawatti 01°S 131°E

. Sarmi 01°50’S 138°44’E

. Savo Isl. 09°05'S 159° 50'E

. Sentani 02°30’S 140°29’E

. Seroei 01°52’S 136°14’E

. Sorong 00°53’S 131°15’E

. St. Paul, Bainings

. Talasea 05°20'S 150°05’E

. Ternate 00°50'N 127°20’E

. Tolitoli 01°00'N 120°50’E

. Trobiand Isl. 08°35’S 151°05’E

. Vanimo 02°40'S 141°20'E

. Vogelkop 01°S 133°E

. Volupai 05°15’S 150°00’E

. Waigeo 00°10'S 131°E

. Wanderer Bay 09°40'S 159°40’E

. Wewak 03°35’S 143°40'E

. Woodlark Isl. 09°05'S 152°50'E

. Wosi 00°52’S 134°03’E

. Yanaba Isl. 09°15’S 151°55’E

Lunga 09°25’S 160°00’E

Madang 05°15’S 145°50’E

Manokwari 00°52’S 134°05’E

Manus Isl. 02°S 147°E

Maprik 03°40'S 143°05’E

Mega 00°40’S 131°53’E

Merauke 08°28'S 140°22’E

Milne Bay District 10°30'S 150°E

Misima Isl. 10°40'S 152°45’E

Mokai, Torricelli Mts.

Mokmer 01°11’S 136°13’E

252 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 4, 1964

to be the result of one major pigmentation factor of which the allele Pa governs

the pigmentation of the explanate margin and Ps that of the dorsal disc. The third

allele is p.

The alleles spot (PS) and archless-spotless (p) occur throughout the territory

occupied by A. adhaerens adhaerens (table 28 and fig. 114). The allele arch (Pa)

is confined to a small area within that occupied by the other two. Thus, the three

alleles coexist within this small area. It is clear that they do not differentiate into

isolated geographical races.

At first glance it would appear surprising that the arch allele (Pa) occurs in

four localities: Vogelkop, Bomberai, Kai and Aru Islands. The Vogelkop (north-

western peninsula of New Guinea) and Bomberai (peninsula south of Vogelkop)

are connected by a land bridge and separated from the Kai and Aru Islands by

the Arafura Sea. However, the Aru Islands are situated on the Sahul-flat, which

was flooded after the Glacial period separating the islands from the mainland. It

might be supposed that if the subspecies A. adhaerens adhaerens already existed

before the Glacial period, there has been a joined distributional area including the

Vogelkop, Bomberai and the Aru Islands, with close to its shore, the Kei Islands.

Two possibilities for the origin of the distributional pattern of the three alleles

may be suggested.

1. A. adhaerens adhaerens formerly occupied a small area in which the three al-

leles were coexisting. When the area expanded, only those specimens bearing

Ps and p alleles took part in the expansion and for unknown reasons, the

allele P@ remained in the original area.

2. The alleles PS and p were distributed throughout the range of the subspecies.

In a certain locality the allele Pa originated as a mutation, which (as yet) has

not spread throughout the total distributional area of the other alleles.

From the data available it cannot be decided which of the two possibilities is

more likely.

Frequency of pigmentation patterns in coastal and interior localities

While collecting in the field it struck me at the time that specimens of A. ad-

haerens found along the shore, generally had less black pigment on the elytra than

those collected in the interior. Afterwards I made an attempt to verify this impres-

sion. It should be pointed out that the collecting was always done at random;

wherever tortoise beetles occurred, as many of them as possible were collected

in the time available, without paying attention to the pigmentation patterns.

Putting the collecting places in sequence according to their distance to the shore,

I found that an abrupt change in the ratio of pigmentation patterns occurred at

one kilometre inland or, in case of a steep shore, 50 m above sea level. Thus I

distinguished a ’’coastal zone” and an "interior area”.

In dividing the collected animals in these categories, also the beetles from other

collections were included, with the exception of those animals of which the records

on the labels were incomplete. The data are given in table 28. In this table the

situation of the collecting places, as far as known, in either “coastal zone” or

"interior area”, is indicated with resp. C and I. The pigmentation patterns can be

R. T. SIMON THOMAS: Aspidomorpha adhaerens 253

put in sequence according to a decrease in the amount of black pigment on the

elytra. The darkest pattern belongs to archless-spot, arch-spotless and halfarch-

halfspot. Archless-spotless shows the lightest pattern and in between are archless-

halfspot and halfarch-spotless.

In comparing the percentages of these pigmentation patterns collected in the

coastal zone” and in the "interior area”, it appears that a marked difference exists

in the ratio of the pigmentation patterns archless-spot and archless-halfspot on

the one hand and archless-spotless on the other hand (table 30). The first mention-

ed patterns occur in the “interior area” in a considerable higher percentage

(17% and 67%) than in the “coastal zone” (2% and 27%). Archless-spotless

on the contrary shows a much higher percentage (67%) in the ’’coastal zone” than

in the “interior area” (10%). These differences are highly significant; y2 =

609 (2 d.f.), P << 0.001. In the category "coastal zone” there is among others

Table 30. Number of specimens of the different pigmentation patterns collected in coastal

zone and interior area

6 5 “coastal zone” “interior area’

pigmentation pattern le % number %

archless-spot 16 2 158 17

archless-halfspot 198 27 645 67

archless-spotless 497 67 100 10

arch-spotless 26 3 24 3

halfarch-halfspot 8 1 31 3

halfarch-spotless 1 0 1 0

Total 746 100 959 100

one collection from Mokmer on the island of Biak numbering 239 specimens

archless-spotless. This is nearly half of the total number of archless-spotless beetles

collected in the “coastal zone”. These individuals I found in nine succeeding

collecting trips in exactly the same spot on the beach of Mokmer. But even if this

datum is not included, the difference in ratio between the pigmentation forms

collected in the “coastal zone” and those from the “interior area” is still highly

significant; y = 326 (2 d.f.), P << 0.001. The three pigmentation patterns

arch-spotless, halfarch-halfspot and halfarch-spotless show only small differences

in both areas (table 30). The numbers of specimens with these patterns are too

small to allow conclusions.

As to the cause of this phenomenon, no data are available. It can only be stated

that a selective pressure exists which is responsible for the occurrence of pre-

dominantly less pigmented forms in the coastal populations.

TAXONOMIC CONCLUSIONS

The genetic experiments were carried out with forms of Aspidomorpha Hope,

1840), that have in common a black scutellum and an unpigmented pronotum, but

show marked differences in the pigmentation pattern on the elytra.

Three out of the six pigmentation patterns involved in the experiments, have

earlier been described as species, viz.,

254 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 4, 1964

Cassida adhaerens Weber, 1801,

Cassida testudinaria Montrouzier, 1855,

Aspidomorpha phyllis Boheman, 1862.

SPAETH (1914, 1919) regarded these pigmentation forms not as species but

classed them as subspecies of the species Aspidomorpha adhaerens. In 1919

SPAETH described a fourth subspecies, salomonina, that is characterized, e.g., by

the possession of a partly pigmented pronotum.

Genetic experiments were carried out to determine whether the taxonomic clas-

sification, based on differences in the pigmentation patterns, is genetically justified

and if so, whether the differences are of specific or lower rank. As no live

material of salomonina was available, this subspecies has not been included in the

experiments. The investigation yielded the following conclusions:

1. Individuals with different pigmentation patterns interbreed satisfactorily in

all combinations. No reduction of reproductive capacity was found in the des-

cendants of these crosses.

2. It appeared during the experiments that environmental circumstances had

little or no influence on the extension of the pigmented areas on explanate margin

and dorsal disc.

3. The pigmentation pattern is due to one major pigmentation factor, of which

three different alleles were found in the breeding material. The allele Pa governs

the pigmentation of the explanate margin, the allele Ps that of the dorsal disc. The

third allele is p; individuals of the recessive genotype pp possess the least amount

of pigment on the explanate margin as well as on the dorsal disc.

4. The considerable variation existing in each of the six pigmentation patterns

that occur, PaPa, Pap, pp, Psp, PsPs, PaPs, in my opinion should be attributed

mostly to modifiers that influence the expressivity of the major pigmentation

factor. Different populations can vary considerably as to these modifying genes.

In table 31 the genotypes with the corresponding pigmentation patterns are

compared with the subspecies of Aspidomorpha adhaerens as classed by SPAETH.

This table demonstrates that the differences between the subspecies adhaerens,

testudinaria and phyllis distinguished by SPAETH, are mainly due to three different

alleles at the same locus.

Table 31. Comparison of the six genotypes with corresponding pigmentation patterns, with

subspecies of Aspidomorpha adhaerens as classed by SPAETH

genotype pigmentation pattern subspecies

papa arch-spotless —

arch-spotless —

Ep halfarch-spotless adhaerens

pp archless-spotless testudinaria

PSp archless-halfspot —

ESS archless-spot phyllis

Paps halfarch-halfspot —

= _ salomonina

R. T. SIMON THOMAS: Aspidomorpha adhaerens 255

As stated in the chapter “Geographical distribution”, the three different alleles

occur in the same area. In Fakfak I collected in one day on the same plant, beetles

with the pigmentation patterns archless-spot, archless-halfspot and halfarch-half-

spot. The occurrence of heterozygotes indicates that also in the field crosses happen

between individuals with different pigmentation patterns. As appeared from the

crossing experiments, the offspring of one female can consist of heterozygous

individuals possessing pigmentation patterns, which correspond with those classed

by SPAETH as different subspecies.

Therefore I consider the discrimination of the subspecies adhaerens, testudinaria

and phyllis as incorrect. Even a discrimination in taxa of lower order would not

be justified and should be considered inadvisable.

Matters are different with the subspecies salomonina SPAETH. First, this sub-

species occupies a separate area (the Solomon Islands) and secondly, it shows,

apart from dissimilar elytral pigmentation patterns, other differences, as e.g., a

partly pigmented pronotum. Therefore I recommend to maintain this subspecies.

The conclusion is that all beetles of the genus Aspidomorpha, which possess a

black scutellum, should be considered as belonging to one species: Aspidomorpha

adhaerens. Within this species two subspecies should be distinguished: adhaerens

and salomonina.

Aspidomorpha adhaerens adhaerens (Weber, 1801)

Cassida adhaerens Weber, 1801, Obs. Ent., p. 51. — Fabricius, 1801, Syst.

Eleuth., vol. 1, p. 400. — Boisduval, 1835, Faune Ent. Océanie, p. 539.

Aspidomorpha adhaerens, Boheman, 1854, Mon. Cassid., vol. 2, p. 264. —

1856, Cat. Col. Ins. Brit. Mus., vol. 9, p. 206. — Spaeth, 1903, Ann. Mus. Nat.

Hung., vol. 1, p. 138. — 1906, Nova Guinea, vol. 5, p. 37.

Cassida testudinaria Montrouzier, 1855, Ann. Soc. d’Agricult. Lyon, ser. 2, p.

67. — Boheman, 1856, Cat. Col. Ins. Brit. Mus., vol. 9, p. 206. Syn. nov.

Aspidomorpha testudinaria, Boheman, 1862, Mon. Cassid., vol. 4, p. 273.

Aspidomorpha phyllis Boheman, 1862, Mon. Cassid., vol. 4, p. 274. Syn. nov.

Aspidomorpha adhaerens subsp. testudinaria, Spaeth, 1903, Ann. Mus. Nat.

Hung., vol. 1, p. 138. — 1929, Treubia, vol. 7, p. 307. — 1914, Col. Cat., vol.

16, p. 70.

Aspidomorpha adhaerens var. phyllis, Spaeth, 1903, Ann. Mus. Nat. Hung.

vol. 1, p. 139. — 1914, Col. Cat., vol. 16, p. 70.

Aspidomorpha adhaerens subsp. phyllis, Spaeth, 1919, Ann. Mus. Nat. Hung.

vol. 17, p. 196.

SPAETH (1903) gives a more detailed redescription of Aspidomorpha adhaerens,

thus improving the rather incomplete description by WEBER (1801). It proved

impossible to compare my field collected material with the type specimen, as this

is lost, according to Universitetets Zoologiske Museum in Copenhagen. The

material, however, has been compared with about ten specimens, identified by

SPAETH.

256 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 4, 1964

As subspecies adhaerens 1 now consider:

a. the original subspecies adhaerens, as classified by SPAETH,

b. the former subspecies testudinaria and phyllis and

c. the other three pigmentation forms, occurring in the crossing experiments as

well as in the field, which have not been described under separate names in

previous publications.

Fig. 116. Six pigmentation patterns of Aspidomorpha adhaerens adhaerens (Weber, 1801)

This combination does not necessitate a redescription of the subspecies adhae-

rens. The statement suffices that the variation of the pigmentation pattern —

and this refers to both explanate margin and dorsal disc — is greater than was

assumed originally. Fig. 116 gives an illustration of this variation. The beetles

pictured possess the mean arch/spot values that were ascertained for the various

genotypes (compare graph 30). Between the six pigmentation patterns many inter-

mediate forms occur.

Aspidomorpha adhaerens salomonina Spaeth, 1919

Aspidomorpha adhaerens subsp. salomonina Spaeth, 1919, Ann. Mus. Nat.

Hung, vol. 17, p. 196.

SPAETH (1919) gives a detailed description of this subspecies (see page 186).

The study of about ten specimens in the collections of the British Museum (Nat.

Hist.) convinced me that the pigmentation pattern of salomonina shows a greater

variation than was described by SPAETH. Fig. 117 shows a number of pigmentation

patterns of salomonina, that may serve as an addition to SPAETH's description.

R. T. SIMON THOMAS: Aspidomorpha adhaerens 257

Fig. 117. Five pigmentation patterns of Aspidomorpha adhaerens salomonina Spaeth, 1919

Key to the subspecies

OMERO pipmented ........n. s.r rc. eine adhaerens

DR rononum with, black pigment :............1.:..:................... salomonina

ACKNOWLEDGEMENTS

Warmest thanks are due to Dr. P. A. VAN DER LAAN, Director of the Laboratory

of Applied Entomology at Amsterdam, for his encouragement and stimulating

criticism from the very beginning of the New Guinea period of this study as well

as later in the Netherlands. I wish to express my thanks to Prof. Dr. H. ENGEL

for his help and criticism during the completion of the manuscript. Words fail to

thank Prof. Dr. F. BIANCHI; for over a year he spent much work on the genetic

part. It is impossible to mention everyone who offered generous help in numerous

ways, but there are some persons whose names should be mentioned especially:

Prof. Dr. J. A. BEARDMORE, Ir. H. W. Morr, Prof. Dr. L. DE Ruiter, Dr. W.

SCHARLOO, Dr. and Mrs. SLOOFF and Drs. H. WIERING.

For loan of material I am indebted to the following institutions: Bernice P.

Bishop Museum (Honolulu), British Museum (Natural History) (London), Cali-

fornia Academy of Science (San Francisco), Chicago Natural History Museum

(Chicago, Ill.), Department of Agriculture, Stock and Fisheries (Port Moresby

and Bubia), Museo Civico di Storia Naturale (Genova), Museum of Comparative

Zoölogy (Cambridge, Mass.), Rijksmuseum van Natuurlijke Historie (Leiden),

South Australian Museum (Adelaide), U.S. National Museum (Washington, D.C.)

and Zodlogisch Museum van de Universiteit van Amsterdam, afd. Entomologie.

258 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 4, 1964

I am very grateful to Mrs. SIMON THOMAS for her everlasting technical as-

sistance and for the translation of the manuscript, retaining its original character.

I am much obliged to Mr. and Mrs. BLOK and Dr. L. W. QUATE for their cor-

rections and positive criticism. The “Stichting Mathematisch Centrum” at Amster-

dam kindly helped with the statistical calculations.

I am much obliged to the ”Uyttenboogaart-Eliasen Stichting” for a grant that

made the publication possible.

The Nederlandsche Entomologische Vereeniging kindly accepted this paper for

publication.

SUMMARY

When I started to determine tortoise beetles, subfamily Cassidinae (Chryso-

melidae, Coleoptera), it appeared that the pigmentation patterns of the elytra vary

considerably within each species. This led to crossing experiments with Aspzdo-

morpha adhaerens (Weber, 1801) in order to investigate the genetic causes of the

pigmentation patterns and, in consequence, to make sure whether the existing

taxonomic classification be correct.

Starting with 11 beetles collected in the field, in the course of 16 months ap-

proximately 4000 specimens were bred in Hollandia (appr. 27° C and 95% R.H.).

Apart from the genetic results a number of general entomological data were col-

lected.

Life History.

(1) An ootheca contains from 2 to 35 eggs, average 15.2. The egg stage lasts

about 7 days, the larval stage 15 to 20 days and the pupal stage one week. The

adults live very long; one of the females reached the age of 265 days. The sexes

can easily be told apart, owing to the difference in the length/width quotient.

(2) The maximal number of eggs per female was 1044. Once a female con-

tinued to produce fertilized eggs for 159 days after removal of the male. The

percentage of fertilized eggs decreases gradually as the sperm supply is used up.

The oothecae are deposited on the underside of the leaves of the food plant (Ipo-

moea spp.). The youngest and next youngest leaf are definitely preferred, ir-

respective of the number of oothecae already deposited on the preferred leaf.

(3) In the course of breeding the females showed periodicity in the oviposition;

periods of egg laying alternate with interoviposition periods. In the oviposition

period a female produces one ootheca almost daily. In the crosses up to five ovi-

position periods per female occurred. An oviposition period may last from 1 to 73

days. Within an oviposition period, interruptions can occur that last 1 to 9 days.

These short interruptions should not be confused with an inter-oviposition period,

which varies from 17 to 65 days. When the oviposition periods and inter-ovi-

position periods of several individual females are compared, there turns out to be

a synchronization in the egg laying: the individual oviposition periods generally

coincide and can be grouped into collective oviposition periods. It was found

repeatedly that females show a postponement of their first individual oviposition

R. T. SIMON THOMAS: Aspidomorpha adhaerens 259

period when a collective oviposition period has just ended and only start ovi-

position during the next period. An explanation of this phenomenon cannot be

given. There is no indication that it is caused by climatological factors. It might

be possible that the synchronization is due to an air-volatile pheromone.

(4) The most important host plant in the field is Ipomoea congesta R.Br.

(Convolvulaceae), and to a lesser extent Ipomoea tuba (Schldl.) G. Don. A. ad-

haerens is hardly ever found on Ipomoea batatas (L.) Lamk., though this plant

can be and was used for breeding purposes.

(5) High mortality in the laboratory occurs during egg and larval stages,

which is presumably caused by the food (Ipomoea batatas).

(6) Parthenogenesis does not occur with Aspidomorpha adhaerens.

(7) The eggs are sometimes parasited by a small wasp (Encyrtidae, Hymeno-

ptera).

Genetics.

(8) A survey is given of the most important literature on genetics of pigment-

ation patterns in the Cassidids Aspidomorpha transparipennis and Cassida thais

and in the Coccinellids Hippodamia spp., Harmonia axyridis, Adalia spp., Propy-

laea japonica, Coelophora ineaqualis, Epilachna chrysomelina and Ballia eucharis.

(9) Four forms of Aspidomorpha have been described, all possessing a black

scutellum: Cassida adhaerens Weber, Cassida testudinaria Montrz., Aspidomorpha

phyllis Boh. and Aspidomorpha adhaerens subsp. salomonina Sp.

(10) A. adhaerens salomonina is distinguishable from the other pigmentation

forms by the possession of a partly pigmented pronotum. As no live material of

this subspecies was available, it was not involved in the experiments.

The genetic experiments yielded the following results.

(11) Individuals with different pigmentation patterns interbreed satisfactorily

in all combinations. No reduction of reproductive capacity was found with the

descendants of these crosses.

(12) The experiments indicate that environmental circumstances have little or

no influence on the extension of the pigmented areas on explanate margin and

dorsal disc.

(13) The pigmentation patterns investigated are due to three different alleles

at the same autosomal locus. The allele Pa determines the pigmentation of the

explanate margin, the allele Ps that of the dorsal disc. The third allele is p; in-

dividuals of the recessive genotype pp possess the least amount of pigment on the

explanate margin as well as on the dorsal disc.

(14) The considerable variation occurring in each of the six pigmentation pat-

terns, probably should be attributed mostly to modifiers that influence the expres-

sivity of the major pigmentation factor. Different populations can vary consider-

ably as to these modifying genes.

(15) In the majority of cases the genotypes can be recognized phenotypically,

with the exception of the genotypes PaPa and Pap which often cannot be told apart.

(16) Reduced vitality exists in the individuals homozygous for the allele Ps.

There are indications that also the homozygote P@P is slightly less viable.

260 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 4, 1964

(17) In 11 of the 15 types of crosses the male descendants slightly outnumber

the females. The collective offspring of all crosses consisted of 2161 males and

1926 females.

Geographical distribution.

(18) A. adhaerens is distributed from Celebes to Guadalcanal; it does not occur

in Central and South New Guinea. The distributional area coincides with that of

the main host plant (Ipomoea congesta).

(19) The three alleles do not differentiate into geographical races (fig. 114).

The allele Pa only occurs in a restricted part of the distributional area.

(20) The less pigmented forms occur in higher percentages along the coast,

whereas the percentages of the more pigmented forms are higher in the interior.

Taxonomic conclusions.

(21) All beetles of the genus Aspidomorpha Hope, 1840 which possess a black

scutellum, should be considered as belonging to one species: Aspidomorpha ad-

haerens (Weber, 1801). Within this species two subspecies should be disting-

uished: adhaerens (Weber, 1801) and salomonina Spaeth, 1919.

SAMENVATTING

Bij het determineren van schildpadkevers, onderfamilie Cassidinae (Chryso-

melidae, Coleoptera) bleek mij dat de pigmentatie-patronen op de dekschilden

binnen de soort sterk kunnen variëren. Dit leidde tot kruisingsproeven met Aspzdo-

morpha adhaerens (Weber, 1801) die tot doel hadden de genetische oorzaken

van de pigmentatie-patronen te onderzoeken en tevens de juistheid na te gaan van

de bestaande systematische indeling.

Uitgaande van 11 in het veld verzamelde dieren, werden in de loop van 16

maanden ongeveer 4000 exemplaren in Hollandia gekweekt (temperatuur ongeveer

27° C en relatieve vochtigheid 95%). Naast de resultaten van het genetische

onderzoek kwamen een aantal algemeen entomologische gegevens aan het licht.

Biologie.

(1) Een eipakketje bevat 2 tot 35 eieren; gemiddeld 15,2. Het eistadium duurt

zeven dagen, het larvestadium 15 tot 20 dagen en het popstadium een week. De

kevers kunnen een hoge leeftijd bereiken; één vrouwtje werd zelfs 265 dagen oud.

De sexen kunnen op het oog worden onderscheiden, dankzij het verschil in het

lengte/breedte quotiént.

(2) Het maximale aantal eieren dat door één vrouwtje werd gelegd, was 1044.

Eenmaal werd geconstateerd dat een vrouwtje nog gedurende 159 dagen bevruchte

eieren legde nadat het mannetje was verwijderd. Het percentage bevruchte eieren

neemt geleidelijk af naarmate het sperma wordt verbruikt. De eipakketjes werden

afgezet aan de onderzijde van de bladeren van de voedselplant (Ipomoea spp.);

R. T. SIMON THOMAS: Aspidomorpha adhaerens 261

hierbij genoten het jongste en het op één na jongste blad een duidelijke voorkeur.

Deze voorkeur is onafhankelijk van het aantal reeds op deze bladeren aanwezige

eipakketjes.

(3) Bij het kweken bleek er een periodiciteit in de eileg te bestaan. In de eileg-

periode produceert een vrouwtje hoogstens één eipakketje per dag. Per vrouwtje

kwamen maximaal vijf eilegperioden voor. Een eilegperiode varieert van 1 tot 73

dagen, terwijl er binnen deze periode korte onderbrekingen van 1 tot 9 dagen in

de eileg kunnen voorkomen. Een inter-eilegperiode varieert van 17 tot 65 dagen.

Wanneer de eileg- en inter-eilegperioden van enige vrouwtjes met elkaar worden

vergeleken dan blijkt er een synchronisatie in de eileg te bestaan: de individuele

eilegperioden vallen over het algemeen samen en vormen collectieve eilegperioden.

Herhaaldelijk werd waargenomen dat een vrouwtje haar eerste eilegperiode uitstelt

wanneer er juist een collectieve eilegperiode voorbij is en wacht tot de volgende

periode. Een verklaring voor deze synchronisatie werd niet gevonden. Er zijn geen

aanwijzingen dat de oorzaken van klimatologische aard zijn. Het is denkbaar dat

de synchronisatie wordt veroorzaakt door een pheromoon, dat door de lucht wordt

verspreid.

(4) De belangrijkste gastheerplant is Ipomoea congesta R.Br. (Convolvulaceae) ;

Ipomoea tuba (Schldl.) G. Don. is minder belangrijk. In de natuur werd A. ad-

haerens zelden aangetroffen op Ipomoea batatas (L.) Lamk., de plant die voor de

kweekproeven werd gebruikt.

(5) Gedurende het ei- en larvestadium treedt grote sterfte op, die mogelijk

veroorzaakt wordt door het voedsel.

(6) Parthenogenese komt bij Aspidomorpha adhaerens niet voor.

(7) De eieren worden soms geparasiteerd door een wespje (Encyrtidae, Hy-

menoptera).

Erfelijkheid.

(8) Een overzicht is gegeven van de voornaamste literatuur over de erfelijkheid

der pigmentatie-patronen van de Cassidinae Aspidomorpha transparipennis en

Cassida thais en van de Coccinellidae Hippodamia spp., Harmonia axyridis, Adalia

spp., Propylaea japonica, Coelophora inaequalis, Epilachna chrysomelina en Ballia

eucharis.

(9) Er zijn vier vormen van Aspidomorpha beschreven die alle een zwart scu-

tellum hebben: Cassida adhaerens Weber, Cassida testudinaria Montrz., Aspido-

morpha phyllis Boh. en Aspidomorpha adhaerens subsp. salomonina Spaeth.

(10) A. adhaerens salomonina onderscheidt zich van de andere pigmentatie-

vormen doordat deze ondersoort pigment op het pronotum heeft. Aangezien het

niet mogelijk was aan levend materiaal te komen, werd A. adhaerens salomonina

niet in het genetisch onderzoek betrokken.

De genetische proeven leverden de volgende resultaten op.

(11) Individuen met verschillende pigmentatie-patronen zijn in alle combinaties

goed kruisbaar. De nakomelingen uit deze kruisingen tonen geen verminderde

fertiliteit.

(12) De proeven wijzen erop dat uitwendige omstandigheden weinig of geen

262 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 4, 1964

invloed hebben op het gepigmenteerde oppervlak van de zoom (explanate margin)

en het midden (dorsal disc) van de dekschilden.

(13) De onderzochte pigmentatie-patronen worden veroorzaakt door drie ver-

schillende allelen op dezelfde autosomale locus. Het alleel Pa bepaalt de pigmen-

tatie van de ‘’explanate margin” en het alleel Ps die van de ’’dorsal disc”. Het

derde alleel is p; dieren die tot het recessieve genotype pp behoren, hebben de

geringste hoeveelheid pigment van alle pigmentatie-vormen op "explanate margin”

en ‘’dorsal disc”.

(14) De grote variatie die bestaat bij elk der pigmentatie-patronen dient waar-

schijnlijk in hoofdzaak toegeschreven te worden aan ’’modifiers’’ die de expres-

siviteit van de voornaamste pigmentatiefactor beinvloeden. De verschillende popu-

laties kunnen wat deze ’’modifiers’’ betreft, sterk uiteenlopen.

(15) De genotypen zijn in de meeste gevallen fenotypisch te herkennen. Een

uitzondering hierop vormen de genotypen PaPa en Pap die dikwijls onderling niet

te onderscheiden waren.

(16) Individuen die homozygoot zijn voor het alleel Ps tonen verminderde

vitaliteit. Er zijn aanwijzingen dat eveneens de homozygoot PaPa minder vitaal is,

zij het in geringe mate.

(17) In 11 van de 15 kruisingstypen was het aantal mannelijke nakomelingen

enigszins groter dan de vrouwelijke. Het totaal aantal nakomelingen uit alle krui-

singen bestond uit 2161 mannetjes en 1926 vrouwtjes.

Geografische verspreiding.

(18) Aspidomorpha adhaerens (Weber) komt voor van Celebes tot Guadal-

canal met uitzondering van Centraal en Zuid Nieuw Guinea. Het verspreidings-

gebied valt samen met dat van de voornaamste voedselplant (Ipomoea congesta).

(19) De drie allelen vormen geen geografische rassen. Een alleel (Pa) is be-

perkt tot een deel van het gezamenlijke verspreidingsgebied (fig. 114).

(20) In de vangsten aan de kust komen in verhouding meer licht dan donker

gepigmenteerde vormen voor; in de vangsten in het binnenland is het omgekeerde

het geval.

Conclusies voor de systematiek.

(21) Alle kevers van het geslacht Aspidomorpha Hope, 1840, die een zwart

scutellum hebben, dienen als één soort beschouwd te worden: Aspidomorpha ad-

haerens (Weber, 1801). Binnen deze soort kunnen twee ondersoorten worden

onderscheiden: adhaerens (Weber, 1801) en salomonina Spaeth, 1919.

REFERENCES

BOHEMAN, C. H., 1854, ’Monographia Cassididarum”’, Holmiae, vol. 2, p. 264.

BOHEMAN, C. H., 1856, "Catalogue of Coleopterous Insects in the collection of the British

Museum”, Cassidinae, vol. 9, London, p. 206.

BOHEMAN, C. H., 1862, ‘’Monographia Cassididarum”’, Holmiae, vol. 4, p. 261 and 274.

BoIsDUVAL, J. A., 1835, ”Faune entomologique de l'Océanie”. Paris, p. 539.

BURGESS, A. F., 1898, "An abnormal coccinellid”. U.S.D.A. Div. Ent. Bull., vol. 17, p.

59—61.

R. T. SIMON THOMAS : Aspidomorpha adhaerens 263

DoBZHANSKY, TH., 1933, "Geographical variation in Lady-beetles”. Amer. Nat., vol. 67,

p. 97—126, figs. 1—5.

FABRICIUS, J. C., 1801, "Systema Eleutheratorium”, vol. 1, Kiel, p. 400.

FRAENKEL, G. and RUDALL, K. M., 1940, ”A study of the physical and chemical properties

of the insect cuticle’. Proc. R. Soc. Lond., ser. B, vol. 129, p. 1—35.

GHANI, M. A., 1962, “A note on the identity of some species of the genus Ballia (Coleo-

ptera: Coccinellidae)’. Proc. R. ent. Soc. Lond., ser. B, vol. 31, p. 92—94, pl. 1.

GRESSITT, J. L., 1952, "The tortoise beetles of China (Chrysomelidae: Cassidinae)”. Proc.

Cal. Acad. Sc., vol. 27, p. 433—592, maps 1—4, pl. 27—36.

Hawkes, O. A. M. 1927, "Coccinella 10-punctata L. — A tromorphic (sic) Ladybird”.

Entom. Monthly Mag. vol. 13, p. 203—208, figs. 1—6.

Hosıno, Y., ’’Genetical studies of the lady-bird beetle, Harmonia axyridis Pallas (Report

II)”. (In Japanese with English summary) Jap. J. Gen., vol. 12, p. 307—320,

figs. 1—2.

Hosino, Y., 1940, "Genetical studies on the pattern types of the Lady-bird beetle, Harmonia

axyridis Pallas’. J. Genetics, vol. 40, p. 215—228.

Hosino, Y., 1941, "Genetical studies of the lady-bird beetle, Harmonia axyridis Pallas

(Report V)’’. (In Japanese with English summary) Jap. J. Gen., vol. 17, p. 145—

155, figs. 1—2.

Hosıno, Y., 1942, "’Genetical studies of the lady-bird beetle, Harmonia axyridis Pallas

(Report VI)”. (In Japanese with English summary) Jap. J. Gen., vol. 18, p.

285—296, figs. 1—36.

Hosino, Y., 1943a, (cited Komai, 1956) Jap. J. Gen., vol. 19, p. 167—181.

Hosino, Y., 1943b, ’’Genetical studies of the lady-bird beetle, Harmonia axyridis Pallas

(Report VIII)”. (In Japanese with English summary) Jap. J. Gen., vol. 19, p.

258—265, figs. 1—16.

Hosıno, Y., 1948, ‘’Genetical studies of the lady-bird beetle, Harmonia axyridis Pallas

(Report IX)”. (In Japanese with English summary) Jap. J. Gen. vol. 23, p.

90—95, fig. 1.

Iwanow, P. P. and MESTSCHERSKAJA, K. A., 1935, "Die physiologischen Besonderheiten der

geschlechtlich unreifen Insektenovarien und die zyklischen Verinderungen ihrer

Eigenschaften”. Zool. Jb. Physiol., vol. 55, p. 281—348.

Komal, T., 1956, "Genetics of Ladybeetles”. Adv. Gen., vol. 8, p. 155—188, figs. 1—4,

tables 1—6.

LERNER, A. B. and FITZPATRICK, T. B., 1950, "Biochemistry of melanin formation”. Phys.

Rev., vol. 30, p. 91—136.

Lus, J., 1928, (cited KoMaAï 1956) Bull. Bur. Genet. Leningrad, vol. 6, p. 89—163.

MADER, L., 1926—37, "Evidenz der paläarktischen Coccinelliden und ihrer Aberrationen in

Wort und Bild’, Wien, Tafel 24.

Miyazawa, B. and Irô, K., 1921, (cited Komal 1956) Jap. J. Gen., vol. 1, p. 13—20.

MONTROUZIER, P., 1855, “Essai sur la Faune de l’Ile de Woodlark ou Moiou”. Ann. Soc.

d’Agricult. Lyon, ser. 2, p. 67.

Muir, F. and SHARP, D., 1904, “On the egg-cases and early stages of some Cassidinae”.

Trans. ent. Soc. Lond., p. 1—22, pl. 1—5.

Norris, M. J. (Mrs. O. W. RICHARDS), 1963, "Laboratory experiments on gregarious

behaviour in ovipositing females of the Desert Locust, (Schistocerca gregaria

(Forsk.))”. Ent. exp. & appl., vol. 6, p. 279—303.

OOSTSTROOM, S. J. VAN, 1955, "The Convolvulaceae of New Guinea”. Nova Guinea, new

ser., vol. 6, p. 1—32.

PALMER, M. A. 1911, "Some notes on heredity in the Coccinellid genus Adalia Mulsant”.

Ann. Entom. Soc. of America, vol. 4, p. 283—308, pl. 19—22.

PALMER, M. A. 1917, "Additional notes on heredity and life history in the Coccinellid genus

Adalia Mulsant”. Ann. Entom. Soc. of America, vol. 10, p. 289—302, figs. 1—21.

RAKSHPAL, R., 1951, "Development of black markings on the elytra of the Lady-bird beetle

(Chilomenes sexmaculatus Fabr.)”. Indian J. Entom., vol. 13, p. 99—100.

264 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 4, 1964

SHULL, A. F., 1943, “Inheritance in Lady beetles I. The spotless and spotted elytra of Hip-

podamia sinuata”. J. of Heredity, vol. 34, p. 329—337, figs. 4—6.

SHULL, A. F., 1944, "Inheritance in Lady beetles II. The spotless pattern and its modifiers

in Hippodamia convergens and their frequency in several populations’. J. of

Heredity, vol. 35, p. 329—339, figs. 5—7.

SHULL, A. F., 1945. "Inheritance in Lady beetles III. Crosses between variants of Hippodamia

quinquesignata and between this species and H. convergens’. J. of Heredity, vol.

36, p. 149—160, figs. 11—14.

SHULL, A. F., 1948, "Natural hybrids of subspecies of Hippodamia quinquesignata”. Evo-

lution, vol. 2, p. 10—18, figs. 1—3.

SPAETH, F., 1903, "Zusammenstellung der bisher von Neu-Guinea bekannt gewordenen

Cassiden’’. Ann. Mus. Nat. Hung., vol. 1, p. 109—160.

SPAETH, F., 1906, ’’Cassididae’’. Nova Guinea, vol. 5, p. 37—38.

SPAETH, F., 1914, Chrysomelidae; 16 Cassidinae’’. Coleopterorum catalogus, Berlin, vol. 16,

p. 70.

SPAETH, F., 1919, "Neue Cassidinen aus der Sammlung von Dr. K. Brancsik, dem Ungarischen

National Museum und meiner Sammlung’. Ann. Mus. Nat. Hung., vol. 17, p.

184—204.

SPAETH, F., 1929, "Fauna Buruana”. Treubia, vol. 7, p. 307—310.

SZENT-IVANY, J. J. H., 1954, "Two new insects of Theobroma cacao in New Guinea”. Pap.

& N. Guinea Agr. J., vol. 9, p. 35—37.

SZENT-IVANY, J. J. H., 1961, "Insect pests of Theobroma cacao in the Territory of Papua

and New Guinea”. Pap. & N. Guinea Agr. J., vol. 13, p. 127—147.

TAN, C. C., 1946, "Mosaic dominance in the inheritance of color patterns in the Lady-bird

beetle, Harmonia axyridis”. Genetics, vol. 31, p. 195—210, fig. 61, pl. 1—2.

TAN, C. C. and Li, J. C., 1934, "Inheritance of the elytral color patterns of the Lady-bird

beetle Harmonia axyridis Pallas’. Amer. Nat., vol. 68, p. 252—265, fig. 1.

TENENBAUM, E., 1933, "Zur Vererbung des Zeichnungsmusters von Epilachna chrysomelina

F.”. Biol. Zentralbl., vol. 53, p. 308—313, figs. 1—10.

TIMBERLAKE, P. H., 1919, (cited SHULL 1948), Journ. N.Y. Ent. Soc., vol. 27, p. 162—174.

TIMBERLAKE, P. H., 1922, "Observations on the phenomena of heredity in the Ladybeetle

Coelophora Inaequalis (Fabricius). Proc. Haw. Ent. Soc., vol. 5, p. 121—133,

figs. 1—4.

WEBER, F., 1801, "Observationes entomologicae”, Kiel, p. 51.

YASUTOMI, K., 1950, "Host selection of Aspidomorpha transparipennis Motschulsky with a

consideration on the crossing experiments between two colour forms”. (In Japanese)

Kontyù, vol. 18, p. 157—159.

ZIMMERMAN, K., 1934, "Zur Genetik der geographischen Variabilität von Epilachna chryso-

melina F.’. Entom. Beihefte, vol. 1, p. 86—90, figs. 1—4.

ENTOMOLOGISCHE BERICHTEN

De i Berichten worden eveneens door de Nederlandsche Entomo- _

_ logische Vereeniging uitgegeven en zijn bestemd voor de publicatie van kortere

artikelen, van faunistische notities etc., alsmede van de Verslagen der Vergade-

_ ringen en van mededelingen van het Bestuur. Zij verschijnen twaalf maal per jaar

in een aflevering van 16 of meer bladzijden. Deze 12 afleveringen vormen samen

een deel.

TRICHOPTERORUM CATALOGUS

Ook de Trichopterorum Catalogus van F. C. J. Fischer wordt door de Neder-

landsche Entomologische Vereeniging voor rekening van de auteur uitgegeven.

_ De eerste vier delen verschenen in 1960, 1961, 1962 en 1963. Er zullen nog elf

delen volgen, in totaal worden het er 15. Alle bekende recente en fossiele soorten

van de gehele wereld met hun synoniemen worden er in behandeld. Van alle

| genera worden de type-soorten aangewezen en de literatuur zal van 1758 tot eind

1960 met de geografische verspreiding vermeld worden. Delen I en II kosten

f 39,— per stuk, delen III en IV f 45,—. Van alle delen zijn ook éénzijdig bedrukte

exemplaren beschikbaar. De prijsverhoging hiervoor bedraagt f 2,50.

Alle GE correspondentie betreffende de Vereeniging te zichten aan de

Secretaris, W. Hellinga, Weesperzijde 2311, Amsterdam-O.

_ Alle correspondentie over de redactie van het Tijdschrift voor Entomologie te

richten aan de Hoofdredacteur, Dr. A. Diakonoff, Rijksmuseum van Natuurlijke

Historie, Leiden.

Alle correspondentie over de redactie van de Entomologische Berichten te rich-

ten aan de Redacteur, B. J. Lempke, Oude IJselstraat 12III, Amsterdam-Z. 2.

Alle betalingen te richten aan de Penningmeester, Drs. H. Wiering, Doorntjes

29, Bergen (N.H.), postgiro 188130, ten name van de Nederlandsche Entomolo-

gische Vereeniging te Bergen (N.H.).

Alle correspondentie betreffende de Bibliotheek der Vereeniging te richten aan

de Bibliotheek, Zeeburgerdijk 21, Amsterdam-O.

NOTICE TO SUBSCRIBERS

All correspondence referring to subscriptions and exchange of the periodicals

| of the Netherlands Entomological Society should be addressed to the Librarian,

| Zeeburgerdijk 21, Amsterdam-O, Netherlands.

NOTICE TO CONTRIBUTORS

Contributors will receive free of charge fifty reprints of their papers, joint authors have

to divide this number between them at their discretion. Additional reprints may be ordered

when returning proofs; they will ve charged at about two Dutch cents per page.

Manuscripts should be written in Dutch, English, French, German or Italian. If they

contain description of new genera, species, etc., they should bein one of the four last

mentioned languages: only when the descriptions form a minor part of the paper, the

maauscript may be written in Dutch, with the descriptions in one of these languages. Papers

in Dutch should contain a short summary in one of these four languages.

Manuscripts should be typewritten in double spacing on only one side of the paper, with

a margin of at least three cm at the left side of each sheet. Paragraphs should be indented.

Carbon copies cannot be accepted, as handling makes them illegible.

Captions for text figures and plates should be written on a separate sheet in double

spacing, numbered consecutively in arabic numerals ; the use of a, b, c, or any other sub-

division of the figure numbering should be odes

Drawings for reproduction should be on good paper in Indian ink, preferably at least

one and a half times as large as the ultimate size desired. Lettering should be uniform,

and, after reduction, of the same size. Photographs should be furnished as glossy positive

prints, unmounted. Plates should be arranged so as to fill a whole page (11.5 x 19 cm)

of the Tijdschrift, or a portion thereof. Combinations of illustrations into groups are

preferable to separate illustrations since there is a minimum charge per block.

Names of genera and lower systematic categories, new terms and the like are to be under-

lined by the author in the manuscript by a single straight line. Any other directions as to

size or style of the type are given by the editors, not by the author. Italic type or spacing

to stress ordinary words or sentences is to be avoided. Dates should be spelled as follows :

either ”10.V.1948” or ‘’10 May, 1948”. Other use of latin numerals should be avoided, as |

well as abbreviations in the text, save those generally accepted. Numbers from one to ten

occurring in the text should be written in full, one, two, three, etc. Titles must be kept

short. Footnotes should be kept at a minimum.

Authors will be charged with costs of extra corrections caused by their changing of the

text in the proofs. ;

Bibliography should not be given in footnotes but compiled in a list at the end of the

paper, styled as follows :

Mosely, M. E., 1932. ”A revision of the European species of the genus Leuctra (Pleco-

ptera)”. Ann. Mag. Nat. Hist., ser. 10, vol. 10, p. 1—41, pl. 1—5, figs. 1—57.

Text references to this list might be made thus :

Mosely (1932) says....’ or (Mosely, 1932)”.

The editors reserve the right to adjust style to certain standards of uniformity.

Manuscripts and all communications concerning editorial matters should be sent to

Dr. A. DIAKONOFF, Rijksmuseum van Natuurlijke Historie, Leiden, The Netherlands.

Se I) TT ORTI ee eee

21.000.686

a satus MUS. COMP. ZOOL

LIBRARY.

4 DEEL 107 AFLEVERING 5 AUG it 0 1964 1964

HARVARD

UNIVERSITY,

TIJDSCHRIFT

VOOR ENTOMOLOGIE

UITGEGEVEN DOOR

DE NEDERLANDSCHE ENTOMOLOGISCHE VEREENIGING

INHOUD:

S. C. RASTOGI. — Studies on the digestive system of Odontopus nigricornis Stal

(Hemiptera, Pyrrhocoridae), p. 265—275, tekstfig. 1—15.

J. Sjkora. — New species of Leptonema Guérin from Madagascar (Trichoptera),

p. 277—282, textfig. 1—16.

- Z. KaszaB. — Tenebrioniden (Coleoptera) der Insel Amboina, gesammelt von

A. M. R. Wegner, p. 283—296, textfig. 1—11.

K. E. SCHEDL. — Neue und interessante Scolytoidea von den Sunda-Inseln, Neu

Guinea und Australien. 220. Beitrag zur Morphologie und Systematik der

Scolytoidea, p. 297—306, textfig. 1.

| Tijdschrift voor Entomologie, deel 107, afl. 5. Gepubliceerd 6-VII-1964 |

Br.

È.

;

Nederlandsche Entomologische Vereeniging

BESTUUR

Prof. Dr. J. van der Vecht, President (1961—1967), Oegstgeest.

Dr. J. G. Betrem, Vice-President (1959—1965), Deventer.

W. Hellinga, Secretaris (1963—1969), Amsterdam.

Drs. H. Wiering, Penningmeester (1962—1968), Bergen (N.H.).

Drs. C. A. W. Jeekel, Bzbliothecaris (1960—1966), Amsterdam.

F. C. J. Fischer (1958—1964), Rotterdam.

Dr. H. J. de Fluiter (1960—1965), Wageningen.

COMMISSIE VAN REDACTIE VOOR DE PUBLICATIES

Prof. Dr. J. van der Vecht (1961—1967), Oegstgeest.

P. Chrysanthus (1961—1964), Oosterhout (N.B.).

Dr. A. Diakonoff (1961—1964), Leiderdorp.

G. L. van Eyndhoven (1963—1966), Haarlem.

Dr. L. G. E. Kalshoven (1961—1964), Blaricum.

Prof. Dr. D. J. Kuenen (benoemd 1957), Leiden.

Dr. P. A. van der Laan (benoemd 1957), Bennekom.

B. J. Lempke (1962—1965), Amsterdam.

Prof. Dr. J. de Wilde (benoemd 1957), Wageningen.

Dr. J. T. Wiebes (1963—1966), Leiden. ©

BESTUUR DER AFDELING VOOR TOEGEPASTE ENTOMOLOGI®

Dr. H. J. de Fluiter, Voorzitter, Wageningen.

Dr. F. J. Oppenoorth, Secretaris, Utrecht.

Mej. Dr. A. Post, Wilhelminadorp.

Dr. C. F. A. Bruyning, Oegstgeest.

Ir. P. Gruys, Rheden.

De contributie voor het lidmaatschap bedraagt f 15.—, voor student-leden

f 2.50, per jaar. — Begunstigers betalen jaarlijks tenminste f 15.—.

De leden, behalve de student-leden, ontvangen gratis de Entomologische

Berichten van 12 nummers per jaar, waarvan de prijs voor student-leden f 1.50

per jaar, voor niet-leden f 20.— per jaar en f 2.— per nummer bedraagt.

De leden kunnen zich voor f 10.— per jaar abonneren op het Tijdschrift voor

Entomologie; hiervan bedraagt de prijs voor niet-leden f 35.— per jaar.

De eerder verschenen publicaties der Vereeniging zijn voor de leden tegen ver-

minderde prijzen verkrijgbaar.

TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE

Het Tijdschrift voor Entomologie wordt uitgegeven door de Nederlandsche

Entomologische Vereeniging en is bestemd voor de publicatie van de resultaten

van de studie der Entomologie van algemene en bijzondere aard. Het verschijnt

in één deel van 300—400 bladzijden per jaar, bestaande uit enkele afleveringen.

Bovendien worden monographieën handelende over bijzondere onderwerpen,

met onregelmatige tussenpozen uitgegeven.

STR. RN PIT EROE RES. BE; ab a a Dai ie

EEN

MUS. COMP, ZOOL

LIBRARY

AUG 10 1964

HARVARD

UNIVERSITY,

STUDIES ON THE DIGESTIVE SYSTEM OF

ODONTOPUS NIGRICORNIS STAL

(HIMIPTERA, PYRRHOCORIDAE)

S. C. RASTOGI

Department of Zoology, Birla College, Pilani, India

INTRODUCTION

The feeding habits and the anatomy of the digestive organs of Hemiptera have

attracted the attention of many workers in the past; notable among those are

HAMILTON (1931); MALOUF (1933); BREAKY (1936); WOOLLEY (1949);

SUTTON (1951); GOODCHILD (1952); PARSONS (1959) and RASTOGI (1960 &

1961a). These studies reveal that modifications in the digestive organs of the bugs

are related with their feeding habits. SUTTON’s studies are particularly important;

he described bucco-pharyngeal teeth and peritrophic membrane in the Corixidae

which are aquatic and feed on detritus matter. Such pharyngeal teeth have been

described by RASTOGI (1961b) in Coridius janus, perhaps the only example of

Geocorisae (PARSONS, 1962). Recently RASTOGI (1962) has questioned the status

of ileum in phytophagous Hemiptera and showed that ileum in these bugs is an

endodermal part and the Malpighian tubules which arise from it probably also are

of endodermal nature.

The present paper deals with the histological studies of the digestive system

of Odontopus nigricornis Stal. The study reveals noterworthy points hitherto un-

known.

MATERIAL AND METHODS

Specimens for the present study were obtained from Saharanpur, United Provin-

ces, India, from their host plants, Bombax malabaricum and Sterculiaceae.

The digestive organs have been studied with the help of dissections, serial

sections and whole mounts. Sections were cut at 7—10 micra and the stain

combinations used were DELAFIELD’s haematoxylin and eosin, MANN’s methyl-

blue-eosin and Mattory’s triple. For sectioning the head MUukERJrs method

(1937) was employed with considerable success.

HISTOLOGY OF THE ALIMENTARY CANAL AND ITS APPENDAGES

The gross morphology of the digestive organs of Odontopus nigricornis has

been described by RASTOGI & DATTA GUPTA (1961).

265

266 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 5, 1964

The Foregut

The foregut consists of the pharynx and the oesophagus (Fig. 1).

Pharynx. The pharynx is histologically differentiated into a pharyngeal

pump (cibarium) and the pharynx proper. The pharyngeal pump lies anterior

to the brain overlying the cup of salivary syringe. The pump is a sclerotised V-

shaped tube with a dorsal operculum (Fig. 2). The two flanks of the ‘V’ are

lined with thick intima while the operculum is composed of relatively thin intima.

The operculum bears a dorsal ligament on which dilator muscles are inserted

arising from the clypeal area of the head. At the level of the circumoesophageal

connectives the pharynx loses its V-shaped lumen and transforms into the pharynx

proper (Fig. 3). The lumen of the pharynx proper becomes circular; it is lined by

a thin folded epithelium consisting of cuboidal cells. The folds make the lumen

considerably narrow. The epithelium secretes a thin layer of transparent intima

and is surrounded by circular muscle bands which help the pharynx to perform

sphincter function.

Oesophagus. The oesophagus is thin-walled and lined with a wavy and

folded epithelium. The epithelium is composed of cuboidal cells which lack

cell walls (Fig. 6). The epithelium secretes an irregularly folded intima; the

cytoplasm is clear and mildly staining either with haematoxylin and eosin or with

MALLory’s triple. The muscularis consists of an outer layer of longitudinal and

an inner layer of circular muscles, forming discontinuous bands.

Oesophageal valve (Figs. 4 & 5). The junction between the foregut

and the midgut is externally marked by a circular constriction bordered by thick

musculature. The constriction represents the area of oesophageal invagination or

the valve. The valve appears to be a circular fold in cross section composed of

two lamellae of cells bound on both sides by chitinous intima secreted by oeso-

phageal epithelum. The two lamellae are separated from each other by a thin core

of connective tissue.

The valve can be well studied in a longitudinal section. The cells forming the

inner lamella of the valve are cuboidal and seem to be derived from the

oesophageal epithelium, secreting intima. These cells take less stain but the

nuclei are clearly visible. The cells of the outer lamella of the fold gradually

become tall and remain differentiated from the inner lamella, as well as

the midgut. These cells take less stain but secrete intimal folds and are perhaps

a group of cells which at one time were active in secreting a peritrophic mem-

brane. These cells are designated here as P.

A peritrophic membrane is apparently lacking in Hemiptera, since they ingest

liquid food only. Our study shows that the cells of the outer lamella designated

as P secrete a membrane which is many-layered and trails caudad in the midgut.

This membrane appears to be of a peritrophic nature (vide discussion).

The Midgut

The midgut of Odontopus nigricornis has four regions which differ from one

another according to the degree to which the digestive processes have progressed.

The midgut is characterised by the presence of columnar cells and weak mus-

culature and by the absence of intima.

S. C. RASTOGI : Digestive system of Odontopus 267

orimm a

HY EPTH

OE VLV

ASE

TA)

LÉ

Fig. 1. Digestive organs of Odontopus nigricornis. Fig. 2. Cross section of the pharyngeal

pump. Fig. 3. Cross section of the pharyngeal pump at the level of the brain. Fig. 4.

Longitudinal section of the oesophageal valve. Fig. 5. Cross section through the oesophagus

268 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 5, 1964

The epithelium of the first midgut forms evaginations and folds consisting of

columnar cells with clearly defined cell walls. In a fold the tips of the cells

appear to be strongly pressed together, showing considerable elasticity. The

cytoplasm is densely granular with deep staining and large circular and oval

nuclei. A thick core of connective tissue projects in the interspace of each fold

which becomes confluent with the peripheral connective tissue. Regenerative cells

are few, mononucleate, and apparently of little activity. The muscularis is poorly

developed and consists of a circular layer outside of which lie the fragmentary

longitudinal muscles (Fig. 7). In actively secreting phase the cytoplasmic con-

tents of the cells shift towards the cell-tips and produce bulgings due to cyto-

plasmic accumulation. When the bulgings are fully loaded the secretions are

squeezed out in the lumen forming chains of non-nucleated buds (Fig. 7), sug-

gesting merocrine method of secretion. After the discharge the cells become

vacuolated and the nucleus occupies the basal half of such cells.

The second midgut region is paved with an unfolded epithelium consisting of

regular columnar cells which are mostly mononucleate (Fig. 8). The circular

layer of muscles is very thin and the longitudinal muscles are wanting. Regenera-

tive cells are very few. Secretions are discharged by the usual merocrine method.

The third midgut region has a wider lumen and the epithelial cells, though of

the columnar type, are smaller than those of the first midgut. The cells do not

appear to be much pressed together and rest over a basement membrane.

Regenerative cells are few and mononucleate. In this region a striated border in

the epithelium is visible which is stained very lightly (Fig. 9). The mode of

secretion is essentially the same as observed in the second midgut, but in addition

to this several nuclei are also seen lying with the secretions. These nuclei have

perhaps fallen out as a result of cell-bursting during sectioning. The muscle layers

in this region are better developed and consist of an inner layer of circular and an

outer coat of longitudinal muscles.

The fourth midgut has the usual tall and columnar cells with granular cyto-

plasm and circular nuclei (Fig. 10). At places the cell entads are seen in distorted

condition while the nuclei occupy the basal half of the cells. Secretions are

exclusively of a merocrine type and appear as chains of small globules. The two

usual muscle layers are present.

The junction of the fourth midgut and the ileum shows a constriction extern-

ally where the midgut cells become very tall (Fig. 10). It is feasible that a

valvular function is imparted by these cells in this region, though a distinct val-

vular mechanism is absent.

The Hindgut

The hindgut consists of an anterior bladder-like ileum and a posterior dilated

rectum.

Ileum. The ileum is a three-lobed and thin-walled sac (Fig. 1). All the

lobes are similar in their histological structure and from each lateral lobe arise a

pair of Malpighian tubules. The muscles are poorly developed and consist of a

thin layer of longitudinal muscles only. The lining of ileum is composed of a

single layer of columnar cells with large, circular and deep staining nuclei. The

S. C. RASTOGI : Digestive system of Odontopus 269

Ke SL?

x SG,

N UR o

il BLZ = =

Wis == =

AN) = EN

X m)

Fig. 6. Cross section through the oesophageal valve. Fig. 7. Portion of the cross section of

the first midgut region. Fig. 8. Portion of the cross section of the second midgut region.

Fig. 9. Portion of the cross section of the third midgut region. Fig. 10. Longidudinal section

through the fourth midgut, ileum and rectum

270 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 5, 1964

cytoplasm is of a granular and secretory nature. Neither brush border nor

regenerative cells are visible in this region. Small non-nucleated globules are seen

here and there in the lumen suggesting merocrine mode of secretion. An intima

so common with the hindgut is lacking here (Fig. 11). Thus the histology of this

part resembles for a great deal that of the midgut, while typical proctodaeal

structure 1s wanting.

Pyloric valve. Much behind the origin of the Malpighian tubules and

at the junction of the ileum and the rectum a well-defined pyloric valve is situated

(Fig. 11). The epithelium of ileum is unfolded but particularly at this junction

it becomes folded and differentiated into a valvular arrangement. The cells

forming the valve are extremely tall and narrow with lightly staining non-granular

cytoplasm. The valvular folds appear pad-like and from this point a loose and

thin intima is secreted which continues caudad as far as the rectum. Only longi-

tudinal muscles are visible at the junction.

Rectum. The rectum is thin-walled and transparent with typical proctodaeal

structure. The rectal epithelium is composed of large and flattened cells having

large nuclei and non-granular cytoplasm (Fig. 11). The cell boundaries are

invisible and the epithelium appears to be syncitial being drawn into several

irregular folds. A thick and tough intima lines the epithelium throughout the

rectum. Rectal pads or papillae are absent.

Malpighian tubules. Histologically the epithelium of the tubules

resembles more that of the midgut. The cells are large, of a shape intermediate

between cuboidal and columnar, and with large oval nuclei (Fig. 12). The

cytoplasm is densely granulated and stains deeply. However, the cell entads do not

show any striated or brushy border. In a cross section groups of four to five cells

appear enclosed in a thin tunic of a peritoneal sheath.

The Salivary Gland system

There are two pairs of salivary glands which include a pair of four-lobed

principal and a pair of tubular accessory glands (Fig. 13). From the principal

gland arise two transparent ducts, one extending cephalad as the principal duct

and the other running along with it as far as the head whence it turns caudad

to run a sinuous course ending in a tubular accessory gland.

All the lobes of the principal gland are alike in their histology. The spaces

between individual lobes are filled with connective tissue layer. The glandular

epithelium consists of cuboidal cells (Fig. 14). All the cells are more or less uni-

form in size, with large nuclei and chromatin granules. The cells are highly

secretory and have densely granular cytoplasm. The lumens of the lobes are packed

with secretions in the form of fine droplets. This is essentially merocrine secretion.

Regenerative cells are absent.

The accessory salivary glands are tubular and thin-walled; they are composed of a

single layer of glandular cells surrounded externally by a thin sheath. There is a

central duct lined by thick intima (Fig. 15). The cells contain spongy cytoplasm

traversed by striations and vacuoles. The structure of the principal and accessory

ducts is alike and differs slightly from the accessory gland. The cells of the ducts

are cuboidal with striated cytoplasm and small but conspicuous deep staining

S. C. RASTOGI : Digestive system of Odontopus 271

ILEPTH

Fig. 11. Longitudinal section through the ileum and the rectum showing the proctodaeal

valve. Fig. 12, Longitudinal section of the ileum showing attachment of the malpighian

tubule. Fig. 13. Principal and accessory salivary glands with their ducts. Fig. 14. Cross section

of the principal gland at the point where the salivary ducts make contact

Da. TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 5, 1964

Fig. 15. Cross section through the accessory gland. Fig. 16. Cross section through the salivary

duct

nuclei (Fig. 16). Both the ducts fuse at the common junction in the main gland

and form a ring of vacuolated cells. This is the common origin of both the ducts

(Fig. 14).

DISCUSSION

Regional differentiation is at its maximum in the suborder Heteroptera. In

the present case the midgut has four regions which are characteristic of many

phytophagous families, although three divisions or even less may also be found

(PAINTER, 1930; BREAKY, 1936; Hoop, 1937; and GOODCHILD, 1952). The

gastric caeca are absent in Odontopus. It has been suggested that they have an

important relationship with the feeding habits of the insect and are considered

to be useful criteria for distinguishing the phytophagous group from the preda-

tory or semi-predatory groups (ELSON, 1937). The gastric caeca are present in

almost all strictly phytophagous families (GLASGOW, 1914), however there are

several exceptions. The absence of gastric caeca in Odontopus nigricornis is an

interesting point since two rows of caeca are present in Dysdercus koenigi

(SAXENA, 1955a), a member of the same family. Further in a closely allied

species, Dysdercus nigrifasciatus (GOODCHILD, 1952), the gastric caeca are

absent. Thus the caeca may not form a sound basis for recognising plant feeding

Heteroptera from other groups, but predaceous or semi-predaceous species are

always devoid of them.

The oesophageal valve of Odontopus is a well-developed structure. The many-

layered intima which hangs from the ring of peritrophic cells P at the junction

of foregut and midgut is of a peritrophic nature. This intima projects much

beyond the oesophageal valve into the midgut and is composed of chitinous

material. It has been shown that the peritrophic membrane contains chitin with

protein incorporated in it (WIGGLESWORTH, 1953). Sufficient evidence could be

derived from literature in this connection. While studying the formation of

peritrophic membrane in the larvae and adults of Diptera and the earwig, |

WIGGLESWORTH (1930) has shown that it is secreted in viscous form by a group

of cells which are situated at the junction of the foregut and the midgut. VAN

GEHUCHTEN (1890) was the first to suggest that the peritrophic membrane in

sucking insects is produced by cells situated at the anterior end of the mesenteron.

GAMBRELL (1933), who studied the development of the oesophageal valve and

S. C. RASTOGI : Digestive system of Odontopus 273

the origin of the peritrophic membrane in Simulium, states that the peritrophic

membrane takes its origin from a group of cells at the tip of the reflected portion

of the stomodaeum in the embryo and the group of cells that secrete the mem-

brane is also ectodermal in origin. In the light of the above interpretations it is

reasonably certain that the zone of cells at the junction of the oesophagus and

the midgut in Odontopus represents the peritrophic cells and the intima secreted

by them is the actual peritrophic membrane.

The midgut secretions are released mainly by merocrine method. In the first

midgut it is more vigorous, while the process slows down gradually in the suc-

ceeding regions and ultimately shows little signs in the fourth midgut region,

a conclusion which is supported by physiological studies (RASTOGI & DATTA

GUPTA, 1961). This might suggest that the digestion is mostly completed in the

first three regions and the fourth region has mainly the function of absorption.

The ileum of Odontopus has a close resemblance to the midgut. Earlier

RASTOGI (1962) has pointed out that the ileum of phytophagous bugs is truly an

endodermal part or a continuation of the midgut. Further evidence in favour of its

endodermal nature may be derived from the position of the pyloric valve which

is situated at the ileo-rectal junction. The position of pyloric valve appears to be

very significant since it marks the posterior limits of the midgut and beginning of

the hindgut. The valve also helps in establishing the relationship of the Malpighian

tubules with the midgut.

The Malpighian tubules of Odontopus arise from the ileum having independent

attachment much anterior to the pyloric valve. Since the ileum resembles the

midgut in all essential details, the condition indicates that the tubules are also

midgut evaginations. Histologically the wall of the tubules resembles the wall of

the midgut. Harris (1938) and GOODCHILD (1952) also questioned the

ectodermal origin of tubules in Murgantia histrionica and cacao capsid bugs

respectively. SAXENA (1955b) observed in Typhlocybinae (Homoptera) that the

tubules originated in front of the pyloric valve indicating their endodermal origin.

In the present work all the lobes of the principal salivary glands are alike in

histology and their secretions are of one kind only. FAURE-FREMIET (1910)

however postulated that different lobes of the principal glands secrete different

chemical substances. The function of the principal gland appears to be mainly

that of secretion. HARRIS (1938) held the opinion that the main glands had the

function of storage. This opinion has not been supported by any other workers.

The tubular accessory gland possesses a glandular epithelium. The function of

the accessory gland is little known. FAURE-FREMIET (1910), Harris (1938) and

BAPTIST (1941) suggest that it is of a secretory nature, while Poisson (1924)

attributes to it an excretory function. GOODCHILD (1952) suggests that the

accessory gland might be partly secretory and partly serve for the absorption of

- water. Judging from present work its secretory function is confirmed by its

structure.

SUMMARY

The histology of the digestive system of Odontopus nigricornis has been studied

in detail. The oesophageal valve is well-developed; a zone of peritrophic cells has

274 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 5, 1964

been located at the junction of the foregut and the midgut which secretes a

peritrophic membrane trailing in the midgut. The midgut has four regions, a

characteristic feature of phytophagous Hemiptera. The ileum appears to be a con-

tinuation of the midgut and the Malpighian tubules which arise from it may

have an endodermal origin. The principal gland is four-lobed; both the principal

and the accessory glands have the function of secretion as is revealed by their

histology.

ACKNOWLEDGEMENTS

The author wishes to thank Professor A. K. Datta Gupta for making many

helpful suggestions. He is also very grateful to S. M. Mirra, Ph.D. D.Sc., for

his encouragement and assistance during the work.

ABBREVIATIONS USED IN THE FIGURES

AC D — accessory duct N — nucleus

AC G — accessory gland OE — oesophagus

AL — anterior lobe OE VLV — oesophageal valve

CM — circular muscles P — peritrophic cells

CON T — connective tissue PMB — peritrophic membrane

C SD — common salivary duct PH — pharynx

CC — central canal PH PMP — pharyngeal pump

DIL MS — dilator muscles PL — posterior lobe

E — eye PR VLV — proctodaeal valve

IL — ileum M,, Mo, Mz and M, — first, second,

INT — intima third and fourth midgut regions

IL EPTH — epithelium of ileum MT — Malpighian tubules

LM — longitudinal muscles MS — muscles

LUM — lumen M EPTH — midgut epithelium

LL — lateral lobe REC — rectum

REFERENCES

Baptist, B. A., 1941, The morphology and physiology of the salivary glands of the Hemi-

ptera. Quart. J. micr. Sci., vol. 83, p. 91—139.

BREAKY, E. P., 1936, Histological studies of the digestive system of the Squash Bug., Anasa

tristis DeG. (Hemiptera, Coreidae). Ann. ent. Soc. Amer., vol. 29, p. 561—577.

ELSON, J. A., 1937, A comparative study of Hemiptera. Ann. ent. Soc. Amer., vol. 30, p.

FAURE-FREMIET, E., 1910, Contribution a l’&tude des glandes Hydrocorises. Ann. des. Sci.

natur. (Zool), vol. 12, p. 217—240.

GAMBRELL, F. L., 1933, The embryology of the black fly, Simulium pictipes Hagen. Ann.

ent. Soc. Amer., vol. 26, p. 641—672.

GLASGOW, H., 1914, The gastric caeca and caecal bacteria of Heteroptera. Biol. Bull., vol.

26, p. 101—170.

GOODCHILD, A. J. P., 1952, A study of the digestive system of the West African cacao

capsid bugs (Hemiptera, Miridae). Proc. Zool. Soc. Lond., vol. 122, p. 543—572.

HAMILTON, M. A., 1931, The morphology of the water scorpion, Nepa cinerea Linn.

(Rhynchota, Heteroptera). Proc. Zool. Soc. Lond., vol. 101, p. 1067—1136.

S. C. RASTOGI : Digestive system of Odontopus 275

Harris, C. S., 1938, The anatomy and histology of the alimentary system of the Harlequin

cabbage bug, Murgantia histrionica Hahn. (Hemiptera, Pentatomidae). Ohio J. Sci.,

vol. 38, p. 316—331.

Hoop, C. W., 1937, The anatomy of the digestive system of Oncopeltus fasciatus Dall.

(Hemiptera, Lygaeidae). Ohio J. Sc., vol. 37, p. 151—160.

MALOUF, N. S. R., 1933, Studies on the internal anatomy of the stink bug, Nezara viridula

L. Bull. Soc. Roy. Entom. d’Egypte, p. 96—119.

MUKERJI, D., 1937, À note on the section cutting of insects, Current Science, vol. 6, p.

16—17.

PAINTER, R. H., 1930, A study of the cotton flea-hopper, Psallus seriatus Reut. with special

reference to its effect on cotton plant tissues. J. Agric. Res., vol. 40, p. 485—516.

PARSONS, M. C., 1959, The midgut of aquatic Hemiptera. J. Morph., vol. 104, 479—524.

Parsons, M. C., 1962, Skeleton and musculature of the head of Saldula pallipes (F).

(Heteroptera: Saldidae). Trans. R. Ent. Soc. Lond., vol. 114, p. 97—130.

Poisson, R., 1924, Contributions à l'étude des Hemiptéres aquatiques. Bull. biol. Fr. Belg.,

vol. 58, p. 49—305.

RASTOGI, S. C., 1960, The anatomy of the digestive system of Lygaeus pandurus Scop.

(Heteroptera : Lygaeidae). Proc. Raj. Acad. Sci., vol. 7, p. 29—37.

RASTOGI, S. C., 1961a, The anatomy of the digestive organs of Sphaerodema rusticum Fabr.

(Heteroptera: Belostomatidae). Proc. Raj. Acad. Sci., vol. 8, p. 60—78.

RASTOGI, S. C., 1961b, Studies on the digestive organs of some Hemiptera-Heteroptera. I.

Morphology of the digestive organs of Coridius janus Fabr. (Pentatomidae,

Dinidorinae). Proc. 48th Ind. Sci. Congr. vol. 3, (Abstracts), p. 424.

RASTOGI, S. C., 1962, The status of Ileum in Heteroptera. Science & Culture, vol. 28, p.

31 33.

RASTOGI, S. C. & DATTA GUPTA, A. K., 1961, Studies on the physiology of digestion in

the alimentary canal and salivary glands of Odontopus nigricornis Stäl. (Hetero-

ptera : Pyrrhocoridae). Ind. J. Ent., vol. 23, p. 106—115.

SAXENA, K. N., 1955a, Studies on the passage of food, hydrogenion concentration and en-

zymes in the gut and salivary glands of Dysdercus koenigii Fabr. (Pyrrhocoridae :

Heteroptera). J. Zool. Soc. India, vol. 7, p. 145—154.

SAXENA, K. N., 1955b, The anatomy and histology of the digestive organs and Malpighian

tubulus of the Jassidae. (Homoptera). J. Zool. Soc. India, vol. 7, p. 41—52.

SUTTON, M. F., 1951, On the food, feeding mechanism and alimentary canal of Corixidae

(Hemiptera, Heteroptera). Proc. Zool. Soc. Lond., vol. 121, p. 465—499.

GEHUCHTEN, A. VAN, 1890, Recherches histologiques sur l’appareil digestif de la larve de la

Psychoptera contaminata. L'Étude du revêtement épithéliale et recherches sur la

sécrétion. La cellule, vol. 6, p. 185—289.

WIGGLESWORTH, V. B., 1930, The formation of the peritrophic membrane in insects, with

special reference to the larvae of mosquitoes. Quart. j. micr. Sci., vol. 73, p.

593—616.

WIGGLESWORTH, V. B., 1950, the Principles of insect physiology. 4th Edn. 544 p. Methuen,

London.

WooLLEY, T. A., 1949, Studies on the internal anatomy of the Box-elder Bug., Leptocoris

trivittatus (Say). (Hemiptera, Coreidae). Ann. ent. Soc. Amer. vol. 42, p. 203—226.

NEW SPECIES OP LEPTONEMA GUERIN

FROM MADAGASCAR (TRICHOPTERA)

JAN SyKORA

National Museum of Prague, Chekhoslovakia

When studying Caddis Flies in the National Museum of Prague, Chekhoslova-

kia, I had the opportunity to name a small collection of Madagascan Trichoptera

belonging to the genus Leptonema. Two new species from this material are

described below. Two already described species are discussed.

Leptonema zahradniki spec. nov. (fig. 1—4) -

This species is dedicated to my colleague, Dr. J. ZAHRADNIK, to whom I am

indebted for allowing me to study the collection of the National Museum in

Prague.

Typical locality: Madagascar, leg. OLSOUFIEFF.

Material: Holotype, 1 4. Paratypes, 3 &. Deposited in the collection of the

National Museum, Prague.

This species differs from all other species of Leptonema described from Mada-

gascar in the anatomy of the male genitalia and of the tenth segment. There are

four processes projecting from the tenth segment, which are characteristic for this

new species (fig. 1, 2). Some characteristic differences are also found in the shape

of the clasper (apical joint) and in the aedeagus.

Head, antennae, palpi and legs pale brown, abdomen brown, on the dorsal

side dark brown, ventral pale brown. Anterior wings yellowish, at the apex with

pale brown reticulation.

Male genitalia. The ninth segment strongly sclerotised, with a triangular

projection on the dorsal side. Tenth segment, viewed dorsally, is very broad, with

four processes on either side. The basal pocesses are oval, the caudal are sickle-

shaped. The caudal end of the tenth segment is only slightly excised in the bilateral

process. On the laterodorsal side at the base of the tenth segment there is a quad-

rangular projection armed with hairs (this is a bigger basal “wart” than that of

L. affine Ulm. discussed by Mosely, 1933). All four of these processes are visible

in lateral aspect. They are proportionally bigger than those of L. affine Ulm.

The main body of the tenth segment is smaller than that of L. affine Ulm. The

clasper is two-jointed and has a long basal segment, thick in the middle and

strongly tapering towards the apex. This segment is somewhat curved medially at

the base. The terminal segment is longer than that of L. affine Ulm. and is

similar to that of L. madagascariense Ulm. but it is straight and obliquely truncate

at the apex. The aedeagus is very broad at the apex and tapering towards the base.

277

TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 5, 1964

278

jenusa ‘sndeapse ‘ “BIZ ‘Jenusa ‘Jodsep

‘€ “Sry ‘jerspep ‘7 “Bry ‘jesiop ‘eyewuas ‘I “sry © ‘u'ds zyrupragez VUIU0149T ‘p—1 "SSI

J. SyKORA : Leptonema from Madagascar 279

The apical part is bulbous and on the caudal end truncate. This part is nearly

completely covered with a rather transparent sclerite which has the shape of a

pair of spectacles (ventral view).

Length of 4 body, 11 mm, of anterior wing: 16 mm.

Leptonema milae spec. nov. (fig. 5—9)

This species is dedicated to my colleague, Mira VOSAHLIK.

Type locality: Madagascar, leg. OLSOUFIEFF.

Material. Holotype, 1 4; paratypes, 3 4, deposited in the collection of the

National Museum, Prague.

This species is characterized by the anatomy of the male genitalia, by the shape

of the tenth segment, and the aedeagus. Typical for the aedeagus of this species is

the caudal projection, visible as a strong, brown spine (lateral view). The lateral

processes of the tenth segment have a characteristic shape. Also in the colour of

the anterior wings, which are yellowish, with some brown spots only, does Lepto-

nema milae spec. nov. differ from all other species described in this paper.

Head, palpi, antennae, legs pale brown, thorax brown, abdomen brown. An-

terior wings yellowish with golden pubescence and about 6 brown spots. On the

apical end of subcosta and radius is situated the initial point of a spot, which

continues towards the base of the apical fork 1 and is more conspicuous on the

cross-vein of the discoidal cell. The second spot is situated on the median cell, the

third one on the base of the apical fork 5 and extends to the arculus. The fourth

spot lays on the cross-vein between cubitus and anal 1. The last spot, on the

proximal part of anal 2. The apex of the anterior wings is light brown. The

posterior wings are light grey.

Male genitalia. The ninth segment has a triangular projection on the dorsal

side. On the caudal end of this segment there is a non-pigmented, clear, long spot

with long spines. The tenth segment is broad, in the middle of the caudal margin

with a deep and broad excision. This segment is divided into four processes, on

either side, the two basal of which are rounded at the apex and covered with hairs.

The lateral process is larger then the median (dorsal view). These processes are

virtually oval also when viewed laterally. Laterocaudally there are two processes on

each side, from which the median is triangular, the lateral blunt and sickle-shaped.

In lateral aspect the caudal process appears to form the main part of the tenth seg-

ment. The latero-caudal process is an upturned spur with an acute apex, when seen

from the side. The clasper is two-jointed with the basal segment very long and thick

towards the base and somewhat thick towards the apex. Therefore this segment is

constricted towards its base. The apical segment is small, at the apex obliquely

truncate, the inner surface of the apex is covered with small, black, blunt teeth.

It widens towards the apex and the base is constricted at the centre. Aedeagus with

a slender stem and bulbous apex, which is armed in the middle of the caudal end

with a membranous triangular process (ventral view). This process viewed

laterally has the shape of a brown strong spine, which projects from the bulbous

TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 5, 1964

280

€

jeusa ‘6 ‘St; ‘Jersye] ‘snSeopoe ‘g ‘SI ‘[ETJU9A

Jodsep ‘L 317 ‘Tessye] ‘9 “SIZ :Tesıop

SEM WROTE Nek EEE CEE

DENIS

€

eıpepusd

€

gs 317] 2 “urds apr vwouordo7 '6—S ‘Sq

J. SykoRA : Leptonema from Madagascar 281

part. Viewed laterally the aedeagus is thick in the apical part, with a transparent,

membranous part dorsally of its apex.

Length of & body: 11 mm, length of anterior wing: 17 mm.

Leptonema displicens Navas (fig. 13—16)

Macronema displicens Navas, 1935, p. 73—74.

During my visit to Paris in May 1963 I saw the type of this interesting species

in the collection of the Muséum National d’Histoire Naturelle. Now I am able

to figure and describe the genitalia of the male from the collection of the National

Museum, Prague.

This species is very similar to that of L. affine Ulm., but differs on first sight

in the size and colour of the wings. Head, antennae, palpi, legs and abdomen pale

brown. Anterior wings are yellowish, with some brown reticulation and some

brown spots. The largest spot is situated on the basal end of apical fork 1, extends

on the apical end of radius, subcosta and the cross-vein between radius and radial

sector, so that the centre of this spot is light. Another remarkable spot is on the

arculus, one more on the cross-vein between cubitus and anal-vein, one in the

apex.

_ Male genitalia. The tenth segment is divided into four processes on either side

(dorsal view), from which the medio-caudal one is triangular; the lateral is nearly

angular, but viewed laterally this process is shaped as an upturned acute spur. The

two basal processes are relatively small, but the lateral one is larger, in the form of

a halfmoon. Viewed laterally the main part of the tenth segment forms the caudal

process. Viewed dorsally (fig. 13) the whole surface of the tenth segment seems

to be corrugated, mainly between the caudal and lateral processes. The clasper is

two-jointed, with the basal segment very long and thick in the middle. The

apical joint is small, oval with some blunt teeth on the inner surface of the

obliquely truncate apex. The aedeagus shows a slender straight stem with a bul-

bous dilatation at the apex. From the ventral side there are two lateral projections

on either side and a blunt and relatively wide projection in the centre of the apex.

Figs. 10—12. Leptonema affine Ulm., &. Fig. 10, genitalia, dorsal; fig. 11, aedeagus, ventral;

fig. 12, clasper, ventral

282 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 5, 1964

Leptonema affine Ulm. (fig. 10—12)

1 & in the collection of the National Museum, Prague. This is a rather small

species. The specimen in the National Museum has a great basal process and a

long terminal segment of the clasper. Unfortunately, I have not enough material

available to be able to state definitely whether this specimen is different from

L. affine Ulm.

Figs. 13—16. Leptonema displicens Nav. &. Fig. 13, genitalia, dorsal; fig. 14, lateral;

fig. 15, clasper, ventral; fig. 16, aedeagus, ventral

SUMMARY

Two species of caddis-flies of the genus Leptonema from Madagascar are

described, differing from each other mainly by their genitalia (Figs. 1—9) and

slightly by the colouring of the wings. Both species are related to the Madagascan

L. affine Ulm., but differ mainly by the shape of the projections of the tenth

segment, by the size and shape of the apical segment of the clasper and by the

shape of the aedeagus. The material is deposited in the National Museum of

Prague. Two already described species are discussed.

REFERENCES

MoseLy, M. E., 1933. “A revision of the genus Leptonema (Trichoptera)”. British Museum

(Nat. Hist.), p. 1—69.

Navas, L., 1935. “18. Insectos de Madagascar”. Revista Ac. Cienc. Zaragoza., vol. 18, p.

42-74.

ULMER, G., 1905. „Neue und wenig bekannte Trichopteren der Museen zu Brüssel und

Paris”. Ann. Soc. ent. Belg., vol. 49, p. 17—42.

ULMER, G., 1905. „Neue und wenig bekannte aussereuropäische Trichopteren, hauptsächlich

aus dem Wiener Museum”. Ann. Naturh. Mus. Wien., vol. 20, p. 59—98.

pense

TENEBRIONIDEN (COLEOPTERA) DER INSEL AMBOINA,

GESAMMELT VON A.M.R. WEGNER

VON

ZOLTAN KASZAB

Zoologische Abteilung des Ungarischen Naturwissenschaftlichen Museums in Budapest

Die Tenebrioniden-Fauna der kleinen papuanischen Insel Amboina (= Am-

bon Island) war bisher fast völlig unbekannt. In der Literatur waren insgesammt

nur sechs Arten aus dieser Insel erwähnt, u.zw. von H. GEBIEN (1920) 3 Arten:

Setenis illaesicollis Fairm., Amarygmus jodicollis Guer. und Strongylium gravidum

Makl., weiters von Z. KASZAB (1939) weitere 3 Arten: Bradymerus rugipleuris

Geb., Bradymerus crenulicollis Fairm. und Ceropria maculata Geb. mit der Form

var. bipunctata Kasz. Unter diesen letzteren erwies sich jedoch Bradymerus rugi-

pleuris Geb. beim Vergleich der typischen Stiicke aus Neu-Guinea als eine neue

Art (welche ich unten beschreibe); Bradymerus crenulicollis Fairm. deutete ich

ebenfalls falsch, diese representiert auch eine neue Art, welche ich jedoch fiir eine

spätere Bearbeitung vorbehalten möchte.

In dem Material, welches ich Herrn C. J. LOUWERENS verdanke, fand ich

insgesammt 30 Arten. 3 Arten wurden der schon aus der Insel Amboina be-

kannten Arten nicht wiedergefunden: Amarygmus jodicollis Guer., die neue

Bradymerus, sowie Ceropria maculata Geb. (mit der var. bipunctata Kasz.). In

dem verhältnismässig kleinen Material von A. M. R. WEGNER fand ich eine neue

Gattung, 7 neue Arten und 2 neue Unterarten. Die Mehrzahl der Arten sind mit

der Fauna von Neu-Guinea identisch. Wieder andere sind mit den nahe liegenden

Inseln Ceram und Buru identisch. Nur wenige Arten representieren die öst-

lichsten Ausläufer der indomalayischen Fauna, unter welchen Obriomaia sub-

costata Fairm. die auffallendste ist. Die neue Art der Gattung Simalura Geb.

representiert ebenfalls den ersten papuanischen Vertreter dieser sonst indomalayi-

schen Gattung.

Herrn C. J. LOUWERENS, Hilversum, danke ich für die liebenswürdige Zustim-

mung, die Holotypen und Belegstücke des Materials behalten zu können.

Im folgenden gebe ich die Beschreibung der neuen Arten und Formen bekannt,

dann folgen die faunistischen Daten des Materials.

Bradymerus doleschalli spec. nov.

Bradymerus rugipleuris Kaszab, 1939, Nova Guinea, Ser. nov., vol. 3, p. 189 (nec Gebien,

1920).

Körper gross, braunschwarz, glänzend, parallel. Kopf rundlich, Augen oben

queroval, der untere Teil grösser, seitlich etwa bis zur Hälfte eingeschnürt. Wan-

283

284 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 5, 1964

gen ein wenig schmäler als die Augen und nach vorn gerundet verengt, mit dem

Clypeus in einem gemeinsamen Bogen abgerundet. Clypeus breit, vorn in der

Mitte leicht ausgebuchtet. Stirn zwischen den Augen etwas mehr als doppelt so

breit wie ein Auge, Oberfläche flach, die Mitte jedoch etwas eingedrückt, neben

dem Innenrand der Augen mit je einer sehr tiefen, schräg gestellten Augen-

furche. Schläfen nach hinten gerade verengt, vor dem Hals stärker abgeschnürt.

Wangen vor den Augen aufgewölbt und der Rand aufgeworfen, neben der

Clypealsutur seitlich flach eingedrückt. Clypeus etwas gewölbt, dicht, jedoch ein-

zeln und seitlich erloschener punktiert, Stirn ebenso grob, aber sehr eng runzelig

punktiert. Mentum sechseckig, die Mitte scharf gekielt, beiderseits länglich

eingedrückt, in dem Eindrück runzelig. Fühler kurz, kaum länger als der Kopf,

mit fünfgliedriger, schlecht abgesetzter Keule, die Glieder vom 7. Glied an all-

mählich breiter. Das 3. Glied etwa doppelt so lang wie breit, das 4. um ein Viertel

kürzer, das 5. so lang wie das 4., jedoch ein wenig breiter, das 6. fast quadratisch,

das 7. viel breiter als lang. Das Endglied rundlich. Halsschild breiter als die

Länge in der Mitte (wie 35 : 26), in der Mitte am breitesten, nach hinten wenig,

nach vorn stärker gerundet verengt. Seitenrand scharf, schmal abgesetzt, nur in der

Mitte sehr schwach gewellt. Hinterecken scharf rechtwinklig, die Basis doppel-

buchtig, der Mittellappen ist jedoch kaum weiter nach hinten ausgezogen als die

Hinterecken. Vorderecken sehr scharf spitzwinklig vorgezogen, Vorderrand tief

ausgerandet, in der Kopfbreite jedoch gerade. Oberseite gewölbt, sehr grob ge-

runzelt-gekörnelt punktiert, an der Basis jedoch glatt und einfach spärlich punk-

tiert. Schildchen klein und flach, fein und dicht punktiert. Flügel-

decken fast doppelt so lang wie breit (wie 70 : 41) und deutlich breiter als

der Halsschild (wie 41 : 35), Seiten fast parallel, jedoch hinter der Mitte am

breitesten. Schultern stumpfwinklig, Schulterbeulen gut ausgebildet. Oberseite mit

groben Punktreihen. Der 1. und 2. Zwischenraum nicht gekielt, jedoch der 2.

mehr gewölbt, besonders hinten. Die Zwischenräume 3—8 gekielt, der 3. und 5.

am Absturz jedoch ungekielt. Der 3. Zwischenraum lauft bis zum Ende, mit

diesem ist der 5. und 7. verbunden, so entsteht am Rand ein Kiel. Der 9.

Zwischenraum nur am Ende leicht gekielt, im übrigen gewölbt. Die Zwischen-

räume sind gekörnt, u.zw. jeder Punkt der Reihen trägt seitlich gegenüber je ein

scharfes Körnchen, ausserdem die Mitte der 1. und 2. mit je einer Körnchen-

reihe, sowie der 9. Zwischenraum unregelmässig grob gekörnelt. Der Grund

glänzend. Epipleuren der Flügeldecken vorn breit, Innenseite gerunzelt punktiert,

neben der Brust schmal, grob punktiert. Unterseite nackt. Propleuren äus-

serst grob und dicht punktiert. Prosternum vorn kurz und verflacht, zwischen

den Hüften doppelt gefurcht, nach hinten niedergebogen und unten mit niedri-

gem, rechtwinkligem Fortsatz. Mittelbrust v-förmig eingedrückt, die Ecken der

Brust ganz stumpf. Hinterbrust zwischen den Mittel- und Hinterhüften sehr

spärlich und fein punktiert. Die Punktierung des Abdomens sehr dicht, ziemlich

grob, das Analsegment fein und sehr dicht punktiert, Analsegment ungerandet.

Beine kräftig, Schienen dick, rundlich und gerade, nicht gekielt, äusserst grob

und dicht längsrunzelig punktiert. Tarsen kurz, mit langem Klauenglied, unten

gelb behaart. — Länge: 10,5—11,3 mm.

3 Exemplare aus Amboina: 1859, (L. DoLEsCHALL) (Holotype und 1 Para-

Z. KASZAB : Tenebrioniden der Insel Amboina 285

type); 70 m, 14.IX.1960 (A. M. R. WEGNER) (1 Paratype). — Holotype und

1 Paratype befindet sich in der Sammlung des Ungarischen Naturwissenschaft-

lichen Museums in Budapest, 1 Paratype auch in der Sammlung des Herrn C. J.

LOUWERENS.

Die neue Art benenne ich zu Ehren des Herrn LAJOS DOLESCHALL, eines un-

garischen Naturforschers, der vor mehr als 100 Jahren in der Insel Amboina

Insekten gesammelt hat.

Bradymerus doleschalli spec. nov. steht Br. rugipleuris Geb. am nächsten, ich

habe sogar die Art bisher für B. rugipleuris Geb. gehalten (KASZAB, 1939, p.

189). Der Vergleich mit den typischen Exemplaren der Sammlung GEBIEN er-

wies, dass wir hier zwei gut voneinander trennbare Arten vor uns haben. Die

wichtigsten Unterschiede sind im folgenden zusammengefasst. Bei Bradymerus

rugipleuris Geb. ist das Mentum nicht scharf gekielt, Vorderecken das Hals-

schildes nicht so lang vorgezogen und weniger spitzwinklig, der 1. Zwischenraum

der Flügeldecken an der Basis, weiters der 2. vollständig und auch der seitliche

9. Zwischenraum gekielt, die Körnelung der Zwischenräume gegenüber den

Punkten der Flügeldecken-Punktreihen ganz fein.

Bradymerus wegneri spec. nov.

Korper braunschwarz, Fühler und Tarsen, sowie die Palpen braun, Habitus

einer kleinen Gonocephalum sehr ähnlich. Ko pf rundlich, Augen gewölbt und

grob fazettiert, oben queroval, seitlich in der Mitte nur wenig eingeschniirt.

Abb. 1—2. Vorderkérper von: 1, Bradymerus doleschalli sp. nov. und 2, B. wegneri sp. nov.

Abb, 3. Fühler von Encyalesthus wegneri sp. nov.

286 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 5, 1964

Wangen fast so breit wie die Augen, nach vorn abgerundet, Clypeus gerade

abgestutzt. Stirn zwischen den Augen mehr als doppelt so breit wie ein Auge,

sehr wenig gewölbt, grob und eng, fast runzelig punktiert. Clypeus feiner, aber

ebenso eng punktiert wie die Stirn. Stirnfurche flach und eng, am Hinterrand

der Augen erloschen. Schläfen kurz und ziemlich plötzlich verengt. Mentum

verkehrt trapezformig, die Mitte scharf gekielt und bildet vorn eine scharfe

Ecke. Oberfläche grob punktiert. Fühler die Mitte des Halsschildes erreichend,

mit schwach abgesetzter, sechsgliedriger Keule. Das 3. Glied etwa 1,5 mal so

lang wie breit, das 4. so lang wie das 3., das 5. merklich kürzer, ebenso breit wie

das 4., das 6. so lang wie das 5., aber breiter, etwa so breit wie lang, das 7.

viel breiter, das 8. trapezförmig, das 10. doppelt so breit wie lang, das Endglied

so breit wie das 10. und so lang wie breit, am Ende abgerundet. Halsschild

quer, deutlich breiter als lang (wie 24:17), in der Mitte am breitesten, Seiten-

rand nach vorn und hinten gerundet, vor den Hinterecken etwas ausgeschweift.

Hinterecken scharf rechtwinklig, Basis breit, jedoch erloschen gerandet, doppel-

buchtig, der Mittellappen viel weiter nach hinten ausgezogen als die Hinterecken.

Vorderecken spitzwinklig vorgezogen, Vorderrand ausgerandet, die Mitte breit

vorgezogen. Oberfläche in der Scheibe hinter der Mitte beiderseits leicht einge-

drückt, neben dem Seitenrand leicht verflacht und abgestutzt. Die Skulptur be-

steht aus sehr eng aneinander gedrückten, rundlichen Punkten, inzwischen ist

der Grund hie und da mehr gewölbt und glatt. Schildchen flach, dicht,

erloschen punktiert. Flügeldecken fast doppelt so lang wie breit (wie 52:

31), viel breiter als der Halsschild (wie 31 : 24), mit abgerundeten Schulterecken,

Schulterbeulen jedoch gut entwickelt; hinter der Mitte am breitesten. Die Zwi-

schenräume sind leicht gewölbt, der 3., 5., 7. und 9. am Ende ein wenig kiel-

förmig, diese Kiele laufen am Ende zusammen. Die Zwischenräume sind erloschen

punktiert, ausserdem noch verschiedenartig erloschen gekörnelt, der Grund glän-

zend. Unterseite glänzend. Propleuren grob und dicht, jedoch einzeln punk-

tiert. Prosternum zwischen den Vorderhüften flach, nach hinten niedergebogen,

am Ende mit stumpfer Ecke. Mittelbrust in der Mitte v-förmig eingedrückt, die

Seiten des Eindruckes vollkommen abgerundet. Hinterbrust sowie das Abdomen

grob und dicht punktiert, gegen das Ende jedoch feiner punktiert, Analsegment

ungerandet. Beine rauh skulptiert, Schienen im Querschnitt rundlich, gerade,

aussen ungekielt. Tarsen unten gelb behaart. — Länge: 8 mm.

1 Exemplar (Holotype 4) aus Amboina: 70 m, 14.VI.1961, Lichtfang (A.

M. R. WEGNER). — Die Holotype befindet sich in der Sammlung des Ungarischen

Naturwissenschaftlichen Museums in Budapest.

Ich benenne die Art zu Ehren ihres Entdeckers, Herrn A. M. R. WEGNER.

Die neue Art gehört in die Nähe von Bradymerus incostatus Geb., welche Art

aus den Sunda-Inseln (Simalur, Nias, Java, Sumatra) bekannt ist; sie unterscheidet

sich jedoch von ihr durch die abweichenden sekundären Geschlechtsmerkmale des

3 ; die Hinterschienen des & besitzen nämlich bei B. incostatus Geb. am Ende

einen kleinen Haarschopf und die Schienen sind etwas verdickt, ausserdem der

Vorderkopf verlängert, die Zwischenräume auch hinten ungekielt und fein, an-

liegend behaart.

Z. KASZAB : Tenebrioniden der Insel Amboina 287

Encyalesthus wegneri spec. nov.

Glänzend schwarz, Flügeldecken mit sehr schwachem Erzglanz. Kopf an

den grossen, querovalen, oben auffallend flachen Augen am breitesten. Schläfen

nach hinten ganz gerade, leicht verengt. Wangen schmäler als die Augen, so lange

wie die halbe Augen-Länge, parallel, dann in einem Bogen verengt und bis zur

Clypealsutur gerade. Clypeus vorn sehr leicht ausgerandet. Stirn verhältnismässig

schmal, zwischen den Augen an der engsten Stelle kaum breiter als ein Auge,

ganz flach, nach hinten erweitert. Augenfurchen breit und sehr tief, hinten am

Hinterrand der Augen erloschen. Clypealsutur steht mit dem Vorderrand der

Augen in einer gleichen Linie, schmal eingeschnitten, jedoch nicht furchenartig.

Oberseite spärlich fein und erloschen punktiert. Schläfen an der unteren Seite der

Augen grob punktiert. Der Grund erloschen fein genetzt, jedoch glänzend.

Mentum verkehrt trapezförmig, die Mitte in Längsrichtung aufgewölbt, beider-

seits länglich eingedrückt, spärlich lang behaart. Fühler die Mitte des Hals-

schildes erreichend, mit sechsgliedriger, schwach abgesetzter Keule. Das 2. Glied

kugelig, das 3. etwas mehr als doppelt so lang wie das 2., das 4. um ein Viertel

kürzer, das 5. noch kürzer, die Glieder 6—10 gleich lang, das 6. bedeutend breiter

als das 5., die Keule flach, dicht punktiert und behaart, das Endglied länger als das

3., unregelmässig oval, länger als breit. Halsschild breiter als lang (wie 39:

32,5), bedeutend breiter als der Kopf (wie 39: 24,5); Seiten in der Mitte am

breitesten, nach hinten nur wenig, nach vorn gerundet stärker verengt, mit dem

Vorderrand einen gemeinsamen Bogen bildend, ohne abgesetzte Vorderecke. Vor-

derrand ungerandet, leicht gebogen, Hinterrand dick gerandet, die Randung jedoch

in der Mitte etwas erloschen, nicht scharf. Seitenrand vollständig entwickelt, von

oben jedoch nur an den fast rechtwinkligen Hinterecken sichtbar. Oberseite in

der Mitte etwa so fein punktiert wie die Stirn, die Punktierung wird gegen die

Seiten noch feiner und am Absturz ganz erloschen. Schildchen dreieckig,

oben abgeflacht, die Basis senkrecht abfallend. Flügeldecken fast doppelt

so lang wie an der breitesten Stelle hinter der Mitte (wie 93 : 55), fast parallel,

mit breiter Schulter und ohne scharfe Schulterecke; die Basis steil abfallend.

Oberseite stark gewölbt, der fein abgesetzte Seitenrand von oben kaum sichtbar.

Die Längswölbung vom Profil gesehen beträchtlich und bildet einen langen, ein-

fachen Bogen, ohne stärkeren Absturz. Mit scharf eingeschnittenen Längsstreifen,

welche hinten schärfer vertiefen; die Punkte in den Streifen sehr fein, am Ende

nicht erkennbar. Die Zwischenräume sind vorn leicht gewölbt, die Wölbung hinten

stärker, der Grund glänzend, glatt, unpunktiert. Epipleuren der Flügeldecken glatt,

unpunktiert. Unterseite unpunktiert, mikroskopisch chagriniert, fettglänzend.

Analsegment ungerandet. Prosternum zwischen den Vorderhüften beiderseits breit

erloschen gerandet, nach hinten niedergebogen, hinten am Grund ohne Fortsatz,

das Ende an der Basis breit und scharf gerandet. Beine dick kräftig, Schenkel

gekeult, Schienen gerade und rundlich, Vorderschienen jedoch leicht gebogen,

Innenseite der Schienen am Ende gelb behaart. Tarsen einfach, unten gelb behaart.

— Länge: 15 mm. Breite: 5,8 mm.

1 Exemplar (Holotype 4 ) aus Amboina: 70 m, 18.IX.1960 (A. M. R. WEG-

288 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 5, 1964

NER), in der Sammlung des Ungarischen Naturwissenschaftlichen Museums in

Budapest.

Sehr nahe verwandt mit Encyalesthus laevistriatus Geb., welche Art jedoch etwas

kleiner ist, besitzt am Ende der Flügeldecken stahlblauen, etwas purpurn umflos-

senen Fleck, schärfere Clypealquerfurche, schmälere Augenfurche, feineren Basal-

rand des Halsschildes, ausserdem das Prosternum ganz flach, der Absturz seicht

gerandet.

Pseudolyprops amboinensis spec. nov.

Körper braunschwarz, glänzend, Fühlerbasis heller, das Endglied der Fühler

blassgelb, Oberlippe und Palpen, sowie die Beine gelbrot. Körper sehr lang ab-

stehend, spärlich braun behaart. Kopf klein, breit, mit grossen, grob fazettierten,

quergestellten Augen. Wangen schmäler, sehr kurz, knopfförmig gewölbt, zwischen

Wangen und Clypeus ausgerandet. Clypeus quer, in der Länge gewölbt, die Quer-

sutur tief eingedrückt. Stirn leicht gewölbt, äusserst grob, einzeln punktiert, eine

dreieckige grosse Beule jedoch vorn unpunktiert. Clypeus viel feiner punktiert.

Abb. 4. Vorderkörper von Pseudolyprops amboinensis sp. nov. — Abb. 5—6. Kopf von

Amarygmus doleschalli sp. nov. (5) and Hyperamarygmus antennalis gen. nov., sp. nov. (6)

Wangen glatt. Schläfen gleich hinter den Augen verjüngt. Mentum klein, trapez-

förmig, die Mitte leicht gekielt. Submentum gross und glänzend, so breit wie das

Mentum, vorn in der Mitte ausgerandet. Endglied der Maxillarpalpen sehr gross,

das Ende schräg abgestutzt, das vorletzte Glied klein, zylindrisch. Fühler dick,

die Basis des Halsschildes überragend, zur Spitze allmählich dicker, die Glieder

zylindrisch. Das 2. Glied breiter als lang, das 3. kaum länger als breit, das 4.

länger und auch breiter als das 3., die folgenden Glieder etwa gleichlang, ver-

kehrt trapezförmig, mit gerade erweiterten Seiten und abgerundetem Vorderrand.

Das Endglied lang eiförmig, die Basis gerade abgestutzt, länger als breit. Hals-

Z. KASZAB : Tenebrioniden der Insel Amboina 289

schild fast doppelt so breit wie lang (wie 56 : 34), vor der Mitte am breitesten,

Seitenrand scharf, an der breitesten Stelle mit stumpfer Ecke, nach vorn plôtzlich

verengt, mit stumpfwinkligen Vorderecken; nach hinten leicht verengt, im hinteren

Drittel mit einer ganz stumpfen Ecke, nachher wieder stärker verengt und bildet

eine scharf stumpfwinklige Hinterecke. Basalrand scharf, beiderseits an den Seiten

breit ausgerandet, so dass der Mittellappen viel weiter nach hinten ausgezogen ist

als die Hinterecken. Oberseite stark gewölbt, äusserst grob und auch dicht punktiert,

die Punkte jedoch nicht oder nur beiderseits neben der unpunktierten Mittellinie

in Längsrichtung verbunden. Jeder Punkt tragt am Vorderrand ein kleines Kôrn-

chen, welche die langen Haare tragen. Der Grund glatt und glänzend. Schild-

chen breit dreieckig, flach und glatt. Flügeldecken breit eiförmig, länger

als breit (wie 98 : 75), im hinteren Drittel am breitesten, ist dort viel breiter als

der Halsschild (wie 75 : 56). Seitenrand sägeartig, von oben gesehen, obwohl die

Flügeldecken seitlich ziemlich steil abfallend sind, dennoch gut sichtbar. Ober-

seite ebenso grob, aber spärlicher punktiert als der Halsschild, die Punkte sind

hie und da meist in Querrichtung verbunden. Schultern breit abgerundet, Schulter-

beulen gut ausgeprägt. Epipleuren der Flügeldecken grob und dicht punktiert, In-

nenseite gerandet. Unterseite glänzend, Prosternum vorn grob punktiert,

Propleuren glatt, zwischen den Vorderhüften vorn schmal, nach hinten etwas er-

weitert, niedergebogen, an der Basis mit einem kleinen Körnchen. Mittelbrust sehr

breit v-förmig eingedrückt, jedoch seitlich ohne scharfe Ecke. Hinterbrust zwischen

den Mittel- und Hinterhüften kurz, etwa so lang wie eine Mittelhüfte. Abdomen

sehr spärlich punktiert. Beine kurz und einfach, Schienen gerade, im Querschnitt

rundlich, Tarsen einfach und dünn, vorletztes Glied aller Tarsen unten ein wenig

verlängert. Klauenglied der Hintertarsen kürzer als das 1., das 1. Glied länger als

der Rest. — Länge: 4 mm.

2 Exemplare aus Amboina: 70 m, 26.IX.1960, Lichtfang (A. M. R. WEGNER)

(Holotype); 70 m, 14.XII.1960 (A. M. R. WEGNER) (Paratype). Holotype

befindet sich in der Sammlung des Ungarischen Naturwissenschaftlichen Museums

in Budapest, Paratype in der Sammlung C. J. LOUWERENS (Hilversum) aufbe-

wahrt.

Nahe verwandt mit Pseudolyprops anaedoides Geb., welche Art jedoch bedeutend

grösser, flacher ist, Fühler länger und dünner, die Punktierung mehr gerunzelt,

Stirn bedeutend schmäler, Halsschildseiten stark gezackt, u.s.w. Sie hat viele Ähn-

lichkeit mit P. jacobsoni Geb., welche Art aber braun ist, keinen Mittelkiel am

Halsschild besitzt, auch die Fühler sind einfarbig und die Hinterecken des Hals-

schildes scharf spitzwinklig ausgezogen.

Simalura louwerensi spec. nov.

Körper gedrungen, ziemlich breit und mässig gewölbt, Kopf und Halsschild

blaugrün, Flügeldecken grün, ein Längsstreifen am 2. und 3. Zwischenraum, welcher

vorn die ganze Basis einnimmt, hinten jedoch verschmälert ist, purpurn bis blau;

Vorderkopf geht ins blau über, Unterseite, Mundteile und Fühler, sowie die Beine

braunrot. Ober- und Unterseite stark glänzend und nackt. K o p f breit oval, an den

grossen, oben rundlichen und gewölbten Augen am breitesten. Schläfen plötzlich

290 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 5, 1964

eingeschnürt, Wangen ein wenig schmäler als die Augen, gleich vor den Augen ge-

rundet verjiingt und lauft mit dem Clypeus in eine gleiche Linie zusammen, Cly-

peus vorn breit abgestutzt, seine Ecken vollkommen breit abgerundet. Clypealsutur

leicht eingedrückt. Stirn sehr breit und gewölbt, mit ganz stumpfer Aussenkante

und ohne Augenfurche. Die Punktierung fein und dicht, der Grund glänzend.

Mentum verkehrt trapezförmig, die Vorderecken sind breit dreieckig einge-

drückt, von der Basis an läuft beiderseits zur Mitte des Vorderrandes je ein Kiel,

welcher höher ist, ausserdem die Mitte mit einem schwachen Längskiel versehen.

Fühler kurz, mit gut abgesetzter sechsgliedriger Keule. Das 2. Glied so lang

wie das 4., das 3. um ein Viertel länger, jedoch dünner. Die Keule ist flach, das

Endglied rundlich. Halsschild quer, viel breiter als lang (wie 25 : 16), an

der Basis am breitesten, bis zur Mitte parallel, dann in einem Bogen, welcher die

vollkommen abgerundeten Vorderecken einfasst, gerundet. Vorderrand ungerandet,

leicht gerundet. Hinterrand scharf, ungerandet, die Mitte weiter nach hinten aus-

gezogen als die scharf stumpfwinkligen Hinterecken. Oberfläche vor der Basis

breit quer leicht eingedrückt, die Querwölbung beträchtlich. Seitenrand schmal. Die

Punktierung kaum gröber als die des Kopfes, jedoch spärlicher. Schildchen

dreieckig, flach. Flügeldecken breit oval, etwa 1,5 mal so lang wie breit

(wie 57:38) und 1,5 mal so breit wie der Halsschild (wie 38:25); an der

Basis viel breiter als der Halsschild. Schultern abgerundet, ohne Ecke, Schulter-

beulen gut entwickelt. Körper hinter der Mitte am breitesten. Seiten abfallend, so

dass der schmal abgesetzte Seitenrand von oben kaum erkennbar ist. Mit fein ein-

geschnittenen Punktreihen, welche bis zur Spitze gleich entwickelt sind; die

Zwischenräume flach, fein und erloschen punktiert, der Grund glatt. Epipleuren

der Flügeldecken innen gerandet, unpunktiert. Unterseite mässig glänzend.

Propleuren sehr fein erloschen gerunzelt und chagriniert. Prosternum wagerecht, die

Mitte gefurcht, hinter den Hüften lang ausgezogen und am Ende vom Pofil ge-

sehen rechtwinklig. Mittelbrust in der Mitte tief v-förmig eingedrückt, Seiten

mit stumpfen Ecken. Hinterbrust unpunktiert. 1. Abdominalsegment vorn gerandet,

die Segmente fein punktiert und in Längsrichtung erloschen gerunzelt. Beine kurz,

Schenkel gleich dick und gerade, Schienen im Querschnitt rundlich, Mittel- und

Hinterschienen beim 9 im hinteren Viertel etwas nach innen gebogen. Tarsen

kürzer als die Schienen, an den Vorder- und Mitteltarsen sind die 3 ersten Glieder

beim 9 ziemlich flach und unten gelb befiltzt, das 4. Glied bedeutend schmäler,

zylindrisch. Das Klauenglied aller Tarsen lang. — Länge: 8,5 mm.

1 Exemplar (Holotype ® ) aus Amboina: 70 m, 1.VI.1960 (A. M. R. WEGNER),

in der Sammlung des Ungarischen Naturwissenschaftlichen Museums in Budapest.

Die neue Art benenne ich zu Ehren des Herrn C. J. LOUWERENS (Hilversum),

des anerkannten Carabiden-Spezialisten, dem ich das interessante Material ver-

danke.

Simalura louwerensi spec. nov. steht nach der Tabelle von H. Kurzer (1952)

S. binhana Pic am nächsten, welche Art jedoch abweichende Färbung besitzt, seine

Flügeldecken sind nämlich purpurn umrandet, die Naht erzfarbig, ausserdem auch

die Beine schwarz.

d.h. das 4. und 5. Glied quer erweitert, dreieckig, das 6. kurz dreieckig, die übrigen

Z. KASZAB : Tenebrioniden der Insel Amboina 291

Thesilea buruensis amboinensis subspec. nov.

Sehr nahe verwandt der Stammform aus der Insel Buru, so dass auf eine aus-

führliche Beschreibung verzichtet werden kann. Die wichtigsten Unterschiede sind

im folgenden zusammengefasst:

buruensis Kulzer

1. Alle Zwischenräume der Flügel-

decken sind auch vorn leicht gewolbt,

hinten ist die Wölbung bedeutend

stärker.

2. Stirn stärker gewölbt, Hinterkopf

vom Profil gesehen gebogen. Augen-

furche schmal, wenig tief. Zwischen

Augenfurche und Stirnmitte vom Pro-

fil gesehen liegt ein breiter, gebogener

Raum.

3. Körper schwarz mit blaugrünem

Schein, Beine schwarz, Tarsen braun.

4. Länge: 9—11 mm.

amboinensis subsp. nov.

1. Alle Zwischenräume der Flügel-

decken sind bis zur Mitte ganz flach,

nach hinten leicht gewölbt.

2. Stirn in der Mitte viel flacher,

hinten weniger gewölbt, vom Profil

gesehen ist die Stirn flach. Augen-

furche kräftig und tiefer. Zwischen

Furche und Stirnmitte liegt vom

Profil gesehen ein schmaler Raum.

3. Körper dunkelbraun mit blauem

Schein, Unterseite und Beine hell

braun.

4. Länge: 9 mm.

1 Exemplar (Holotype 9 ) aus Amboina: 70 m, 10.VI.1960, Lichtfang (A. M.

R. WEGNER), in der Sammlung des Ungarischen Naturwissenschaftlichen Mu-

seums in Budapest.

Agymnonyx rugipleuris amboinensis subspec. nov.

Sie unterscheidet sich von der Stammform, sowie von der subsp. batjanensis Geb.

durch folgende Merkmale: Stirn flacher, Augenfurche niedriger, die Punktierung

des Kopfes feiner, vordere Mittellappen des Halsschildes weniger gebogen, Vorder-

ecken schärfer vorgezogen, mehr spitzwinklig, hinten vor der Basis quer einge-

drückt, die Punktierung des Halsschildes bedeutend gröber und erscheint deswegen

auch dichter; die Punktierung der Flügeldecken viel spärlicher, in der 3. Punktreihe

mit etwa 35 Punkten (bei der Stammform mehr als 45), die Zwischenräume vorn

fast flach, hinten dagegen deutlich gewölbt, der 3., 5. und 7. sogar am Ende fast

kielförmig und stärker gewölbt als die übrigen. Hinterschienen des ¢ einfach,

innen nicht S-förmig gebogen, gerade, innen einfach spärlich gelb behaart. Hinter-

brust des & in der Mitte ohne Haarbüschel. — Länge: 10,5 mm.

1 Exemplar (Holotype 4 ) aus Amboina: 70 m, 18.VI.1960 (A. M. R. WEGNER),

in der Sammlung des Ungarischen Naturwissenschaftlichen Museums in Buda-

pest.

Hyperamarygmus gen. nov.

Der Gattung Amarygmus Dalm. und Elixota Pasc. nahe verwandt. Mandibeln

am Ende gefurcht und zweispitzig, Kopf ohne Schnauze (wie bei Elixota Pasc.),

Stirn breit und gewölbt, Fühler beim & mit sekundären Geschlechtsmerkmalen,

292 TI JDSCHRIET VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 5, 1964

Glieder länglich und normal, zur Spitze gleich breit, nur das Endglied ein wenig

breiter. Vorderrand des Halsschildes in der Mitte unterbrochen. Flügeldecken mit

gut entwickelten Punktreihen, Epipleuren der Flügeldecken vor dem Ende ver-

kürzt. Schenkel dick, ohne Zahn, Schienen einfach, Tarsen zylindrisch, das 1. Glied

der Hintertarsen so lang wie der Rest.

Typus der Gattung: Hyperamarygmus antennalis spec. nov.

Die neue Gattung ist durch die merkwürdige Fühlerform, die schmale, Elixota-

artige Gestalt und durch die langen Tarsen gekennzeichnet. Systematisch steht sie

der Elixota Pasc. am Nächsten.

Hyperamarygmus antennalis spec. nov.

Körper einfarbig dunkel bronzebraun, Beine und Unterseite, sowie die Mundteile

und Fühler braunrot bis braun, Glied 4—6 der Fühler teils dunkler. K o p f breit,

rundlich, an den grossen Augen am breitesten, Stirn leicht gewölbt und breit, fast

7 8 9 10 11

Abb. 7—8. Fühler von Hyperamarygmus antennalis gen. nov., sp. nov. (7) und Simalura

louwerensi sp. nov. (8). — Abb. 9. Hinterbein von Simalura louwerensi sp. nov. —

Abb. 10—11. Kopulationsapparat des 4 von Encyalesthus wegneri sp. nov. (10) und

Amarygmus doleschalli sp. nov. von unten gesehen (11)

Z. KASZAB : Tenebrioniden der Insel Amboina 293

gliedes ( 4 ), beim 9 ebenso breit, jedoch das 3. Fühlerglied etwas kürzer. Wan-

so breit wie die 2., 3. und 5. Fühlerglieder zusammen, Clypeus in Querrichtung

flach eingedrückt. Wangen vor den Augen schmäler als die Augen und gleich

fast gerade verengt, Clypeus sehr kurz, es bildet keine Schnauze. Die Punktierung

fein und dicht. Mentum verkehrt trapezförmig, die Mitte hoch aufgewölbt,

Seiten beiderseits in der Länge schmal eingedrückt. Fühler die Basis des Hals-

schildes etwas überragend, beim 4 mit Geschlechtsauszeichnungen: das 1. Glied

so lang wie das 3., doppelt so lang wie breit, das 2. quadratisch, das 3. lang

dreieckig, die innere Ecke weiter nach vorn ausgezogen, seine Seiten vollkommen

gerade, das 4. Glied kaum kürzer als das 3., aber sehr stark erweitert, unten flach

und der seitliche Flügel länglich eingedrückt, vorn viel breiter als lang, das 5. Glied

mit dem 4. gleich, das 6. nur so breit wie das 3. am Ende, kaum breiter als lang,

das 7. so lang wie das 6., jedoch symmetrisch, die folgenden Glieder allmählich

etwas länger, das 7. so lang wie breit, das 10. etwa 1,4 mal so lang wie breit, das

Endglied lang eiförmig, vor der Mitte am breitesten, länger als das 3. Glied.

Halsschild trapezförmig, an der Basis am breitesten, deutlich breiter als lang

(wie 23: 15), Seitenrand leicht gerundet stark verengt, Hinterecken stumpf-

winklig, Vorderecken vom Profil gesehen rechtwinklig, von oben betrachtet ab-

gerundet stumpfwinklig. Vorderrand gerade, in der Mitte ungerandet, Hinterrand

strichförmig fein gerandet, leicht doppelbuchtig. Die Punktierung fein und dicht,

ebenso wie die des Kopfes. Schildchen breit dreieckig, flach. Flügel-

decken schmal, parallel, fast doppelt so lang wie breit (wie 47 : 26), kaum

breiter als der Halsschild (wie 26 : 23). Schultern stumpfwinklig, Schulterbeulen

gut entwickelt, innen jedoch nicht eingedrückt. Mit gut entwickelten, groben Punkt-

reihen, welche an der Spitze etwas feiner werden, ohne eingeschnittene Streifen.

Zwischenräume leicht gewölbt, schr fein und erloschen, spärlich punktiert, der

Grund erloschen chagriniert und glänzend. Unterseite im allgemeinen nackt.

Propleuren vollkommen erloschen punktiert, chagriniert und fettglänzend. Proster-

num zwischen den Hüften breit, wagerecht, beiderseits in der Länge nach hinten

divergierend gefurcht, das Ende von unten betrachtet sehr breit dreieckig, vom

Profil gesehen rechtwinklig. Mittelbrust tief v-förmig eingedrückt, seitlich ohne

Ecke. Hinterbrust in der Mitte dicht punktiert und staubartig sehr kurz gelb be-

haart. Letztes Abdominalsegment am Ende rundlich, breit und flach eingedrückt.

Parameren am Ende parallel, flach und breit gerundet, die Spitze in der Mitte

kurz ausgerandet. Beine kräftig, Schenkel, besonders die vorderen, stark ge-

wölbt, Schienen dünn und im Querschnitt rundlich, Vorderschienen beim &

innen in der Mitte leicht ausgerandet, aussen gebogen. Tarsen einfach, zylindrisch,

unten gelb behaart. Das 1. Glied der Hintertarsen so lang wie der Rest. — Länge:

6,5 mm.

1 Exemplar (Holotype 4 ) aus Amboina: 70 m, 14.V1.1960, Lichtfang (A. M.

R. WEGNER), in der Sammlung des Ungarischen Naturwissenschaftlichen Mu-

seums in Budapest.

Amarygmus doleschalli spec. nov.

Körper kurzoval, glänzend schwarz, Tarsen braun. Kopf mit breiter, flacher

Stirn, welche an der engsten Stelle ein wenig breiter ist als die Länge des 3. Fühler-

294 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 5, 1964

gen sehr schmal, nach vorn plôtzlich gerundet verengt, vor dem Clypeus ausge-

buchtet. Clypeus lang, bildet eine Schnauze, an der Basis parallel, dann leicht

verengt, vorn breit gerade abgestutzt, mit einem breiten Haut. Oberseite äusserst

fein, erloschen punktiert. Fühler lang, die Mitte des Körpers erreichend; das 2.

Glied so lang wie breit, das 3. etwa dreimal so lang wie das 2., das 4. mehr als ein

Viertel kürzer, die Glieder 4—10 etwa gleichlang, jedoch zur Spitze allmählich

dicker; das 4. Glied etwa 2,3 mal so lang wie breit, das 10. weniger als zweimal

so lang wie breit, das Endglied unregelmässig oval, fast doppelt so lang wie breit,

etwas länger als das vorletzte. Halsschild breit trapezförmig, fast doppelt so

breit wie lang (wie 29 : 15), an den Vorderecken viel schmäler als an den Hinter-

ecken (wie 17 : 29), Seitenrand gerundet, vor den Vorderecken etwas geschwun-

gen, Vorderrand dick gerandet, von oben betrachtet sehr leicht ausgerandet, Vor-

derecken im Profil gesehen etwas spitzwinklig. Oberseite äusserst fein und spär-

lich, erloschen punktiert. Flügeldecken kurzoval, länger als breit (wie 55:

40), in der Mitte am breitesten, deutlich breiter als der Halsschild (wie 40 : 29).

Schultern stumpfwinklig, Schulterbeulen flach. Oberseite tief gefurcht, die

Zwischenräume vorn sehr leicht gewölbt, hinten etwas stärker gewölbt, ebenso

fein und erloschen punktiert wie der Halsschild. Die Punkte der Streifen ziem-

lich fein und dicht stehend, vorn in dem 6. Streifen sehr weitläufig. Unter-

seite fettglänzend. Prosternum zwischen den Vorderhüften leicht eingedrückt,

der Fortsatz kurz und fast rechtwinklig. Mittelbrust breit ausgerandet und ein-

gedrückt, seitlich ohne Ecken. 1. Abdominalsegment vorn erloschen gerandet. Das

Abdomen fein, erloschen längsgerunzelt, kaum punktiert. Seiten der Parameren

einfach gerade, scharf zugespitzt. Beine kräftig, Schenkel die Seiten des Körpers

lang überragend, Schienen im Querschnitt rundlich, gerade, Ende der Schienen

an der Innenseite fein gelb behaart. Tarsen einfach, schmal, die Glieder zylin-

drisch, unten gelb behaart. Das 1. Glied der Hintertarsen unten längsgefurcht und

nur beiderseits mit je einer Haarlinie, dieses Glied lang, jedoch etwas kürzer als

der Rest. — Länge: 6—7,5 mm. Breite: 4—4,3 mm.

6 Exemplare (Holo- und Paratypen) aus Amboina: 50 m, 16.IX.1960, im

abgestorbenen Holz (A. M. R. WEGNER) (Holotype 4 ), id, 20.VIII.1960 (A.

M. R. WEGNER) (Allotype 9, 3 Paratypen), id., 12.IX.1960 (A. M. R. WEG-

NER) (1 Paratype); 2 Exemplare (Paratypen) aus Amboina, 1866 (L. Doro-

SCHALL). Die Typen sind in der Sammlung des Ungarischen Naturwissenschaft-

lichen Museums in Budapest aufbewahrt, Paratypen auch in der Sammlung des

Herrn C. J. LOUWERENS (Hilversum).

Die Art sei dem ungarischen Naturforscher L. DOLESCHALL gewidmet.

Nach der Tabelle von H. GEBIEN (1920) gehört diese neue Art in der Nähe

von Amarygmus microthorax Geb., A. punctifrons Geb., A. mimeticus Geb. und

A. compactus Geb. Sie unterscheidet sich aber von A. microthorax Geb. durch die

nicht verengte Schnauze und durch den ganz schwarzen Körper, von A. puncti-

frons Geb. durch den ebenfalls schwarzen Körper und durch die kaum punktierte

Stirn, von A. mimeticus Geb. durch die dunklen Beine und durch die nackte

Unterseite des Körpers, schliesslich von A. compactus Geb. durch die bedeutend

längeren Fühler, durch die dicht punktierten Streifen der Flügeldecken, u.s.w.

Nächst verwandt mit A. microthorax Geb.

NW KR W N

Z. KASZAB : Tenebrioniden der Insel Amboina 295

LISTE DER TENEBRIONIDEN DER INSEL AMBOINA

. Gonocephalum ochthebioides Fauv. — 70 m, 12.V.1961, Lichtfang (1 Exem-

plar).

. Bradymerus doleschalli spec. nov.

. Bradymerus wegneri spec. nov.

. Martianus dermestoides Fairm. — 50 m, 12.IX.1960 (1 Exemplar).

. Platydema subfascia Walk. — 20 m, 16.11.1961, in Pilzen (4 Exemplare).

. Platydema sp., aff. pallidicolle Lew. — 20 m, 16.11.1961, in Pilzen (1 Exem-

plar).

. Ceropria viridula Fairm. — 50 m, 24.XII.1960 (1 Exemplar).

. Tribolium castaneum Herbst — 70 m, 2.VIII.1960, Schädling in der Insek-

tensammlung; 26.X11.1960; 5., 16.1.1961; 2. 6., 20.11.1961; 25., 29.11.

1961 (30 Exemplare).

. Alphitobius diaperinus Panz. — 50 m, 12.IX.1960; 17.XII.1960, Lichtfang;

29.1V.1961, Lichtfang (3 Exemplare).

. Alphitobius laevigatus Fabr. — 30., 31.V.1960; 70 m, 16.VI.1961, Lichtfang

(3 Exemplare).

. Uloma rufilabris Fairm. — 70 m, 8.VI.1960, Lichtfang (1 Exemplar).

. Uloma planicollis Kasz. — 70 m, 27.11.1961 (2 Exemplare).

. Uloma emarginata Montr. — 10.X.1960 (1 Exemplar).

. Uloma simplex Kasz. — 70 m, 20.V.1960, Lichtfang (1 Exemplar).

. Uloma apicilaevis Kasz. — 70 m, 17., 27.V.1960, Lichtfang (2 Exemplare).

. Setenis illaesicollis Fairm. — 70 m, VII.1960, Lichtfang; 19.VIII.1960, Licht-

fang (2 Exemplare).

. Encyalesthus wegneri sp. nov.

. Toxicum quadricorne Fabr. — 50 m, 16.IX.1960, im abgestorbenen Holz (1

Exemplar).

. Pseudolyprops amboinensis sp. nov.

. Thesilea buruensis amboinensis ssp. nov.

. Agymnonyx rugipleuris amboinensis ssp. nov.

. Simalura louwerensi sp. nov.

. Obriomaia subcostata Fairm. — 50 m, 12.IX.1960; 70 m, 10.VI.1960, Licht-

fang (2 Exemplare).

. Hyperamarygmus antennalis gen. nov., sp. nov.

. Amarygmus pieti Kulzer — 50 m, 20.VIII.1960; 12., 16.IX.1960, im ab-

gestorbenen Holz; 100 m, 18.VIII.1960, im abgestorbenen Holz (17 Exem-

plare).

. Amarygmus doleschalli sp. nov.

. Platolenes hydrophiloides Fairm. — 70 m, 13.V.1960, Lichtfang (1 Exem-

plar).

. Ebenolus subviridis Geb.? — 70 m, 14.IX.1960, Lichtfang (1 Exemplar).

. Strongylium gravidum Mäkl. — 70 m, 3.IX.1960, Lichtfang (1 Exemplar).

. Strongylium sensitivum Geb. — 70 m, 10.VI.1960, Lichtfang (1 Exemplar).

296

GEBIEN,

KASZAB,

KULZER,

TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 5, 1964

SCHRIFTTUM

H., 1920, „Coleoptera Tenebrionidae”. Nova Guinea, vol. 13, Zool., Livr. 3, p.

213—500, Taf. 9—11, Fig. 1—163.

H., 1925, ,,Die Tenebrioniden (Coleoptera) des indomalayischen Gebietes, unter

Berücksichtigung der benachbarten Faunen, III. Die Gattungen Bradymerus, Chae-

topsia, Danodema, und Dicraeosis”. Phil. J. Sci., vol. 26, Nr. 4, p. 535—577,

Ha il.

H., 1925, ,,Die Tenebrioniden (Coleoptera) des indomalayischen Gebietes, unter

Beruecksichtigung der benachbarten Faunen, VII. Die Gattung Platydema Castelnau

und Brulle”. Phil: J. Sct, vol. 27, Nr. 4, p. 539—595,, Taf. 1.

Z., 1939, “Tenebrioniden aus Neu-Guinea”. Nova Guinea, New Series, vol. 3, p.

1195-967, Eig. 173:

Z., 1952, ,,Die indomalayischen und ostasiatischen Arten der Gattung Gonoce-

phalum Solier (Coleoptera Tenebrionidae)’. Ent. Arb. Mus. Frey, vol. 3, p. 416—

688, Fig. 1—511.

H., 1951, „Vierter Beitrag zur Kenntnis der Tenebrioniden”. Ent. Arb. Mus. Frey,

vol. 2, p. 116—171, Taf. 3—4, Fig. 1—9.

H., 1951, „Fünfter Beitrag zur Kenntnis der Tenebrioniden”. Ent. Arb. Mus. Frey,

vol. 2, p. 461—573, Fig. 1—48.

H., 1952, ,,Siebenter Beitrag zur Kenntnis der Tenebrioniden (Col.) Einige neue

Gattungen und Arten der Tribus Cnodalonini aus dem Nachlass von H. Gebien in

coll. G. Frey”. Ent. Arb. Mus. Frey, vol. 3, p. 719—764, Taf. 1—2, Fig. 1—6.

H., 1954, „Achter Beitrag zur Kenntnis der Tenebrioniden (Col.)”. Ent. Arb.

Mus. Frey, vol. 5, p. 20—73, Taf. 5—7, Fig. 1—4.

NEUE UND INTERESSANTE SCOLYTOIDEA VON DEN

SUNDA-INSELN, NEU GUINEA UND AUSTRALIEN

202. BEITRAG ZUR MORPHOLOGIE UND SYSTEMATIC

DER SCOLYTOIDEA

VON

Karl E. SCHEDL

Lienz, Osttirol, Austria

Im Laufe der letzten beiden Jahre sind mir verschiedene kleinere Aufsammlun-

gen aus dem indo-malayisch-australischen Raum zugegangen, zum größeren Teil

durch Herrn Dr. L. G. E. KALSHOVEN in Blaricum, in geringerem Ausmaße durch

das Museum G. Frey, Herrn F. G. BROWNE und aus einigen anderen Quellen. Es

erscheint zweckmäßig die größtenteils sehr interessanten neuen Fundorte fest-

zuhalten und die wenigen gefundenen neuen Arten zu beschreiben.

NEUE ARTEN

Phloeosinopsis gen. nov.

Bei der Bearbeitung der Bestimmungsschlüssel für die ,,Genera Insectorum”

stoßte ich im Tribus Hylesini auf ein Einzelstück, daß in keine der bestehenden

Gattungen einzureihen ist. Da andererseits die Merkmale dieses Stückes sehr

markant sind, erscheint es zweckmäßig sie als Holotype einer neuen Gattung zu

beschreiben.

Habitus hylesinusartig, Fühlerschaft schlank, leicht keulenförmig, Fühlergeißel

fünfgliedrig, Fühlerkeule schlank, oval, jederseits zweibuchtig im Umriß, deshalb

dreigliedrig, die einzelnen Glieder durch kräftige Septa getrennt, an der Außenseite

mäßig dicht unregelmäßig kurz behaart. Kopf kugelförmig, kaum rüsselförmig

verlängert, die Augen lang, oval und mit einer ganz leichten Eindellung am Vor-

derrand. Halsschild gedrungen, breiter als lang, hintere Seitenecken kaum merk-

lich gerundet, flach gewölbt, die vorderen Seitenecken deutlich und mit einigen

Schuppenhöckern. Flügeldecken gedrungen walzenförmig, Basis fein gekantet-

gekerbt, Schildchen versenkt, nicht sichtbar. Abdomen nahezu horizontal, Vorder-

hüften mit mäßig breitem Intercoxalstück, Vorderschiene distal verbreitert, mit

Apikalkante, die vordere Hälfte des Seitenrandes mit vier stumpfen Zähnen, End-

dorn einfach.

Die neue Gattung ist hinter Xylechinus Chap. einzuschachteln.

Genotype: Phloeosinopsis triseriatus spec. nov.

Phloeosinopsis triseriatus spec. nov.

Rotbraun, ganz wenig glänzend, 1,9 mm lang, nahezu 2,24 mal so lang als

breit. |

297

298 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 5, 1964

Stirn flach gewölbt, winzig punktuliert und unregelmäßig runzelig-punktiert,

von den Punkten entspringen kurze, nach oben gerichtete Schuppenhärchen.

Halsschild breiter als lang (25 : 19), kurz vor der Basis am breitesten, hintere

Seitenecken rechtwinkelig und kaum gerundet, die Seiten im basalen Drittel nahezu

parallel, dann leicht bogig verengt, Apikalrand sehr breit gerundet, an den deut-

lichen vorderen Seitenecken mit einigen kräftigen Schuppenhöckern; in beiden

Richtungen flach gewölbt, winzig punktuliert und kräftig ziemlich dicht punktiert,

aus den Punkten entspringen ganz kurze, nahezu anliegende Schüppchen. Schild-

chen versenkt, kaum erkennbar.

Flügeldecken wenig breiter und gerade zweimal so lang als der Halsschild, Basis

leicht doppelbuchtig, fein gekantet-gekerbt, die Seiten bis zur Mitte parallel,

Hinterrand leicht winkelig gerundet, der Absturz beginnt in der Mitte und ist

schief gewölbt; Scheibe regelmässig gestreift-punktiert, die Reihenpunkte relativ

groß und enggestellt, die Zwischenräume mäßig breit und sehr fein gerunzelt, so

daß die feine Punktierung kaum erkennbar ist, jeder Zwischenraum mit einer Reihe

mäßig langer abstehender spatelförmiger Schuppen, die jederseits von einer Reihe

anliegender, ganz feiner Schuppenhärchen begleitet sind, auf dem Absturz er-

scheinen die abstehenden Schuppen größer und die anliegenden Härchen schieben

sich mehr zwischen dieselben.

Holotype in Sammlung SCHEDL.

Fundort: Sumba-Insel.

Xyleborus potens spec. nov.

Weibchen. Rotbraun, Flügeldeckenabsturz etwas dunkler, 2,4 mm lang, 2,1 mal

so lang als breit. Der Käfer gehört in die Xylebori mucronati und kommt der

äußeren Erscheinungsform dem Xyleborus approximatus Schedl am nächsten,

doch sind die Absturzzähne nur durch winzige Körnchen angedeutet.

Stirn flach gewölbt, winzig punktuliert, zerstreut fein punktiert, aus den Punkten

abstehende Härchen entspringend.

Halsschild viel breiter als lang (31:23), hintere Seitenecken stumpfwinkelig,

die Seiten im basalen Drittel leicht divergierend, dann halbkreisförmig gebogen,

der Vorderrand in der Mitte ganz leicht vorgezogen und mit sechs kleinen Schup-

penhöckerchen besetzt, von denen die zwei mittleren etwas größer erscheinen;

Summit sehr hoch und in der Mitte gelegen, Apikalteil schr steil gewölbt und mit

flachen Höckern in nahezu konzentrischen Halbkreisen bedeckt, Basalteil glänzend,

winzig chagriniert und sehr fein punktiert, Behaarung unbedeutend. Schildchen

relativ klein, glänzend, unpunktiert.

Flügeldecken deutlich breiter (33:31) und gerade doppelt so lang als der

Halsschild, die Seiten im basalen Drittel leicht divergierend, im folgenden Drittel

ebenso leicht konvergierend, der Apikalrand winkelig gerundet und scharf ge-

kantet bis zum siebenten Zwischenraum, der Absturz beginnt schon etwas vor der

Mitte und ist schräg abgewölbt; das kurze Basalstück glänzend, kräftig in Reihen

punktiert, die Zwischenräume breit und ebenfalls mit einer Reihe von Punkten,

die sich von jenen der Hauptstreifen kaum unterscheiden, die ganze Punktierung

gegen die Basis nahezu erloschen, auf dem Absturz dagegen durchgehend, am

K. E. SCHEDL : Scolytoidea von den Sunda-Inseln 299

Beginn des Absturzes im Raume des zweiten Zwischenraumes ein kleines spitzes

Höckerchen, ein ebensolches etwas weiter rückwärts im dritten Zwischenraum,

dieser dritte Zwischenraum außerdem etwas angehoben und erst nach der Mitte

wieder verflachend, die Zwischenraumpunkte auf der Naht und auf dem dritten

Zwischenraum erscheinen teilweise als winzige Kôrnchen und scheinbar tragen die

Zwischenraumpunkte winzige anliegende Härchen, die aber bei der vorliegenden

Einzeltype grôfitenteils abgerieben sind.

Holotype im Rijksmus. Nat. Hist. Leiden.

Fundort: New Guinea: Star Range, 1.260 m, Sibil, 14.V.1959, op licht, Neth.

New Guinea Exp.

Platypus deductus spec. nov.

Männchen. Dunkelrotbraun, 5,0 mm lang, nahezu viermal so lang als breit.

Dem Platypus deflectus Schedl am nächsten stehend und denselben Typ des

Flügeldeckenabsturzes, aber wesentlich größer, die Flügeldecken der ganzen Breite

nach kräftig gestreift-punktiert, der Absturz mehr verlaufend gewölbt und der

Hinterrand etwas enger gerundet.

Stirn unterhalb der Augen eben und ganz leicht eingedrückt, winzig punktuliert,

fein zerstreut punktiert, einige kräftigere behaarte Punkte gegen die vorderen

Seitenecken, über der Mitte gegen den Scheitel gewölbt, matt, fein locker punk-

tiert, die Punkte nach oben und außen gerichtete schuppenförmige Haare tragend,

der Scheitel selbst glänzend, am Vorderrand jederseits mit drei größeren Punkten,

von denen lange abstehende Haare entspringen. Fühlerschaft keulenförmig, länger

als breit.

Halsschild länger als breit (40 : 37), die Schenkelgruben kräftig entwickelt, an

beiden Enden winkelig begrenzt, Scheibe glänzend, ziemlich dicht mit Punkten

ungleicher Größe bedeckt, die Gesamtpunktierung jedoch relativ fein, die lange

Mittelfurche versenkt, am Vorderrand mit einer Serie haartragender Punkte.

Flügeldecken so breit und 2,5 mal so lang als der Halsschild, die Seiten in den

basalen zwei Dritteln parallel, der Hinterrand mäßig breit gerundet, an der Naht

mit einem schmalen Ausschnitt, ganz ähnlich wie bei Platypus deflectus Schedl,

der Absturz ist auf das distale Drittel beschränkt, schief abgewölbt, der Hinter-

rand etwas aufgebogen; Scheibe regelmäßig kräftig gestreift-punktiert, gegen die

Basis die Streifen riefenförmig, die konvexen Zwischenräume glänzend und nur

winzig punktuliert, hinter dem basalen Viertel sind die Streifen enger und die

Zwischenräume unregelmäßig doppelreihig mit mittelgroßen Punkten besetzt, die

gegen den Absturz schief abstehende Schuppenhaare tragen, desgleichen enden die

Zwischenräume am oberen Rand des Absturzes in Form ganz bescheidener stump-

fer Kielchen; die Absturzfläche äußerst dicht unregelmäßig punktiert und matt, aus

den Punkten entspringen — soweit nicht abgerieben — anliegende Schuppen-

härchen, in Fortsetzung des dritten Zwischenraumes im oberen Viertel des Ab-

sturzes ein kegelförmiges Höckerchen, der Seitenrand des Absturzes bis zum

siebenten Zwischenraum gekantet.

Weibchen. Wenig größer, 5,6 mm, und etwas gedrungener gebaut als das

Männchen.

300 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 5, 1964

Stirn flach, in der Mitte ganz leicht eingedrückt, dicht genetzt-punktiert im

oberen Teil, im unteren Drittel die Punkte mehr kreisrund und gegen den Episto-

malrand feiner werdend, Behaarung unbedeutend, kurz, eine Franse gelber Haare

entlang des Epistomalrandes und je ein Büschel derselben unterhalb der Fühler-

einlenkungen; am Scheitel die Punktierung der Stirn fortgesetzt, aber noch längs-

rissiger.

Halsschild länger als breit (48 : 41), die Schenkelgruben seichter, nur hinten

winkelig begrenzt, die Scheibe seidenglänzend, winzig punktuliert, unregelmäßig

dicht punktiert, in der basalen Hälfte die Punkte fein, gegen den Vorderrand sehr

flach und netzartig angeordnet, die lange Mittelfurche von einem nahezu kreis-

runden matten Flecken umgeben, der äußerst dicht punktiert erscheint, auch hat

man den Eindruck, als wenn diese Fläche etwas versenkt wäre.

Flügeldecken etwas breiter (44:41) und etwa zweimal so lang als der Hals-

schild, die Seiten in der basalen Hälfte gerade, dann ganz leicht allmählich ver-

engt, Apex sehr breit gerundet, der Absturz beginnt deutlich hinter der Mitte und

ist nur leicht gewölbt, im untersten Teil der Absturz nahezu senkrecht, mit einer

Apikalplatte ähnlich wie bei den Platypi plicati; Scheibe sehr kräftig gestreift-

punktiert, die Punkte in den Hauptreihen mäßig groß und locker gestellt, die

Zwischenräume deutlich gewölbt, mit ganz vereinzelten, unregelmäßig gestellten

Punkten besetzt, der dritte Zwischenraum gegen die Basis stark dreieckig ver-

breitert und quergerunzelt, der fünfte nur etwas dichter und gröber punktiert; auf

dem Absturz verflachen die Punktstreifen, die Zwischenräume tragen etwas un-

regelmäßig gestellte flache große Punkte, von denen schief anliegende gelbe

Härchen entspringen, die Apikalplatte unregelmäßig gekörnt und kurz abstehend

behaart, die obere schiefe Begrenzung durch eine seichte Rinne angedeutet.

Holotype ( 4 ) im Zool. Mus. Amsterdam und Allotype ( 9 ) im Rijksmus. Nat.

Hist. Leiden, eine Paratype (9 ) in Sammlung SCHEDL.

Fundorte: die Ostküste Sumatras: Bandar Baroe, 850 m, 10.XII.1919, J. B.

CORPORAAL ( & ); Java: Batoerraden, Mt. Slamet, X.1927, F. C. DRESCHER (9 );

Preanger, P. F.SIJTHOFF (9 )-

Platypus neoplicatus spec. nov.

Männchen. Rotbraun, 4,5 mm lang, gerade dreimal so lang als breit. Die neue

Art gehòrt unzweifelhaft in die Platypi sulcati und steht hier Platypus subplicatus

Schedl am nächsten, jedoch tragen die Flügeldecken im Raume der hinteren

Seitenecken eine sehr starke flügelartige Erweiterung, etwas ähnlich jener Bildun-

gen, die wir bei den Platypi plicati vorfinden.

Stirn matt, nur im untersten Teil glinzend, von Auge zu Auge leicht flach ein-

gedrückt, winzig punktuliert und mit feinen Punkten besetzt, die kurze abstehende

Härchen tragen und in der oberen Hälfte dichter gelagert sind, als gegen den mehr

glänzenden und grôber punktierten Epistomalrand, in der Mitte mit einem lang-

lichen Grübchen, der Epistomalrand ganz flach eingebuchtet. Der Fühlerschaft

breiter als lang, nahezu dreieckig.

Halsschild wenig länger als breit (47 : 45), die seitlichen Schenkelgruben von

oben gesehen nur leicht angedeutet und ohne winkelige Begrenzung, die Scheibe

K. E. SCHEDL : Scolytoidea von den Sunda-Inseln 301

glänzend, mäßig kräftig und verschieden dicht punktiert, die Punkte vor der kurzen

Mittelfurche am gedrängtesten und mit feinen Pünktchen vermengt, um die kleine

Mittelfurche ein schlank herzförmiger Flecken mit feinen eingestochenen Pünkt-

chen, aus der Punktierung entspringen relativ lange, zurückgekämmte Haare.

Flügeldecken wenig breiter (47 : 45) und 1,8 mal so lang als der Halsschild,

Seiten bis zur Mitte parallel, Apex mäßig breit gerundet, Absturz deutlich hinter

der Mitte beginnend und mäßig kräftig gewölbt; Scheibe kräftig gerieft-punktiert,

die Riefen tief und breit, die Punktierung innerhalb derselben undeutlich und nur

gegen die Basis die Punkte klar erkennbar, ansonsten der Grund der Riefen winzig

chagriniert und mattglänzend, die Zwischenräume gewölbt, glänzend, mit feinen

Pünktchen besetzt, die gegen die Basis unregelmäßig zweireihig gestellt sind, der

dritte Zwischenraum an der Basis dreieckig erweitert und die Pünktchen zahl-

reicher, alle Zwischenraumpunkte tragen, soweit nicht abgerieben, kürze, schief

abstehende rötliche Härchen; gegen den Absturz vensngen en die Zwischenräume

und die Riefen werden breiter, am Beginn der fy: ry iy’

Absturzwölbung erscheinen auf den Zwischen-

räumen schuppenförmige Höckerchen, die ein-

reihig angeordnet sind und schief abstehende kräf-

tigere Börstchen tragen; im Raume der hinteren Sei-

tenecken mit einer flügelartigen Auftreibung, de-

ren Spitze nach oben gerichtet ist, der erste Zwi-

schenraum durchlaufend einfach gewölbt, der

zweite verkürzt, der dritte etwas nach Beginn der

Absturzwölbung mit einer kräftigen höckerartigen

Auftreibung und die gleiche Bildung auf dem Abb. 1. Absturz von Platypus

fünften Zwischenraum, unter dieser dreifachen ?eoplicatus Schedl (stark ver

Auszeichnung ist der Absturz steiler gewölbt, na- So)

hezu matt, winzig punktuliert und mit zerstreuten Kôrnchen besetzt, am achten

Zwischenraum deutlich vor den fligelartigen Erweiterungen der konvexe Teil

plôtzlich abbrechend und etwas verdickt.

Holotype im Rijksmus. Nat. Hist. Leiden.

Fundort: Sumatra, Mt. Teleman, VI.1917, E. JACOBSON.

Zags

Platypus retusipennis spec. nov.

Männchen. Rotbraun, 3,5 mm lang, gerade dreimal so lang als breit. Die neue

Art gehört in die Verwandtschaft van Platypus abruptus Samps., ist aber wesent-

lich kleiner, gedrungener und mit einer anderen Ausformung des Flügeldecken-

absturzes.

Stirn flach, seidenglänzend, winzig punktuliert, locker und flach punktiert, die

Punkte nach oben gerichtete lange Haare tragend, gegen den Epistomalrand ver-

schwindet die Punktierung allmählich, in der Mitte zwischen der Fühlereinlenkung

mit einem deutlichen Grübchen, der Scheitel glänzend, unregelmäßig punktiert und

abstehend behaart, Fühlerschaft breiter als lang und flach, nahezu dreieckig.

Halsschild so lang als breit, die Schenkelgruben mäßig tief, vorne winkelig be-

grenzt, Scheibe seidenglänzend, winzig chagriniert, unregelmäßig fein punktiert,

Mittelfurche kurz, vorne etwas vertieft.

302 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 5, 1964

Fliigeldecken deutlich breiter und gut zweimal so lang als der Halsschild, Basis

wulstartig erhaben, in der Höhe des Absturzes am breitesten, die Seiten gerade,

der Absturzseitenrand etwas hervortretend, der Absturz selbst kurz, auf das

apikale Drittel beschränkt, schief geschnitten und allseitig kantig begrenzt, Hinter-

rand breit gerundet, die Nahtwinkel etwas vorgezogen; Scheibe glänzend, mit

Reihen flacher Punkte, die in kaum vertieften Streifen liegen, die Punkte mäßig groß

und in unregelmäßigen Abständen gestellt, Zwischenräume breit, zerstreut fein

punktiert, der dritte Zwischenraum an der Basis kräftig verbreitert und leicht er-

höht; Absturzfläche lackglänzend, die Seitenränder kantig erhaben, der Naht-

zwischenraum in der oberen Hälfte mit je einer Reihe von 4 bis 5 stumpfen

Höckern, vereinzelte dieser Höcker auch auf den Zwischenräumen 3 und 5, aber

unregelmäßiger gestellt, eine ungeordnete Gruppe solcher Höcker zwischen dem

ersten und dritten Zwischenraum am Beginn des unteren Drittels, die Höckerchen

des Absturzes mit kurzen abstehenden Harchen.

Holotype im Zool. Mus. Amsterdam.

Fundort: die Ostküste Sumatras, Brastagi, 1.300 m, 14.11.1921, J. B. Corpo-

RAAL.

Platypus truncatipennis spec. nov.

Mannchen. Rotbraun, 3,0 mm lang, dreimal so lang als breit. Dem Platypus

retusipennis spec. nov. nahestehend, jedoch die Mittelfurche des Halsschildes we-

sentlich langer und tiefer, die Basis der Flügeldecken gekantet, die Flügeldecken-

streifen gegen den Absturz riefenartig vertieft, die Absturzflache matt, flach ge-

hôckert und unter der Mitte im Raume des fiinften Zwischenraumes mit einem

spitzen Hocker.

Stirn flach, nahezu matt, an den Seiten mit Längsrunzeln, in der Mitte kaum

erkennbar punktiert, die Mittelfurche kurz, eine ungeordnete Gruppe von groben

Punkten, mit längeren abstehenden Haaren kurz über dem Epistomalrand, aus den

seitlichen Längsrunzeln und den kaum erkennbaren Punkten gegen den Scheitel hin

entspringen aufwärts gerichtete mittellange Haare, Fühlerschaft wie bei P. retust-

pennis spec. nov.

Halsschild länger als breit (33 : 26), Schenkelgruben tief, hinten stark winkelig

begrenzt, Scheibe lackglänzend, sehr fein verstreut punktiert, längs des Vorder-

randes einige größere Punkte mit abstehenden Haaren, Mittelfurche lang und fein.

Fliigeldecken etwas breiter (30 : 26) und 1,5 mal so lang als der Halsschild,

am Absturz am breitesten, die Seiten gerade, der Hinterrand breit gerundet, an der

Naht kaum erkennbar vorgezogen, der Absturz selbst steil schief geschnitten, all-

seits gekantet-gekerbt; Scheibe glanzend, Basis bis zum 5. Zwischenraum gekantet,

in der basalen Hälfte mit etwas unregelmäßigen Reihen mehr oder weniger ver-

senkter Punkte, die erste Punktreihe streifigvertieft, die Zwischenräume breit, zer-

streut fein punktiert, im apikalen Drittel der Scheibe sehr kräftig gestreift-punk-

tiert, die Punkte selbst aber undeutlich, die Zwischenräume entsprechend dem brei-

ten Streifen verengt, besonders der zweite und vierte; die Absturzfläche matt, die

Seitenbegrenzung in der unteren Hälfte scharfkantig, in der oberen gekantet, aber

die Zwischenräume durch stumpfe, aufstehende kurze Fortsätze angedeutet, in der

K. E. SCHEDL : Scolytoidea von den Sunda-Inseln 303

unteren Hälfte dicht mit erhabenen flachen Punkten besetzt, gegen den Oberrand

dieselben mehr geordnet, in der Fortsetzung der Punktstreifen der Flügeldecken-

scheibe mit Reihen kleiner erhabener Punkte, die Zwischenriume durch erhabene,

nicht ganz regelmäßige Bänder angedeutet, kurz unter der Mitte im Raume des

fünften Zwischenraumes mit einem kräftigen kegelartigen Hocker.

Holotype in Sammlung SCHEDL.

Fundort: Neu Guinea, Humboldt Bai.

Platypus umbraticus spec. nov.

Männchen. Dunkelrotbraun, 4.9 mm lang, 4,8 mal so lang als breit. Dem

Platypus piniperda Schedl sehr ähnlich, aber etwas langer, schlanker, der Apikal-

ausschnitt der Flügeldecken breiter, beiderseits der Naht quer und ein kleines

konisches Hôckerchen in der Nahe der Naht, aber nicht ganz randständig, sondern

deutlich oberhalb des Apikalrandes. Der mondförmige Apikaleindruck schmäler

als in P. piniperda Schedl.

Stirn uneben, oben zwischen den Augen mit einer breiten leichten Erhebung,

darunter bezw. gegen den Unterrand der Augen jederseits mit einer Eindellung und

im vorderen Drittel einem leichten Quereindruck, letzterer mit groben undeutlich

begrenzten Punkten, die langabstehende Haare tragen, in der Mitte über diesen

Quereindruck mit einem Längsgrübchen, die oberen zwei Drittel winzig punktu-

liert, daher seidenglanzend und locker fein punktiert, diese Punkte tragen nach

oben gerichtete lange feine Haare, eine Serie dieser Haare auch am Innen- und

Oberrand der Augen, Fühlerschaft asymmetrisch trapezförmig, an der Basis am

breitesten.

Halsschild länger als breit (37 : 30), glänzend poliert, in der vorderen Hälfte

mit sehr locker und unregelmäßig gestellten relativ kleinen Punkten, eine Serie

dieser Punkte mit abstehenden Haaren entlang des Vorderrandes, in der basalen

Hälfte die Punkte etwas gröber, Mittelfurche lang und von einem schlanken

Flecken enggestellter Punkte umgeben.

Flügeldecken so breit und 2,4 mal so lang als der Halsschild, von demselben

allgemeinen Bau wie in P. piniperda Schedl, die Seiten in der ganzen Länge

nahezu gerade, die seitliche Begrenzung der Lateralfortsätze wulstartig hervor-

tretend, Hinterrand breit ausgeschnitten, jederseits der Naht nahezu quer, die

Seitenfortsätze stumpf dreieckig und mäßig lang, der ganze Absturz auf das api-

kale Sechstel beschränkt; Scheibe glänzend, mit regelmäßigen Reihen feiner Punkte,

nur die erste Reihe der ganzen Länge nach streifig vertieft, der Nahtstreifen sehr

schmal, die übrigen Zwischenräume mäßig breit und mit nur ganz vereinzelten

feinen Pünktchen, der dritte Zwischenraum gegen die Basis wulstartig erhaben,

aber ohne Querrunzeln, der fünfte ebenso ausgebildet, aber schwächer erhöht, un-

mittelbar vor dem Absturz die Zwischenräume kräftiger, unregelmäßig punktiert

und die Punkte mit schief abstehenden Börstchen besetzt, der Absturzeindruck

mondförmig wie bei P. piniperda, die obere Begrenzung bis zum ersten Zwischen-

raum kräftig erhöht und gekantet, unmittelbar vor der Naht biegt sich diese Kante

nach unten und verschwindet allmählich, die untere Begrenzung des mondsichel-

förmigen Eindruckes ebenfalls etwas wulstig erhöht und kurz vor der Naht mit je

einem Höckerchen.

304 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 5, 1964

Holotype im Zool. Mus. Amsterdam.

Fundort: Java: Mt. Ardjoena, 5.1918, F. C. DRESCHER.

NEUE FUNDORTE

Sumatra

Platypus cupulatus Chap. Bengkalis, Maindron, 1885 (Mus. Paris).

Platypus deductus sp.n. Bandar Baroe, 850 m, 10.X11.1919, J. B. Corporaal.

Platypus neoplicatus sp.n. Mt. Teleman, VI.1917, Jacobson.

Platypus nitidulus Sched! Bela Negri Bahroe, Dr. C. R. Pfister.

Platypus pseudocupulatus Sched! Bengkalis, Maindron, 1885 (Mus. Paris).

Platypus retusipennis sp.n. Brastagi, 1.300 m, 14.11.1921, J. B. Corporaal.

Platypus squameus Schedl. Tandjoeng bij Moeara Enim, Palembang, 1926—27,

E. A. Douglas.

Java

Stephanoderes sundaensis Egg. Garoet, 15.1V.09, G. E. Bryant.

Platypus deductus sp.n. Preanger, P. F. Sijthoff; Batoerraden, G. Slamet, X.1927,

Ge Drescher.

Platypus jansoni Chap. Java occ., Toegoe, 1952 (Mus. Frey).

Platypus umbraticus sp.n. Mt. Ardjoeno, 5.1918, F. C. Drescher.

Sumba Insel

Hypothenemus erythrinae Egg. Melolo, 24.V.1949, Bühler, Sutter, Wegner.

Phloeosinopsis triseriatus sp.n.

Sarawak

Stephanoderes birmanus Eichh. Mt. Dulit., 3.500 ft., Mjöberg.

Poecilips uniseriatus Egg. Mt. Dulit, 3.500 ft., Mjöberg.

Poecilips variabilis Bees. Mt. Dulit, R. Koyan,2.500 ft., Primary Forest, 19.XI.

1932, Riverside, Sweeping ferns, Oxford Univ. Exped., B. M. Hobby

und A. W. Moore.

Ozopemon similis Egg. foot of Mt. Dulit, Junction of rivers Tinjar and Lejok,

12.1X.1932, Old secondary forest, Oxford Univ. Exped., B. M. Hobby

and A. W. Moore.

Webbia 18-spinatus Samps. Kuching, April 1959, F. G. Browne.

Arixyleborus granifer Eichh. Mt. Poi, 2.000 ft, Mjöberg.

Xyleborus cryphaloides Schedl Kuching, April 1959, F. G. Browne.

Xyleborus fallax Eichh. Kuching, April 1959, F. G. Browne; Mt. Poi, 3.000 ft.

Mjöberg.

Xyleborus perakensis Schedl Nord Borneo: Mount Kina Balu, 5.VIII. 1908,

John Waterstradl (Mus. Frey).

Xyleborus perforans Woll. Kuching, April 1959, F. G. Browne; Mt. Poi, 2.000

ft, Mjöberg (Cal. Acad. Sci.).

Xyleborus persimilis Egg. Kuching, April 1959, F. G. Browne.

ne esn

K. E. SCHEDL : Scolytoidea von den Sunda-Inseln 305

Xyleborus pseudopilifer Sched] id. F. G. Browne.

Xyleborus semiopacus Eichh. id.

Crossotarsus wallacei Thoms. id.

Platypus cavus Strohm. id.

Platypus curtus Chap. id.

Platypus externedentatus Fairm. id.

Platypus fractus Samps. id.

Platypus hirtellus Schedl id.

Platypus platypoides Browne id.

Platypus venustus subsp. venustulus Bees. id.

Diacavus serratus Schedl id.

Neu Guinea

Hylesinus porcatus Chap. Star Range, 1.500 m, mond Ok Tenma, 18.V.1959,

op licht, Neth. New Guinea Exp.

Hypothenemus eruditus Westw. J. Deslacs, 1901, Biro.

Hypothenemus hispidus Egg. Hollandia, XII.1957, Simon Thomas.

Ozopemon angustae Egg. Star Range, Sibil, 1.260 m, Neth. New Guinea Exp.

Ozopemon papuanus Egg. Ned. Nieuw Guinea, Sibil, Sterrengeb., 1.250 m,

5. Juni 1958, op lamplicht gevangen, Grasbos, R. T. Simon Thomas.

Xyleborus amphicranulus Egg. Star Range, Sibil, 1.260 m, 9.V.1959, Neth. New

Guinea Exp.

Xyleborus destruens Blandf. Star Range, Ok Tenma, 19.V.1959, Neth. New

Guinea Exp.

Xyleborus emarginatus Eichh. Star, Range, 1.500 m, mond Ok Tenma, 18.V.

1959, Neth. New Guinea Exp.

Xyleborus puer Egg. Star Range, 1.260 m, Sibil. VI.1959, op licht, Neth. New

Guinea Exp.

Xyleborus sundaensis Egg. Manokwari, 15.III.1961, J. Schreurs.

Xyleborus potens sp.n. Star Range, 1.260 m, Sibil, 14.V.1959, op licht, Neth.

New Guinea Exp.

Platypus selysi Chap. Broken specimen found in a wood sample of Intsia, received

from W. New Guinea, Amsterdam, VIII.1957, L. G. E. Kalshoven.

Platypus truncatipennis sp.n. Humboldt Bai.

Platypus turbatus Chap. Hollandia, III.1957, G. den Hoed.

Australien

Wenn nicht anders angegeben, alle Stücke gesammelt von H. Demarz in Queens-

land (Mus. Frey).

Xylechinus leai Schedl Cairns, 1.—17.X11.1961; Kurrando, 4. und 19.XII.1961.

Scolytogenes major Egg. Kurrando, 4.XII.1961.

Stephanoderes birmanus Eichh. Cairns, 1.—17.XI1.1961.

Poecilips queenslandi Schedl Mareeba, 28.XII.1961—7.1.1962.

Dryocoetes dimorphus Sched! Cairns, 1.—17.XI1.1961; Kurrando, 4.XII.1961:

N.S.W.: Sydney, Ligh Croydon, 22.11.1913.

Die Originalbeschreibung dieser Art bezieht sich auf das Männchen, das Weib-

306 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 107, AFL. 5, 1964

chen ist von ähnlicher Gestalt, hat aber die Stirn leicht konkav und äuferst dicht

punktiert, aus diesen Punkten entspringen abstehende, auf den Seiten längere und

etwas nach aufien gerichtete Haare.

Xyleborus artestriatus Eichh. Cairns, 1.—17.XII.1961.

Xyleborus bidentatus Motsch. Northern Territory, Berry Springs, XII.1957.

Xyleborus perforans Woll. Cairns, 1.—17.XI1.1951; Umgeb. Warwick, 27.1.

1962.

Xyleborus similis Ferr. Mareeba, 19.—25.XII.1961.

Crossotarsus subpellicidus Lea Cairns, 1.—17.X11.1961; Mt. Molloy, 7.—10.I.

1962.

Platypus australis Chap. Innisfail, 28.XI.—25.XII.1961; Cairns, 1—17.XII.1961;

Mareeba, 19.—25.XII.1961; Kurrando, 19.XII.1961; Atherton Plateau,

20.XII.1961; Atherton Umgebung, 27.XII—15.1.1962; Mt. Molloy,

7.—10.1.1962.

ENTOMOLOGISCHE BERICHTEN

De Entomologische Berichten worden eveneens door de Nederlandsche Entomo-

logische Vereeniging uitgegeven en zijn bestemd voor de publicatie van kortere

artikelen, van faunistische notities etc., alsmede van de Verslagen der Vergade-

ringen en van mededelingen van het Bestuur. Zij verschijnen twaalf maal per jaar

in een aflevering van 16 of meer bladzijden. Deze 12 afleveringen vormen samen

een deel.

TRICHOPTERORUM CATALOGUS

Ook de Trichopterorum Catalogus van F. C. J. Fischer wordt door de Neder-

landsche Entomologische Vereeniging voor rekening van de auteur uitgegeven.

De eerste vier delen verschenen in 1960, 1961, 1962 en 1963. Er zullen nog elf

delen volgen, in totaal worden het er 15. Alle bekende recente en fossiele soorten

van de gehele wereld met hun synoniemen worden er in behandeld. Van alle

genera worden de type-soorten aangewezen en de literatuur zal van 1758 tot eind

1960 met de geografische verspreiding vermeld worden. Delen I en II kosten

_ £ 39,— per stuk, delen III en IV f 45,—. Van alle delen zijn ook éénzijdig bedrukte

ee ee ee CI +

INT TORTO

_ exemplaren beschikbaar. De prijsverhoging hiervoor bedraagt f 2,50.

Alle zakelijke correspondentie betreffende de Vereeniging te richten aan de

Secretaris, W. Hellinga, Weesperzijde 2311, Amsterdam-O.

Alle correspondentie over de redactie van het Tijdschrift voor Entomologie te

richten aan de Hoofdredacteur, Dr. A. Diakonoff, Rijksmuseum van Natuurlijke

Historie, Leiden.

Alle correspondentie over de redactie van de Entomologische Berichten te rich-

ten aan de Redacteur, B. J. Lempke, Oude IJselstraat 12III, Amsterdam-Z. 2.

Alle betalingen te richten aan de Penningmeester, Drs. H. Wiering, Doorntjes

29, Bergen (N.H.), postgiro 188130, ten name van de Nederlandsche Entomolo-

gische Vereeniging te Bergen (N.H.).

Alle correspondentie betreffende de Bibliotheek der Vereeniging te richten aan

de Bibliotheek, Zeeburgerdijk 21, Amsterdam-O.

NOTICE TO SUBSCRIBERS

All correspondence referring to subscriptions and exchange of the periodicals

of the Netherlands Entomological Society should be addressed to the Librarian,

| Zeeburgerdìjk 21, Amsterdam-O, Netherlands.

NOTICE TO CONTRIBUTORS |

Contributors will receive free of charge fifty reprints of their papers, joint authors have

to divide this number between them at their discretion. Additional reprints may be ordered

when returning proofs ; they will pe charged at about two Dutch cents per page.